Bao hai_875

216 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G PHAÀN IV BAÙO HAÏI http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 217 ZAÂN MÔÙÙI, TÔØ BAÙO ÑAÀU TIEÂN CUÛA PHAÙP LUÙC QUAY VEÀ HAØ NOÄI Khaùng chieán choáng Phaùp. Tieâu thoå. Gaäy taàm voâng ñaùnh thöïc daân. ÔŒ Haø Noäi, haàu heát daân chuùng ñeàu taûn cö veà caùc mieàn queâ. Ñeå thoâng tin töùc, coù tôø “Cöùu Quoác”, nhöng vì buoåi ban ñaàu toå chöùc khoâng theå hoaøn bò ñuùng nhö yù muoán ñöôïc, daân chuùng ôû ñoàng baèng coù khi nöûa thaùng, hay hôn nöõa, môùi ñöôïc ñoïc moät tôø. Veà sau, hoaëc caùc cô quan, hoaëc tö nhaân töøng vuøng, töøng khu ra baùo, neân ngaønh baùo laïi ñöôïc vaõn hoài phaàn naøo. Nhöng vì moïi noã löïc ñeàu doàn vaøo ñaùnh giaëc, theâm nöõa laïi thieáu giaáy, thieáu nhaø in, neân baùo chí khoâng theå naøo phaùt trieån luùc ban ñaàu. ÔŒ Haø Noäi, soáng vôùi Taây, coù nhieàu phöông tieän hôn gaáp boäi, ngaønh baùo cuõng khoâng phoàn thònh hôn maáy tí. Thay vì nhöõng maùy loâ can do Taøu laøm ôû Khaâm Thieân, O Ñoáng Maùc vaø chöõ in ñuùc ôû Chôï Lôùn göûi ra, caùc maùy in Taây cuûa ngöôøi ta boû ñaáy ñeå chaïy, cuõng khoâng in ñöôïc tôø http://ebooks.vdcmedia.com 218 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G baùo naøo troâng ra hoàn. Coù moät tôø laøm cho ngöôøi ta löu yù: tôø “Thôøi Söï” cuûa oâng toång traán Nghieâm Xuaân Thieän, trong coù Traàn Trung Dung thuû vai chính vaø Nguyeãn Ñình Thuaàn (nguyeân toång tröôûng phuû Toång thoáng, nguyeân boä tröôûng Quoác phoøng cuûa baø Ngoâ Ñình Nhu) giöõ vai chaïy côø. Ngay luùc ñoù, Traàn Trung Dung ñaõ toû ra khoân heát söùc: laø ngöôøi Vieät maø ch’ ñeà cao Myõ, maëc daàu luùc aáy ñang soáng döôùi cheá ñoä Phaùp. Ngaøy naøo Traàn Trung Dung cuõng vieát moät baøi xaõ luaän in theo kieåu “cöôõi ngöïa” daøi thoøng heát trang nhaát, tieáp theo sang trang tö, ca tuïng Myõ ñaùng maët baù chuû hoaøn caàu, ví thöû coù ai muoán ca tuïng phoõ vaøo moät ñoâi caâu cuõng heát lôøi maø noùi. Toâi khoâng hieåu nghe haùt nhö theá thì Myõ coù toaïi yù khoâng, nhöng chaéc chaén laø Phaùp khoâng maáy baèng loøng. Theá roài chaúng bieát töø ñaâu ñeán moät quaû mìn, moät buoåi saùng kia, noå ôû trong nhaø maùy nhaø in “Thôøi Söï”. Ñoù laø moät lôøi caûnh caùo? Hay laø coù keû ñieân roà naøo nghòch ngôïm ñaët mìn ôû nhaø in cuûa baø Nguyeân Xuaân Thieän giôõn chôi? Duø sao, ñi vôùi Phaùp maø ch’ ca tuïng Myõ hoaøi nhö theá cuõng coù phaàn nguy hieåm: khoâng chôi ñöôïc. Chaéc haún Buøi Xuaân Hoïc, nguyeân chuû nhieäm “Ngoï Baùo”, nguyeân chuû nhieäm “Vieät Baùo” vaø “Loa”, nghó ngaàm nhö theá cho neân anh khoâng theøm chôi caùi troø “dôû traêng dôû ñeøn”. Moät laø http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 219 taøi, hai laø sæu; ñaõ chòu chôi thì chôi thaúng thöøng, chôi khoâng ngaùn, chôi khoâng caàn uùp môû. Giöõa luùc toâi ñang söûa nhaø bò taøn phaù vì chieán tranh, Buøi Xuaân Hoïc hôùt hoaûng ñeán giô baøn tay öôùt nhö tay ma ra baét tay toâi lia lòa, vaø baùo cho bieát anh ta nhaän laøm cho Cao uûy Phaùp moät baùn tuaàn baùo laáy teân laø “Zaân Môùi” (nhôù laø vieát baèng chöõ Z). Baây giôø khoâng bieát ôû Haø Noäi, Buøi Xuaân Hoïc coù coøn khoâng, nhöng bao giôø toâi cuõng nhaän raèng, duø laø taäp ñoaøn Hoaøng Tích Chu muoán cheâ anh theá naøo thì cheâ, chôù rieâng ñoái vôùi toâi thì anh luoân luoân laø moät ngöôøi baïn toát. Ai cuõng bieát Hoïc coù caùi toäi hay noùi doái. Vì theá, ñöôïc anh loan baùo saép ra tôø “Zaân Môùi” vaø ruû toâi veà hôïp taùc, toâi nghi ngay laø caâu chuyeän aáy “chaúng qua cuõng naèm trong chieán dòch noùi doái tröôøng kyø” cuûa anh vaø khoâng nghó ñeán laøm gì. Khoâng ngôø hoâm sau, anh böng ñeán cho toâi moät maùy phaùt thanh, caùc thöù vaûi cuøng moät soá tieàn ñaùng keå goùi vaøo trong boïc giaáy nhaät trình maø khoâng ñöa moät ñieàu kieän hay moät yeâu saùch gì. Laøm tôø “Trung Vieät Taân Vaên” khoûe nhö theá naøo thì tôø “Zaân Môùi” cuõng khoeû nhö theá. Laøm toång thö kyù toøa soaïn, toâi chæ phaûi ñieàu ñình vôùi Vaên Hoàng Thònh veà vieäc in, roài maëc cho compoâ muoán mi theá naøo thì mi. Moãi http://ebooks.vdcmedia.com 220 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ngaøy, vieát moät caùi tin chieán söï, vaø dòch moät tieåu thuyeát Phaùp ñaêng ôû cuoái trang hai, coøn bao nhieâu baøi vôû khaùc thì do Cao uûy Phaùp cung caáp hai ngöôøi vieát chính yeáu luùc ñoù laø Soubrier (Vaên Tuyeân) vaø Leâ Taøi Tröôøng. Toøa soaïn ñaët ôû treân gaùc caên nhaø soá 18 phoá Haøng Ngang, moät caên gaùc roäng moâng meânh maø chæ keâ coù moät caùi baøn nhoû xíu. Moãi tuaàn, toâi ngoài ôû baøn aáy ñoä nöûa ngaøy, coøn thì taït laïi nhaø in vieát ñuû loaïi saùch cho Vaên Hoàng Thònh vaø nhaø in “Caây Thoâng” cuûa Ñoã Vaên Giao. Beø baïn coù daêm ngöôøi; khi naøo buoàn quaù thì Hoïc vaø toâi ñoùng cöûa gaùc laïi, laáy caùc thöù röôïu ra môøi nhau uoáng. Coù khi ñang cheùn thuø cheùn taïc nhö theá thì Vaên Tuyeân ñeo kính traéng, maëc ñoà lôùn, ñaäp cöûa thình thình ñi vaøo, cho bieát nhöõng chæ thò môùi, nhöng tröôùc khi noùi leân nhöõng chæ thò aáy, chuùng toâi thöôøng ñöùng daäy, nghieâm chaøo. Buøi Xuaân Hoïc, luùc aáy ñaõ lôùn tuoåi, nhöng vaãn thích nghòch ngôïm nhö con nít. Khoâng phaûi anh chæ haùt böûa theá maø thoâi, laém khi anh coøn giôõn moät caùch böøa baõi nhieàu hôn theá, vaø caùi thuù nhaát ñôøi cuûa anh laø uoáng röôïu, ñi huùt ôû nhaø anh Hoøa Töôøng, roài bieäng xieäng nhö Taây say, ñi trong hoaøng hoân haùt maáy caâu tieáng Phaùp taû caùi buoàn cuûa ngöôøi lính nhôù caùi maùi nhaø phuû tuyeát trong coù ngöôøi vôï beù nhoû ñôïi choàng ñi sang Vieät Nam khoâng bieát soáng cheát ra sao. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 221 Toøa baùo, goàm coù hai ngöôøi thöôøng tröïc, luùc naøo cuõng eâm ñeàm nhö moät khuùc soâng khoâng caàu. Maáy con trai cuûa Hoïc ñeàu cho ñi Phaùp heát. Nhö theá ñöôïc hôn moät naêm, vì lyù do “khoâng tieát loä”, Cao uûy Phaùp khoâng trôï caáp cho tôø “Zaân Môùi” nöõa. “Toäi gì maø ra!”, Buøi Xuaân Hoïc noùi oang oang leân nhö vaäy vôùi ngay chính Vaên Tuyeân vaø ngay soá ñoù, ñoùng cöûa, khoâng keøn, khoâng troáng, khoâng thöông, khoâng tieác. Nghæ ít ngaøy, toâi laïi laøm moät tôø tuaàn baùo cuûa Hoäi ñoàng An Daân (luùc naøy khoâng coøn baùc só Tröông Ñình Chi nöõa) teân laø tôø “Vieät Thanh”. Laøm tôø baùo naøy cuõng ngon laønh laém, nhöng phaûi vieát baøi: Vuõ Coâng Nghò, nguyeân chuû nhieäm baùo “Tieåu Thuyeát Tuaàn San” thu baøi, söûa chöõa roài cho in. Ñoâi khi môùi taït ñeán baùo quaùn taùn chuyeän laêng nhaêng, toâi ngoài nhaø vieát töøng taäp baøi xeáp ñoáng ñaáy, ñeán kyø ñöa, ruùt laáy moät vaøi baøi ra. Goïi laø goùp chuùt duyeân vôùi caùc chieán só quoác gia, ñem laïi ñoäc laäp cho toå quoác, nhöng tieàn nhuaän buùt thì... ñöa tröôùc! TÖØ “LIEÂN HIEÄP” ÑEÁN “TREŒ”, QUA “TIEÁNG DAÂN” ..Laø vì thôøi theá baát traéc laém. Theo thoâng caùo quaân söï thì ngaøy naøo ta cuõng thaéng maø ñòch cuõng thua, nhöng http://ebooks.vdcmedia.com 222 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khoâng hieåu thöïc teá trôù treâu ra sao, daân tình moãi ngaøy moät chaùn naûn, moät maêït vì roái ren ôû trong nöôùc nhieàu quaù, maø maët khaùc thì kinh teá laïi baét ñaàu suy suïp döõ. Bao nhieâu töôùng taøi cuûa Phaùp hoaëc thua, hoaëc cheát, khoâng ít; chính phuû Phaùp beøn quyeát ñònh ñöa töôùng De Lattre sang dieät Coäng. Töôùng naøy vöøa ñeán, thieân haï thì thaàm khoâng bieát bao nhieâu chuyeän hö hö thöïc thöïc: ñaùnh toát, nhöng haùch laém; nöôùc khoâng noùng khoâng duøng; caùc só quan caän veä khoâng ñöùng thaúng nhö caây coät xi maêng ñeå chaøo, cho veà ngay moät nöôùc. Haàu heát ñeàu chæ chuù yù tôùi De Lattre veà ñieåm ñoù, nhöng khoâng bieát raèng oâng laø moät voõ töôùng ñeå taâm ñeán vaên hoùa raát nhieàu. Vì theá cho neân vöøa ñeán Vieät Nam ñöôïc moät tuaàn, nghieân cöùu vaán ñeà, oâng ñaõ keâu maät vuï vaø thoâng tin Phaùp leân tieáp xuùc, vaø chæ thò phaûi ra moät tôø baùo lôùn ñeå laøm cô quan chính trò vaø quaân söï cho quaân ñoäi Phaùp, ñoàng thôøi taåy naëng caùi oùc sôï Coäng cuûa daân chuùng Vieät Nam, laøm cho hoï tin töôûng nôi taøi baùch chieán baùch thaéng cuûa quaân ñoäi Phaùp. Vaên Tuyeân, moät tay buùt cöø cuûa ñaøi Phaùp A, ngaøy naøo cuõng ñeû ra moät baøi chöûi Coäng ñaùng gheùt, nhöng maø laïi duyeân daùng khoâng cheâ ñöôïc, ñöôïc chæ ñònh ñeå laøm tôø baùo ñoù. Sau moät cuoäc hoäi kieán vôùi De Lattre, Vaên Tuyeân veà http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 223 ñeán nhaø cuoáng caû leân, suyùt rôi kính goïng vaøng, (vaø coá nhieân queân haùt caû baøi Tieán Quaân Ca) giuïc toâi ñi thu xeáp nhaø in vaø xuùc tieán toå chöùc toøa soaïn ñeå kòp ngaøy ra baùo, vì De Lattre khoâng phaûi laø chuyeän ñuøa ñaâu! Theâm nöõa, Vaên Tuyeân coøn cho bieát baùo “Lieân Hieäp” phaûi laø moät tôø baùo xuaát saéc coù teân chuû nhieäm, chuû buùt ñaøng hoaøng, chôù khoâng theå aåu nhö “Zaân Môùi” ñöôïc. Y anh muoán ñeå teân anh laø chuû nhieäm vaø teân toâi laøm chuû buùt. May ñeán luùc cuoái cuøng coù moät anh baïn saün saøng ñöùng teân chuû buùt thay toâi: ñoù laø Huyønh Vaên Phaåm. Baét ñaàu, baùo in taïm ôû nhaø in “Caây Thoâng” cuûa Ñoã Vaên Giao. Thôï thì môùi taäp xeáp chöõ; maùy thì coù moät caùi khoå demi raisin vaø hai caùi minerve loâ can, cho neân coâng vieäc luùc ban ñaàu beâ boái, khoù khaên nhö ñi vaøo Ba Thuïc: xeáp chöõ, cho ñuùc roài chôû baùt chöõ ñeán nhaø Vaên Hoàng Thònh ñeå in. Coøn toøa soaïn thì chæ veûn veïn coù moät baøn boán naêm ngöôøi ngoài chung, vöøa vieát baøi, vöøa söûa moâ raùt. Moâ raùt chi chít nhöõng phoát, söûa ba boán laàn, loãi vaãn coøn soùt laïi nhö traáu! Moät tôø baùo chöa xuaát baûn maø ñi ñaâu cuõng aàm leân laø baùo “cuûa Taây”, theâm nöõa laïi in xaáu, coá nhieân laø khoâng chaïy. Nhöng Vaên Tuyeân coù moät ñöùc tính ñaùng keå laø kieân nhaãn: maëc daàu vaäy, anh vaãn vui veû vaø coå suùy anh em coá gaéng. Thay ñoåi leà loái laøm vieäc; thay ñoåi nhaø in; luoân luoân tìm nhöõng http://ebooks.vdcmedia.com 224 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G muïc môùi laï ñeå thoâng tin töùc vaø bình luaän, tôø “Lieân Hieäp” khaù daàn daàn, ñeå ñeán luùc coù tin ñoäng vieân daân chuùng ñaùnh giaëc thì baùo baét ñaàu chaïy, ñöôïc ngöôøi ta tranh nhau tìm ñoïc. Laø vì, coù tieàn maø laïi ñöôïc öu tieân, “Lieân Hieäp” coù nhöõng tin töùc, saéc lònh ñoäng vieân soát deûo vaø ngaøy naøo cuõng in theâm hai trang phuï ñeå ñaêng nhöõng tin ñoù, maø ai cuõng cho laø “caàn thieát cho moïi gia ñình”. Cuøng luùc aáy, Myõ baét ñaàu ñeán Vieät Nam vaø ñaët phoøng thoâng tin ôû Haø Noäi, ñaàu ñöôøng Haøng Troáng, vaø baét ñaàu xem xeùt daân tình cuõng nhö tìm hieåu taâm lyù quaàn chuùng Vieät Nam. Giaùm ñoác Donell vaø phoù giaùm ñoác Metcaffe, moät hoâm, nhôø moät nhaân vieân ngöôøi Nam tieáp xuùc vôùi toâi vaø môøi ñeán chôi taïi phoøng Thoâng tin. Hoûi thì môùi bieát raèng hoï bieát toâi laø vì vaên phoøng chính ôû Saøi Goøn cho hoï bieát, ra Haø Noäi, neân tieáp xuùc vôùi nhöõng kyù giaû, vaên só naøo, maø sôû dó vaên phoøng ôû Saøi Goøn bieát toâi laø vì hoï ñaõ môû cuoäc ñieàu tra vaø ñaõ bieát toâi qua nhöõng baøi baùo vieát cho tuaàn baùo “Môùi” cuûa Phaïm Vaên Töôi (töùc Tuù Xe sau naøy), do Leâ Vaên Sieâu laøm chuû buùt. Laàn ñaàu tieân, toâi gaëp Phaïm Vaên Töôi ôû baùo “Tieáng Daân” cuûa Cung Maïnh Ñaït. Ñaït coù anh em laøm thaàu khoaùn, coù tieàn, baét ñaàu mua moät caùi maêng xeùt baùo haøng ngaøy cuûa Nguyeãn Thaêng Long ôû Haûi Phoøng: baùo “Ngaøy http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 225 Mai”. Laøm ñöôïc ít laâu, Ñaït vaøo Nam vaän ñoäng vôùi chính phuû Nguyeãn Vaên Taâm xin moät tôø baùo cho chính mình, laáy teân laø “Tieáng Daân”, boû tôø “Ngaøy Mai”, laøm tôø baùo môùi vaø toå chöùc luoân caû nhaø in ñeå in laáy baùo. Toâi laøm thö kyù toøa soaïn, môøi caùc anh em coøn laïi nhö Thöôïng Syõ, Traàn Kim Daàn, Leâ Taát Tieân... veà coäng taùc. Baùo chaïy moät caùch bình thöôøng vì khoâng coù gì ñaëc bieät, moät maët vì Ñaït sôï laøm ngoå quaù thì haïi coâng vieäc laøm aên cuûa anh em trong nhaø anh, vaø maët khaùc cuõng vì Nguyeãn Vaên Taâm luùc aáy raát hung haêng, baùo naøo maø khoâng nònh Taây ra maët thì khoâng nhöõng ñoùng cöûa maø laïi coøn nhoát laø ñaèng khaùc. Phaïm Vaên Töôi ñeán tìm toâi taïi nhaø baùo ôû ñöôøng Wieùleù hai laàn, nhöng ñeán laàn thöù ba môùi gaëp. Hoài ñoù, trôøi naéng gaét. Thaáy Phaïm Vaên Töôi khoaùc caùi aùo ôû tay, ñi ôû caàu thang leân, moà hoâi moà keâ nheã nhaïi, toâi xuùc caûm veà söï chí tình cuûa anh, beøn nhaän lôøi vieát cho tôø “Môùi”. Töôi laø moät ngöôøi coù hoïc, noùi khoù nghe, nhöng toû ra thoâng thaïo veà ngheà baùo cuõng nhö nhieàu vaán ñeà khaùc thuoäc ñuû laõnh vöïc neân toâi coù bieät nhôõn, vaø cuõng vì theá toâi ñaõ vieát nhieàu loaït baøi ñöùng ñaén vaø luoân luoân tìm caùi môùi laï ñeå ñaùp laïi caûm tình thaém thieát cuûa Leâ Vaên Sieâu vaø Phaïm Vaên Töôi. http://ebooks.vdcmedia.com 226 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Loaït baøi “Mieáng Ngon Haø Noäi” cuõng nhö nhöõng baøi “Teát Thuûy Tieân” ñaëc bieät Vieät Nam, maø sau naøy nhaø xuaát baûn “Nguyeãn An Ninh” vaø “Theá Giôùi” thaâu thaäp laïi in thaønh saùch, ñeàu baét ñaàu ñaêng treân baùo naøy. Luùc aáy, toång giaùm ñoác Thoâng tin Myõ laø Gregory, qua söï ñieàu tra cuûa nhaân vieân ngöôøi Vieät, bieát toâi; do ñoù môùi coù vieân giaùm ñoác vaø phoù giaùm ñoác ôû Baéc môøi toâi noùi chuyeän. Thoaït ñaàu, chuùng toâi noùi chuyeän veà ñoäng vieân. Thaønh thöïc maø noùi, luùc aáy, toâi khoâng ngaïi Nguyeãn Vaên Taâm maø cuõng chaúng sôï Taây, vì toâi bieát laø coù ñuû söùc ñeå ñoái phoù vôùi hoï; coøn Myõ thì môùi böôùc leân ñaát Baéc chöa ñaùng keå, neân toâi khoâng ngaïi gì maø khoâng noùi thöïc nhöõng ñieàu toâi bieát vaø toâi nghó: “Daân chuùng Vieät Nam theo toâi, khoâng taùn thaønh ñoäng vieân moät tí naøo. Vaãn bieát raèng ôû nöôùc naøo cuõng theá, thanh nieân ñeán tuoåi tröôûng thaønh thì phaûi ra lính, giuùp nöôùc, baûo veä bieân thuøy, nhöng ôû trong tröôøng hôïp ñaát nöôùc toâi thì khaùc haún, vì baát cöù moät ngöôøi naøo cuõng quan nieäm raèng chính phuû Taâm ñoäng vieân hoï khoâng phaûi vì quyeàn lôïi cuûa ñaát nöôùc, maø chính laø vì quyeàn lôïi cuûa ngöôøi Phaùp maø caùc chính phuû Vieät Nam töø tröôùc ñeán nay ñeàu laø tay sai”. Nghe thaáy toâi traû lôøi nhö vaäy, giaùm ñoác thoâng tin Myõ ôû Haø Noäi nhìn toâi, coù veû ngaïc nhieân. Toâi cuõng khoâng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 227 caàn löu yù laém, vieän côù baän vieäc, ra veà. Maáy hoâm sau, Metcaffe môøi toâi ñi uoáng röôïu; ñoù laø moät ñieàu raát laï vì ngöôøi Myõ khaùc haún ngöôøi Phaùp, vaø ngöôøi Ñöùc, ít khi töï nhieân laïi môøi ai ñi aên uoáng, chôi bôøi nhö vaäy. Nhöng toâi cöù ñi vaø, ñeå toû ra ngöôøi Vieät chòu chôi hôn ai, ngay luùc ra veà, toâi môøi Metcaffe ñeán aên côm Vieät Nam taïi nhaø rieâng. Cuõng töø ñoù, chuùng toâi thaân maät vôùi nhau hôn, vaø ñeán taän luùc aáy Metcaffe môùi cho toâi bieát laø phoøng giaùm ñoác coù yù muoán coù söï hôïp taùc cuûa toâi trong coâng vieäc vieát saùch vaø vieát baùo... Noùi cho thöïc, luùc aáy toâi khoâng meâ tieàn. Ngoaøi vieäc laøm “Tieáng Daân” vaø “Môùi”, toâi öa soáng cho chính mình, soáng vôùi noäi taâm, nay ñi kieám nhöõng böùc tranh Taàu veà treo, mai tìm caây theá veà troàng hay göûi ra ngoaïi quoác mua moät caëp yeán tím veà nghe noù hoùt, neân thaáy ngöôøi Myõ noùi theá toâi cuõng khoâng tha thieát laém. Tuy nhieân, tröôùc söï thieát tha coù veû chaân thaønh cuûa Metcaffe vaø Donell, toâi cuõng cöù nhaän lôøi. Vaø, sau ñoù, toâi cuõng daønh moãi ngaøy maáy tieáng ñoàng hoà vieát vaên, dòch saùch cho phoøng thoâng tin Myõ, ñeå xem ñoàng ñoâ la Myõ noù ra theá naøo, vì cho tôùi luùc ñoù, toâi queâ moät cuïc, vaãn töôûng raèng Myõ tieâu toaøn vaøng, chôù khoâng tieâu giaáy baïc. Toâi tin nhö theá laø vì thuôû nhoû ñi coi phim “La Rueùe vers l’Or” cuûa heà http://ebooks.vdcmedia.com 228 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Charlot, toâi thaáy vaøng ôû nöôùc Myõ nhieàu hôn ñaù soûi; sau naøy, ñoïc saùch vaø coi baùo, laïi thaáy Myõ noåi tieáng laø giaøu nhöùt theá giôùi, maïnh nhöùt theá giôùi, neân toâi suy luaän moät caùch ngôù ngaån laø Myõ khoâng tieâu tieàn giaáy. Nhöõng nöôùc nhö Phaùp, Vieät, Nhaät, Taøu... môùi tieâu loaïi tieàn toài teä ñoù, chôù Myõ maïnh nhöùt, giaøu nhöùt theá giôùi cuõng tieâu tieàn giaáy thì chaúng hoùa ra “caù meø moät löùa” hay sao? Theá laø toâi vieát saùch cho thoâng tin Myõ. Vaãn bieát ngöôøi Myõ laøm caùi gì cuõng phaûi roõ raøng, saïch seõ, khoa hoïc, baøi vôû phaûi ñaùnh maùy khoâng taåy taåy, xoùa xoùa leøm beøm, toâi maëc keä, laøm nhö khoâng bieát, vieát tay ñöôïc cuoán naøo ñöa luoân cuoán aáy vaø toâi ñaõ vôõ moäng khi nhaän ñöôïc nhöõng caùi cheøque ñöa ra ngaân khoá ñeå laõnh tieàn Vieät Nam! Nhöng maø thoâi, cuõng ñöôïc ñi: so vôùi Phaùp, vaø Vieät, Myõ luùc ñaàu cuõng chòu tieâu. Hoï coù moät baûng keâ khai nhöõng saùch caàn vieát vaø caàn dòch; heát cuoán naøy, toâi tieáp tuïc laøm cuoán khaùc, vaø hoï nhaän heát. Vaø Metcaffe ñaõ coù laàn baûo toâi laø “phoøng thoâng tin coù theå cöù nhaém maét maø nhaän saùch cuûa oâng Vuõ Baèng” (nous prenons les manuscrits de M. Baèng les yeux fermeùs). Sau ñoù ít laâu, toâi moät mình laøm “comic” - moät loaïi baùo baèng baøn tay, in toaøn tranh veõ, keøm nhöõng lôøi ghi chuù theo kieåu baùo nhi ñoàng Spirou - ñeå ñoùng thaønh töøng kieän, chuyeån cho Thoâng tin http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 229 Vieät Nam phoå bieán trong daân chuùng. Moãi toái, côm nöôùc xong xuoâi, toâi ngoài laøm moät vaøi caùi baùo nhö theá, chæ ghi lôøi, coøn veõ ra sao, maëc hoï ôû Saøi Goøn lo lieäu laáy. Moät hoâm, toång giaùm ñoác Gregory ôû Saøi Goøn ra Haø Noäi, môøi toâi sang phoøng thoâng tin noùi chuyeän, coù Metcaffe vaø Donell cuøng döï thính. Sau moät tieáng ñoàng hoà noùi chuyeän veà vaên hoùa, ngheä thuaät, taâm lyù cuûa quaûng ñaïi quaàn chuùng Vieät Nam, Gregory ñöa ra moät ñeà nghò: dòch moät ít saùch vui cuûa Myõ cho daân chuùng Vieät ñoïc. OÂng hoûi toâi ñaõ ñoïc cuoán “L’OEuf et Moi” chöa. Toâi gaät ñaàu. OÂng nhôø toâi dòch. Toâi noùi: - Toâi khoâng dòch. Gregory trôïn troøn con maét, hoûi: - Sao laïi khoâng dòch? - Laø vì theá naøy: ngöôøi Vieät Nam cöôøi khaùc ngöôøi Myõ. Toâi khoâng bieát ngöôøi Myõ xem cuoán “L’OEuf et Moi” thì cöôøi ra sao, chôù toâi daùm chaéc raèng neáu dòch cuoán aáy ra thì ngöôøi Vieät Nam khoâng theå naøo cöôøi ñöôïc, duø coù cuø vaøo naùch hoï. Gregory laïi troøn maét leân: - Sao laïi khoâng cöôøi? http://ebooks.vdcmedia.com 230 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Thaáy “taùc phong Myõ” cuûa Gregory luùc aáy hieän ra roõ reät, toâi muoán söûng coà leân ngay, nhöng coá neùn loøng, traû lôøi moät caùch chaâm bieám nhöng leã ñoä: - Thöa oâng Gregory, ngöôøi Vieät Nam khoâng cöôøi laø bôûi vì hoï khoâng buoàn cöôøi. Theá thoâi, vaø heát. OÂng môøi toâi ñeán ñaây laø ñeå nhôø toâi dòch saùch chôù khoâng phaûi toâi ñeán xin oâng vieäc hay ñeå oâng chaát vaán toâi. Chaøo oâng. Vaø toâi ñöùng daäy, baét tay ra veà. Thaùi ñoä cuûa Metcaffe luùc aáy laøm cho toâi caûm ñoäng. Sau naøy toâi coøn coù caûm tình vôùi ngöôøi Myõ chuùt naøo moät phaàn cuõng laø do thaùi ñoä cuûa oâng vaø cuûa Donell khi aáy. Caû hai ngöôøi thaáy toâi ñöùng daäy veà, tieãn toâi ra ñeán cöûa, giöõ laïi moät hoài laâu vaø baûo nhoû: “Ñoù laø oâng toång giaùm ñoác cuûa chuùng toâi, oâng ta hôi khuøng. Anh ñöøng ñeå yù. Vì chuùng toâi, anh cöù dòch cuoán ”L’OEuf et Moi" ñi, oâng ta muoán laøm gì, tuøy yù". Neå lôøi cuûa hai ngöôøi Myõ, hieåu ngöôøi Vieät hôn Gregory moät chuùt, toâi nhaän lôøi. Nhöng maëc daàu vaäy, toâi nhaát ñònh khoâng chòu dòch, vaø ñöa cho moät ngöôøi baïn dòch trong hai möôi hoâm, laáy taùm möôi ngaøn ñoàng ñi chôi teáu. Luùc aáy, ngöôøi Myõ chöa tính moãi trang bao nhieâu chöõ nhö baây giôø, cöù moät trang giaáy lôùn vieát tay, duø chöõ to hay chöõ nhoû cuõng traû moät traêm naêm möôi ñoàng. Toâi khoâng theo coâng leä aáy: lieäu soá trang vaø giaù trò cuoán saùch maø http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 231 ñaët giaù, vaø laàn naøo noùi giaù thì phoøng thoâng tin Myõ ôû Haø Noäi cuõng baèng loøng ngay. Laøm nhö theá chöøng moät naêm, toâi nghæ vieát saùch vaø baét ñaàu giuùp baøi vôû, hình chuïp cho hai taïp chí “Treû” vaø “Theá Giôùi Töï Do” veà caùc coâng trình nhö vieän ung thö, tröôøng ñaïi hoïc, tröôøng aâm nhaïc, hay caùc thaéng caûnh nhö hoà Göôm, hoà Taây, chuøa Non Nöôùc... Thoâng tin Myõ laøm vieäc vôùi moät chöông trình vaïch saün, cöù theo ñuùng chæ thò maø laøm, khoâng co daõn, khoâng thay ñoåi, cho neân duø laø caùc taïp chí “Treû”, “Theá Giôùi Töï Do” in ñeïp, giaáy toát, taëng khoâng ñoäc giaû maø ñoäc giaû vaãn cöù döûng döng. Laïi theâm coâng vieäc phaùt haønh, phoå bieán raát keùm neân hai tôø baùo aáy gaàn nhö khoâng ñöôïc ai löu yù, ñeå roài thì ñem ra baùn cho caùc haøng ve chai töøng kí hay töøng taï. Nhöng nöôùc Myõ giaøu, coù theøm ñeám xæa ñaâu ñeán nhöõng moùn chi tieâu laët vaët ñoù? Caùc kyù giaû cöù vieát baøi, cöù laõnh tieàn. Ngoaøi caùc phoùng söï, ñieàu tra, phoûng vaán... phoøng Thoâng tin Myõ coøn yeâu caàu toâi vieát theâm truyeän ngaén nöõa vaø toâi cuõng vieát, vieát thaät nhieàu, thaät nhanh, kieåu Do Thaùi baét ñaàu cuoäc chieán tranh Ai Caäp, ñaùnh mau vaø ñaùnh maïnh, vì toâi quan nieäm laøm baùo cöôùp tieàn nhö theá khoâng theå trì hoaõn ñöôïc. http://ebooks.vdcmedia.com 232 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Quaû vaäy, thôøi kyø vieát vaên, vieát baùo ngon laønh nhö theá keùo daøi theâm khoâng ñöôïc bao nhieâu laâu nöõa: Myõ haï giaù vaên chöông xuoáng coøn coù moät traêm ñoàng moät trang giaáy vieát. Toâi khoâng hôïp taùc nöõa, maëc duø Donell vaãn coøn yeâu caàu vieát theâm loaïi saùch ñeå phoå bieán trong caùc tröôøng tieåu hoïc. Luùc ñoù, söï hieän dieän cuûa ngöôøi Myõ ôû Vieät Nam ñaõ roõ reät hôn. Phaùp baét ñaàu luùng tuùng. Baùo chí cuûa ta traûi qua moät thôøi kyø ñaëc bieät hoang mang vì tình theá roái ren gaây ra bôûi nhöõng thaát baïi lieân tieáp cuûa quaân ñoäi Phaùp. Trong khi aáy, toâi vaãn hôïp taùc thöôøng tröïc vôùi tôø “Lieân Hieäp”, nhöng toâi ñeán toøa baùo raát ít, vì bao nhieâu coâng vieäc ñaõ coù anh em phuï traùch giuøm. Toâi ñeå taâm nhieàu hôn ñeán hai tôø “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vaø “Phoå Thoâng baùn nguyeät san” maø toøa soaïn luùc aáy chæ coù hai ngöôøi laø oâng Vuõ Ñình Long vaø toâi. Sau haøng chuïc naêm chæ lo veà vieäc ñieàu khieån baùo, oâng Long laïi baét ñaàu vieát laïi vaø chính trong thôøi kyø naøy, oâng ñaõ phoùng taùc nhieàu vôû kòch coå ñieån cuûa Phaùp nhö Le Cid, Polyeucte, Britannicus... Coøn toâi thì moät maët vieát theâm nhieàu truyeän daøi, truyeän ngaén nhö “Chôùp Beå Möa Nguoàn”, “Taân Lieâu Trai”, “Khuùc Ngaâm Trong Ñaát Haø”, vaø maët khaùc ñi tìm mua caùc taùc phaåm cuûa nhöõng nhaø thô, nhaø vaên môùi noåi nhö Hoa http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 233 Thu, Hoaøng Caàm cho baùo theâm khôûi saéc. Luùc naøy, Nguyeãn Höõu Trí laøm thuû hieán, nhieàu ngöôøi caáp döôùi döïa theá oâng nay toá chuyeän naøy, mai toá chuyeän kia, muoán ñoùng cöûa “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, “vì coù nhieàu baøi thaân khaùng chieán”. Thöøa dòp aáy, boïn haï caáp ñeán taâng coâng vôùi oâng Vuõ Ñình Long, moät maët giôû caùi gioïng laøm tieàn, maët khaùc laïi manh taâm xoâng vaøo nhaø Taân Daân ñeå naém laáy hai tôø “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vaø “Phoå Thoâng baùn nguyeät san”, nhöng möu ñònh cuûa hoï khoâng theå thaønh, vì oâng Vuõ Ñình Long laø moät ngöôøi ngoaøi maët hieàn laønh, khoâng muoán sanh chuyeän loâi thoâi, nhöng beân trong thì cöông quyeát laï luøng, khoâng ñeå cho ai khoáng cheá. OÂng baøn vôùi toâi ñoùng cöûa hai tôø baùo ñeå cho boïn maät thaùm ñôõ loâi thoâi. Thöïc ra, oâng Long muoán ñoùng cöûa hai tôø baùo aáy ñaõ laâu, vì luùc aáy khoâng nhöõng ngöôøi giuùp vieäc ñaõ thieáu, coâng vieäc nhaø in laïi khoâng coù gì, maø söï giao thoâng chuyeân chôû, cuõng nhö vaán ñeà kyõ thuaät, gaëp khoù khaên nhieàu quaù. Tình hình trong nöôùc xuoáng thaáp voâ cuøng. De Lattre baét ñaàu gaëp nhöõng thaát baïi lieân tieáp; con trai oâng cheát; daân chuùng baét ñaàu tính ñeán chuyeän di cö vaøo trong Nam. Huyønh Vaên Phaåm vaø anh em laøm maõi tôø “Lieân Hieäp” baét ñaàu thaáy chaùn, taûn maùc ñi ñaây ñoù laàn laàn. Coá nhieân laø toâi cuõng theo anh em töø bieät http://ebooks.vdcmedia.com 234 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Vaên Tuyeân, nhöng giöõa Vaên Tuyeân vaø toâi, tình giao höõu khoâng heà bò söùt meû chuùt naøo. Sau naøy, ñoùng cöûa tôø “Lieân Hieäp” vaøo Nam, Vaên Tuyeân laøm phoøng baùo chí cho Cao uûy Phaùp, chuùng toâi vaãn coù dòp gaëp gôõ nhau vaø laøm vieäc vôùi nhau treân tôø “Daân Chuùng”, tröôùc khi Vaên Tuyeân bò Ngoâ Ñình Dieäm truïc xuaát veà Phaùp, vì bò coi laø “thaønh tích baát haûo”. Nhöng ñoù laø chuyeän sau. Taï töø “Lieân Hieäp” vaø nghæ hôïp taùc vôùi thoâng tin Myõ, toâi chæ coøn hai tôø “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vaø “Phoå Thoâng baùn nguyeät san”. OÂng Vuõ Ñình Long vaø toâi laøm vieäc taèng taèng ñeå ñôïi cô hoäi thuaän tieän thì ñoùng cöûa. Baùo khoâng loã vì oâng Long laø moät ngöôøi tính toaùn raát hay; nhöng duø sao, thì caû hai tôø baùo aáy cuõng chæ laø nhöõng boùng ma cuûa moät thôøi vaøng son ñaõ qua roài. Toâi ñi laïi vôùi oâng Long cho ñeán giôø choùt, vaø ñeán baây giôø, toâi vaãn töï maõn laø ñaõ cö xöû vôùi oâng chung thuûy töø ñaàu cho ñeán choùt, töùc laø luùc kyù hieäp ñònh Geneøve, oâng buøi nguøi tieãn toâi xuoáng Haûi Phoøng roài quay trôû laïi, ñeå khoâng coøn bao giôø anh em coøn nhìn thaáy nhau. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO “COÂNG LUAÄN”, “VIEÄT NAM” VAØ “COURRIER DU VIEÄT NAM” 235 Cöù moãi laàn hôïp taùc vôùi oâng Vuõ Ñình Long moät maët, toâi laïi hôïp taùc vôùi Nguyeãn Doaõn Vöôïng maët khaùc: chaúng hieåu ñoù laø moät caùi duyeân hay chæ laø moät söï tình côø? Trong khi chôø ñoùng cöûa baùo cuûa nhaø Taân Daân, Nguyeãn Doaõn Vöôïng, Nguyeãn Phoå vaø toâi ngaøy naøo cuõng gaëp nhau ôû nhaø khaéc baûn keõm cuûa rieâng Phoå vaø Vöôïng ôû Caây Ña Cöûa Quyeàn. Luùc aáy, loøng ngöôøi chaùn naûn, ña soá trí thöùc ngoài yeân ñeå quan saùt thôøi cuoäc, chôù ít ngöôøi chòu hôïp taùc vôùi chaùnh phuû Vieät Nam maø moät ñöùa treû cuõng bieát laø do Myõ, Phaùp nhaøo naën, sai baûo. Moät soá baùo tay sai chöûi nhöõng ngöôøi baát hôïp taùc laø trí thöùc truøm chaên. Ñöøng noùi coù maâu thuaãn, dò ñoàng giöõa caùc taàng lôùp nhaân daân trong vuøng Phaùp kieåm soaùt, ngay trong haøng trí thöùc ñaõ coù söï khaûng taûng, chia reõ: beân naøy thì baûo beân kia thaân Coäng, ñaùnh voõ mieäng, maø beân kia thì baûo beân naøy bôï ñít, lieám goùt, coâ la boâ vôùi phaùt xít vaø thöïc daân. Tröôùc tình traïng roái beng ñoù, Nguyeãn Maïnh Haø, Vuõ Vaên Hieàn, Buøi Töôøng Chieåu, Hoaøng Xuaân Haõn... ñöùng ra laøm tôø nhöït baùo “Coâng Luaän”, in taïi nhaø in cuûa Ñoã Huaân ôû ñöôøng Haøng Ñaãy. Ngay khi baùo naøy môùi quaûng caùo vôùi nhöõng thaønh phaàn teân tuoåi, daân chuùng ñaët nhieàu http://ebooks.vdcmedia.com 236 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G tin töôûng vaø noùng ruoät ñoùn coi, vì luùc ñoù ai cuõng chaùn ngaáy boïn ngöôøi xoâi thòt theo Phaùp vaø ña soá ñeàu thieân veà khaùng chieán, nhöng vì sôï bò Taây - nhaát laø Taây lai baét giöõ vaø ñöa ñi tuø ñaày, neân cöù phaûi im laëng maø phaûn ñoái tieâu cöïc. Tôø “Coâng Luaän” ra ñuùng luùc, neân soá ñaàu baùn raát chaïy, nhöng chæ ñöôïc vaøi ngaøy, soá ñoäc giaû tuït daàn, vì ngöôøi ñoïc baùo quan nieäm uûng hoä trí thöùc truøm chaên laø moät chuyeän, maø ñoïc baùo laïi laø chuyeän khaùc, khaùc haún vôùi phe xaõ hoäi vöøa ñoïc baùo cuûa anh em (nhö tôø “Soáng” cuûa Traàn Ñình Long xuaát baûn ôû 16 Haøng Da) vöøa uûng hoä baèng caùch giuùp tieàn, ñi baùn baùo, maø laïi vöøa chia nhau ñi khaép nôi coå ñoäng. Noùi cho thöïc, tôø “Coâng Luaän” chæ coù tieáng theá thoâi, chôù veà noäi dung thì khoâng coù gì ñaëc saéc, vì theá baùo tuït xuoáng laàn laàn khoâng phaûi laø chuyeän laï. Nhöõng ngöôøi chuyeân nghieäp, nhìn thaáy soá ñaàu, ñaõ ñoaùn raèng neáu cöù caùi ñaø aáy maø tieán maõi, thì chaúng tröôùc thì sau, baùo naøy cuõng bò chìm. Veà kyõ thuaät, baùo trình baøy teû nhaït, nhìn khoâng haøo höùng, coøn tin töùc thì yeáu, maø baøi vôû laïi khoâng coù tính caùch thôøi söï, vieát daøi doøng, hôïp vôùi moät taïp chí, tuaàn baùo hôn laø nhöït baùo. Ra ñöôïc chöøng ba soá, chính anh em trong baùo cuõng nhaän thaáy “coù moät caùi gì khoâng oån, nhöng khoâng bieát laø caùi gì”, ñem ra hoïp baøn vôùi nhau vaø quyeát ñònh tham http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 237 khaûo yù kieán cuûa nhöõng ngöôøi chuyeân nghieäp. Nguyeãn Doaõn Vöôïng ñöôïc môøi laïi toøa baùo ñeå nghieân cöùu xem coù caùch gì laøm cho baùo soáng ñoäng hôn khoâng. Voán laø ngöôøi ngoå, khoâng laøm vieäc thì thoâi, chôù ñaõ nhaän laøm gì thì haêng say, Vöôïng, ngoaøi coâng vieäc coá ñònh luùc baáy giôø, suoát ngaøy ngoài ôû “Coâng Luaän” gaëm baùnh mì cuøng vôùi Nguyeãn Maïnh Haø, saép xeáp laïi vieäc aán loaùt moät maët, vaø maët khaùc thì ñoân ñoác anh em, baøy möu thieát keá vaø ñoïc vieãn kyù tìm ñeà taøi, toå chöùc ñieàu tra, phoùng söï, khai thaùc caùc tin töùc môùi nhaát, xeùt ra coù theå laøm cho ñoäc giaû say söa, thích thuù. Hoâm tröôùc hoâm sau, “Coâng Luaän” môùi haún laïi veà caû noäi dung vaø hình thöùc, vaø baét ñaàu laïi chaïy laïi. “Coâng Luaän” môû moät cuoäc taán coâng caùc chuû ñoàn ñieàn cao su, chaát vaán caùc nhaø ñöông cuoäc veà vieäc quaân ñoäi Phaùp chieám ñaát, chieám nhaø ôû noâng thoân khoâng traû tieàn... Baïn ñoïc söôùng quaù, vieát thö veà taùn thöôûng nhö ñieân . Anh em haû heâ quaù, nhöng ngay töø luùc ñoù, ñaõ ñoaùn bieát vieäc gì xaûy ra. Thì vieäc phaûi ñeán ñaõ ñeán: chaùnh quyeàn tay sai ñoùng cöûa baùo “Coâng Luaän” vaø tòch thu soá baùo chöa ra, nhöng Nguyeãn Maïnh Haø vaø Vöôïng nhanh tay ñaõ vöùt sang vöôøn nhaø beân caïnh moät soá khaù lôùn, roài leo töôøng nhaûy sang nhaø beân kia, mang baùo ñi phaùt khoâng cho http://ebooks.vdcmedia.com 238 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñoàng baøo Haø Noäi ñoïc ñeå gaây tieáng vang. Ít laâu sau, anh em taûn maùc daàn, “chieán khu traéng” cuõng do ñoù töï giaûi taùn. Cuoái naêm 1949, boä Thoâng Tin do oâng Traàn Vaên Tuyeân ñieàu khieån, coù yù muoán xuaát baûn moät tôø baùo baèng tieáng Phaùp ñeå tuyeân truyeàn cho giaûi phaùp Baûo Ñaïi vaø ñeà cao chính nghóa quoác gia tích cöïc, ñoàng thôøi phoå bieán vaên hoùa, taäp quaùn, cuøng vôùi nhöõng ñaëc ñieåm cuûa daân toäc Vieät Nam ra ngoaïi quoác ñeå cho theá giôùi hieåu roõ ngöôøi Vieät Nam vaø laäp tröôøng tranh ñaáu cuûa ngöôøi Vieät Nam hôn. Tuyeân nghó ngay ñeán Vöôïng vaø giao cho Vöôïng toå chöùc tôø baùo ñoù, moät phaàn vì tình baïn maø phaàn khaùc cuõng vì Tuyeân thöøa roõ laø caùc tay trí thöùc chính coáng, töøng Phaùp du vaø ñoã baèng caáp cao, phaàn nhieàu chæ “saïo ñía”, chôù ñeán luùc baét tay laøm vieäc thì laø tay mô haïng cuï! Boïn chuùng toâi ra tôø “Vieät Nam” vaø quyeát ñònh laøm tôø baùo aáy thaønh moät taïp chí in raát ñeïp, coù nhieàu tranh aûnh vaø ñaêng toaøn baøi choïn loïc. In thì ñaõ coù nhaø Leâ Vaên Taân laø nhaø in lôùn nhaát, coù nhieàu maùy toái taân nhaát ôû Haø Noäi luùc baáy giôø. Tieàn nong do Traàn Vaên Tuyeân ñaøi thoï. Tuyeân ñaõ ruùt ôû quyõ ñaëc bieät daønh cho Toång Tröôûng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 239 Thoâng Tin moät soá tieàn ñeå laøm baùo. Toøa soaïn toå chöùc ra sao, baøi vôû ai vieát, Nguyeãn Doaõn Vöôïng taäp hôïp caùc anh em cuõ laïi thaûo luaän roài môøi moät ngöôøi baïn ngöôøi Phaùp laø Reneù Candelon veà laøm chuû buùt. Candelon vaø chuùng toâi quen bieát nhau ñaõ laâu, nhöng vì sinh keá, ít khi gaëp nhau, maø Candelon thì laïi laø moät thanh nieân “neå” vôï, chæ caëm cuïi vieát saùch, vieát baùo, ít khi ñi ñaâu, neân chuùng toâi cuõng ít coù dòp röôïu cheø aên uoáng vôùi nhau. Cuõng nhö Vaên Tuyeân, Candelon coù quoác tòch Phaùp, nhöng sanh ñeû ôû Vieät Nam, raát hieáu thaûo vôùi meï giaø, cho neân ñieân baùi nhieàu phen, anh vaãn khoâng chòu ñöa tieåu gia ñình veà Phaùp, laàn hoài soáng ôû Haø Noäi vôùi meï, em trai vaø moät baø vôï coù tieáng laø moät noäi trôï höõu haïng, soáng moät cuoäc ñôøi ngaên naép. Töông ñoái, Candelon vieát tröôùc Vaên Tuyeân nhieàu vaø cuõng lôùn tuoåi hôn Vaên Tuyeân. Anh coù moät taøi ñaëc bieät laø coù laàn chæ coù ngaøn baïc maø ra ñöôïc moät soá baùo Phaùp “L'eùcho du Vietnam”, roài coù tôø aáy, anh kheùo du thuyeát ñeå cho ngöôøi khaùc nghe, boû tieàn ra giuùp voán. Tôø “L’eùcho du Vietnam” cöù theá maø xuaát baûn ñöôïc haøng naêm. Vì thaân vôùi nhieàu ngöôøi Vieät, Candelon Reneù khoâng ñöôïc Phaùp öa laém neân trong ñôøi soáng, cuõng nhö trong ngheà nghieäp, Reneù khoâng ñöôïc Phaùp giuùp ñôõ; traùi laïi, http://ebooks.vdcmedia.com 240 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ngöôøi Trung Hoa vaø nhieàu ngöôøi ngoaïi quoác da vaøng khaùc laïi ñaëc bieät caûm tình vôùi Reneù. Laø vì Reneù laø moät ngöôøi Phaùp coù hoïc, nhöng soáng theo ñuùng tinh thaàn cuûa ngöôøi phöông Ñoâng, leã pheùp, khoan thai, yù nhò vaø raát gheùt nhöõng teân thöïc daân laøm phaùch choù cuõng nhö caùc thaèng boài An Nam baét chöôùc Taây, chieàu chieàu ñi daïo tröôùc Goâ Ña chöûi nhöõng ngöôøi chaïm phaûi chuùng laø “san Anamít”. Luùc chieán tranh Hoa - Nhöït coøn ngaám ngaàm dieãn ra nhö soùng ngaàm ñeå söûa soaïn môû ñaàu cho theá chieán thöù nhì, Candelon Reneù laøm ñeä nhöùt tham vuï cuûa Höùa Nieäm Taêng, toång laõnh söï cuûa chính phuû Truøng Khaùnh ôû Baéc Vieät, maø ôû Phaùp thì chính phuû Maët Traän Bình Daân, do Leùon blum ñieàu khieån, caàm quyeàn bính. Ñaûng Xaõ hoäi Vieät Nam cuõng baét ñaàu hoaït ñoäng; coøn chính quyeàn Phaùp ôû Vieät Nam, do toaøn quyeàn Decoux ñieàu khieån, baét ñaàu gaëp heát caûn trôû naøy ñeán caûn trôû kia, moät maët lo choáng tuyeân truyeàn Nhöït; moät maët lo an ninh noäi boä; laïi moät maët nöõa lo sao ñeå khoâng maát loøng Nhaät luùc naøo cuõng nhoøm ngoù vaø toan sanh söï ôû Vieät Nam, maø laïi giuùp ñôõ ñöôïc chính phuû Truøng Khaùnh trong coâng vieäc chuyeân chôû haøng hoùa, chieán cuï, xe camioâng vaän taûi töø Haûi Phoøng leân Laïng Sôn, Cao Baèng. Ngoaøi coâng vieäc ñoù, Höùa http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 241 Nieäm Taêng coøn coù nhieäm vuï phaûn tuyeân truyeàn cuûa Nhöït, baøn vôùi Candelon ra moät cuoán saùch hay taïp chí baùn cho Hoa Kieàu töø Nam ra Baéc laáy tieàn xaøi, maø cuõng laø ñeå giuùp ñôõ theâm cho phaùi boä Truøng Khaùnh sang Vieät Nam kieåm soaùt coâng vieäc chuyeân chôû noùi treân. Do ñoù, Candelon vieát moät cuoán saùch ñeå phoå bieán trong daân chuùng Phaùp-Hoa: ñoù laø cuoán “La politique agressive du Japon” taû nhöõng haønh ñoäng taøn aùc cuûa quaân ñoäi phaùt xít Nhöït. Vaø ñeå cho ngöôøi Vieät cuõng bieát haønh ñoäng taøn aùc aáy ra sao, Hoà Khaéc Traùng dòch cuoán saùch aáy vaø laáy nhan ñeà laø “Maùu Thòt Xaây Thaønh”. Caû hai cuoán saùch aáy ñeàu in ôû nhaø in Trung Baéc, tranh aûnh ôû beân trong caét ôû caùc baùo Taøu vaø Phaùp. Nhöït ñeán Vieät Nam, moät trong nhöõng coâng taùc ñaàu tieân cuûa Hieán binh laø tìm nhöõng nhaø vaên, nhaø baùo ñaõ caû gan “maï lî Thieân Hoaøng” vaø ñaû kích Ñaïi Nhöït Boån. Vaø ngöôøi ñaàu tieân trong vuï naøy bò Hieán binh ñeán baét ñi ngay laø Vöôïng. Thöïc ra, hoï ñònh baét oâng Luaän, vì oâng laø chuû nhaø in luùc ñoù, nhöng Vöôïng ñöùng ra nhaän mình laø quaûn lyù, chòu heát moïi traùch nhieäm tröôùc phaùp luaät, neân ñi thay cho döôõng phuï laø oâng Luaän. Vöôïng voán laø moät ngöôøi coù nhieàu maëc caûm, nhöng anh ñaõ truùt boû ñöôïc moät phaàn lôùn töø khi ñi vôùi Ñoã Vaên coi http://ebooks.vdcmedia.com 242 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Taây, Taøu chaúng ra caùi thôù gì. Hôi moät tí gì khaùc laï xaûy ra, anh choàm leân, nhaát laø trong nhöõng tröôøng hôïp anh em bò naïn hay bò keû thuø doïa ñaùnh, anh khoâng keå dôû hay, phaûi quaáy, mieãn laø binh baïn ñaõ, nhöng ñaëc bieät nhöùt laø Vöôïng veà baát cöù vaán ñeà gì cuõng noùi raát haêng vaø raát nhieàu, coù khi nguïy bieän, nhöng noùi ñaâu ra ñaáy, nhieàu khi noùi lieàu, noùi ngoå, töôûng chöøng coù theå bò “tì” nhö chôi. Tröôùc thaùi ñoä doïa naït cuûa vieân giaùm ñoác Hieán binh Nhöït buoäc cho anh nhöõng toäi taày trôøi, nhö maï lî Thieân Hoaøng, phaù hoaïi phong traøo Ñaïi Ñoâng A, Vöôïng phuû nhaän taát caû nhöõng lôøi chaát vaán cuûa vieân só quan Nhöït vaø trình baøy cho y thaáy roõ nhöõng söï vieäc maø y khoâng hieåu. Caùc oâng chöa töøng soáng ôû moät nöôùc bò trò, neân khoâng theå naøo hieåu ñöôïc loøng cuûa ngöôøi daân. Bao nhieâu phong traøo dieät Phaùp ñeàu bò ñaøn aùp. Nhöõng nhaø caùch maïng phaûi tranh ñaáu bí maät, coøn nhöõng ngöôøi laøm vieäc coâng khai, neáu khoâng theo chuùng, thì bò tuø ñaày khoå aûi. Tröôùc khi Nhöït tôùi ñaây, Phaùp ñaõ ñi ngaàm vôùi Truøng Khaùnh, neáu nhaø in Trung Baéc khoâng in hai cuoán saùch ñoù thì hoï laøm khoù deã vaø coù theå ñoùng cöûa nhaø in. Maø in thì phaûi ñeå teân nhaø in vaøo ñoù, vì leä luaät aán loaùt buoäc phaûi laøm nhö theá ñeå cho Phaùp deã beà kieåm soaùt xem coù http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 243 nhaø in naøo laøm vieäc baát hôïp phaùp khoâng. Neáu caùc oâng vì hai cuoán saùch bò Phaùp buoäc phaûi in maø cho laø choáng baùng thì laàm. Ñi vôùi Nhöït hay choáng Nhöït laïi laø chuyeän khaùc; ñaây chæ laø vaán ñeà buoân baùn. Baûo in nhö theá laø laøm chaùnh trò, caàn phaûi baét giam, thì caùc oâng neân baét giam caû daân toäc chuùng toâi, vì tröø caùc nhaø caùch maïng tranh ñaáu bí maät, chuùng toâi khoâng laøm chaùnh trò, maø Phaùp cuõng khoâng ñeå cho laøm chaùnh trò. Ñöôøng ñi cuûa moät soá ñoâng laø ñöôøng loái chaùnh trò chong choùng. Ngay nhö caùc oâng, neáu caùc oâng ôû vaøo trong tröôøng hôïp nhö chuùng toâi, caùc oâng cuõng phaûi meàm deûo maø theo giai ñoaïn caùi thöù chaùnh trò chong choùng ñoù. Ñôn cöû oâng bang tröôûng Si, tröôùc khi caùc oâng ñeán ñaây, oâng aáy giuùp tay cho Phaùp, toå chöùc chôï phieân ôû Stade Mangin ñeå laáy tieàn giuùp phaùi boä Truøng Khaùnh sang ñaây; baây giôø laïi trôû thaønh moät bang tröôûng raát thaân Nhöït, sao Nhöït khoâng baét giam? Nhöït coù moät chöông trình daøi haïn vó ñaïi. Toâi thieát nghó vaán ñeà laø hoaøn taát chöông trình ñoù vaø laáy ñöôïc caûm tình cuûa ngöôøi da vaøng, chôù khoâng phaûi laø ñoái phoù. Ñeán luùc Vöôïng trình baøy veà chi tieát aán loaùt hai cuoán saùch treân, vieân só quan Nhöït baét ñaàu nguoâi nguoâi. Candelon vaø Hoà Khaéc Traùng chæ laø hai ngöôøi cho Phaùp http://ebooks.vdcmedia.com 244 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vaø Truøng Khaùnh möôïn teân. Thöïc ra, phaùi boä Truøng Khaùnh boû tieàn ra in, nhöng khoâng troâng nom gì heát, caû ngaøy chæ naèm ôû nhaø coâ ñaàu, neân nhaø in Trung Baéc phuï traùch moïi vieäc. Nhöng oâng khoâng theå vì hai cuoán saùch ñoù in ôû nhaø in Trung Baéc, vaø toâi laø quaûn lyù nhaø in aáy maø baét giöõ toâi. Caùc oâng cuõng neân hieåu veà toå chöùc nhaø in naøy moät chuùt. Nguyeân nhaø in aáy cuûa oâng Nguyeãn Vaên Vónh, nhöng vì thu ít tieâu nhieàu, neân oâng Vónh coâng nôï. Trong khi aáy, oâng laïi khoâng ñöôïc loøng chaùnh quyeàn Phaùp, vì moät maët oâng choáng Baûo Ñaïi, Phaïm Quyønh, maët khaùc laïi khoâng baùn mình cho Phaùp, neân maáy tay toå thöïc daân laøm aùp löïc, vaø oâng Vónh vôõ nôï, laøm cho nhieàu ngöôøi ñöùng ra baûo lónh cuõng vôõ nôï theo. Rieâng coù nhaø in Trung Baéc vaø baùo “Trung Baéc Taân Vaên” chöa bò tòch thu, oâng Vónh aên ôû chung thuûy vôùi anh em cho ñeán luùc cheát, ñaõ aùp duïng moät bieän phaùp raát hay laø ñeå cho moãi ngöôøi coù tieàn huøn tröôùc ñaây ñöùng quaûn nhieäm moät naêm. Luùc in hai cuoán “La Politique agressive du Japon” vaø “Maùu Thòt Xaây Thaønh”, nhaø in Trung Baéc thuoäc nhieäm kyø cuûa Ñoã Lònh Huy, coäng söï vieân cuûa oâng Nguyeãn Höõu Nhö, coøn baùo “Trung Baéc” thì do Ngoïc Thoû Döông Maàu Ngoïc laøm quaûn lyù. Vaø baây giôø nhöõng ngöôøi aáy cheát caû roài. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 245 Vöôïng bò giöõ suoát moät ngaøy, ñeán chieàu toái môùi ñöôïc thaû ra veà. Bieát raèng theá naøo Hieán binh Nhöït cuõng “môøi” Candelon vaø Hoà Khaéc Traùng ra noùi chuyeän vaø raát coù theå seõ giam giöõ nhö Ngoâ Vaên Phuù, Nguyeãn Vyõ, Vöôïng khoâng aên côm uoáng nöôùc, chaïy bay ñi tìm Traùng vaø Candelon thuaät laïi ñaàu ñuoâi caâu chuyeän Nhöït thaåm vaán luùc ban ngaøy, vaø khuyeân Traùng vaø Candelon neân taïm troán traùnh ngay ñi, “ñeå sau naøy seõ lieäu”. Candelon vaø Traùng thoaùt khoûi baøn tay saét cuûa Hieán binh Nhöït. Veà sau, vuï naøy yeân laàn laàn, cho tôùi khi Nhöït baïi, Phaùp trôû laïi Vieät Nam, Vöôïng tìm Candelon ñeå ruû veà laøm tôø taïp chí Phaùp ngöõ “Vieät Nam”. Candelon ñem heát taâm löïc ra laøm tôø baùo aáy, moät phaàn cuõng vì ôn tri ngoä noùi treân. Trình baøy, baùo naøy töïa nhö tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät”, coøn baøi vôû beân trong thì ñeà cao giaûi phaùp Baûo Ñaïi vaø ñöa ra cho theá giôùi thaáy roõ tinh thaàn baát khuaát cuûa daân toäc naøy qua caùc giai ñoaïn lòch söû, vaø coá nhieân ñöùng haún veà phe “daân chuû”. Thöïc tình, Candelon troäi haún leân vì tôø baùo naøy, nhöng beân ngoaøi khoâng maáy ai bieát roõ, laø vì luùc aáy anh khoâng giöõ caùi teân Reneù Candelon nhö luùc laøm tôø “Echo du Vietnam”, maø laïi laáy teân Vieät laø Chöông Ñaéc Long. Baét ñaàu, anh ñònh phieân aâm Candelon laø Cöôøng Ñaïi Long http://ebooks.vdcmedia.com 246 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G (nhö Lafon ñoåi ra laøm La Phöông), nhöng anh em nghó raèng Vieät Nam laøm gì coù hoï Cöôøng, neân ñeà nghò vôùi anh ñoåi ra hoï Chöông, Chöông Ñaéc Long, vôùi yù muoán baét anh... nhaän hoï nhaän haøng vôùi döôïc sö Chöông Vaên Vónh! Noùi cho thöïc, töø khi Vieät Nam ñaåy ñöôïc Taây, Nhöït ra ngoaøi, khoaùc loát ñoäc laäp, töï do - tuy vaãn coøn bò Phaùp chi phoái - Vieät Nam chöa töøng laøm ñöôïc moät tôø baùo Phaùp ngöõ nhö vaäy. Khoù moät ñieàu laø ñeà cao giaûi phaùp Baûo Ñaïi, tranh ñaáu laáy chuû quyeàn daân toäc vaø laøm saùng toû chí khí quaät cöôøng cuûa ngöôøi Vieät Nam, nhöng vaãn cöù phaûi laáy loøng ngöôøi Phaùp, maø ñoái vôùi Myõ thì deø daët, khoâng ñeå cho tö theá cuûa Myõ vöôït ñöôïc tö theá Phaùp... Vì theá ngay trong soá ñaàu, beân caïnh nhöõng baøi nhö “Caûm nghó veà vieäc Hoaøng ñeá Baûo Ñaïi vieáng Haûi caûng”, “Vai troø cuûa Haûi Phoøng”, “Ñöùc Traàn Höng Ñaïo”, “Buøi Vieän, moät trong hai nhaân vaät Vieät Nam ñaõ töøng qua Myõ”, hoaëc nhöõng baøi nhö “Laäp tröôøng cuûa Vieät Nam trong vieãn töôïng moät minh öôùc Thaùi Bình Döông”, chuùng toâi khoâng queân ñaù moùc Myõ trong nhöõng baøi nhö “Beân leà vuï phaù giaù ñoàng Anh kim - Kinh teá Myõ nhoøm ngoù nhöõng thò tröôøng môùi ôû caùc taân quoác gia - Myõ giuùp caùc taân quoác gia hay caùc taân quoác gia giuùp Myõ?”. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 247 Thaät laø ñuùng phong phoùc ñöôøng loái khi ñoù cuûa chaùnh quyeàn, cho neân caû Baûo Ñaïi, Traàn Vaên Höõu laãn boä tröôûng Thoâng tin ñeàu xöùng yù vaø maëc daàu soá ñoäc giaû ôû trong nöôùc chæ coù haïn, nhöng ngoaïi quoác göûi veà mua nhieàu vaø heát söùc löu yù, vì trong soá naøo cuõng coù ít nhaát moät baøi phaân taùch laäp tröôøng Vieät Nam tröôùc nhöõng bieán chuyeån lieân tieáp cuûa theá giôùi nhö: “Tröôùc hieåm hoïa Trung Hoa, chuùng toâi khoâng chaáp nhaän söï hieän dieän cuûa quaân ñoäi Trung Hoa treân laõnh thoå Vieät Nam: khoâng quaân ñoäi Taøu ñoû, maø cuõng khoâng quaân ñoäi cuûa Taøu traéng nöõa” hay “Cuoäc vieáng thaêm cuûa oâng Malcolm Mac Donald baùo hieäu vieäc Anh saép thöøa nhaän chaùnh phuû Mao Traïch Ñoâng chaêng? Vieät Nam seõ ñoái phoù ra sao?” hoaëc “Ñoäc laäp, caên baûn caàn thieát cuûa tình thaân höõu”. Ñang leân höông nhö theá, baùo “Vieät Nam” ñoät nhieân gaëp khoù khaên. Heát chaùnh phuû Höõu laïi ñeán chaùnh phuû Taâm, heát Taâm laïi ñeán Höõu, oâng Tuyeân luùc thì laøm Boä tröôûng phuû Thuû töôùng, luùc laøm Boä tröôûng Thoâng tin. Tôø “Vieät Nam”, vì söï thay ñoåi aáy, phaûi ñoùng cöûa vì “vaán ñeà kyõ thuaät”, nhöng ñeán luùc oâng Phaïm Vaên Bính leân laøm Thuû hieán Baéc Vieät thì oâng nghó ngay ñeán söï tieáp tuïc coâng vieäc cuûa oâng Traàn Vaên Tuyeân ñeå laïi. Trong moät böõa tieäc taïi nhaø cuõ cuûa Hoaøng Troïng Phu, Phaïm Vaên Bính http://ebooks.vdcmedia.com 248 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nguyeân kyù giaû theå thao cuûa “Trung Baéc Taân Vaên” vaø nhieàu baùo khaùc ôû Haø Thaønh - ñeà caäp ñeán vieäc ra moät tôø baùo Phaùp nhö tôø “Vieät Nam” vaø ñeà nghò Reneù Candelon vaø Nguyeãn Doaõn Vöôïng ñöùng ra ñieàu khieån. Tôø “Courrier du Vietnam” ra ñôøi, ñuùng theo toân chæ, ñöôøng loái cuûa tôø “Vieät Nam” vaø cuõng goàm caùc anh em cuõ vieát, theâm hai baïn môùi laø Ñinh Khaéc Giao vaø Traàn Quang Caån. Hôïp taùc vôùi baùo “Courrier du Vietnam”, toâi khoâng theå khoâng keå ñeán moät ngheä só hieän giôø noåi tieáng trong nhieàu boä moân vaên hoùa khaùc, ngoaøi baùo chí: Taï Tî. Taï Tî troâng nom veà phaàn myõ thuaät cho baùo, minh hoïa caùc truyeän, veõ caùc tít vaø vi nheùt. Luùc ñoù, anh ñaõ noåi tieáng veà caùc böùc hoïa laäp theå (anh laø moät trong nhöõng ngöôøi ñi tieân phong veà moân phaùi naøy ôû ñaây) vaø ñaõ ñöôïc nhieàu ngöôøi ngoaïi quoác ñeán Vieät Nam ca ngôïi luùc anh tröng baøy caùc hoïa phaåm ôû Nhaø Haùt Lôùn vaø Nhaø Khai Trí Tieán Ñöùc. Nhöng ngöôøi ta bieát Taï Tî khoâng phaûi chæ rieâng coù theá: Taï Tî, moät ngheä só ñaày ñuû, coøn ñöôïc nhieàu ngöôøi noùi tôùi vì nhöõng truyeän ngaén ñaêng taûi raûi raùc treân caùc baùo. Trong soá ñoù, troäi nhaát laø moät soá truyeän anh ñaêng treân nguyeät san “Theá Kyû”, tuaàn baùo “Queâ Höông”, “Ñôøi Môùi”... Sau naøy, toâi coøn coù moät dòp nöõa hôïp taùc vôùi anh: ñoù laø luùc laøm “Saùng Doäi Mieàn Nam” do Voõ Ñöùc Dieân http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 249 laøm giaùm ñoác - tôø nguyeät baùo cuûa boä Kieán Thieát maø Leâ Vaên Sieâu laøm chuû buùt vaãn töï naéc noûm khen - maø khen ñuùng - laø “tôø baùo ñeïp nhaát nöôùc Vieät Nam”. Taäp truyeän “Nhöõng vieân soûi” cuûa Taï Tî döôøng nhö söu taäp nhieàu truyeän maø anh ñaõ vieát trong “Saùng Doäi Mieàn Nam” vaø “Theá Kyû”. Toâi khoâng queân ñöôïc caûm tình cuûa anh ñoái vôùi rieâng toâi moãi khi vieát ñöôïc moät truyeän gì hay, anh thöôøng thuaät coát truyeän hay ñoïc cho toâi nghe tröôùc, vaø veà thô cuõng vaäy, chính anh höùng khôûi, coù khi ñöùng ngaâm to cho toâi thöôûng thöùc töø luùc chöa in. Baây giôø anh em ñaõ lôùn tuoåi; coù quyeàn noùi thöïc vôùi nhau: veà sau naøy toâi khoâng ñoïc heát taùc phaåm cuûa anh, nhöng bao giôø toâi cuõng nhôù moät truyeän anh vieát hoài ôû Baéc Vieät nhan ñeà laø “Caåm Nhung” vaø moät baøi thô noùi ñeán maáy cöûa oâ Haø Noäi vaø nhöõng vuõng nöôùc do chieán xa ñi coøn ñeå laïi treân ñöôøng vôùi nhöõng lôøi ñeïp nhö hoa, khoâng theå naøo queân ñöôïc: Toâi ñöùng beân naøy vó tuyeán Thöông veà naêm cöûa oâ xöa Quan Chöôûng ñeâm taøn daãn loái Ñeâ cao hun huùt Chôï Döøa Caàu Reàn möa daàm laày loäi Gioù veà ñaõ buoát loøng chöa? http://ebooks.vdcmedia.com 250 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Yeân Phuï ñoâi bôø soùng voã Nhò Haø laáp laùnh sao thöa Caàu Giaáy ñöôøng hoa Phöôïng Vyõ Nhôù nhung bieát maáy cho vöøa... Toâi khoâng queân ñöôïc nhöõng vaàn thô cuûa Taï Tî taû noãi loøng thöông nhôù “nhöõng con ñöôøng Haø Noäi”. Hôõi nhöõng con ñöôøng Coù töø luùc toâi oâm baàu söõa meï, Nhöõng væa heø quen thuoäc töï ngaøy xöa Nhöõng væa heø phôi naéng daàm möa Chaân chaäp chöõng theo chieàu tay meï daét Roài lôùn leân Giöõa nhöõng con ñöôøng daèng daëc Tieáp noái nhau theo bôø ngoùi xieâu xieâu Tieáp noái nhau nhö tay cuûa ngöôøi yeâu Truyeàn hôi thôû khi gioù muøa ñeán sôùm... Cuõng nhö khoâng bao giôø toâi queân ñöôïc böùc hoïa “Cöûa O” toâi mua trong cuoäc trieån laõm ôû Khai Trí Tieán Ñöùc, vì loaïn ly ñaønh ñeå laïi Haø Noäi khoâng ñem ñöôïc vaøo ñaây... Taï Tî... khoâng, thöïc quaû toâi khoâng theå naøo queân ñöôïc: Anh ñaùng laø moät ngheä só “troïn veïn”, ngoaøi moân veõ, vieát, thô ca, anh laïi coøn coù taøi veà nhaïc vaø trình dieãn. Vaøo http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 251 ñaây, toâi tieác raèng ñôøi soáng caáp baùch quaù neân anh em ít coù dòp gaàn nhau ñoái dieän ñaøm taâm, nhöng toâi bieát raèng Taï Tî luùc naøo cuõng trung thaønh vôùi ngheä thuaät vaø khoâng naêm thaùng naøo anh khoâng goùp phaàn xaây döïng, ôû trong nöôùc vaø ngoaøi nöôùc, moät neàn vaên hoùa Vieät Nam laønh maïnh vaø ñoäc laäp. Nhöng soá phaän cuûa caùc tôø baùo döïa hôi chaùnh quyeàn cuõng gioáng nhö soá phaän hoa hoàng: sôùm nôû toái taøn. Moät laàn nöõa, anh em laïi tan raõ. Sau ñoù ít laâu, Candelon ñi Phaùp. Vöôïng veà cuøng vôùi Nguyeãn Phoå môû moät nhaø laøm aûnh keõm ôû Caây Ña Cöûa Quyeàn (Haøng Boâng) coøn toâi thì laøm laïi tôø “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vaø “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San” nhö ñaõ noùi ôû treân. Tuy nhieân, cuoäc soáng, duø caùch naøo ñi nöõa, cuõng vaãn teû nhö thöôøng. Phoå, Vöôïng vaø toâi beøn baøn nhau môû moät nhaø xuaát baûn teân laø “Tam Höõu” laáy “Ñoäc Laäp - Töï Do Daân Toäc” laøm khaåu hieäu. Nhaø xuaát baûn naøy taïm ñöùng vöõng, chuùng toâi baøn nhau laäp moät thoâng taán xaõ tö cung caáp tin töùc vaø baøi vôû ñuû caùc loaïi cho caùc baùo theo loái “Echo” cuûa Ñoàng Minh luùc ñaùnh nhau vôùi Truïc, thì tình hình bieán chuyeån quaù mau leï, chöa kòp trình dieän vôùi quoác daân thì Phaùp vaø Vieät ñaõ kyù hieäp ñònh Geneøve, taïo ra haøng traêm vaïn bieät ly. http://ebooks.vdcmedia.com 252 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G TREÂN ÑÖÔØNG VAØO NAM: LÖŒA SOÁNG Taùm thaùng ôû Haûi Phoøng coù theå coi nhö taùm thaùng ngoài chôi xôi nöôùc: thænh thoaûng nhaän ñöôïc moät tin nhaø; baát thình lình moät hoâm laïi tieáp moät anh caùn boä caàm moät thö cuûa nhöõng anh em thaân thieát veà Haø Noäi khoâng thaáy toâi, cho ngöôøi xuoáng baûo ñöøng ñi nöõa. Coù anh giaän quaù, duøng nhöõng lôøi leõ khoâng nheï nhaøng, nhöng haàu heát ñeàu toû ra chí tình, nhö Phuøng Baûo Thaïch: “Caùch maët bao nhieâu laâu, coù bao nhieâu chuyeän muoán noùi maø laïi kieám anh thì ñaõ ñi roài. Saàu khoâng taû ñöôïc. Bao giôø chuùng ta môùi laïi gaëp nhau? - Baïn anh”. ÔŒ Haûi Phoøng, gaàn Teát, trôøi möa phuøn lieâu dieâu, naèm goái ñaàu tay ôû treân gaùc troï, toâi cuõng saàu khoâng taû ñöôïc. Nhöng Nam, Baéc cuøng laø ñaát nöôùc, sao laïi cöù phaûi coi chuyeán ñi naøy laø moät cuoäc di cö maø khoâng laø moät vuï ñi chôi baäy baï ñeå tieâu saàu khieån höùng? Nhöng tieâu saàu caùch gì thì cuõng vaãn khoâng boû ñöôïc ngheà baùo noù theo mình nhö boùng vôùi hình. Nghæ tay ñöôïc chöøng nöûa thaùng thì Buøi Ñình Lónh laïi ruû toâi laøm tôø “Löûa Soáng”, tôø baùo haøng ngaøy ñoäc nhaát ôû Haûi Phoøng luùc baáy giôø. Toâi bieát Lónh qua Buøi Ñöùc Thònh, toång phaùt haønh baùo ôû Haø Noäi, chuû nhaø saùch Thanh Bình, chuû nhieäm baùo “Queâ Höông”. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 253 Luùc “Queâ Höông” ra ôû Haø Noäi, toâi vaãn vieát baøi cho baùo aáy, ngoaøi ra laïi vieát nhieàu saùch khaùc cho Thònh, kyù nhöõng buùt hieäu khaùc nhau. Töø khi coù tin anh giuùp ñôõ oâng Ngoâ Ñình Dieäm thoaùt moät tai naïn ôû moät bònh vieän Phaùp, toâi thoâng thöôøng gaëp anh. Lónh laø anh ruoät cuûa Thònh. Vì caây daây leo, luùc Lónh ruû toâi veà giuùp cho tôø “Löûa Soáng”, toâi nhaän lôøi ngay, moãi saùng taït ñeán toøa baùo xem tin töùc ñoä nöûa tieáng ñoàng hoà. Vì laø moät tôø baùo ñoäc nhaát xuaát baûn luùc aáy treân ñöôøng vaøo Nam, baùo “Löûa Soáng” ñöôïc ngöôøi ta tranh nhau mua ñoïc: söï kieän ñoù khoâng laáy gì laøm laï nhöng laï laø sao luùc ñoù ngöôøi ta kieám tieàn deã theá! Moät hoâm, coù moät ngöôøi ñaøn baø Thoå ñeán nhaø baùo khoùc nhö moät caùi maùy nöôùc, nhôø ñaêng tin rao vaët kieám con. Toâi ngoài ôû ñoù khoâng noùi gì, ñeå cho oâng quaûn lyù traû lôøi. OÂng ta aán ñònh moät ngaøn hai (ñoàng tieàn döôùi thôøi Dieäm to nhö caùi baùnh xe!) naêm doøng, traû tieàn tröôùc. Khoâng ngaàn ngaïi, ngöôøi ñaøn baø aáy ñöa tieàn, laáy bieân lai. Nhaø baùo heïn mai seõ in lôøi rao vaët. Troâng ngöôøi ñaøn baø suït sòt ra veà, toâi vöøa aùi ngaïi cho baø ta, vöøa kinh ngaïc veà vieäc baùo boùp coå ngöôøi ta döõ quaù, nhöng khoâng noùi ra mieäng. Toâi kyù vaøo moâ raùt ñònh ñöùng leân cuøng Buøi Ñình Lónh vaø maáy anh em ñi nhaäu, thì ngöôøi ñaøn baø maát con trôû laïi, laàn naøy maët muõi töôi cöôøi - hoan hæ baùo http://ebooks.vdcmedia.com 254 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G cho bieát laø baø ta ñaõ tìm thaáy con roài: “Trôøi noùng quaù, noù chui xuoáng gaàm giöôøng nguû, toâi cöù töôûng meï mìn baét chaùu ñi maát roài!”. Baø ta coù yù muoán xin laïi soá tieàn ñöa ñaêng baùo. Thöïc, toâi chòu oâng quaûn lyù laø ngöôøi nhanh trí: ñöông caàm maûnh giaáy vieát tin rao vaët maát con, oâng ta nheùt lieàn vaøo tuùi vaø söng söng noùi: “Raát tieác, thôï xeáp chöõ maát roài, vaø soá tieàn moät ngaøn hai ñaõ ñöa heát cho anh com poâ roài”. Ngöôøi ñaøn baø tiu nghæu, nhöng tröôùc haønh ñoäng aáy cuûa vieân quaûn lyù, toâi thaáy coù veû nhaãn taâm. Toâi baám oâng moät caùi thì oâng thöïc thi ngay moät cöû chæ nhaân ñaïo: “Thoâi, nhaø baùo ñaønh chòu thieät vaäy, xin vui loøng ”giuùp" baø moät traêm baïc ñi xe!". Ra ñeán quaùn uoáng röôïu, thöïc tình toâi khoâng tìm hieåu cöû chæ aáy cuûa vieân quaûn lyù coù theå coi laø baát löông khoâng, nhöng toâi caûm thaáy loøng mình voâ côù se saét laïi. Naøo phaûi ñeán luùc ñoù toâi môùi thaáy moät vuï nhaãn taâm nhö theá. Trong quaõng ñôøi qua, toâi ñaõ töøng ñöôïc thaáy nhieàu vuï “laøm tieàn” coøn traéng trôïn vaø taøn nhaãn hôn nhieàu, nhöng khoâng hieåu vì thôøi tieát, vì söùc khoûe hay vì hoaøn caûnh... toâi baét ñaàu thaáy chaùn ngheà. Vaø ñeâm hoâm ñoù, ngoài chaâm ñieáu thuoác treân moät caùi laàu vaéng veû, nghe gioù thu veà laøm xao ñoäng caønh hoaøng lan ngoaøi cöûa soå, toâi nhôù ñeán http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 255 ngöôøi meï van xin toâi ñöøng laøm ngheà baùo boå. “Ngheà baùo ñöa ngöôøi ta baát cöù ñaâu, mieãn laø thoaùt ñöôïc noù ra”... Thoaùt ñöôïc noù ra, nhöng thoaùt baèng caùch naøo ñaây? Ñeâm hoâm ñoù, naèm treân moät caùi giöôøng laïnh, coù boùng traêng soi, toâi laåm nhaåm nhôù laïi nhöõng ngöôøi baïn cuøng ngheà xem nhöõng ai thoaùt ñöôïc “noù”, maø nhöõng ai coøn vöông vít tô taèm vôùi “noù”: Vuõ Troïng Phuïng, Nguyeãn Nhö Hoaøn, Vieät Baèng, Cuoàng Syõ, Ñaøo Trinh Nhaát, Nguyeãn Khaéc Hieáu, Nguyeãn Maïnh Boång, Nguyeãn Phan Laõng, Nghieâm Xuaân Laõm, Hoaøng Cöø, Ñaëng Vaên Hinh, Tröông Anh Töï, Hoaøng Tích Chu... caùc baïn aáy ñaõ thoaùt, thoaùt haún, thoaùt ñeå khoâng bao giôø trôû laïi coõi ñôøi naøy nöõa, nhöng cuõng coøn bao nhieâu ngöôøi khaùc thoaùt ñöôïc “noù” maø thoaùt ñöôïc moät caùch veû vang. Ñoù laø tröôøng hôïp Phaïm Quyønh, nhaûy moät böôùc töø phoá Haøng Da vaøo laøm thöôïng thö ôû Hueá; Nguyeãn Tieán Laõng, bí thö cuûa Hoaøng haäu Nam Phöông; Ngoâ Vaên Phuù, laøm chuû aáp Taân Boài; Hoaøng Höõu Huy laøm giaùm ñoác Vieät Taán Xaõ; Haø Vaên Bính laøm hoäi vieân thaønh phoá vaø gaàn nhaát laø Ngoâ Vaân laøm xuaát nhaäp caûng. Ngay ôû Haûi Phoøng, toâi ñaõ bieát Ngoâ Vaân vaø Phaïm Trung Phoå seõ boû ngheà baùo moät khi vaøo trong Nam. Hai oâng naøy ñaõ coù moät hoài laãm lieät luùc coøn laøm tôø “Ngaøy http://ebooks.vdcmedia.com 256 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Môùi” cuûa Hoäi Ñoàng An Daân, döôùi thôøi baùc só Ñaëng Höõu Chí, trong coù cuï Ngoâ Khaùnh Thöïc. Troïng Thìn, Troïng Quyønh, luùc ñaàu laø vai chính trong tôø “Ngaøy Môùi” (luùc ñoù thay theá cho tôø “Vì Daân”), do Traàn Taùn Cöûu laøm, ñaõ cheát cuøng vôùi baùc só Tröông Ñình Chi). Baùo “Ngaøy Môùi” in taïi nhaø in cuûa Hoäi Ñoàng An Daân, goàm moät soá maùy thoå phæ cuûa nhöõng ngöôøi ñi chöa veà. Ñeán khi chính phuû ñaàu tieân Nguyeãn Vaên Xuaân thaønh laäp, toång tröôûng Thoâng Tin Phan Quang Ñaùn saùt nhaäp nhaø in vaøo Thoâng Tin. Ngoâ Vaân ñöôïc Troïng Thìn vaø Troïng Quyønh môøi veà hôïp taùc, giöõ chöùc chuû nhieäm. Vaân ñöa em vôï laø Phaïm Troïng Phoå veà laøm quaûn lyù. Vöøa khi aáy, Phan Quang Ñaùn muoán toå chöùc moät thoâng taán xaõ Vieät Nam, môøi Nguyeãn Doaõn Vöôïng ñöùng laøm. Vöôïng ñöa ra moät chöông trình lôùn lao, goàm ñuû caùc maùy moùc cuûa moät trung taâm hieäu thính toái taân, moãi ngaøy ra hai aán baûn ba thöù tieáng, keøm moät aán baûn “maät ” haøng ngaøy vaø moät aán baûn haøng tuaàn, coù nhieàu bình luaän vaø ñaëc kyù. Ngaân khoaûn döï lieäu treân döôùi 500.000. Luùc baét ñaàu, Phan Quang Ñaùn khoâng troâng ñaâu ra tieàn, veà sau ñaønh phaûi giao cho Nguyeãn Giang, Hoaøng Höõu Huy vaø Ngoâ Vaân coïc caïch laøm vôùi moät ngaân khoaûn naêm chuïc ngaøn. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 257 Thöøa dòp laøm Vieät Taán Xaõ, gaàn guõi vôùi Phan Quang Ñaùn, Ngoâ Vaân xin tôø “Ngaøy Môùi” laøm sôû höõu cuûa oâng: coá nhieân laø baùo seõ giöõ nguyeân laäp tröôøng trieät ñeå ñeà cao giaûi phaùp Baûo Ñaïi, tích cöïc choáng Coäng vaø uûng hoä chính phuû Vieät Nam. Phan Quang Ñaùn baèng loøng. Ngoâ Vaân vôùi söï giuùp tay cuûa cuï Ngoâ Khaùnh Thöïc - ñoåi teân “Ngaøy Môùi” ra laøm “Tia Saùng” Ngoâ Vaân cheãm cheä laøm chuû nhieäm, coøn nhöõng kyù giaû coù coâng khai sôn phaù thaïch nhö Troïng Quyønh, Troïng Thìn thì thaønh ra ngöôøi laøm coâng. Thöøa höôûng neà neáp laøm vieäc vaø quaûng caùo, cuõng nhö soá ñoäc giaû ñaõ coù saün vaø söï giuùp ñôõ quen thuoäc cuûa caùc cô quan chaùnh quyeàn, tôø “Tia Saùng” ñaõ ñem laïi cho ngöôøi ñieàu khieån nhieàu ñaëc aân vaø tö theá. Baùo coù lôøi nhieàu, moät phaàn cuõng vì theá; nhöng ñoàng thôøi ta cuõng phaûi nhaän raèng luùc aáy nhieàu anh em nhoùm “Ñoâng Phaùp” coù khieáu veà saên tin, nhôø maáy naêm giuùp vieäc cho oâng Ngoâ Vaên Phuù ñaõ giuùp khoâng ít cho söï thaønh coâng aáy. Ruùt laïi, Ngoâ Vaân ñaõ “laøm neân” vì baùo, nhöng ñieàu ñoù khoâng ñaùng löu yù baèng vieäc oâng ñaõ khoân ngoan thoaùt ñöôïc noù ra ñeå ngaû veà thöông maõi. Troïng Quyønh ôû laïi Baéc, hieän giôø khoâng bieát ra sao; rieâng Troïng Thìn thì toâi ñöôïc bieát anh vaãn coøn lao ñao laän ñaän ôû trong ngheà vaø phieâu baït heát Thoâng Tin laïi sang tôø baùo naøy, thoâng http://ebooks.vdcmedia.com 258 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G taán khaùc. Ñoù cuõng vì khoâng bieát caùch thoaùt ñöôïc ngheà baùo chaêng? Toâi nhôù laïi luùc oâng Nguyeãn Vaên Vónh saép leân ñöôøng sang Laøo ñeå tìm vaøng, coâng nôï ngaäp ñaàu, maø cöù coá soáng coá cheát baùm vaøo tôø “Trung Baéc”, “Hoïc Baùo” vaø “Annam Nouveau” ñeå vieát. Toaøn quyeàn Pasquier, moät hoâm, gaëp Nguyeãn Baù Traùc (luùc aáy vöøa ôû Nhaät veà), hoûi theo yù Traùc thì nhaø caùch maïng Vieät Nam naøo nguy hieåm nhaát. Traùc traû lôøi “Nguyeãn Vaên Vónh”. Toaøn quyeàn Pasquier nhôø sôû Maät thaùm ñieàu tra xem oâng Vónh coøn nôï ngaân haøng vaø tö nhaân chöøng bao nhieâu tieàn. Soá nôï aáy, so vôùi luùc aáy, thaät lôùn: töø 6 ñeán 800.000 ñoàng. Toaøn quyeàn Pasquier nhôø moät ngöôøi thaân tín cuûa oâng Vónh baén tieáng ñeán tai oâng: neáu oâng Vónh baèng loøng ngöng coâng kích Baûo Ñaïi vaø buùt chieán vôùi Phaïm Quyønh, gaáp ñoâi soá nôï aáy cuõng seõ ñöôïc trang traûi eâm aám maø khoâng caàn phaûi baän taâm gì heát. Lôøi ñeà nghò nghe thaät buøi tai, nhöng oâng Vónh ñaõ khoâng bieát thoaùt khoûi ngheà baùo vaøo chính luùc coù cô hoäi toát. Vaø khoâng phaûi laø tieân tri, ngöôøi ta ñaõ bieát keát cuïc ra sao: “Hoïc Baùo” nguyeät san giaùo khoa ñoäc nhaát coøn ñöôïc Phaùp trôï caáp sang tay Leâ Thaêng, “Trung Baéc” veà cuï Luaän, coøn “Annam Nouveau” thì cheát, maø oâng Vónh thì khaên goùi gioù ñöa sang Laøo ñeå tìm vaøng; nhöng moû http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 259 vaøng chöa thaáy ñaâu thì ñaõ maát ôû choán ma thieâng nöôùc ñoäc. Sau oâng Vónh, coøn Ngoïc Thoû, Coân Sinh, cuõng laø nhöõng ngöôøi ñaõ cheát moät caùch thaûm thöông. Toâi khoâng bieát baùc só Tuïng coù noùi ñuøa khoâng, nhöng quaû laø lôøi cuûa baùc só ñaõ laøm cho toâi thaéc maéc nhieàu ngaøy: “Coù con, cho noù laøm gì thì laøm, chôù laøm baùo thì neân ngaên laïi”. Luùc toâi môùi böôùc vaøo ngheà, meï toâi cuõng baûo toâi nhö theá, nhöng ngheà baùo ñaõ ñaåy toâi vaøo “meâ hoàn traän”, laøm theá naøo thoaùt khoûi noù baây giôø? Moät laàn nöõa, toâi laïi muoán ly khai vôùi ngheà baùo, vì moãi ngaøy moãi thaáy theâm söï chaùn chöôøng. Toâi nhôù laïi tröôùc khi leân ñöôøng vaøo Nam, ñaõ coù hai laàn toâi thaáy coù moät caùi gì manh nha trong tim oùc. Laàn naøy, toâi caûm thaáy “caùi gì” ñoù roõ reät hôn caû hai laàn tröôùc nöõa. Neáu laøm baùo maø chæ nhaém vaøo tieàn thì quaû laø laàm quaù: van xin caùc nhaø buoân cho tí tieàn leû, noùi cho sang laø tieàn quaûng caùo; bôï ñôõ ngoaïi bang, lieám goùt aên tieàn; hay baùm vaøo caùc chaùnh ñaûng laøm kieán nghò “Ngoâ Ñình Dieäm phaûi laøm vua vì laø doøng doõi Ngoâ Quyeàn” khoâng nhöõng aên chaéc maø laïi coøn nhieàu hy voïng ñöôïc ñaët vaøo moät ñòa vò cao caáp trong chaùnh quyeàn. Nhöng baây giôø thì toâi ñaõ thaáy roõ raøng laøm baùo khoâng phaûi nhö theá, nhöng laø laøm moät caùi gì nghieâm trang, cao quyù, coù tính naêng tranh ñaáu vaø http://ebooks.vdcmedia.com 260 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G xaây döïng, maø ngöôøi laøm baùo phaûi tha thieát vôùi töï do, daân toäc, kinh qua nhöõng nghòch caûnh, thaêng traàm, ñeå choáng laïi ñoäc taøi, ñoäc ñoaùn döôùi moïi hình thöùc quan laïi, phong kieán hay daân chuû nguïy taïo. Nhieäm vuï aáy thaät lôùn lao, kinh khuûng. Nghó laïi caùc anh em cuøng ñi vôùi mình moät con ñöôøng, baây giôø chia ñi caùc ngaû, hoaëc ñaõ cheát vì bom ñaïn, hoaëc ñaõ boû mình vì thöïc daân ñaøn aùp, coøn trô laïi moät mình vaùc caây buùt vaøo Nam, toâi thaáy töông lai naëng neà vaø töï hoûi khoâng bieát coù laøm gì ñöôïc khoâng, hay laø cuõng chæ nhö ôû Baéc, guïc ñaàu ñeå kieám tieàn, phuïng söï baát cöù ai keâu mình? Luùc ñoù, toâi ñaõ lôø môø thaáy nhöõng khoù khaên gheâ gôùm ñang chôø ñôïi daân ta treân con ñöôøng tranh ñaáu töï do vaø ñoäc laäp, vaø toâi sôï roài ñaây, vieát laùch ñôn ñoäc vaø töï xoay mình trong quyõ ñaïo cuûa cheá ñoä Ngoâ Ñình Dieäm, khoâng coù töï do, khoâng coù daân chuû, toâi seõ thaønh ra thöù ngöôøi gì? Hay laø laïi chæ laøm moät teân boài buùt ñeå laøm nhöõng tôø baùo laù caûi, chæ coù giaù trò xuyeân taïc, vì chính mình chöa taùch ra khoûi ñöôïc söï chi phoái cuûa hoaøn caûnh chính trò vaø xaõ hoäi cuûa moät cheá ñoä maø toâi bieát chaéc seõ khoâng theå khoâng leä thuoäc ngoaïi bang, moät cheá ñoä khoâng theå coù töï do, daân chuû chaân chính. Khoâng coù ñoäc laäp, töï do, daân chuû chaân chính thì tranh ñaáu theá naøo cho höõu hieäu ñöôïc? http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 261 Toâi caûm thaáy sôï haõi hôn caû bao giôø heát. Vaø ôû Haûi Phoøng, sau vuï baùo “Löûa Soáng” laøm tieàn moät ngöôøi ñaøn baø ñaêng quaûng caùo ngon ô, nhöõng yù töôûng nhö theá luoân luoân xaùo troän trí oùc toâi, vaø, thuù thöïc, toâi ñaõ nghó raát nhieàu ñeán vieäc thoaùt ly ngheà baùo luùc naøy ñeå chôø moät ngaøy mai thuaän lôïi. Trong khi chôø ñôïi, toâi haõy laøm tieáp tôø: “Löûa Soáng” cuøng vôùi chuùng toâi di cö töø Baéc vaøo Nam - laàn naøy coù Buøi Vaên Tuyeàn tieáp tay vôùi Buøi Ñình Lónh vaø Buøi Ñöùc Thònh - (luùc aáy ñöôïc Ngoâ Ñình Dieäm aân traû oaùn ñeàn giao cho chöùc giaùm ñoác Daân Veä ñoaøn). Nhöng vì môùi chaân öôùt, chaân raùo vaøo Nam, chöa raønh tieáng Nam, maø laïi khoâng ñöôïc thaáu ñaùo taâm lyù cuûa ngöôøi ñoïc baùo, theâm nöõa laïi cöù trình baøy baùo theo loái Baéc, vieát truyeän daøi kieåu Baéc, cho neân “Löûa Soáng” khoâng coøn ñöôïc troâng thaáy nhöõng ngaøy vaøng ôû Haûi Phoøng, in haøng saùu baûy chuïc ngaøn soá baùo maø baùn chæ ñoä vaøi tieáng ñoàng hoà ñaõ heát bay! TÖØ “HOØA BÌNH” ÑEÁN “DAÂN CHUÙNG” Thöïc ra, ngay luùc coøn ôû Baéc, döôùi chaùnh phuû Traàn Vaên Höõu, Nguyeãn Vaên Taâm, toâi ñaõ coäng taùc vôùi maáy tôø baùo trong Nam nhö “Phuïc Höng” cuûa Hieàn Só, “Môùi” cuûa http://ebooks.vdcmedia.com 262 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Phaïm Vaên Töôi, “Saøi Goøn Môùi" cuûa baø Buùt Traø, nhöng chæ coäng taùc moät caùch xa xoâi, chôù thöïc tình khoâng bieát roõ ñoäc giaû trong Nam thích gì, öa ñoïc gì vaø muoán ”giöït gaân" theo kieåu naøo. Chaéc caùc baïn ñaõ bieát caùc baùo haøng ngaøy ôû Baéc ñeàu “mi” theo loái chaân phöông, maø tin töùc thì cuõng vieát theo loái chaân phöông. Coù vieäc gì lôùn laém, ñaïi khaùi nhö vuï aùn Phan Boäi Chaâu, vuï vaøng Saàm Sôn, Nhaät ñaùnh Phaùp trong moät ñeâm... cuõng chæ ñaët tít ñeán boán hay naêm coät laø cuøng. ÔŒ Nam, khoâng coù truyeän gì lôùn, phaûi bôùi oùc tìm ra moät vieäc ñeå cöông leân vaø ngaøy naøo cuõng phaûi coù moät tít vô ñeùt taùm coät, coù khi chaïy hai doøng lieàn, xuoáng naêm coät, boán coät, ba coät, tuøy yù; vaø nhieàu khi caùi tít vô ñeùt aáy laïi duøng chöõ lôùn hôn caû teân baùo nöõa, ñeán noãi ñaõ coù moät hoài Boä Thoâng Tin phaûi chæ thò caám laøm nhö theá. Ngöôøi ta baûo laøm nhö theá ñeå giöït gaân ñoäc giaû. ÔŒ Myõ, cuõng coù moät loaïi baùo nhö theá, loaïi baùo giöït gaân keâu laø tabloid, chæ toaøn tít vaø hình, maø baøi thì vieát thöïc ngaén, kieåu ñaùnh daây theùp ñeå cho ñoäc giaû thöôøng baän coâng vieäc, khoûi maát thôøi giôø ñoïc loâi thoâi con caø con keâ. Toâi ñaõ nghó laøm moät tôø baùo nhö theá, kieåu nhoû, ñuùng nhö loaïi tabloid, nhöng nghieân cöùu saâu hôn nöõa, toâi thaáy laøm nhö theá cuõng thaát baïi luoân, vì taâm lyù cuûa ngöôøi ñoïc baùo xöù mình http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 263 - nhaát laø ôû mieàn Nam - raát laø phöùc taïp. Hoï muoán ñoïc nhöõng tin töùc giöït gaân, nhöng laïi khoâng öa caùi kieåu vieát tin cuït luûn. Tin töùc phaûi nhieàu, maø laïi vieát daøi doøng moät chuùt, ñieåm moät tí vaên chöông laïi caøng hay; ngoaøi ra, phaûi coù xaõ thuyeát thì môùi laø baùo ñöùng ñaén, coù moät tí ti “haït muoái”, “cuoán phim” noùi ñuïng chaïm ñeán ngöôøi naøy ngöôøi noï, moät hai baøi khaûo cöùu - maø laïi phaûi khaûo cöùu ñoïc deã daøng maø nheï vaø vui - ôû trang trong tí ti thô, truyeän ngaén vaø nhaát laø truyeän daøi xaõ hoäi, aùi tình thaät nhieàu, voâ lyù cuõng ñöôïc, nhöng caàn nhaát laø phaûi laâm ly, ruøng rôïn, hoài hoäp, say meâ, gay caán. Treân taát caû nhöõng ñieàu kieän ñoù, baùo laïi phaûi in treân khoå giaáy lôùn, caøng nhieàu trang caøng toát, vì moät leõ raát taàm thöôøng laø nöôùc mình ngheøo, ngöôøi ta muoán raèng mua tôø baùo ngaâm nga xong roài laïi coøn duøng giaáy baùo vaøo nhieàu coâng vieäc ích lôïi vaø thieát thöïc cho ñôøi soáng. Trong maáy thaùng trôøi lieàn, ngaøy naøo toâi cuõng kieám ñuû caùc baùo haøng ngaøy, nhaát laø cuûa caùc kyù giaû ngöôøi Nam, ñeå xem hoï laøm aên ra theá naøo, haàu ruùt kinh nghieäm sau naøy. Nhaân coù nhaän vieát saùch cho nhaø xuaát baûn “Phaïm Vaên Töôi” vaø “Theá giôùi”, toâi ñöôïc dòp tìm hieåu baùo naøo baùn ñöôïc, baùo naøo baùn yeáu vì luùc aáy, hai oâng Nguyeãn Vaên Hôïi vaø Phaïm Vaên Töôi hôïp taùc vôùi http://ebooks.vdcmedia.com 264 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G maáy anh em laøm moät nhaø toång phaùt haønh. Ñaây laø thôøi kyø hoïc hoûi. Ngoaøi coâng vieäc vieát saùch, toâi chæ ñöùng ôû ngoaøi hôïp taùc vôùi maáy tôø baùo cuûa baïn höõu, ñaùng keå laø tôø “Hoøa Bình” do moät ngöôøi baïn töø thuôû nhoû ñöùng ra laøm cho moät ñaûng chính trò ôû ñaây. Nguyeãn Kim Sinh, toång thö kyù tôø “Hoøa Bình” laø moät nhaø baùo laønh ngheà, töøng coäng taùc vaø laøm noåi baät nhieàu tôø baùo ôû Haø thaønh, nhö “Hoà Göôm” cuûa Buøi Caåm Chöông, “Queâ Höông” cuûa Buøi Ñöùc Thònh vaø “Caûi Taïo” cuûa Phaïm Vaên Thuï, ruû toâi veà vieát haøng ngaøy muïc bình luaän thôøi söï vaø muïc chaâm bieám cho baùo. Nhôø söï hôïp taùc ñoù, toâi laïi ruùt theâm moät kinh nghieäm nöõa veà baùo ôû ñaây: vieát lôù ngôù coù khi cheát oan, chöù ñöøng mong bò truy toá ra toøa nhö döôùi thôøi Phaùp thuoäc. Nhö thöôøng leä, vaøo dòp hai möôi ba Teát naêm aáy, trong muïc “Thieân haï söï”, toâi coù vieát moät baøi teáu noùi veà vieäc ñoát vaøng maõ vaø nhaân dòp coù keå laïi caâu haùt cuõ: Ba möôi teát, teát laïi ba möôi. Vôï thaèng Ngoâ ñoát vaøng cho chuù Khaùch, Moät tay caàm caùi duø raùch Moät tay xaùch caùi chaên boâng Em ñöùng bôø soâng Em troâng sang nöôùc ngöôøi: http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 265 “Hôõi chuù chieäc ôi laø chuù chieäc ôi” Moät tay em caàm quan tieàn, Moät tay em xaùch thaèng buø nhìn Quan tieàn naëng thì quan tieàn chìm Buø nhìn nheï thì buø nhìn noåi, Ôi ai ôi, cuûa naëng hôn ngöôøi... Ai ngôø chæ coù theá maø sanh ra to chuyeän. Boä Thoâng Tin - hoài aáy do oâng Traàn Chaùnh Thaønh ñieàu khieån - cho chöõ “thaèng Ngoâ” ñoù laø noùi xoû oâng Ngoâ Ñình Dieäm, nhôø Coâng an ñieàu tra vaø laøm lung tung leân moät daïo, töôûng chöøng nhö laø saép taän theá ñeán nôi. Ai ñaõ töøng theo doõi ngaønh baùo töø hoài Taây cai trò, taát phaûi nhaän raèng Taây boùp coå baùo chí khoâng kinh baèng Nhöït. Taây buoäc moàm baùo laïi, nhöng ngoaøi maët vaãn laøm ra daân chuû moät phaàn naøo, chôù ñeán Nhöït thì khoâng coù oong ñô gì heát, ñeán ñaây hoâm tröôùc thì hoâm sau baét nhöõng nhaø baùo coù tieáng laø choáng ñoái roài keá ñoù thieát laäp luoân cheá ñoä kieåm duyeät, caét boû nhöõng ñoaïn noùi lôø môø thaúng tay, chôù ñöøng noùi laø nhöõng ñoaïn cheâ bai, coâng kích Nhöït. Toâi coøn nhôù luùc aáy coù moät tôø baùo haøng ngaøy hình nhö laø tôø “Ñoâng Phaùp” - ñaêng vaøo muïc Haø Noäi moät tin xe caùn choù. Thöïc ra, baùo ta hoài aáy maø ñaêng tin xe caùn choù khoâng coù gì laï heát; nhöng voâ phuùc cho nhaø baùo http://ebooks.vdcmedia.com 266 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G aáy laïi duøng phaûi moät oâng phoùng vieân hôi khuøng, vieát tin laïi muoán ñuùng söï thaät 100 phaàn 100, neân neâu roõ laø xe caùn cheát con choù Nhöït. Maëc daàu baùo chæ môùi ñaäp moâ raùt ñeå ñöa ra kieåm duyeät, chôù chöa in ñeå phaùt haønh, caùc quan Nhöït cuõng noåi traän loâi ñình, la leân nhö saám seùt vaø ñieän ngay cho hieán binh ñeán baét chuû nhieäm, quaûn lyù vaø maáy ngöôøi vieát veà “thaåm vaán”. Baây giôø, moãi khi noùi ñeán cheá ñoä kieåm duyeät, toâi hay ñem hai söï vieäc treân kia ra so saùnh vaø buoàn cöôøi khoâng chòu ñöôïc. Nhöng bieát laøm sao, ôû moät nöôùc coù toång thoáng, coù hieán phaùp nhö mình, coù bao nhieâu quoác gia thöøa nhaän, luaät phaùp khoâng phaûi laø troø ñuøa, choáng ñoái laïi chæ laø chôi vôùi löûa. Haàu heát caùc baùo ñeàu hieàn nhö con cöøu. Gan laém thì im laëng, khoâng coâng kích, khoâng noùi boùng noùi gioù moät caâu ñeán chính quyeàn; coøn laïi bao nhieâu baùo khaùc thì a dua, nònh bôï khoâng tieác lôøi; hôn theá, laïi coøn tieác laø sao chöõ Vieät mình ngheøo quaù, ñeå cho mình khoâng ñuû chöõ ñeå maø nònh cho thöïc ñaõ ... Vì theá, ta ñaõ thaáy coù oâng nhaø baùo xin ñeán ngaâm thô cho toång thoáng nghe; coù oâng ñeà nghò laäp töôïng toång thoáng ôû chôï Bình Taây vaø coù oâng ñöôïc toång thoáng tieáp kieán veà vieát baøi ca tuïng toång thoáng, ví toång thoáng vôùi maët trôøi ôû trong dinh Ñoäc Laäp. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 267 Thöïc ra, caùc nhaø baùo aáy vieát ra nhö theá, in leân nhö theá, nhöng ôû thaâm taâm thì moät soá lôùn chöûi thaàm toång thoáng, song caùi vieäc phaûi nònh thì cöù nònh, nònh baát cöù ai, mieãn coù lôïi thì thoâi, neáu daïi doät maø ñaû kích Ngaøi thì chæ coù maø... aên saén . Nghóa laø nhaø baùo choáng ñoái chaúng tröôùc thì sau cuõng bò laâm vaøo maáy caùi theá sau ñaây: baùo bò ñoùng cöûa; chuû nhieäm, quaûn lyù... bò ñöa ñi bí maät ban ñeâm; neáu khoâng theá thì moät ngaøy ñeïp trôøi naøo ñoù töï nhieân cuõng bò gheùp vaøo toäi gaù baïc, toáng tieàn, doã gaùi vò thaønh nieân hay ñi löøa ñaûo, ñöa ra toøa, gia saûn bò tòch bieân, coù bao nhieâu voán lieáng ñi tieâu heát. Luùc aáy, sau ba laàn thaéng Bình Xuyeân vaø aùp duïng bieän phaùp maïnh ñoái vôùi caùc giaùo phaùi, thaéng lôïi, Ngoâ Ñình Dieäm baét ñaàu coù loâng coù caùnh, ra maët choáng Baûo Ñaïi, khoâng ñi Phaùp ñeå trình vôùi Quoác tröôûng veà caùc bieán coá ôû nöôùc nhaø, nhöng ôû lì trong nöôùc taäp laøm ñoäc taøi coû, ñöa hoï haøng leân naém heát caùc chöùc vuï quan troïng. OÂng Traàn Vaên Chöông, thaân phuï baø Ngoâ Ñình Nhu, ñöôïc ñöa leân chöùc Quoác vuï khanh. Caùc cuoäc tranh giaønh quyeàn theá, vaø cuõng laø nhöõng cuoäc thanh toaùn, baét ñaàu dieãn ra trong dinh Ñoäc Laäp. Töø moät noäi trôï giaët aùo, naáu côm, taém röûa cho con, baø Nhu thaønh moät nhaân vaät cuûa nhaø Ngoâ vaø baø ñaõ nhôø caùi seách aùp pin thuyeát phuïc caùc laõnh http://ebooks.vdcmedia.com 268 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G tuï quaân söï vaø caùc coá vaán vaø ngoaïi giao Myõ ôû Saøi Goøn. Nhöng ñoàng thôøi giuùp ích cho hoï Ngoâ Ñình, baø khoâng queân nghó ñeán cho chính gia ñình baø tröôùc: meï baø, baø Traàn Vaên Chöông, leân nhö dieàu; oâng Chöông laøm ñaïi söù ôû Hoa Thònh Ñoán: Nguyeãn Höõu Chaâu, em reå cuûa baø, cuõng coù tieáng laø ngöôøi tình cuõ, laøm boä tröôûng taïi phuû toång thoáng, em ruoät Traàn Vaên Chöông laø Traàn Vaên Ñoã ñöôïc toân leân laøm ngoaïi tröôûng, con trai cuûa oâng Chöông laø Traàn Vaên Khieâm laøm giaùm ñoác baùo chí, roài ñöôïc boå laøm giaùm ñoác Maät vuï. Vieäc thay ñoåi boä maùy caàm quyeàn töø 1954 ñeán 1956 nhaém muïc ñích giaønh quyeàn cuûa baø Chöông veà cho baø Nhu. Noùi moät caùch khaùc, ngay trong gia ñình Traàn Vaên ñaõ coù söï tranh giaønh quyeàn theá, maø giöõa hoï Traàn Vaên vaø hoï Ngoâ Ñình laïi cuõng coù söï tranh giaønh nöõa; nhöng töïu trung Vieät Nam luùc baáy giôø laø moät quoác gia caûnh saùt do hai gia ñình quan laïi Traàn Vaên vaø Ngoâ Ñình naém heát quyeàn haønh. Gia ñình Traàn Vaên töông ñoái coøn trung thaønh phaàn naøo vôùi taäp tuïc coå truyeàn cuûa nhaø vua Baûo Ñaïi, chôù hoï Ngoâ Ñình thì traéng trôïn ly khai vôùi cheá ñoä cuõ vaø nuoâi caùi moäng laäp moät trieàu ñaïi môùi: trieàu ñaïi Ngoâ Ñình. Coá nhieân muoán thöïc hieän moäng ñoù, phaûi taøn aùc dieät tröø nhöõng caù nhaân, ñoaøn theå choáng ñoái, maø caù nhaân vaø http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 269 ñoaøn theå choáng ñoái luùc aáy laø nhöõng ngöôøi goác ôû mieàn Baéc vaø mieàn Nam chæ muoán nhaø Ngoâ giöõ lôøi ñaõ höùa laø toå chöùc cuoäc baàu cöû ñeå hoï coù theå baàu ngöôøi ñaïi dieän cuûa hoï leân lo vieäc nöôùc. Theo nhöõng ngöôøi coù tieáng laø choáng ñoái naøy, oâng Dieäm laø moät lính nhaûy duø do Myõ thaû töø treân trôøi xuoáng vaø khoâng coù reã ôû döôùi ñaát. Ñöùng tröôùc söï chæ trích hoãn xöôïc ñoù, oâng Nhu vaø vôï ñaët ôû caùc vaên phoøng caùc ñöôøng phoá moät soá maät baùo vieân, coù nhieäm vuï baùo caùo nhöõng phaàn töû chæ trích chaùnh phuû; ngoaøi ra theo doõi haønh ñoäng cuûa caùc tôø baùo khaùc, hoà thaáy vieát moät caâu naøo xa xoâi, xaùch meù boùng gioù thì ñoùng cöûa vónh vieãn, coøn kyù giaû naøo böôùng bænh, khoâng quy phuïc thì chuïp caùi noùn coäng saûn leân ñaàu, cho xuoáng haàm toái ñeå khoâng bao giôø leân ñöôïc ñaát lieàn nöõa, hoaëc coù leân ñöôïc cuõng muø loøa, queø quaët, baùn thaân baát toaïi. Khoâng khí laøng baùo luùc aáy thaät ñìu hiu, teû laïnh. Moãi buoåi saùng, ngöôøi laøm baùo nhaän ñöôïc nhöõng cuù ñieän thoaïi cho bieát phaûi traùnh nhöõng tin gì khoâng ñöôïc noùi, nhöõng lôøi tuyeân boá naøo cuûa oâng Dieäm, baø Nhu phaûi laøm to; thaäm chí laïi coù khi buoäc phaûi ñöa caâu noùi naøy cuûa baø Nhu leân laøm vô ñeùt taùm coät, dieãn vaên kia cuûa oâng Dieäm naêm coät vaø keøm theo thaät nhieàu tranh aûnh. http://ebooks.vdcmedia.com 270 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Taát nhieân, nhöõng kyù giaû, chuû nhieäm, coù daây mô reã maù vôùi gia ñình Traàn Vaên hay Ngoâ Ñình, ñöôïc nhieàu quyeàn lôïi öu tieân; nhöng duø khoâng coù quyeàn lôïi gì cuûa hoï ban cho, moät soá kyù giaû vaãn cuùi ñaàu ra baùo moät caùch ngoan ngoaõn vì maáy leõ sau ñaây: moät laø soá baùo xuaát baûn luùc aáy haïn cheá, toài ra cuõng cöù taèng taêng kieám ñöôïc ít lôøi haøng thaùng ñeå nuoâi vôï con, gaø choù; hai laø ñöôïc caáp giaáy in giaù reû, in moät ít coøn phaàn lôùn thì ñem baùn chôï ñen cho caùc chuù ôû Chôï Lôùn; ba laø coù dòp thaäm thaø thaäp thoït hoïp baùo ra vaøo dinh Ñoäc Laäp, bieát ñaâu laïi khoâng ñöôïc baø Coá vaán ñoaùi ñeán maø ban cho moät aùp phe ra tieàn?!! Toâi coøn nhôù, hoài ñoù, nöûa muoán thöû thaùch xem sao, nöûa cuõng laø vì tinh nghòch, ba laàn toâi göûi ñôn xin ra moät tôø baùo laáy teân laø “Quaûng Caùo” khoâng ñöôïc, maø khoâng vì lyù do gì caû. Moät hoâm, ñi chôi treân ñöôøng Töï Do, toâi gaëp giaùo sö Ortoli, daïy Phaùp vaên töø ñeä töù ñeán ñeä nhaát, ruû vaøo uoáng röôïu ôû moät nhaø haøng noï. Giaùo sö Ortoli hoûi toâi coù thöôøng gaëp Traàn Thò Leä Xuaân cuøng hoïc ban B vôùi toâi khoâng, “baây giôø laø Mme Ngoâ Ñình Nhu, anh bieát roài ñaáy chöù”. Toâi traû lôøi khoâng. Giaùo sö Ortoli noùi: “Toâi gaëp Xuaân luoân vaø en toû ra toát laém. Nay mai toâi trôû veà Phaùp, neáu anh coù caàn gì, cöù ñieän thoaïi cho toâi, chuùng ta seõ cuøng ñeán ñeå nhôø Xuaân giuùp”. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 271 Toâi caûm ôn laáy leä. Trong thaâm taâm, toâi nghó mình cuõng chaúng caàn gì phaûi nhôø Traàn Thò Leä Xuaân giuùp ñôõ, nhöng ví coù caàn giuùp ñôõ chaêng nöõa, toâi ngôø raèng lôøi noùi cuûa moät oâng thaøy hoïc cuõ khoâng theå laøm cho Xuaân chuù yù baèng moät ngöôøi Myõ môùi. Toâi yeân laëng ngoài vieát saùch cho nhaø xuaát baûn “Phaïm Vaên Töôi”, “Theá Giôùi”, vaø nghe thaáy töø döôùi ñöôøng voïng leân nhöõng tieáng chuyeån ñoäng khaùc thöôøng: ñoù laø tieáng oaùn than cuûa nhöõng cuoáng hoïng bò boùp ngheït laãn vôùi tieáng cöôøi cuûa trai gaùi ñuù ñôûn trong aùnh ñeøn maàu, tieáng nguyeàn ruûa naõo neà cuûa daân chuùng taéc thôû vì cheá ñoä töï do bò nhaø Ngoâ boùp cheït. Caùc giaùo phaùi, caùc chaùnh ñaûng, caùc taàng lôùp nhaân daân nghó phaûi laøm moät caùi gì, neáu khoâng thì quaù treã, nhöng, thay vì ñoaøn keát ñeå choáng laïi nhaø Ngoâ thì hoï laïi chia reõ, kình choáng nhau. Caùc chaùnh ñaûng khoâng theå thoáng nhöùt trong moät maët traän chung, vì theá vôï choàng oâng Nhu caøng ñaéc theá vaø caøng aùp duïng höõu hieäu chieán thuaät “chia ñeå trò”. Baùo chí cuùi ñaàu theo raêm raép, suy toân Ngoâ toång thoáng. Vaøo raïp chieáu boùng, raïp haùt, phaûi chaøo côø vaø ñöùng nghieâm nghe nhaïc troåi baøi “Toaøn daân Vieät Nam bieát ôn Ngoâ toång thoáng - Ngoâ toång thoáng, Ngoâ toång thoáng muoân naêm” cho ñeán khi laù côø vaøng soïc ñoû môø daàn cuøng vôùi caùi hình oâng luøn maäp, môùi coù quyeàn ngoài xuoáng http://ebooks.vdcmedia.com 272 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñeå xem “ñöôïi” AÂu Chaâu nhaûy tuyùt . Baùo caâm nhö heán. Khoâng coù moät kyù giaû naøo daùm leân tieáng phaûn ñoái anh em nhaø Ngoâ, duø laø phaûn ñoái xa xoâi. Phaûi ñôïi maõi ñeán naêm 1960, côn soát môùi buøng leân: ñaïi taù Nguyeãn Chaùnh Thi, trung taù Vöông Vaên Ñoâng, cuøng moät soá só quan ñem quaân vaây dinh Ñoäc Laäp vaø ñoøi Ngoâ Ñình Dieäm ruùt lui. Ngoâ Ñình Dieäm trao quyeàn cho caùc töôùng laõnh ñeå laäp chính phuû khaùc, nhöng sau nhôø caùc sö ñoaøn 7 ôû Bieân Hoøa vaø sö ñoaøn 21 ôû Myõ Tho veà öùng cöùu kòp thôøi, Ngoâ Ñình Dieäm thoaùt cheát: Ñaïi taù Nguyeãn Chaùnh Thi vaø trung taù Vöông Vaên Ñoâng rôøi khoûi Vieät Nam, Ngoâ Ñình Dieäm laïi pheänh phaø pheänh phaïo tuyeân boá hoãn xöôïc khoâng cheâ ñöôïc, vaø coá nhieân Quoác hoäi laïi ngoû lôøi trung thaønh, caùc ñoaøn theå laïi bieåu tình uûng hoä vaø luõ caày caùo heøn nhaùt ñi vôùi caùch maïng laïi quay veà thaàn phuïc nhaø Ngoâ. Luùc aáy, toâi ñang laøm “Daân Chuùng”. Toâi coøn nhôù baàu khoâng khí naåy löûa luùc ñoù, ai cuõng haêng say muoán thaáy Ngoâ Ñình Dieäm vaø coâng ty bò cheát ñaâm cheát cheùm. Cöù ñaêng heát nhöõng tin töùc ñaûo chaùnh luùc ñoù, khoâng theâm bôùt, thì ñoäc giaû cuõng ñaõ khoaùi tæ laém roài, khoûi caàn bình luaän; nhöng ña soá nhaân vieân “Daân Chuùng” deø daët khoâng daùm ñaêng thaät roõ, coù yù muoán “troâng vaø chôø”, moät phaàn vì sôï cho tính maïng tôø baùo sau naøy neáu cuoäc ñaûo chaùnh khoâng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 273 thaønh vaø maët khaùc thì anh em khoâng daùm quyeát ñònh moät thaùi ñoä döùt khoaùt vì leõ khi aáy giaùm ñoác tôø “Daân chuùng” laø oâng Maïc Kinh Traàn Theá Xöông, laïi khoâng coù maët ôû Vieät Nam. Toâ Vaên vaø Caùt Höõu thaáy Phi Vaân toû ra sôï seät, chöûi aàm caû leân, nhöng ruùt laïi baùo “Daân Chuùng” töông ñoái luùc aáy “hieàn laønh” vaø moãi khi coù tin gì baát lôïi cho Ngoâ Ñình Dieäm thì vieát moät gioïng hoaøi nghi, ñaùnh daáu hoûi, chôù khoâng daùm quaû quyeát nhö maáy tôø baùo khaùc. Giaù thöû luùc aáy Traàn Theá Xöông coù maët ôû nhaø, chaéc chaén baùo “Daân Chuùng” coù moät thaùi ñoä khaùc haún, laø vì töø luùc môùi ra, “Daân Chuùng” ñaõ ñöùng veà phía choáng ñoái chaùnh quyeàn Ngoâ Ñình Dieäm, maø ñieån hình nhaát laø vuï hoäi chôï Thò Ngheø, Traàn Theá Xöông ñaû kích boïn caùc oâng Traàn Kim Tuyeán vaø Lyù Trung Dung baèng thích! Ñieàu khieån tôø “Daân Chuùng”, Traàn Theá Xöông tröôùc sau giöõ nguyeân moät laäp tröôøng khoâng thay ñoåi. Luùc ñaàu, baùo in thueâ ôû nhaø in Nguyeãn An Ninh, töông ñoái khaù chaïy, nhöng khoâng hieåu veà sau baùo coù bò caùc ngöôøi cuûa Ngoâ Ñình Dieäm eám khoâng, maø cöù xuoáng doác laàn laàn, maëc daàu baøi vôû luùc naøo cuõng theá. Vì vaäy, coù moät luùc nhaø baùo ñaõ coù yù ñònh töï ñoùng cöûa vì heát tieàn. Thöïc ra, muoán cho baùo soáng, Traàn Theá Xöông cuõng coù caùch ñeå vaän ñoäng http://ebooks.vdcmedia.com 274 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vôùi anh em, baø con luùc ñoù ñöông baùm chaët Ngoâ Ñình Nhu, Ngoâ Ñình Dieäm; nhöng nguyeân laø moät con ngöôøi coù ñaàu oùc, laïi noùng nhö ñieân, neân anh nhaát ñònh khoâng chòu laøm caùi vieäc heøn haï aáy. Thaø cheát, chôù khoâng haï mình xin xoû, laäy luïc ai. Vaäy “Daân Chuùng” seõ cheát trong söï trong saïch, nhöng anh em muoán raèng tröôùc khi cheát, baùo phaûi toû ra laø “chòu chôi”, vì theá chuùng toâi cöù nhuøng nhaø nhuøng nhaèng chôø moät cô hoäi thuaän tieän. Vöøa khi ñoù, thuû töôùng Baéc Vieät Phaïm Vaên Ñoàng, laäp laïi moät lôøi keâu goïi hieäp thöông cuûa oâng Hoà hoài thaùng 8 naêm 1955, göûi thö cho Ngoâ Ñình Dieäm yeâu caàu hieäp thöông Nam Baéc, Traàn Theá Xöông cho ra moät loaït baøi veà hieäp thöông, bình luaän veà moïi khía caïnh hieäp thöông ñeå tieán tôùi thoáng nhaát xöù sôû. Baây giôø, noùi ñeán chuyeän hieäp thöông, hoøa hoäi laø thöôøng, nhöng coù ai ñaõ soáng saùt vôùi thôøi cuoäc luùc ñoù ñeàu thaáy raèng ñöa vaán ñeà aáy ra laøm taùm coät, keùo daøi haøng thaùng phaûi laø “trì” laém. Nhaát laø ñoái vôùi Ngoâ Ñình Dieäm laø moät thöù ngöôøi coù thaønh kieán, lì lôïm, thì söï vieäc aáy laïi caøng ñaùng neå laém vì Dieäm khoâng thích caùi gì thì khoâng muoán cho ai noùi tôùi. Traùi laïi, daân chuùng chaùn ngaáy cheá ñoä töï do daân chuû nguïy taïo cuûa Dieäm, laïi muoán hieäp thöông hai mieàn Nam Baéc neân loaït baøi cuûa “Daân Chuùng” ra ñôøi thì ñoäc giaû tìm ñoïc http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 275 “khoâng chòu ñöôïc”, nhaát laø hoï laïi khoâng bieát - vì chaùnh quyeàn giaáu kín laém - böùc thö cuûa Phaïm Vaên Ñoàng göûi cho Ngoâ Ñình Dieäm, neân cho raèng vieäc baùo “Daân Chuùng” ñeà caäp ñeán vaán ñeà hieäp thöông Nam Baéc laø moät haønh ñoäng can ñaûm vaø saùng suoát. Theá laø baùo “Daân Chuùng” moät phaùt hoài laïi nhö thöôøng. Luùc aáy, ñi laïi chaët cheõ vôùi nhau, coù Traàn Theá Xöông, Buøi Anh Tuaán vaø toâi, caùc beø baïn ôû ngoaøi phaàn nhieàu khoâng giao thieäp coâng khai, moät phaàn vì sôï maät vuï cuûa Ngoâ Ñình Dieäm theo doõi vaø chôi voõ gì xaáu chaêng. Thaáy chaát vieát veà hieäp thöông ñaõ caïn, chuùng toâi ñang lo nghó ñeå kieám ñeà taøi thì baùo “New York Times” ôû Myõ ñöa ra moät baøi phoûng vaán Trang Thieân Kim ñaêng suoát moät trang vaø noái tieáp ba ngaøy lieàn. Luùc aáy, Dieäm-Nhu khoâng cho ngöôøi daân töï do ñoïc baùo nhaäp caûng. Chæ coù moät soá ít ngöôøi ñoïc thoâi, maø ñoïc roài, thaáy coù gì laï, khoâng anh naøo daùm ho he thuaät laïi cho ngöôøi khaùc bieát, vì khoâng bieát ai laø baïn mình, ai laø maät vuï. Baùo “Daân Chuùng” laøm moät phaùt thöù hai: ñöa möôøi caâu hoûi cuûa baùo “New York Times” phoûng vaán Trang Thieân Kim ra moå xeû. Moãi ngaøy, toâi dòch moät caâu hoûi vaø moät caâu traû lôøi, cöông leân cho soâm caâu chuyeän. Caû buoåi tröa, Traàn Theá Xöông vaø toâi ôû laïi nhaø baùo, thaûo luaän vôùi nhau neân theâm chöõ gì hay http://ebooks.vdcmedia.com 276 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G bôùt chöõ gì, vieát theá naøy coù ñöôïc khoâng hay laø phaûi söûa laïi caâu vaên cho nheï keûo khoâng “chuùng noù truø”, loay hoay coù khi maát ñeán moät hai tieáng ñoàng hoà môùi xong moät baøi. Phaàn nhieàu xong baøi vôû thì ñaõ moät hai giôø tröa roài, veà nhaø cuõng lôõ taàu, chuùng toâi ñaønh daét nhau ñi aên qua loa, roài laïi quay veà nhaø baùo hì huïc tìm caùc kieåu hình cuûa Trang Thieân Kim, moãi ngaøy ñaêng moät kieåu, keøm vôùi baøi ñeå cho baøi baùo “boâ” theâm. Vaø ñôøi soáng cuûa “Daân Chuùng” töø ñoù cuõng boâ theâm khoâng theå chòu ñöôïc, baùo cöù caùi ñaø aáy taêng leân maõi, taêng leân maõi, thaäm chí treû con mua baùo phaûi laáy phieáu tröôùc töø saùng ñeå chieàu ñeán laáy, maø laáy nhö theá cuõng khoâng ñöôïc, vì treû con coù phieáu chen laán vôùi nhau döõ quaù, nhaø baùo phaûi ñoùng cöûa saét laïi keûo khoâng caùc em xung phong vaøo beân trong laøm döõ. Nhaân vieân trò söï thoø tay ra laáy phieáu, ñeám baùo roài ñöa ra ngoaøi. Tieáng hoø heùt, chöûi ruûa, keâu khoùc hoâm naøo cuõng vang leân khaép caû con ñöôøng Nguyeãn An Ninh, laøm cho anh em caûnh saùt cuõng khoå laây vaø hoâm naøo cuõng phaûi cöû vaøi ngöôøi ñeán canh gaùc ñeå duy trì traät töï vaø giao thoâng buoân baùn. Anh em toøa soaïn, chaùn naûn boû ñi luùc baùo saép ñoùng cöûa, luùc naøy laïi keùo veà ñoâng ñuû nhö laø hoäi hoa ñaêng, ñua nhau vieát baøi cho baùo baät hôn leân http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 277 nöõa, nhöng chæ ñöôïc moät thôøi gian thoâi, vì ty trò söï coù moät caùi bònh laø luùc naøo cuõng keâu khoâng coù tieàn! Ñöôïc trang ngoaøi roài, chuùng toâi lo chaán chænh trang trong, ñaët theâm nhöõng muïc môùi nhö “Ñoïc saùch giuøm caùc baïn”. “Ñoïc baùo giuøm caùc baïn”, muïc “Bònh ñaøn baø”... Ñeán luùc vaän khaù, khoâng noùi vaøo ñaâu ñöôïc: ñoäc giaû cho laø baùo “ñöôïc” caû trang ngoaøi laãn trang trong, tìm ñoïc raát ñoâng, baùo möôøi phaàn cheát caû möôøi, boãng nhieân chæ trong coù hai thaùng hoài sinh laïi vaø phoàn thònh hôn heát thaûy caùc baùo luùc baáy giôø. Cuõng ñeán baáy giôø, toâi môùi baét ñaàu tin moät ñieåm vaãn nghi ngôø töø tröôùc: baùo chaïy nhieàu khi nhôø hoaøn caûnh giuùp cho chôù khoâng phaûi hoaøn toaøn do taøi trí cuûa ngöôøi laøm baùo. Ra moät tôø baùo caïnh tranh vôùi haøng chuïc tôø baùo khaùc maø khoâng coù saùng kieán môùi, baøi vôû hay thì khoù maø ñöùng vöõng, ñieàu ñoù ñaõ ñaønh roài; nhöng neáu coù cô hoäi vaø coù tin töùc, hoaëc coù bieán ñoåi gì quan troïng trong nöôùc hoaëc ngoaøi nöôùc thì hy voïng thaønh coâng cuõng nhieàu hôn. Vì theá, cuõng nhö taát caû moïi ngaønh, kieân nhaãn laø moät ñieåm quan troïng trong coâng cuoäc laøm baùo; chæ phieàn moät ñieàu laø ngöôøi ra baùo kieân nhaãn coù thöøa, nhöng khoâng dö voán thaønh ra khoâng chòu ñöïng ñöôïc, vaø do ñoù thöôøng sinh ra caùi naïn yeåu töû, ñoàng tieàn ñoäi noùn ra ñi, maø ra ñi raát leï. Thaät theá, ñöùng veà http://ebooks.vdcmedia.com 278 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G phöông dieän thöông maõi, khoâng coù ngheà gì lôøi baèng ra baùo, neáu baùo chaïy; nhöng baùo maø khoâng baùn ñöôïc thì cuõng khoâng coù ngheà gì aên goûi tieàn baèng. Luùc laøm “Trung Baéc Chuû Nhaät”, toâi coù vieát veà caùch thöùc laøm baùo tabloid vaø, môû ñaàu thieân söu taàm naøy, toâi coù nhaéc laïi moät chuyeän veà ngheà laøm baùo do oâng toå sanh ra tabloid keå laïi: bao nhieâu kho taøng cuûa Dieâm Vöông chaät ních vaøng baïc, khoâng coøn choã ñaâu maø chöùa nöõa, maø aâm phuû luùc aáy laïi gaëp caùi naïn nhaân maõn, ngöôøi nhieàu maø ñaát hieám, khoâng theå xaây theâm bin ñinh ñöôïc, Dieâm Vöông, moät hoâm, beøn hoäi quaàn thaàn laïi hoûi yù kieán ñeå tìm xem coù caùch naøo tieâu ñôõ ít vaøng baïc ñi khoâng. Moät ngöôøi beøn ñeà nghò xuaát baûn baùo. Dieâm Vöông oâ keâ, cho ra baùo lieàn... Vaø chæ nöûa naêm thì vaøng trong caùc kho vôi haún ñi roài heát nhaün, gaây moät caùi naïn thieáu huït gheâ gôùm cho aâm phuû. Vaäy tôø “Daân Chuùng” thaäp töû nhaát sinh, baây giôø laïi soáng laïi. Soáng laïi thì hay ñuû caùc caùch: coù tieàn, nhôø theâm ngöôøi vieát, maø ngöôøi vieát thaáy baùo chaïy hình nhö vieát cuõng hay hôn. Ñoù laø tröôøng hôïp Vaên Sen, coù Phaùp tòch, luùc vaøo giuùp vieäc, khoâng bieát ñöôïc moät caâu chöõ Vieät ngöõ ra hoàn; aáy theá maø chæ hai, ba thaùng, anh vieát ñaõ laâm ly vaø ñöa ra nhieàu loaït baøi ñeán baây giôø vaãn coøn coù nhieàu http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 279 ngöôøi nhaéc nhôû, nhö nhöõng kyù söï “Con ma nhaø chuù Hoûa” vaø “Bí maät Taây Taïng” vaø “Ñaït Lai Laït Ma” cuõng nhö nhöõng truyeän thaàn bí vaø ma quæ hay chaøi, eám. Cuõng dòp naøy, Vaên Tuyeân, gaëp toâi ôû toøa ñaïi söù Phaùp, cuõng ngoû yù thöøa thôøi giôø muoán vieát chôi cho moät tôø baùo naøo “kha khaù”. Toâi laïi giôùi thieäu anh veà vieát cho “Daân Chuùng” hai muïc: muïc “Baøn Côø Theá Giôùi” vaø muïc “Phim haøng ngaøy” ñöôïc thieân haï chuù yù ngay töø baøi ñaàu, “Coâ Thieân Kim vaø oâng Nöôùc Vaøng (Goldwater)”, vì gioïng vaên rí roûm, coù duyeân, thænh thoaûng laïi soå Taây, soå Nho ra moät tí. Nhöng baùo hay cuõng nhö ngöôøi ñeïp: khoâng ñeå cho ngöôøi ta thaáy baïc ñaàu. Sau vuï ñaûo chaùnh 1960, Ngoâ Ñình Dieäm khoâng cheát, nhöng laïi cheát tôø baùo töông ñoái e deø nhaát, caân nhaéc nhaát, khi töôøng thuaät caùc bieán coá xaûy ra. Toâi vaø maáy ngöôøi baïn ñang ngoài ôû treân laàu vöøa ñaùnh pheù, vöøa oân laïi maáy ngaøy soâi noåi vöøa qua, thì haøng chuïc xe oâ toâ nhaø binh vaø caûnh saùt ñeán khaùm xeùt nhaø baùo, ñaäp phaù maùy in, tung heâ caùc oâ chöõ ra ñöôøng, roài laáy giaáy tôø, maùy chöõ, buùt maùy, bình möïc, buùp beâ, noùn moát saêng, aùo möa... laáy heát, ñem ñi. Nhaø baùo thì khoùa ba khoùa, nieâm phong caån thaän, sau khi ñeå cho caùc ngöôøi ôû trong nhaø baùo vöøa kòp khoaùc caùi aùo sô mi, ñi ra ngoaøi. Moät vaøi tôø baùo khaùc cuõng laâm vaøo tröôøng hôïp nhö chuùng http://ebooks.vdcmedia.com 280 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G toâi luùc ñoù. Anh em “Daân Chuùng” taûn maùc moãi ngöôøi moãi ngaû. Coá nhieân laø trong boïn coù moät vaøi ngöôøi vì vaán ñeà côm aùo, vôï con, ngaàm ñi vôùi boïn maät vuï coøm ñeå xin tha toäi “treo coå” - vì ôû ñaâu cuõng coù bích chöông vieát tay ñoøi treo coå ngöôøi naøy, baén cheát ngöôøi kia - nhöng ña soá thì lì lôïm aên xong ngoài ñaùnh pheù vaø loan baùo cho nhau bieát boïn chaùnh khaùch, quaân nhaân naøo ñaõ xeù haøng raøo caùch maïng, chaïy vaøo dinh Ñoäc Laäp, boïn naøo ñaõ laøm hö cuoäc ñaûo chaùnh vaø ñaõ khoùc loùc nhö treû con luùc bò troùi ôû tröôøng bay Taân Sôn Nhöùt vaø khoâng queân theo doõi haønh ñoäng cuûa Nhu Dieäm cuøng beà toâi nhaém cuûng coá ñòa vò, uy tín, ñoàng thôøi seõ ñoái phoù vôùi nhöõng ngöôøi tham gia cuoäc ñaûo chaùnh ra sao. Haøng ngaøy tin töùc cho bieát, trong “Daân Chuùng”, coù hai ngöôøi bò keát vaøo toäi “cheát treo”. Tröôøng hôïp bò coi nhö laø naëng. Laàn laàn caùc baùo khaùc, cuõng bò nieâm phong vaø ñaäp phaù nhö “Daân Chuùng” ñöôïc “giaûi toûa”, coù tôø laïi tuïc baûn; nhöng rieâng tôø “Daân Chuùng” thì vaãn cöù bò “cöûa ñoùng then caøi” heát thaùng noï sang thaùng kia. Traàn Theá Xöông ôû Nam Vang khoâng veà, vì bieát veà thì theá naøo cuõng bò nhöõng ngöôøi thuø töø tröôùc laøm khoù deã. Thaønh ra tôø baùo ñaõ khoâng xuaát baûn ñöôïc, maø bao nhieâu soå saùch, giaáy tôø, phaéc tuya thu quaûng caùo cuõng nhö ngaân phieáu cuûa http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 281 caùc cô quan mua baùo göûi veà traû khoâng theå naøo laáy ra ñöôïc. Veà sau naøy, toâi ñöôïc bieát rieâng caùi toäi cuûa “Daân Chuùng” vieát veà cuoäc ñaûo chaùnh choáng Ngoâ Ñình Dieäm, töï noù, khoâng nheï maø cuõng khoâng naëng hôn caùc tôø baùo khaùc; nhöng baùo cöù bò nieâm phong chôi nhö theá haøng naêm, haøng thaùng laø vì “Daân Chuùng”, luùc sinh thôøi, ñaõ toû ra moät thaùi ñoä choáng Ngoâ Ñình Dieäm, Traàn Theá Xöông ñi saùt vôùi trung taù Vöông Vaên Ñoâng vaø dính líu vaøo cuoäc ñaûo chaùnh. Nhöng treân caùc toäi aáy, “Daân Chuùng” coøn moät caùi toäi khaùc quan troïng hôn nhieàu laø hoï Traàn coù moät anh em laøm boä tröôûng ra vaøo döôùi tröôùng Ngoâ Ñình Dieäm, bò moät soá ngöôøi khaùc coi laø “ngoan coá”, “phaûn boäi” vaø thöôøng thaäm thoït vôùi Ngoâ Ñình Nhu ñeå tìm caùch “taåy nheï” anh em. Chính caùc ngöôøi choáng hoï Traàn ñoù laïi coù coâng raát lôùn trong vieäc beû gaõy cuoäc ñaûo chaùnh vaø cöùu Ngoâ Ñình Dieäm, Ngoâ Ñình Nhu thoaùt cheát, thaønh ra môùi coù cuoäc “aân traû oaùn ñeàn” tröôøng kyø noùi treân vaø cuõng vì theá ta môùi thaáy sau khi cuûng coá ñöôïc ñòa vò roài, Nhu vaø Dieäm cho ba tôø baùo môùi ra ñôøi ñeå ñeàn ñaùp laïi coâng ôn cuûa nhöõng ngöôøi chung thuûy. Ñoù laø tôø “Ñoàng Nai” cuûa Huyønh Thaønh Vò, “Tieáng Daân” cuûa Trung taù Chaâu vaø “Saigon Mai” cuûa Ngoâ Quaân. http://ebooks.vdcmedia.com 282 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G SAU KHI OÂNG NGO ÑÌNH DIEÄM THOAÙT CHEÁT LAÀN THÖÙ NHAÁT Saøi Goøn, sau ngaøy ñaûo chaùnh huït 1-11-60, laàn laàn trôû laïi boä maët bình thöôøng. Nhöõng baùo ñaêng nhöõng tin baát lôïi cho oâng Ngoâ Ñình Dieäm trong cuoäc ñaûo chaùnh lo soát voù. Luùc aáy, nhöõng ngöôøi coù coâng vôùi caùc oâng Dieäm vaø Nhu giaû thöû muoán phaù nhaø baùo naøo, cho kyù giaû naøo ñi moø toâm cuõng cöù ñöôïc ñi, nhöng hoï ñaõ khoân kheùo khoâng nghó tôùi vieäc ñoái phoù maø chæ lo cuûng coá ñòa vò cho oâng Dieäm. Nhaát cöû, nhaát ñoäng luùc aáy raát laø thaän troïng. Ngoaøi maáy tôø baùo ñoùng cöûa, chính phuû khoâng cho ra theâm moät tôø baùo naøo heát, tröø ba ngöôøi coù theå chaéc chaén laø khoâng phaûn boäi, hôn theá laïi coù coâng lao khoâng ít thì nhieàu vôùi hoï Ngoâ hay baùc só Traàn Kim Tuyeán: oâng Huyønh Thaønh Vò ñöôïc pheùp xuaát baûn tôø “Ñoàng Nai”, Ngoâ Quaân, tôø “Saigon Mai” vaø Trung taù Chaâu tôø “Tieáng Daân”. Toâi khoâng laøm haún cho tôø baùo naøo, nhöng cuøng luùc toâi ñöôïc uûy nhieäm troâng nom caû cho ba tôø aáy. Haøng ngaøy, moãi buoåi saùng, toâi ñaûo qua caû ba tôø. Thö kyù toøa soaïn cuûa “Ñoàng Nai” laø Töø Thaønh; “Saigon Mai” do Ngoâ Quaân ñaûm traùch veà baøi vôû; coøn baùo “Tieáng Daân” thì baøi vôû do Maëc Thu thaâu thaäp luùc ñaàu. Trong ba tôø naøy, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 283 “Ñoàng Nai” ra tröôùc heát. Vì leõ luùc aáy baùo ra haïn cheá, maø cuõng vì ngöôøi daân muoán bieát bieán chuyeån tình hình trong nöôùc qua moät tôø baùo môùi “caét chæ”, neân ngay töø soá ñaàu, baùo “Ñoàng Nai” ñaõ ñöôïc caùc giôùi tranh nhau tìm ñoïc. Caùc baøi xaõ thuyeát höôùng maïnh veà noâng thoân. Tin töùc khoâng coù gì môùi, nhöng trang trong haáp daãn vì nhieàu baøi coù ích maø laïi ñaùnh ñuùng taâm lyù baïn ñoïc thanh nieân, nhöng ñaùng ghi laø tôø “Ñoàng Nai”, laàn ñaàu tieân, ñaõ ñaêng moät voõ hieäp kyø tình tieåu thuyeát dòch cuûa Taøu. Töø tröôùc, caùc baùo ôû ñaây chæ ñaêng Taây Du, Phong Thaàn, Tam Quoác; ñeán luùc coù phong traøo di cö thì baùo ñeàu ñaêng tieåu thuyeát tröôùc taùc hay phoûng theo Taây vì coi tieåu thuyeát Taàu laø laïc haäu. Toâi nhôù trong moät cuoäc tieáp xuùc, moät oâng baïn ñaëc traùch veà baùo chí trong vaên phoøng oâng Ngoâ Ñình Nhu, thaáy toâi ñöa ra tieåu thuyeát kieám hieäp Taàu, coù yù khoâng taùn thaønh vaø muoán boû ñi, nhöng toâi khoâng chòu, vieän leõ baùo môùi ra caàn phaûi coù ñoäc giaû, moät khi ñaõ vöõng roài, seõ tính sau. Ñuùng nhö loøng mong ñôïi, tieåu thuyeát kieám hieäp aáy ñöôïc ngöôøi ta tìm ñoïc nhieàu. Tieàn Phong, voán laø moät nhaø vieát kòch vaø ñoùng kòch ôû Baéc, baét ñaàu noåi tieáng töø ñoù vaø cuõng töø ñoù anh thaønh ra moät teân tuoåi trong laøng dòch tieåu thuyeát Taàu, nhöùt laø töø “Coâ Gaùi Ñoà http://ebooks.vdcmedia.com 284 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Long” cuõng ñaêng treân baùo “Ñoàng Nai”, laøm cho baùo aáy in khoâng kòp baùn. Hai chöõ “Kim Dung” thaønh ra thaàn töôïng ôû nöôùc ta baét ñaàu töø ñoù. Nhieàu baùo khaùc thaáy theá, ñua nhau dòch tieåu thuyeát chöôûng, khi coù truyeän Kim Dung thì tranh nhau mua veà dòch. Keát cuïc, dòch tieåu thuyeát Kim Dung thaønh ra moät caùi... dòch, baùo naøo ñaêng nhieàu truyeän Kim Dung thì chaïy, baùo naøo khoâng coù thì eá, vì ñoäc giaû meâ Kim Dung quaù, ngoài ñaâu ngöôøi ta cuõng baøn taùn vôùi nhau veà Kim Dung vaø nghieâm chænh ñaët vaán ñeà quan troïng gaáp boäi vaán ñeà Myõ ruùt quaân, hoøa ñaøm Baleâ phen naøy coù khai thoâng ñöôïc khoâng hay laø cöù beá taéc hoaëc chaùnh saùch hoøa bình cuûa Nixon khaùc cuûa Johnson nhöõng ñieåm naøo. Toâi ñaõ töøng thaáy coù nhöõng ñoäc giaû laøm nhöõng cöû chæ môùi ñaàu töôûng nhö coù theå laøm vinh döï cho baùo naøy hay baùo noï: hoï ñeán saïp baùo hoûi mua moät tôø vaø giöït laáy ñoïc lia lòa moät hoài roài traû tieàn vaø bieáu luoân tôø baùo cho ngöôøi baùn baùo vaø ñi. Teù ra hoï mua baùo chæ ñoïc thaät nhanh cho thaät “ñaõ” truyeän chöôûng cuûa Kim Dung roài thoâi, khoâng caàn ñoïc gì khaùc nöõa. Ngöôøi laøm baùo thaät yeâu ngheà, thaáy theá, khoâng khoûi caûm thaáy trô treõn vì bao nhieâu taâm huyeát cuûa mình ñem ra laøm baùo ñeàu voâ ích: Laøm cho baùo chaïy coù phaûi laø chuû buùt, chuû nhieäm, thö kyù toøa soaïn, bænh buùt hay phoùng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 285 vieân ñaâu, nhöng laø moät ngöôøi xa tít taän ñaâu ñaâu vieát cho ngöôøi Trung Hoa coi roài mình ñem ra nhai laïi maø thaáy vaãn ngon nhö thöôøng! Naøy, theá toâi ñoá anh coù daùm caù vôùi toâi khoâng naøo; caùi thaèng Leänh Hoà Sung noù meâ con Nhaïc Linh Sôn, theá roài con Nhaïc Linh Sôn gaëp thaèng Laâm Bình Chí, ñeïp trai hôn, laïi meâ thaèng Laâm Bình Chí. Anh daùm caù khoâng: toâi baûo thaèng Leänh Hoà Sung roài laïi quay laïi vôùi con ñoù ñaáy, chôù ñeán keát thuùc roài noù cuõng chaúng laáy con Doanh Doanh hay con ni coâ Nghi Laâm nhö nhieàu ngöôøi töôûng laàm ñaâu. AÁy ñaáy, anh caù vôùi toâi ñi naøo! Ngöôøi ñoäc giaû Vieät Nam Coäng Hoøa ñoïc baùo vaø suoát ngaøy ñaùnh ñoá nhau nhö theá. Nöûa theá kyû soáng vôùi chieán tranh ñau khoå, ngöôøi naøo maø khoâng chaùn naûn vaø muoán töï thoaùt ly ra beân ngoaøi, vì theá ngöôøi ta khoâng laáy laøm laï, sau chieán tranh thöù nhaát, caùc baùo coù nhieàu tieåu thuyeát chaïy hôn caùc baùo bình luaän thôøi söï, vaø ít laâu trôû laïi ñaây, ngöôøi ta öa ñoïc truyeän tröôûng, truyeän thaàn tieân kieám hieäp hay truyeän tình du döông hôn laø coi lôøi tuyeân boá cuûa oâng töôùng naøy, phoùng söï veà traän chieán kia hay thoâng caùo chung veà cuoäc hoäi ñaøm tay naêm, tay saùu noï. Cuõng trong moät tinh thaàn ñoù, muïc “Töû vi cuûa baïn” coù moät daïo ñöôïc coi nhö laø moät muïc “tuû” cuûa tôø baùo: ñaøn http://ebooks.vdcmedia.com 286 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G oâng caàm tôø baùo giôû lieàn ra xem mình tuoåi Quyù Maõo ra sao, vaø vôï mình tuoåi Tî hoâm nay xui hay laø heân, coù laøm xong caùi aùp phe aáy hay khoâng, coøn ñaøn baø tuoåi Thìn, hoâm nay toát hay xaáu vaø coù hy voïng coù tieàn hay khoâng. Toâi quen nhieàu oâng thaày töôùng, thaày soá phuï traùch veà muïc töû vi nhö theá: coù oâng “bao” saùu baûy tôø, kyù hai ba teân hieäu khaùc nhau, cöù ñaàu thaùng laïi cho ngöôøi ñöa ñeán cho moãi baùo moät cuoán soá, xaøo ñi xaøo laïi cho khaùc nhau moät chuùt, nhöng töïu trung thì noùi “boá laùo” heát vì toâi bieát chaéc coù anh ham aên ham chôi quaù ñaõ baûo thö kyù laáy töû vi naêm 1957 cheùp laïi cho caùc baùo xuaát baûn naêm 1961 ñaêng taûi vaø, hôn theá, chính toâi ñaõ bieát nhöõng oâng nhaø baùo ñaêng laàm töû vi thaùng 5 vaøo thaùng 8 vaø thaùng 1 vaøo thaùng 11, laàm nam ra nöõ, nöõ ra nam, maø ñoäc giaû vaãn say söa vaø chòu laø muïc töû vi cuûa baùo naøy, baùo noï “ñoaùn truùng phong phoùc, khoâng chòu ñöôïc”. Toäi nghieäp cho ñoäc giaû, maát tieàn maø bò löøa. Nhöng ñoù laø yù nghó cuûa moät soá ngöôøi caàm buùt. Ña soá cho raèng hoï thích gì thì cho hoï ñoïc; caùi haïi chöa thaáy ñaâu, nhöng cöù thaáy ngay raèng baùo mình chaïy, mình coù tieàn traû nhaø in ñeå cho noù khoûi meø nheo; ngoaøi ra, anh em laïi coù xu tieâu khoâng “raùch” laø ñöôïc quaù roài, chôù coøn mong gì hôn nöõa. Vì nuoâi traïng thaùi taâm lyù ñoù, moät soá nhaø baùo ôû http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 287 ñaây khai thaùc nhöõng vuï gieát ngöôøi vì tình, laøm phoùng söï, kyù söï veà oâng ñaïo nhoû, ñaïo nöôùc laïnh, ñaïo ôùt, ñaïo xoâi, ñaïo chuoái haøng thaùng maø vaãn ñeà “coøn nöõa” hay tieåu thuyeát hoùa cuoäc ñôøi cuûa nhöõng trai troán chuùa, gaùi loän choàng, coøn hôn caû nhöõng anh huøng daân toäc. Moái tình Laõng, Hoå coøn nhieàu bí aån, phaûi laøm theá naøo cho baät ñöôïc ra caùi nhaân vaät thöù ba noåi tieáng laø ñaïo ñöùc moät thôøi môùi thöïc aên khaùch ñaáy, boà aø. Cheát cha toâi chöûa, phöông thöùc Manila vieát laøm gì ñeán hai coät theá naøy, sao khoâng hoûi theâm chi tieát veà vuï Trang Kim Yeán suyùt gieát cheát Thanh Lan vì moät böùc thö, hay vuï Huøng Cöôøng Baïch Tuyeát vaø ñaët caâu hoûi: “Baïch Tuyeát meâ Huøng Cöôøng hay Huøng Cöôøng meâ Baïch Tuyeát?” laøm caùi 3 coät ôû cuoái trang nhaát, veùt moät ít khaùn giaû kòch tröôøng coù hôn khoâng? Nhöng toâi xin caên daën heát thaûy anh em laàn nöõa: caùi vieäc oâng gì môøi hai oâng gì laïi vaên phoøng ñöa tieãn möôøi boán trieäu vì hai oâng aáy coù tieáng noùi quyeát ñònh ôû ñaïi hoäi thì lôø ngay ñi nheù, cöù ñeå maëc baø toâi lo lieäu, ñöôïc tí tieàn leû naøo, toâi khoâng queân caùc anh em ñaâu, ñöøng sôï! Huyønh Thaønh Vò, chuû nhieäm baùo “Ñoàng Nai” laø moät ngöôøi coù hoïc, neân ñaõ traùnh ñöôïc nhieàu caùi heøn keùm ñoù; nhöng vì quaù say meâ cho baùo chaïy neân coù vaøi ba tröôøng hôïp thaáy ngöôøi khaùc laøm cuõng muoán laøm; tuy nhieân, vì http://ebooks.vdcmedia.com 288 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G coù anh em caûn trôû neân laïi thoâi kòp thôøi. Duø sao, cuõng phaûi nhaän raèng anh laø moät ngöôøi chung thuûy vôùi laäp tröôøng, nhöng vì tröïc tính nhö ñieân neân moät soá anh em khoâng theå naøo gaàn ñöôïc, duø vaãn bieát laø baûn taâm anh raát toát. Ñoù laø tröôøng hôïp cuûa toâi, sau hôn moät naêm coäng taùc vôùi tôø “Ñoàng Nai”. Luùc aáy, Vò laø chuû nhieäm, toâi laø thö kyù toøa soaïn, Toâ Vaên coøn vieát baøi ôû ngoaøi ñöa tôùi haøng ngaøy. Trong caùc anh em thöôøng tröïc, coù moät anh khoâng nhôù laø laàm laãn caùi gì xeùt ra khoâng quan heä laém, nhöng khoâng hieåu Vò ngaùn anh ta hay laø vì caùu baún vì chuyeän nhaø chuyeän cöûa, ñöùng giöõa nhaø chöõ, “maï” anh kyù giaû kia taøn teä, ñeán noãi anh em xeáp chöõ phaûi baûo toâi: Neáu toâi laø anh X, toâi ñi ngay chôù khoâng laøm theâm moät phuùt". Maø chính anh X cuõng bieát nhö theá, vì sau ñoù nöûa tieáng ñoàng hoà, anh daét toâi ñi uoáng nöôùc, rôm rôùm nöôùc maét baûo toâi: “Moa nhuïc quaù, moa baàn tieän chòu ñöïng chæ laø vì moa nghieän, chôù neáu moa khoâng nghieän thì ñaâu coù theå nhö theá ñöôïc”. Toâi khoâng noùi, nhöng ngay buoåi tröa hoâm ñoù, toâi cuøng Vò veà nhaø rieâng, baùo cho Vò bieát toâi chæ giuùp tôø “Ñoàng Nai” heát thaùng thì thoâi, khoâng theå laøm hôn ñöôïc nöõa. Kyù giaû X coù theå vaãn cöù ôû laïi vôùi anh, nhöng toâi, vôùi ñòa vò laø thö kyù toøa soaïn, ñöùng muõi chòu saøo maø ñeå cho anh em http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 289 bò “maát maët” nhö theá tröôùc maët anh em xeáp chöõ, toâi caûm thaáy ñau khoå trong loøng heát söùc. Huyønh Thaønh Vò ñoái xöû vôùi rieâng toâi luùc naøo cuõng thaønh thöïc, taän tình, quí hoùa. Nghæ tôø “Ñoàng Nai”, khoâng coù nghóa laø toâi nghæ caûm tình vôùi anh, nhöng chuyeän ñoù khoâng quan heä giöõa caù nhaân vaø caù nhaân. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 290 “Ñoàng Nai” coù moät hoài chaïy heát söùc: ñoù laø luùc môùi ra vaø luùc ñaêng truyeän “Coâ Gaùi Ñoà Long”, moãi buoåi saùng treû con mua baùo ngoài ñen ñaëc caû ñöôøng Thuû Khoa Huaân vaø goùc ñöôøng Gia Long. Nhöõng ngaøy soâi noåi nhö theá in saâu vaøo trí oùc ngöôøi laøm baùo coøn laâu, nhöng trong taát caû caùc kyû nieäm veà “Ñoàng Nai”, coù moät kyû nieäm toâi khoâng theå naøo queân ñöôïc, maø chính ngöôøi trong trò söï vaø toøa soaïn baùo “Ñoàng Nai” cuõng nhö chaùnh quyeàn vaø ñoäc giaû, raát ít ngöôøi chuù yù. Ñoù laø moät ñoaïn vaên phieám cuûa Phaïm Vaên Töôi, buùt hieäu “Tuù Xe” vieát trong muïc “Thieân haï ruø rì” - vieát sau khi Ngoâ Ñình Dieäm thoaùt cheát trong cuoäc ñaûo chaùnh 1960 - maø vieát ngay treân baùo “Ñoàng Nai” laø moät trong ba tôø baùo maø Nhu vaø Dieäm ñaëc bieät kyù giaáy pheùp cho ra, sau ñaûo chaùnh. Ñoaïn vaên aáy ñaïi khaùi nhö sau: Coù moät anh thaùi töû raát hoãn xöôïc, moät hoâm, treøo leân löng moät con voi coù tieáng laø hung döõ, roài cöù ngoài ì ra ñaáy khoâng chòu xuoáng. Vua vaø hoaøng haäu sôï quaù, khuyeân thaùi töû xuoáng, thaùi töû khoâng chòu; caùc quan trieàu thaàn laäy ñeå xin thaùi töû xuoáng, thaùi töû cuõng khoâng chòu nöõa. Chaùn quaù. Caû trieàu ñình nhoán nhaùo leân. Vua vaø hoaøng haäu buoàn muoán khoùc. Thaáy tình hình bi thaûm nhö vaäy, teân naøi phuû phuïc xuoáng ñaát, xin cho leân löng voi ñeå khuyeân thaùi töû, thì maû quaù, chaúng bieát noù noùi http://ebooks.vdcmedia.com 291 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nhoû vaøo tai thaùi töû caùi gì maø thaùi töû ngoan ngoaõn xuoáng lieàn! Caû trieàu ñình xuùm laïi hoûi teân naøi ñaõ duøng caâu thaàn chuù gì baûo thaùi töû maø coù hieäu naêng laï kyø nhö vaäy, thì noù ngaàn ngöø maõi môùi thöa raèng: “Baåm caùc quan, caùc quan coù tha toäi cheát cho toâi, toâi môùi noùi”. Moïi ngöôøi oâ keâ. Teân naøi môùi khai thöïc nhö sau: “Thöa caùc ngaøi, toâi chaúng coù thaàn chuù naøo heát, maø cuõng chaúng coù pheùp gì kyø laï. Toâi ch’ r’ vaøo tai noù coù moät caâu, theá laø noù xuoáng”. - Caâu gì? Noùi nghe. Caâu gì maø laï vaäy? Caâu gì maø thaùi töû laïi nghe maøy lieàn, coøn boá, meï vaø caùc quan laïy noù heát nöôùc heát caùi maø noù cöù naèng naëc khoâng chòu xuoáng? - Daï, caâu aáy bình daân laém. Toâi baûo thaùi töû theá naøy: “Maøy lì quaù, tao baûo cho maø bieát, maøy maø cöù baùm maõi, tao ñaùnh cho thaáy baø coá noäi baây giôø! Toå sö cha maøy!”. Baûo laø “nham nhôû”, Tuù Xe quaû ñaõ chôi moät phaùt nham nhôû thöïc. Coù traùch nhieäm phaûi coi laïi baøi vôû tröôùc khi cho “bon aø tirer”, hoâm aáy, toâi laïi veà sôùm vì coù vieäc ôû baùo “Tieáng Daân” maø Huyønh Thaønh Vò thì cuõng baän vieäc ôû ngoaøi; ñeán luùc baùo in xong, toâi laïi hoài ba giôø chieàu thaáy ñoaïn aáy muoán ñuïc cuõng khoâng kòp nöõa, vì baùo ñaõ phaùt haønh roài. Hình nhö coâng leä cuûa ngöôøi laøm chính trò laø baát cöù luùc naøo, noùi ñeán ai khoâng ôû phe phaùi cuûa mình thì ñaû http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 292 kích thaäm teä, khoâng tha moät ñieåm naøo. May thay, toâi laïi khoâng laøm chính trò, neân ñeán ñaây toâi phaûi thaønh thaät nhaän laø baùc só Traàn Kim Tuyeán, Giaùm ñoác Sôû Nghieân Cöùu Chính Trò hoài ñoù, ñaõ toû ra chòu chôi heát söùc. Bieát roõ caùi “hoá” khoâng theå cöùu vaõn ñöôïc baèng caùch thu soá baùo “Ñoàng Nai” aáy laïi, oâng cho raèng “moïi vieäc ôû ñôøi ñeàu quan troïng, nhöng nhieàu luùc ta phaûi quan nieäm chaúng coù vieäc gì quan troïng caû” vaø oâng höùa seõ tìm caùch ñoái phoù thích nghi neáu oâng Dieäm hoûi ñeán vuï naøy. Nhöng roài oâng Dieäm cuõng chaúng bao giôø bieát caû, thaønh ra baùo “Ñoàng Nai” cöù soáng, coù luùc chaïy döõ doäi, coù luùc chaïy taèng taèng; nhöng coù moät ñieåm ñaùng nghi laø ngöôøi chuû tröông baùo “Ñoàng Nai” khoâng luùc naøo phaûi duøng ñeán haï keá ñöa vaên daâm daät ñeå caâu ñoäc giaû trong luùc haàu heát caùc baùo ñeàu nhaèm vaøo söï vieäc ñoù ñeå loâi keùo ngöôøi ñoïc baùo. Laø vì ña soá ñoäc giaû ôû ñaây ñeàu say meâ nhöõng ñoaïn vaên taû vuù veâ vôùi nhöõng baøn tay xieát chaët, hôi thôû hoån heån vôùi nhöõng boä ñuøi daøi, traéng noõn giaïng ra, nhöõng con maét lim dim vôùi nhöõng tieáng reân ruù, laâm ly trong ñeâm khuya hiu haét gioù vaøng... neân moät soá kyù giaû ñöôïc hinh höông ch’ vì luùc naøo cuõng xen vaøo trong tieåu thuyeát, phoùng söï nhöõng caâu vaên nham nhôû laøm giöït gaân ngöôøi ñoïc. Khoâng coù nhö theá, cuõng nhö khoâng coù tieåu http://ebooks.vdcmedia.com 293 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G thuyeát chöôûng hay töû vi haøng ngaøy, thieân haï chaùn quaù, khoâng buoàn ñoïc, vì luùc aáy, thaät ra baùo cuõng chaúng coù gì ñoïc ñöôïc, neáu khoâng ñeà cao luaät gia ñình cuûa baø Nhu thì laïi ñaêng tin chieán söï; haønh quaân Bình Taây taïi U Minh Haï, haønh quaân ôû Cuû Chi, haønh quaân Lam Sôn II, haønh quaân ôû Cao Laõnh, haønh quaân ôû Myõ An... Moät ñoáng haønh quaân, gieát khoâng coøn moät moáng Vieät Coäng - oâng Ngoâ Ñình Dieäm tuyeân boá Vieät Coäng cheát heát roài - hay töôøng thuaät boán naêm coät baùo baø Nhu ñi thaêm Phuï nöõ Lieân ñôùi, vì phong traøo naøy vöøa ñöôïc thöøa nhaän laø moät hoäi coâng ích do saéc lònh 84/NV; oâng Nhu ñi thaêm Sihanouk vì coù tin Sihanouk tuyeân boá thöøa nhaän Trung Coäng, caû veà phöông dieän phaùp lyù; hoaëc Lieân Ñoaøn Coâng Chöùc Caùch Maïng Quoác Gia kòch lieät leân aùn nhöõng ngöôøi thaân Phaùp, yeâu caàu chaùnh phuû chaám döùt nhieäm vuï cuûa coâng chöùc ñieàu khieån töø Chuû söï, neáu khoâng töø boû quoác tòch Phaùp. OÁi chao, ngaùn quaù, ngaùn ñeán noãi khoâng buoàn xem hình nöõa, khoâng buoàn ñoïc baøi nöõa, duø laø nhöõng baøi toái quan troïng nhö baøi töôøng thuaät leã cöûu tuaàn khaùnh thoï baø meï oâng Ngoâ Ñình Dieäm ôû Hueá coù nhieàu ñaïi dieän caùc ñoaøn theå vaø raát ñoâng cao caáp trong chaùnh quyeàn veà chuùc möøng “thaùi töø”, maø boä noäi vuï laïi toå chöùc moät leã taï ôn http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 294 taïi Vöông Cung Thaùnh Ñöôøng. Coøn nhö nhöõng tin noùi veà “Maët Traän Giaûi Phoùng Daân Toäc” (tieàn thaân Maët Traän Giaûi Phoùng Mieàn Nam), tin veà vuï aùn Nhaân Vaên, tin Hoà Chí Minh ñaõ cheát (baây giôø laø Hoà Chí Minh giaû) thì chaúng coù ai tin caû, chöa ñoïc ngöôøi ta ñaõ cho laø bòa - maø bòa moät caùch vuïng daïi, ngaây ngoâ - neân ruùt laïi, mua baùo khoâng ñoïc ñöôïc gì heát, vì theá ta cuõng khoâng theå traùch ñöôïc ñoäc giaû sao ch’ öa coi nhöõng caùi vôù va vôù vaån vaø ñoïc tieåu thuyeát khieâu daâm sa ñoïa. Ngöôøi laøm baùo chuyeân nghieäp bieát suy nghó, thaáy theá, khoâng khoûi khoâng töï s’, vaø coù nhöõng luùc khoâng theå khoâng töï hoûi: sao cuøng laø laøm baùo maø ôû nöôùc ngoaøi, ngöôøi ta khoâng ñuû ngöôøi baèng mình laïi laøm ra troø, ñoäng vieân ñöôïc tinh thaàn tranh ñaáu cuûa daân chuùng, ñeå kieán quoác veà ñuû moïi maët, moïi lónh vöïc, moïi ngaønh? Coá nhieân daân chuùng ôû ñaâu maø khoâng baát maõn, maø baùo chí bao giôø chaúng phaûi giaáu caùi xaáu, phoâ caùi toát ra; nhöng ít ra phaàn ñoâng ngöôøi ta, duø gheùt boû ñeán chöøng naøo ñi nöõa cuõng cöù phaûi nhaän laø baùo cuûa beân kia phaàn ñoâng ñeàu saïch seõ, khoâng coù maùu ñoå ôû trang nhaát, khoâng coù truyeän khieâu daâm, khoâng khai thaùc nhöõng vuï aùn tình tay ba tay tö hay cöông nhöõng oâng ñaïo naøy, ñaïo noï, vaø nhaân ñoù ñeà cao nhöõng caâu saám, nhöõng dò ñoan, soá meänh. http://ebooks.vdcmedia.com 295 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Töï s’ tröôùc nhöõng caûm nghó loâng boâng nhö theá, caùc anh em vaø toâi quyeát ñònh laøm tôø “Tieáng Daân” cuûa Trung taù Chaâu thaønh moät tôø baùo “saïch” cuõng nhö “bom nguyeân töû saïch”, bom nguyeân töû khoâng coù quaù nhieàu phoùng xaï laøm oâ ueá baàu khoâng khí cuûa theá giôùi töï do. Sau naøy, nghó laïi thì quaû luùc ñoù toâi khuøng, vì caùi “tri” vaø caùi “haønh” cuûa toâi ngay luùc gaëp Traàn Thieän Phuùc, ñaïi dieän giaùn tieáp cuûa Trung taù Chaâu, ñaõ maâu thuaãn vôùi nhau roài. Ñònh laøm moät tôø baùo saïch maø cö xöû khoâng saïch tí naøo: toâi ñaët ñieàu kieän baùo phaûi ñöa cho anh em toøa soaïn moät thaùng löông ñeå ngoài suy nghó veà caùch laøm aên; nhöng caùi ñoù khoâng quan heä laém baèng maâu thuaãn döôùi ñaây: laøm moät tôø baùo cho Trung taù Chaâu uûng hoä Ngoâ Ñình Dieäm maø laïi noùi chuyeän “saïch” thì coù khaùc gì noùi chuyeän “daây thöøng ôû trong nhaø coù ngöôøi thaét coå!?...”. Tôø “Tieáng Daân” gaëp söï beâ boái ngay töø luùc chöa ra soá 1, vì moãi phe coù moät soá ngöôøi cuûa rieâng mình, maø cuõng ngay töø luùc môùi quaûng caùo, ôû Hueá, ñaõ coù con chaùu cuûa cuï Huyønh Thuùc Khaùng baén tin laø khoâng theå ñem boâi nhoï teân moät tôø baùo ñaõ coù hoài löøng danh ôû Hueá. Noùi nhö vaäy, töùc laø tôø “Tieáng Daân” ñaõ mang tieáng laø baùo cuûa nhaø Ngoâ ít nhieàu roài; vì theá chuùng toâi phaûi heát söùc tìm caùch neù traùnh, vieát laùch theá naøo ñeå cho thieân haï ñôõ chöûi laø http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 296 quaân lieám goùt. Duø bieát raèng baùo naøy coù hai muïc tieâu, moät laø suy toân Ngoâ Ñình Dieäm, thaàn thaùnh hoùa oâng ta (vì oâng ta ñaõ maát uy tín raát nhieàu sau cuoäc ñaûo chaùnh 1960) vaø hai laø ñoái phoù vôùi nhöõng lieân danh choáng ñoái oâng trong cuoäc tranh cöû Toång thoáng nhieäm kyø II vaøo ñaàu naêm 1961, chuùng toâi coá yù laøm ra maët dôù daån, toaøn baøn veà vaán ñeà noâng thoân vaø ñaêng nhöõng tin töùc coá traùnh ñuïng chaïm ñeán Nhu vaø Dieäm, khoâng ñaû kích nhöõng ngöôøi ñaûo chaùnh Dieäm maø cuõng chaúng heà ñuïng chaïm ñeán nhöõng lieân danh II vaø III maø ngay töø thaùng gieâng 1961, chuùng toâi ñaõ bieát coù ai, tuy laø caùc lieân danh aáy chöa tieát loä ra beân ngoaøi. Ñoù laø lieân danh Nguyeãn Ñình Quaùt - Nguyeãn Thaønh Phöông vaø lieân danh Hoà Nhöït Taân - Nguyeãn Theá Truyeàn, aáy laø khoâng keå nhieàu lieân danh khaùc hoaëc truø tröø khoâng quyeát ñònh ra vì bieát seõ bò gian laän, maát coâng voâ ích, hoaëc bò Nhu Dieäm cho ngöôøi ñeán mua chuoäc, toáng ít tieàn leû ñeå ñöøng ra öùng cöû laøm gì cho quaån chaân. Luùc aáy, Myõ coøn nuoâi hy voïng aên ñöùt Vieät Nam, duø caùch gì ñi nöõa thì Dieäm cuõng vaãn ngoài vöõng ôû gheá Toång thoáng nhö thöôøng; ai cuõng bieát nhö vaäy, keå caû Nguyeãn Ñình Quaùt; nhöng ñaõ choùt cöôõi leân löng coïp roài, Quaùt cöù phaûi lieàu, duø phaûi traû maéc tieàn; Quaùt chöûi Dieäm ñaõ http://ebooks.vdcmedia.com 297 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G söôùng mieäng vaø keå töø luùc baáy giôø veà tröôùc, coù leõ khoâng coù ai daùm khi quaân chöûi Dieäm ñau nhö theá, vaø hôn nöõa laïi coâng khai daùm coâng boá ôû raïp Thoáng Nhaát moät yù kieán maø cuõng töø tröôùc cho tôùi luùc ñoù khoâng ai daùm heù moâi noùi ra lôøi: oâng höùa neáu ñaéc cöû seõ ñieàu ñình ngöng baén, taùi laäp hoøa bình ôû Vieät Nam! Taát caû nhöõng tin töùc lieân quan ñeán cuoäc vaän ñoäng baàu cöû Toång thoáng, chuùng toâi cho vaøo moät muïc ôû cuoái trang nhaát, khoâng laáy gì laøm long troïng... Phaàn chính cuûa baùo laø ñeà cao Phaät giaùo ngay giöõa luùc Coâng giaùo ñang leân höông, boïn Nhu Dieäm laøm chuùa teå, Ñöùc cha Nguyeãn Vaên Bình laøm leã nhaäm chöùc Toång giaùm muïc ôû Saøi Goøn maø Ngoâ Ñình Caån thì baét ñaàu ngaám ngaàm chôi taêng ni, phaät töû ôû Hueá. Chuùng toâi ñaùnh moät traän hoûa muø laøm cho khoâng ai hieåu ñöôøng loái cuûa baùo ra sao, nhaém muïc ñích laø neáu coù moät soá ñoäc giaû coá ñònh roài thì quay veà laøm tin töùc vaø chuù taâm moå xeû, cöùu xeùt caùc vaán ñeà thôøi söï, nhöng khoâng theå ñöôïc. Rieâng toâi thaáy raèng laøm baùo ôû döôùi moät chính theå ñoäc taøi ñoäc ñoaùn, thì duø muoán xoay sôû theá naøo, bòp bôïm theá naøo cuõng vaãn khoâng theå thoaùt khoûi ñöôïc ra ngoaøi quyõ ñaïo cuûa cheá ñoä vaø cuoái cuøng ñoäc giaû cuõng bieát ai ngay, ai gian. Baùo naøo môùi ra ñôøi cuõng la theùt gheâ gôùm laém: naøo daùm noùi, daùm laøm, daùm chöûi; naøo phuïc vuï nhaân http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 298 daân, ñöùng haún veà phía ñoái laäp, ñoøi coâng baèng xaõ hoäi, tranh ñaáu cho ñoàng baøo coù côm no aùo aám; naøo queùt saïch thoái tha, nhô baån, daùm laøm, daùm cheát... nhöng ruùt cuïc trong moät chính theå ñoäc taøi, noâ leä, daân chuû nguïy taïo nhö chính theå nhaø Ngoâ, chaúng coù moät tôø baùo naøo thoaùt ñöôïc ra ngoaøi quyõ ñaïo cuûa cheá ñoä Ngoâ Ñình Dieäm. Nhöõng baùo haêng xaèng, ñi cheäch ñöôøng loái cuûa caùc baùo khaùc ch’ coù maø cheát sôùm: neáu soáng, taát beân trong phaûi coù caùi gì! Vì ñoäc giaû hieåu nhö theá cho neân “Tieáng Daân” muoán xoay sôû theá naøo cuõng khoâng theå vöôït leân ñöôïc; ra chöøng naêm saùu thaùng thì kieät löïc. Nhöng baùo cuûa chính quyeàn hay do chính quyeàn baûo trôï ngaàm khoâng taát nhieân laø ñeàu phaûi theo coâng leä aáy. Veà sau naøy, ngoài ruùt kinh nghieäm, toâi thaáy raèng laøm baùo cuûa nhaø nöôùc tay sai hay cuûa keû ñi thoáng trò, ngöôøi ta vaãn coù theå laøm cho chaïy ñöôïc, nhöng phaûi coù bieät taøi vaø bieát voà laáy cô hoäi, neáu cô hoäi ñeán vôùi mình. Ñoù laø tröôøng hôïp baùo “Gringoire” cuûa boïn caàm ñaàu sôû Maät thaùm Phaùp De Carbuccia, Jean Chiappe noùi xa; coøn noùi gaàn thì phaûi keå tôø “Lieân Hieäp” vaø tôø “Saigon Mai”. Nhö treân kia ñaõ noùi, tôø “Lieân Hieäp” ngay töø luùc chöa ra ñaõ mang tieáng laø tôø baùo cuûa thöïc daân Phaùp, nhöng ñeán luùc chaïy cuõng vaãn cöù chaïy nhö thöôøng. Coøn tôø “Saigon Mai”, http://ebooks.vdcmedia.com 299 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G moät trong ba tôø baùo maø Nhu Dieäm cho pheùp xuaát baûn sau khi Dieäm thoaùt cheát, cuõng mang tieáng laø baùo cuûa maät vuï vaø nhö tôø “Lieân Hieäp” cheát leân cheát xuoáng. Qua bao nhieâu laàn thay ñoåi toøa soaïn, baùo cuõng vaãn chaúng hôn gì. Luùc aáy, cuøng vôùi tôø “Ñoàng Nai” vaø tôø “Tieáng Daân”, toâi phuï traùch laøm caû tôø “Saigon Mai”, neáu giuùp thöôøng tröïc ñöôïc thì toát, khoâng coù thì moãi ngaøy ñeán nhaø baùo moät hai tieáng ñoàng hoà troø chuyeän vôùi anh em vaø baøn caùch naâng ñôõ tôø baùo leân cho khoûi “yeáu” quaù, vì tieàn cuûa Ngoâ Quaân boû ra vôùi anh em coù haïn. Khoâng caàn bieát thaønh phaàn xaõ hoäi vaø haønh ñoäng cuûa anh töø luùc laøm baùo trong quaân ñoäi, ch’ ñöùng veà phöông dieän ngöôøi vôùi ngöôøi thoâi, toâi thaáy caû hai anh chò ñeàu lòch söï vaø ñaëc bieät coù caûm tình vôùi toâi, luoân luoân toû ra veû khoân kheùo nhö Taøo Thaùo ñoái vôùi Quan Coâng luùc thaát thuû Haï Bì, nhöng tieác vì khoâng coù thôøi giôø neân khoâng theå ñeán giuùp haøng ngaøy ñöôïc. Toâi baøn vôùi Huyønh Vaên Phaåm ñaët moät ngöôøi baïn vaøo ñoù laøm thö kyù toøa soaïn vaø Phaåm cuõng baèng loøng cuøng toâi ch’ ñöùng ngoaøi ñeå giuùp tay cho baùo, chôù khoâng hôïp taùc thöïc söï. Veà phaàn toâi, toâi coá muoán neù traùnh ñi nhö theá moät phaàn vì ngay luùc “Saigon Mai” coøn in vaø thieát laäp toøa soaïn ôû ñöôøng Töï Do, toâi ñaõ phong thanh nghe thaáy noùi Ngoâ Quaân http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 300 ñang ñieàu ñình laáy nhaø in “Daân Chuùng” vaø ñaët toøa soaïn vaø trò söï ngay ôû toøa soaïn “Daân Chuùng” cuõ. Maø toâi laø baïn cuûa Traàn Theá Xöông, coäng söï vieân thöôøng tröïc cuûa “Daân Chuùng”, toâi khoâng muoán sau naøy anh em coù söï hieåu laàm nhau. Ít laâu sau, Sôû Nghieân cöùu chính trò thaùo khoaùn cho toøa baùo “Daân Chuùng” môû cöûa, “Saigon Mai” ñaët toøa soaïn ôû ñoù, ñuùng nhö lôøi ñoàn ñaïi, vaø cuõng baét ñaàu töø ñoù baùo “Saigon Mai” chaïy laàn laàn ñeå roài ñeán teát Taân Söûu (1961) thì chaïy nhö ñieân, ñaùnh baït caùc baùo khaùc, veùt tieàn kyø thích. Baùo “Saigon Mai” chaïy luùc ñoù moät phaàn lôùn vì ñaõ chuïp laáy cô hoäi nhö toâi ñaõ noùi ôû treân kia. Sau cuoäc ñaûo chaùnh huït Ngoâ Ñình Dieäm, ña soá daân chuùng ñeàu toû yù tieác reû sao Trung taù Ñoâng khoâng gieát phaét Dieäm ñi laïi cöù hoäi ñaøm vôù vaån vôùi Dieäm laøm gì, baøn tính chuyeän chia ñoâi Saøi Goøn laøm gì ñeå cho oâng ta laät laïi ñöôïc theá côø trôû laïi soáng phaây phaây, ra öùng cöû toång thoáng nhieäm kyø II. Do ñoù ngöôøi daân luùc aáy theo saùt thôøi cuoäc ñeå xem Myõ ñoái phoù ra sao, phe caùch maïng coøn laøm gì nöõa khoâng, vaø Ngoâ Ñình Dieäm seõ gaãy hay laø cöù soáng nhaên nhö theá maõi. Ngöôøi ta laïi caøng toø moø muoán bieát Ngoâ Ñình Dieäm, sau vuï soáng soùt naøy, coù thay ñoåi thaùi ñoä ñi khoâng. http://ebooks.vdcmedia.com 301 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Ngay töø cuoái naêm Tyù, ñaõ coù tin Dieäm caûi toå chaùnh phuû. Thöôøng thöôøng nghe thaáy tin caûi toå, ngöôøi daân khoâng ñeå yù, vì hoï cho laø noäi caùc naøo cuõng “haàm baø laøng” gioáng nhau, nhöng ñaëc bieät laàn naøy hoï chuù yù nghe ngoùng xem Dieäm caûi toå ra sao, vì hoï tin raèng cuoäc ñaûo chaùnh vöøa qua ít ra cuõng môû maét cho Dieäm vaø Dieäm cuõng ñôõ ñoäc taøi nhö tröôùc. Baùo “Saigon Mai” ñaõ naém laáy cô hoäi aáy ñöa ra nhöõng tin soát deûo löôïm laët ñöôïc ôû caùc nôi “coù thaåm quyeàn”: moät soá chính khaùch, nhaân só nhoùm hoïp ñeå baøn vieäc laäp Nghò Hoäi Ñaïi Ñoaøn Keát toaøn daân choáng Coäng, coù baùc só Phan Huy Quaùt, baùc só Lyù Trung Dung, Ñaëng Vaên Sung v.v...; baø Ngoâ Ñình Nhu ñi caùc t’nh coå voõ cho phong traøo Phuï Nöõ Lieân Ñôùi vaø Phuï nöõ Baùn Quaân Söï; caùc chính khaùch haàu haï döôùi tröôùng Dieäm ñang bí maät lieân minh caùc ñaûng phaùi ñeå ñuùc laïi thaønh moät ñaûng chính quyeàn do oâng Ngoâ Ñình Nhu ñieàu khieån. Teát naêm aáy, caùc baùo thoûa hieäp vôùi nhau ngh’ naêm ngaøy; ba möôi vaø boán ngaøy ñaàu naêm, ñeán moàng 5 thaùng gieâng phaùt haønh. Thaáy daân chuùng noân nao muoán bieát noäi caùc seõ caûi toå ra sao, baùo “Saigon Mai” laúng laëng xeù raøo, phaùt haønh soá taân nieân ngaøy moàng hai teát. Vì muoán bieát tin töùc, thieân haï kieám “Saigon Mai” ñoïc kyø thích, maëc daàu vaãn yeân trí baùo naøy laø “maät vuï”, moät maët http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 302 khoâng caûm tình gì cho laém, nhöng maët khaùc laïi cho laø maät vuï thì coù nhieàu tin hay, baùo maät vuï thoâng thaïo hôn caùc baùo khaùc, coù theå coù nhöõng tin maø caùc baùo thöôøng khoâng coù. Ñoäc giaû mua ñoïc vaø yeân trí raèng mình saùng suoát seõ khoâng bò huyeãn hoaëc vì nhöõng tin ñaêng taûi, nhöng traùi laïi, mình seõ ñuû khoân ngoan ñeå tìm ra söï thöïc naèm giöõa nhöõng haøng chöõ, cuõng nhö ngöôøi ta vaãn ñoïc thoâng caùo quaân söï, maëc duø caùc thoâng caùo aáy bao giôø cuõng loan ñi raèng “ta thaéng, ñòch thua”, nhöng ngöôøi ta cöù ñoïc laø vì hoï yeân trí seõ tìm thaáy nhieàu ñieàu maø caùc nhaø höõu traùch muoán giaáu gieám, che ñaäy. Duø sao, baùo muoán chaïy theá naøo thì chaïy, nhöng ñaõ mang tieáng laø baùo maät vuï, baùo cuûa thöïc daân, ñeá quoác, thì gaëp thôøi muoán haùch theá naøo thì haùch, ngöôøi ñoïc cuõng cöù cho laø cuøi , kính nhi vieãn chi, maø ngöôøi vieát caùch gì cuõng coù maëc caûm, baùo chaïy maø loøng khoâng vui gì cho laém. Traùi laïi, coù nhöõng kyù giaû laøm baùo khoâng chaïy, tieàn in khoâng coù, maø aên cuõng khoâng coù luoân, laïi thaáy linh hoàn yeân oån, tuy laø cuõng coù nhieàu luùc caûm thaáy s’ nhuïc vì khoâng coù töï do, khoâng coù ñoäc laäp, bò khoáng cheá veà moïi phöông dieän, nhöng cuõng coù nhieàu khi khaùc laïi thaáy trong caùi s’ nhuïc toaùt leân moät khí theá töï haøo, nhìn ñôøi http://ebooks.vdcmedia.com 303 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khoâng tuûi, nhìn ngöôøi khoâng theïn, vì mình bieát chaéc laø mình trong saïch, khoâng ai coù theå khinh khi ñöôïc. Baây giôø, soáng vôùi nhöõng ngöôøi bò chi phoái vì tieàn nhieàu quaù, chöa ra baùo ñaõ lo ñi vaän ñoäng vôùi Myõ ñeå xin tieàn hay chaïy choït caùc oâng to trôï caáp hoaëc baèng tieàn maët, hoaëc döôùi hình thöùc mua baùo ñaêng quaûng caùo... ngöôøi ta môùi quan nieäm roõ raøng hôn nöõa gan daï cuûa nhöõng ngöôøi töø khöôùc söï giuùp ñôõ noù cao quyù nhö theá naøo. Moät trieäu baïc thôøi xöa khoâng phaûi laø moät moùn tieàn nhoû maø nhieàu ngöôøi coù theå cheâ, khoâng chòu caàm, vaäy maø, döôùi hình thöùc ñeà nghò giaùn tieáp cuûa toaøn quyeàn Pierre Pasquier, oâng Nguyeãn Vaên Vónh ñaõ khöôùc töø, maëc duø luùc aáy oâng ñang bònh naëng - bònh thieáu vitamin T vaø coù bieát bao nhieâu ñe doïa, ngoài tuø, ñoùng cöûa nhaø in, nhaø baùo. Kinh nghieäm laøm baùo aên tieàn trôï caáp cho ngöôøi ta thaáy keû boû tieàn ra khoâng bao giôø daïi caû, ch’ aên ngöôøi chôù khoâng bao giôø chòu ñeå ngöôøi aên. Trong möôøi tôø baùo maø toâi bieát roõ laø lôõ aên trôï caáp, may ra coù moät tôø soáng laây laát, coøn chín tôø thì cheát laàn cheát moøn, moät maët vì yû laïi vaøo tieàn nhieàu khoâng chòu coá gaéng, moät maët haù mieäng maéc quai, ñaõ nhoå thì phaûi lieám vaø maët khaùc nöõa, ñoäc giaû laàn laàn bieát taåy , xa laùnh tôø baùo aên trôï caáp ñeå ñi http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 304 tìm moät tôø baùo khaùc trieát trung hôn, aên noùi deã nghe hôn. Coù leõ vì bieát roõ nhö theá, luùc laøm “Trung Baéc Chuû Nhaät”, Nguyeãn Doaõn Vöôïng ñaõ töø khöôùc moät soá tieàn trôï caáp cuûa Nhaät do vieân ñaïi söù Nhaät trao cho. Tröôùc ñoù, tuy Vöôïng khoâng noùi ra - vì caâu chuyeän naøy lieân quan ñeán gia ñình cuûa Vöôïng - toâi bieát anh cuõng ñaõ khöôùc töø moät ñeà nghò cuûa sôû Thoâng tin toaøn quoác cuûa Phaùp ôû Vieät Nam. Luùc ñoù, Nhaät vaø Phaùp tranh chaáp ngaám ngaàm aûnh höôûng cuûa moãi beân trong daân chuùng, maø ôû Haø Noäi thì tôø baùo coù tieáng chaïy vaø ñöôïc daân chuùng hoan ngheânh laø tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät”. Ñöôïc baùo caùo nhö vaäy, maø cuõng bieát raèng Nhaät ñang vuoát ve tôø baùo aáy, Omya vaø Komatsu vaãn thöôøng xuyeân gaëp Vöôïng, ñaïi taù haûi quaân Robb, caàm ñaàu Sôû Thoâng tin toaøn quoác ôû Vieät Nam luùc baáy giôø, qua söï trung gian cuûa maáy ngöôøi baïn nhö Truùc Ñyønh Tröông Coâng Ñ’nh, môøi cuï Nguyeãn Vaên Luaän leân Sôû Thoâng tin noùi chuyeän rieâng. Ñaïi taù haûi quaân Robb ñeà nghò giuùp baùo “Trung Baéc Chuû Nhaät” moät soá tieàn cuõng nhö ñaõ giuùp baùo “Ñaøn Baø” cuûa baø Thuïy An (luùc aáy laø baø Buøi Nhung). Coá nhieân laø soá tieàn giuùp cho “Trung Baéc Chuû Nhaät” seõ lôùn gaáp boäi soá tieàn ñaõ giuùp cho baùo “Ñaøn Baø”, nhöng cuõng nhö ñoái vôùi baùo “Ñaøn Baø”, khoâng coù ñieàu kieän gì heát: teân chuû nhieäm vaø quaûn lyù vaãn y http://ebooks.vdcmedia.com 305 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nguyeân, coäng taùc vieân vaø caùch thöùc laøm vieäc vaãn y nguyeân, duy th’ nh thoaûng I.P.P coù baøi gì göûi ñeán thì ñaêng leân baùo. Cuï Luaän yeâu caàu ñeå cho veà nhaø suy nghó: söï thöïc, cuï khoâng muoán xen laán vaøo vuï naøy, tôø baùo ñaõ trao cho Vöôïng, cuï muoán Vöôïng quyeát ñònh laáy. Cuï ch’ khuyeân Vöôïng neân ñoái phoù caùch naøo cho eâm ñeïp caû Phaùp laãn Nhaät, luùc ñoù ñang tranh chaáp ngaám ngaàm ôû treân ñaàu treân coå ngöôøi Vieät Nam; xöû söï khoâng kheùo raát coù theå tôø baùo bò ñoùng cöûa, maø khoâng cöù Phaùp, caû Nhaät cuõng coù theå laøm khoù deã cho mình. Nhaän lôøi ñoái phoù, Vöôïng ñaõ tìm tôùi ñaïi taù Robb khöôùc töø soá tieàn trôï caáp maø I.P.P daønh cho “Trung Baéc Chuû Nhaät”, vieän côù raèng tôø baùo hieän cuõng taïm ñuû nuoâi soáng noù roài, vì ñoäc giaû moãi ngaøy moãi taêng, maø caùc nhaø kinh doanh, thöông maõi, coù loøng yeâu baùo, ñeán ñaêng quaûng caùo raát nhieàu, nhieàu khi baùo khoâng coù choã maø ñaêng taûi. Thöïc ra, ñoù laø moät loái töø choái kheùo, vì Vöôïng töøng bieát laø baùo soáng veà trôï caáp khoâng theå naøo tröôøng toàn ñöôïc, moät laø vì ñoäc giaû ngaøy moät ngaøy hai theá naøo cuõng bieát vaø seõ boû baùo, khoâng theøm ñoïc nöõa, vaø hai laø moät khi baùo ñaõ maát ngöôøi ñoïc thì khoù maø laøm cho leân laïi, theá roài chính luùc aáy trôï caáp seõ bò thieán ñi hay ruùt veà “vì lyù do naøy hay lyù do khaùc” http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 306 vaø chuû baùo luùc aáy ví coù ngöûa tay ra xin thì nhaø höõu traùch khinh b’ vaø khoâng theøm lyù tôùi. Voán laø moät voõ quan kieâm ngoaïi giao laønh ngheà, ñaïi taù Robb nghe thaáy theá khoâng toû veû gì baát maõn, traùi laïi, laïi heát lôøi khen ngôïi tinh thaàn vò tha cuûa ngöôøi Vieät Nam khi Vöôïng tieáp: “Duø caùch naøo ñi nöõa, toâi cuõng höùa vôùi ñaïi taù moät caâu laø toâi coøn laøm ”Trung Baéc Chuû Nhaät" thì khoâng bao giôø tôø baùo aáy laïi coù theå laøm tay sai cho ngoaïi bang naøo môùi tôùi ñaây. Ñaïi taù coù theå tin nhö theá. Ñaïi taù coù theå tin raèng baùo cuûa toâi seõ khoâng laøm haïi ñeán tinh thaàn hôïp taùc Phaùp - Vieät. Vaø ñaïi taù cuõng coù theå tin luoân raèng toâi vaø anh em toâi bao giôø cuõng ñaët tinh thaàn quoác gia daân toäc leân treân heát, bao giôø chuùng toâi cuõng laáy ngöôøi Vieät Nam laø ñaàu moái tranh ñaáu ñeå tieán tôùi töï do, bình ñaúng trong coäng ñoàng theá giôùi". Coâng vieäc taïm yeân moät thôøi gian, töôûng laø eâm, khoâng ngôø Robb laïi kieân nhaãn khoâng töôûng töôïng ñöôïc: th’ nh thoaûng oâng laïi môøi Vöôïng leân I.P.P noùi chuyeän, vaø moät hoâm, baát thình lình, oâng cho bieát laø oâng coù yù ñeà nghò vôùi chaùnh phuû Nam Trieàu ban cho Vöôïng huy chöông ñaëc bieät “Hoàng loâ töï thieáu khanh” - thöù huy chöông cao caáp nhaát luùc baáy giôø maø Phaïm Quyønh ñaõ ñöôïc caáp tröôùc http://ebooks.vdcmedia.com 307 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khi vaøo laøm thöôïng thö ôû Hueá, Phaïm Leâ Boång, khi laøm Vieän tröôûng vieän Daân bieåu Baéc Kyø. Nghe thaáy Vöôïng, luùc trôû veà, thuaät laïi caâu chuyeän aáy, toâi cöôøi gaàn muoán cheát, vì khoâng bao giôø toâi laïi quan nieäm ñöôïc moät gaõ treû tuoåi laøm baùo, phaù nhö quæ söù maø baây giôø laïi maëc ñoà Taây, ñeo caùi baøi ngaø coù khaéc chöõ “Hoàng loâ töï thieáu khanh”, roài moãi khi Taây coù yeán tieäc gì laïi môøi ñi aên vôùi caùi boä maët coá laøm ra nghieâm chæ nh nhö anh bí ñaùi ñeå cho xöùng vôùi Phaïm Quyønh, Phaïm Leâ Boång, Ñoã Thaän vaân vaân... Leõ taát nhieân, Vöôïng laïi töø choái lieàn taám tình noàng haäu cuûa oâng truøm Thoâng tin Phaùp. Veà sau naøy, hình nhö coù Haøn Hoøe, khoâng taùn thaønh cöû chæ aáy; coøn thì heát thaûy anh em coäng taùc vôùi “Trung Baéc Chuû Nhaät” caûm thaáy haõnh dieän vì Vöôïng ñaõ haønh ñoäng theo yù muoán cuûa nhöõng nhaø laøm baùo chaân chính, troâng thaáy tieàn maø khoâng theå ham, bò ñe doïa maø khoâng theå sôï haõi ñeå thay ñoåi laäp tröôøng, tö töôûng nhö ta thay quaàn cuït. Nhaân noùi ñe doïa, toâi laïi nhôù luoân moät caâu chuyeän khaùc xaûy ra caùch ñoù khoâng laâu. Baây giôø, chaéc nhieàu baïn ñoïc coøn nhôù nhöõng buoåi ñaàu quaân Nhaät ñeán nöôùc ta, khoâng khí chaùnh trò vaø xaõ hoäi thöïc laø tang toùc vaø ruøng rôïn. Maëc daàu Phaùp vaãn coøn laø chuû nhaân oâng ñaát nöôùc http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 308 naøy veà danh nghóa, nhöng Nhaät cöù laøm “aåu”, coi thieân haï khoâng coù kí loâ naøo heát: baét ngöôøi, giam ngöôøi maø khoâng caàn ñeám xæa ñeán söï phaûn khaùng cuûa ai; troàng coät ñieän thoaïi vaêng maïng nhö laø ñaát nöôùc cuûa mình; veà queâ mua heo, mua gaïo haøng thuyeàn, mang ñi maø khoâng caàn bieát sau ñoù Phaùp laøm khoå daân nhö theá naøo. Moät só quan ngöôøi Nhaät - sau naøy chuùng toâi môùi bieát laø Koikeù, vaø laø baïn taâm giao cuûa chuùng toâi - môøi Vöôïng vaø toâi ñeán sôû Hieán binh noùi chuyeän. Anh ta ñen truøi truõi, maø to beùo nhö moät con voi, noùi nhoû ôû trong phoøng maø nhö theå laø ñang la loái. Koikeù noùi veà vaên hoùa, veà baùo chí, veà chính trò roài chöûi toaùng taát caû moïi ngöôøi, chöûi thaäm teä nhaát laø Ngoâ Vaên Phuù, chuû nhieäm “Ñoâng Phaùp”, maø anh goïi laø “choù saên cuûa thöïc daân”. Vöøa chöûi nhö theá, anh vöøa caàm caây kieám to toå boá ñaäp chan chaùt xuoáng baøn roài baûo Vöôïng: - OÂng laém chuyeän vöøa vöøa chöù. Baây giôø, toâi haõy ñeå oâng veà, mai moát ta coøn nhieàu chuyeän noùi. AØ naøy, toâi nhôø oâng vieäc naøy: oâng veà nhaø baùo, ñi qua nhaø töôùng Cho, oâng coù theå vaøo chôi vaø baûo cho oâng ta bieát raèng hoâm qua Nguyeãn Ñeä ñaõ “chuoàn” roài vaø neáu “coù caàn phaûi ñoái phoù vôùi maáy teân coøn ôû laïi thì neân laøm ngay ñi”. Toâi chöa kòp nghó ra sao thì Vöôïng ñaõ xoâng leân traû lôøi: http://ebooks.vdcmedia.com 309 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G - Thöa oâng, chuùng toâi raát tieác. - Anh noùi caùi gì? - Chuùng toâi raát tieác khoâng theå laøm giuùp oâng vieäc ñoù, vì oâng chöûi Ngoâ Vaên Phuù laø choù saên cuûa Phaùp. Maø toâi thì khoâng muoán laøm choù saên. Koikeù theùt leân moät tieáng lôùn, rung caû cöûa kính, coù veû nhö muoán nhaûy laïi boùp coå Vöôïng cheát toát, nhöng sau khoâng hieåu nghó ra sao, anh caàm kieám ñaäp chan chaùt xuoáng baøn, ruùt ra khoûi voû, huô leân maáy ñöôøng laû löôùt roài laïi tra vaøo voû, ñoaïn noùi: - AØ, toâi khuyeân oâng ñöøng giôû caùi gioïng aáy ôû ñaây. OÂng noùi nhö theá töùc laø baûo toâi laø choù saên Nhaät phaûi khoâng? Toâi cho oâng bieát laø toâi laáy ñaàu oâng luùc naøo cuõng ñöôïc, nhöng toâi chöa muoán vaäy laø vì toâi bieát oâng seõ suy nghó maø ñöa tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” veà hôïp taùc vôùi chuùng toâi... Luùc baét ñaàu ra tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät”, Vöôïng vaø toâi ñaõ noùi chuyeän raát nhieàu veà toân chæ vaø laäp tröôøng cuûa baùo, nhaát ñònh khoâng laøm tay sai cho ai heát, chæ bieát quyeàn lôïi cuûa nöôùc Vieät Nam vaø cuûa ngöôøi Vieät Nam thoâi. Sau naøy, toâi cuõng laøm nhieàu tôø baùo nöõa vaø anh em cuõng ñoan chaéc vôùi nhau nhö theá, nhöng ñeám ñoát ngoùn http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 310 tay thì ít coù ai giöõ ñöôïc ñuùng lôøi cam keát buoåi ban ñaàu, nhö Vöôïng. Coù theå thaùi ñoä cuûa Vöôïng, ngay luùc aáy, laøm nhö nhieàu ngöôøi lieân heä töùc böïc vaø caêm haän, nhöng roài sau, hieåu nhau hôn, khoâng coù ngöôøi naøo khinh ñöôïc anh. Thöù nhaát laø Koikeù baïo hoå nhö theá, bò quaát vaøo loøng töï aùi nhö theá, vaø cuõng caêng phoàng moät caùi buïng töï aùi nhö theá maø sau naøy cuõng “caûm thoâng” vôùi chuùng toâi vaø trôû neân nhöõng ngöôøi baïn thaân thieát, coi nhau nhö ruoät thòt. Gaùc boû heát nhöõng thaønh kieán chaùnh trò ra ngoaøi, chuùng toâi ngaøy naøo cuõng gaëp nhau, troø chuyeän vaø nhieàu khi toâi khoâng coù nhaø, Koikeù ñeán luïc chaïn laáy côm nguoäi vaø thòt kho taøu ra aên, coù khi boû kieám ra naèm ngaùy pho pho ñeå ñôïi nhaø toâi laøm xong coám neùn thì choàm daäy aên luoân boán, naêm ñóa böï. Ñöùng treân cöông vò moät nhaø caùch maïng, moät nhaø chaùnh trò, haønh ñoäng aáy coù theå coi laø moät haønh ñoäng Vieät gian, baùn nöôùc, hôïp taùc vôùi phaùt xít, nhöng rieâng toâi baát caàn: ai toát, baát keå doøng gioáng naøo, maøu saéc chaùnh trò naøo, toâi cuõng coi laø anh em heát. Vì theá, luùc Nhaät ñaàu haøng Ñoàng Minh vì maáy traùi bom nguyeân töû, nghe thaáy tin Koikeù cheát, toâi chaûy nöôùc maét, thöông nhôù nhö thöông nhôù moät ngöôøi thaân thuoäc vaø toâi nhôù maõi moät caâu taâm söï cuûa anh: “Laøm baùo maø aên tieàn Nhöït, noù khinh cho nhö choù”. http://ebooks.vdcmedia.com 311 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Töø khi Myõ ñeán ñaây, ñoàng tieàn to laém, phaàn lôùn ngöôøi ta lo caùch naøo ñeå veùt cho ñöôïc thöïc nhieàu. Ñaøn baø con gaùi ñi baùn “ba” thöøa aên, thöøa tieâu; ñaøn oâng cheâ chaùnh phuû ta, ñi laøm vôùi Myõ, vì Myõ chi löông haäu; coøn laøm baùo thì coù ngöôøi chöa ra soá naøo ñaõ lo chaïy choït ñeå Myõ cho tieàn vaø luùc ñi môøi ngöôøi vieát, laïi khoe khoang baùo khoâng theå cheát ñöôïc vì coù boïn Myõ naøy giuùp, boïn Myõ kia ñôõ ñaàu. Coù leõ ham tieàn nhö theá, ngöôøi ta cuõng coù nhöõng lyù leõ rieâng ñeå töï cho mình laø thöïc teá vaø hôïp thôøi, nhöng ngöôøi laøm baùo chaân chính vaãn caûm thaáy raèng chòu ngheøo ñeå ñöôïc soáng töï do, baát khuaát, chòu khoå ñeå maø noùi leân ñöôïc nhöõng ñieàu ñaùng noùi thì cuõng laø moät caùi thuù rieâng, maëc daàu coù ngöôøi vaãn cho raèng haønh ñoäng nhö theá laø quaân töû taàu, laø gaøn dôû, laø queâ moät cuïc. ÑAØN AP PHAÄT GIAO: BAO GIÔI KHOÂNG HO HE MOÄT TIEÁNG Hai naêm 1962 vaø 1963 laø hai naêm xui xeûo nhaát cuûa Ngoâ Ñình Dieäm. Dinh Ñoäc Laäp bò hai phi cô Vieät Nam neùm bom vaø baén phaù laøm hö phía tay traùi, gaây toån thaát naëng cho tö thaát cuûa coá vaán Ngoâ Ñình Nhu, vaø phoøng giaáy cuûa boä tröôûng Nguyeãn Ñình Thuaàn. Trong khi boä Ngoaïi giao Hoa Kyø vaãn gia coâng tuyeân boá tình hình Vieät http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 312 Nam vaãn vöõng; trong khi nhaø Ngoâ laøm ra boä phôùt tænh vaø tieáp tuïc ñaøn aùp caùc nhaø aùi quoác tieán boä, thì kinh teá trong nöôùc baét ñaàu suy suïp: gaïo taêng giaù, thòt heo khan taêng töø 30 leân 50 ñoàng moät kyù môõ, töø 60 leân 90 ñoàng moät kyù naïc, daân chuùng baét ñaàu thaáy reo neo; nhöng toaøn daân, khoâng phaân bieät giai caáp, phaûi goùp tieàn ñeå taùi thieát dinh Ñoäc Laäp. Soá Kieán Thieát töø 1.600.000 in taêng leân 3 trieäu. Baùo chí khoâng luùc naøo ngöng suy toân Ngoâ toång thoáng. Moïi vieäc ñeàu trôn tru, eâm ñeïp. Neáu khoâng coù Ngoâ toång thoáng thì toaøn daân cheát khoâng coøn moät moáng. Muoân naêm, muoân naêm. Hôn 300 caên nhaø chaùy ôû Xoùm Chieáu; 100 noùc nhaø khaùc bò keùo saäp; khoâng ngaøy naøo khoâng baét ñöôïc nhöõng teân chaâm löûa ñoát nhaø. Moät ngaøn röôõi caên nhaø chaùy ruïi ôû ñöôøng Traàn Quoác Toaûn; 30 nhaø khaùc ra tro ôû ñöôøng Tröông Minh Giaûng; laïi ba vuï khaùc nöõa gaây thieät haïi khoâng nhoû ôû Khaùnh Hoäi; ñoù cuõng laø nhôø ôn ñöùc cuûa Ngoâ Ñình Dieäm nöõa. Muoân naêm, muoân naêm. Nhöng baùo chí baét ñaàu taêng cöôøng muoân naêm, muoân naêm Ngoâ Ñình Dieäm döõ doäi nhaát töø luùc caûnh saùt haï côø Phaät giaùo ôû Hueá nhaân ngaøy Phaät Ñaûn, caùc löïc löôïng an ninh giaûi taùn caùc cuoäc tuï hoïp cuûa Phaät giaùo ôû Hueá cuõng nhö ôû Saøi Goøn. http://ebooks.vdcmedia.com 313 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Moät phaùi ñoaøn goàm saùu thöôïng toïa vaø ñaïi ñöùc yeát kieán Ngoâ Ñình Dieäm ñöa ra naêm nguyeän voïng: baõi boû lònh caám treo côø Phaät giaùo; cho Phaät giaùo höôûng cheá ñoä ngang haøng vôùi caùc hoäi truyeàn giaùo Thieân chuùa; chaám döùt khuûng boá vaø baét bôù phaät töû; ñeå taêng ni vaø phaät töû töï do truyeàn ñaïo vaø haønh ñaïo; boài thöôøng cho caùc gia ñình naïn nhaân vaø tröøng trò nhöõng nhaân vieân coù loãi laøm ñoå maùu. Cuoäc tranh chaáp baét ñaàu gaêng töø ñoù. Nay, phaät töû bieåu tình ôû Hueá. Coù xoâ xaùt. Moät soá lôùn bò thöông. Mai, phaät töû bieåu tình ôû Saøi Goøn. Hôi cay xòt ra töù tung laøm cho daân chuùng söng caû maét. Moát, ruoàng baét caùc chuøa chieàn, caûnh saùt cho bieát laø baét ñöôïc nhieàu löïu ñaïn vaø suùng oáng. Theá roài, tröôùc moät soá ñoâng taêng ni, taïi ngaõ tö ñöôøng Leâ Vaên Duyeät - Phan Ñình Phuøng, Thöôïng toïa Thích Quaûng Ñöùc töï thieâu baèng daàu xaêng. Caû theá giôùi rung ñoäng. Coù nhieàu ngöôøi khoùc. Loøng caêm thuø oaùn traùch Ngoâ Ñình Dieäm bay cao thaáu trôøi. Vieät Nam Coäng Hoøa, nhö nhaø coù tang, moät maët phaûi lo choáng Coäng, moät maët phaûi ñoái phoù vôùi cao traøo Phaät giaùo moãi ngaøy moät gaêng hôn: Ngoâ Ñình Dieäm göûi thoâng ñieäp keâu goïi daân chuùng bình tónh. Paulus Hieáu - cuõng nhaän laø hoï Ngoâ theà baùn soáng baùn cheát khoâng tuyeân boá ñieàu gì vu khoáng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 314 hay coâng kích Phaät giaùo; Nguyeãn Ngoïc Thô môøi Hoøa thöôïng Thích Tònh Khieát tôùi hoïp vôùi UÛy ban lieân ñoä, nhöng taát caû ñeàu voâ ích. Taêng ni bieåu tình tröôùc nhaø ñaïi söù Hoa Kyø, Phaät töû, ñaïi ñöùc thi ñua töï thieâu ôû khaép nôi. Söï coâng phaãn traøn lan khaép nöôùc. Phoù toång thoáng Nguyeãn Ngoïc Thô buø ñaàu - tuy ñaàu hoùi - veà vieäc laäp uûy ban hoãn hôïp ñeå thi haønh thoâng caùo chung. Baø Ngoâ Ñình Nhu chöûi boá laø Traàn Vaên Chöông, vì ñaïi söù Chöông ñaõ traùch baø “thieáu leã ñoä” ñoái vôùi Phaät giaùo. Lònh giôùi nghieâm ñöôïc ban haønh. Caùc chuøa Xaù Lôïi, AÁn Quang, Kyø Vieân Töï bò khaùm xeùt. Maùu cuûa Phaät töû ñoå khaép nôi. Hoäi Ñoàng Chính Phuû hoïp luùc gaàn saùng. Saøi Goøn vaø Gia Ñònh cuõng thi haønh lònh giôùi nghieâm, caám ñi laïi ban ñeâm töø 9 giôø ñeán 5 giôø saùng. Nhaø hoï Ngoâ khaùt maùu tieáp tuïc thi haønh chính saùch cöôøng haøo aùc baù, gieát kyø heát nhöõng ngöôøi phaûn ñoái hoï. Trong khi ñoù thì coù tin Vieät Coäng saép traøn ngaäp thuû ñoâ, Ngoâ Ñình Dieäm ñaët thieáu töôùng Toân Thaát Ñính laøm toång traán Saøi Goøn - Gia Ñònh vaø giao cho quaân ñoäi baûo veä an ninh, traät töï, phaät töû naøo bieåu tình, trí thöùc naøo choáng ñoái cho phô tuoát. May cho boá baø Nhu laø Traàn Vaên Chöông khoâng bò phô, maø chæ bò chaám döùt nhieäm vuï ñaïi söù thoâi. http://ebooks.vdcmedia.com 315 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Trong suoát moät thôøi gian keùo daøi töø thaùng 5 naêm 1963 cho ñeán thaùng 11 cuøng naêm ñoù, traøn ñaày maùu löûa vaø nöôùc maét, taøn saùt phaät töû khoâng khaùc gì phaùt xít Ñöùc taøn saùt ngöôøi Do Thaùi trong theá chieán thöù nhì, khoâng coù moät tôø baùo chaùnh thöùc naøo daùm ho he moät lôøi can ngaên - chôù ñöøng noùi caûnh caùo hay ñaû kích - Ngoâ Ñình Dieäm vaø gia ñình oâng ta. Ñöôïc lònh cuûa coá vaán Ngoâ Ñình Nhu, Toång giaùm ñoác Thoâng Tin moãi ngaøy ra moät chæ thò cho caùc baùo. Baùo naøo baùo naáy theo raêm raép, nhöng cuõng chöa yeân; ñeán luùc ñöa kieåm duyeät, laïi thay ñoåi yù kieán, coù tin caám laïi cho ra, coù tin khoâng noùi ñeán, tôùi giôø cuoái cuøng laïi caám. Baùo naøo baùo naáy cöù ñieân leân, khoâng bieát phaûi laøm aên ra theá naøo. Luùc aáy, toâi laø toång thö kyù cuûa nhöït baùo “Baùo Môùi” do Huyønh Vaên Phaåm ñöùng ra laøm, maø maêng xeùt thì cuûa Vaên Giang. Luùc chöa ra, baùo naøy nhaèm laøm vieäc veà aáp chieán löôïc, môû moät muïc ñaëc bieät veà aáp, vì Nhu cho ñoù laø quoác saùch, bao nhieâu tieàn ñoå doàn caû veà vieäc xaây döïng aáp. Tieàn taùi thieát dinh Ñoäc Laäp thu ñöôïc 19 trieäu, thì boû vaøo aáp chieán löôïc 10 trieäu, quyõ choáng Coäng thu ñöôïc 30 trieäu, ñem duøng heát caû vaøo vieäc aáp. Duø ñaõ ñöôïc chæ thò rieâng roài, “Baùo Môùi” cuõng bò xoùa leân xoùa xuoáng vì nhöõng tin Phaät giaùo, noùi xaáu chính phuû khoâng ñöôïc maø noùi toát cuõng khoâng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 316 ñöôïc nöõa. Ruùt cuïc, ngöôøi laøm baùo phaûi töï hoûi khoâng bieát nhaø Ngoâ muoán gì, muoán soáng hay muoán töï töû. Laäp ra uûy ban lieân boä, uûy ban lieân phaùi, ra thoâng caùo chung, caám ñaêng; Thöôïng toïa Thích Thieän Minh göûi thö cho Ngoâ Ñình Dieäm vì thoâng caùo chung chöa ñöôïc thi haønh, caám ñaêng; nhaø vaên Nhaát Linh Nguyeãn Töôøng Tam uoáng thuoác nguû töï töû ñeå phaûn ñoái chính saùch ñoäc taøi, ñaøn aùp Phaät giaùo cuûa Ngoâ Ñình Dieäm, caám ñaêng; taêng ni vaø phaät töû bieåu tình ôû tröôùc nhaø ñaïi söù Hoa Kyø, tröôùc chuøa Giaùc Minh, bò ñaùnh ñaäp taøn nhaãn, bò baén, bò gieát, bò giam, laïi coù nôi bò xe taêng nghieàn naùt ra, caám ñaêng; ni coâ Dieäu Quang, ñaïi ñöùc Thích Tieâu Dieâu, Thích Quang Höông, Thích Thanh Tueä vaø haøng traêm ñaïi ñöùc, ni coâ khaùc töï thieâu hoaëc bò ñaâm, cheùm, baét coùc mang ñi maát xaùc, caám ñaêng. Veà sau, thoâng baïch cuûa nhaø chuøa göûi ñeán baùo (ñaêng traû tieàn) môøi phaät töû ñeán chuøa leã Phaät, kieåm duyeät cuõng baét phaûi boû; boä tröôûng Vuõ Vaên Maãu xuoáng toùc, boû; phaùi ñoaøn taêng ni vaø baùo giôùi tôùi thaêm Hoøa thöôïng Thích Tònh Khieát, boû; sinh vieân, hoïc sinh bieåu tình ôû chôï Beán Thaønh, Quaùch Thò Trang bò baén naùt ñaàu, 1300 ngöôøi bò troùi giaät caùnh khuyûu, ñöa xuoáng traïi huaán luyeän Quang Trung, boû luoân. Coù tin ôû ngoaøi phoá Ngoâ Ñình Nhu muoán ñieân, chích nha phieán traéng caû ngaøy http://ebooks.vdcmedia.com 317 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñeâm trong khi vôï gia coâng gia söùc hieäu trieäu Phuï Nöõ Baùn Quaân Söï khoùa III vaø leân aùn nhöõng vuï tranh ñaáu veà toân giaùo: baùo chí tuyeät ñoái khoâng ñöôïc noùi tôùi nhö: aûnh Ngoâ Ñình Dieäm bò thaùo gôõ ôû vaøi nôi coâng sôû vaø thay baèng aûnh coá vaán Toång laõnh tuï Thanh Nieân Coäng Hoøa; Nhu saép ñaûo chính, leân caàm quyeàn ñeå thi haønh moät chaùnh saùch ñoäc taøi ñanh theùp hôn; baø Nhu tôùi La Maõ bò nhieàu ngöôøi ñoùn ñöôøng phaûn ñoái, qua Baleâ bò neùm tröùng thoái vaøo ñaàu, qua Hoa Kyø dieãn thuyeát phuû nhaän söï ñaøn aùp Phaät Giaùo, khoâng ñöôïc Toång thoáng Kennedy tieáp kieán; Traàn Vaên Chöông coâng kích chính saùch Ngoâ Ñình Dieäm; Dieäm Nhu tung tin seõ phaù toøa ñaïi söù Myõ, aùm saùt nhaân vieân ngoaïi giao Myõ vaø caû ñaïi söù Cabot Lodge. Taát caû nhöõng tin töùc lieân quan ñeán vaán ñeà taøn saùt phaät töû, ñaøn aùp Phaät giaùo, keå caû nhöõng maùnh lôùi bæ oåi maø vôï choàng Nhu ñöa ra ñeå “mua” phaùi ñoaøn ñieàu tra veà vuï Phaät giaùo do Lieân Hieäp Quoác cöû sang, nhaø baùo coù theå ñem ra vieát möôøi naêm khoâng heát, khaû dó laøm cho theá giôùi bieát suy nghó phaûi khoùc roøng tröôùc nhöõng khoå aûi ñaéng cay cuûa daân toäc Vieät Nam, nhöng ruùt cuïc khoâng coù moät tôø baùo chính thöùc naøo daùm vieát, vì Nhu, Dieäm vaø taát caû caùc tay sai cuûa hoï luùc naøo cuõng saün saøng cho http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 318 nhaø baùo phaûn ñoái xuoáng haàm kín hay baén moät phaùt vaøo ñaàu, caùn xe hôi, bòt maét ñem ñi roài ñaâm haøng traêm nhaùt, chaát thaønh moät ñoáng, cho xuoáng beø thaû ra soâng. Nhöng... Nhöng, hôõi caùc ngöôøi vaãn keâu nhaø baùo laø nhöõng keû noùi laùo aên tieàn! Nhöõng ngöôøi maït saùt kyù giaû, phoùng vieân, trôï buùt baùo chí laø ñoà aên haïi ñaùi naùt! Nhöõng ngöôøi töøng chöûi ngöôøi mieàn Nam Vieät Nam ngu doát, khoâng ñieàu haønh noåi moät tôø baùo! Caùc oâng chôù voäi möøng! Khoâng coù tôø baùo naøo leân tieáng choáng ñoái hay hieäu trieäu toaøn daân noåi leân choáng ñoäc taøi, caùc oâng ñöøng töôûng laø hoï nhaùt, chæ bieát ñaáu voõ moàm , chæ aên haïi ñaùi naùt hay laø taïi vì hoï hoï laø ñoà cheát daãm . Hoï nuoát caêm thuø, im laëng chæ “bieát” hôn nhieàu ngöôøi khaùc: hoï bieát söù maïng cuûa hoï, nhöng hoï cuõng bieát thôøi cô; hoï bieát phaûi laøm gì, nhöng bieát raèng phaûi haønh ñoäng saùng suoát, khoâng theå nhö nhöõng con thieâu thaân cöù a vaøo löûa ñoû ñeå maø cheát oan cheát uoång; hoï bieát laø phaûi tieâu dieät ñoäc taøi, cuõng nhö ñaõ tieâu dieät phaùt xít, nhöng laïi bieát löôïng söùc mình vôùi söùc ngöôøi, luøi böôùc khi caàn vaø nhaûy voït khi thôøi cô tôùi... Maø luùc aáy thì chöa coù caùch gì laáy ngoøi buùt - vaø chæ coù ngoøi buùt khoâng thoâi - ñeå coâng khai vaïch toäi nhaø Ngoâ, vì tuy raèng Ngoâ gia lieàu quaù maát khoân, nhöng ít ra ba boán löïc http://ebooks.vdcmedia.com 319 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G löôïng nuùp ôû ñaøng sau vaãn uûng hoä Ngoâ gia ñeå laøm troøn nhöõng nhieäm vuï maø hoï töï daønh cho hoï! Phaûi, nhaø baùo laø nhöõng ngöôøi noùi laùo aên tieàn thöïc ñaáy, nhöng maø hoï khoâng troán söù maïng cuûa hoï luùc caàn; hoï ngheøo nhöng hieân ngang nhìn thaúng vaøo caùc thöû thaùch maø khoâng sôï haõi; hoï nhòn nhuïc moïi thöù ôû ñôøi ñeå ngaám ngaàm tranh thuû moät thöù quí nhaát ôû ñôøi naøy laø töï do khoâng phaûi cho baûn thaân hoï, nhöng cho ñoàng baøo cuûa hoï, maëc daàu khoâng ai bieát hoï laø ai, khoâng ai bieát hoï laø gì vaø maëc daàu coù bao nhieâu ngöôøi vaãn maït saùt hoï, khinh khi hoï, bôûi vì hoï coù caàn ai bieát hoï ñaâu! Bôûi vì hoï coù caàn ai bieát hoï söôùng, khoå, soáng, cheát, no, ñoùi, raùch, laønh ñaâu! Xaõ hoäi ta luùc ñoù y nhö theå nöôùc ñaïi döông: beân treân thì eâm aû, nhöng soùng ngaàm buûa giaêng ôû döôùi. Trong khi daân chuùng reân sieát trong maùu löûa vaø nöôùc maét; trong khi boïn Nhu Dieäm gieát heát, ñoát heát nhöõng caùi gì lieân quan ñeán Phaät giaùo; trong khi boïn tay sai cuûa Nhu Dieäm thöøa nöôùc ñuïc thaû caâu, aên cöôùp coâng khai caû vaät chaát laãn tinh thaàn ngöôøi daân, thì chính ôû beân trong caùc baùo chính thöùc xuaát baûn, vaø caû ôû ngoaøi laøng baùo, moät soá lôùn boïn ngöôøi “noùi laùo aên tieàn” vaãn bí maät hoaït ñoäng choáng Nhu Dieäm vaø keát hôïp caùc töøng lôùp nhaân daân ñeå http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 320 chôø moät ngaøy quyeát ñònh. Maø khí giôùi cuûa hoï vaãn laø ngoøi buùt! Ngoøi buùt cuøn, nhöng coù taùc ñoäng voâ song laø ñoäng vieân ñöôïc tinh thaàn baát khuaát cuûa ngöôøi Vieät Nam ñuùng giôø, ñuùng khaéc thì vöôn leân, khoâng sôï cheát, khoâng sôï gian khoå, khoâng sôï voõ khí toái taân vaø khoa hoïc nhaát. Hoøa mình vôùi phaät töû, sinh vieân, hoïc sinh, caùc ngöôøi “noùi laùo aên tieàn” ñoù khoâng uoáng uyùt ky nhöng uoáng nöôùc laïnh, khoâng ôû nhaø laàu nhöng chui vaøo nhöõng oå chuoät, khoâng aên ñoà aên Phaùp nhöng aên côm nguoäi, muoái meø vaø nhieàu khi nhòn ñoùi ñeå laøm baùo laäu , nhöõng truyeàn ñôn, nhöõng cuoán saùch boû tuùi ñeå phaùt ñi trong quaûng ñaïi quaàn chuùng, hoâ haøo daân chuùng noåi leân choáng ñoäc taøi, aùp böùc, tranh thuû töï do, daân chuû thöïc söï. OÂng laùi buoân no ñuû, oâng boä tröôûng, giaùm ñoác thöøa tieâu, oâng tích tröõ ñaàu cô, coù meøo, choù, vôï con pheø phôõn, moät hoâm, töï nhieân thaáy ngöôøi laøm böu ñieän göûi tôùi moät bao thö: giôû ra coi thì laø baùo laäu. Coù khi baùo laäu, truyeàn ñôn, saùch boû tuùi, chui qua keõ cöûa vaøo trong nhaø coâ nöõ sinh; coù khi oâng coâng chöùc ñeán sôû vöøa môû hoäc baøn ra ñeå laáy soå saùch ra laøm vieäc thì ñaõ thaáy luø luø moät taäp, laïi cuõng coù khi ñi nhaän haøng ôû maùy bay veà, môû hoäp ra thì ñaõ coù moät ñoáng truyeàn ñôn baùo laäu. Maät vuï Döông Vaên Hieáu, quaû ñaõ traûi moät thôøi gian ñieâu ñöùng, baét “phieán loaïn” khoâng theå naøo http://ebooks.vdcmedia.com 321 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G xueå: chöa xong boïn naøy ñaõ ñeán boïn kia thoùa maï vaø keâu goïi laät Ngoâ Ñình Dieäm ñeå mau chaám döùt Phaät naïn vaø chaän ñöùng cuoäc taøn saùt daõ man, voâ ñaïo. Toâi khoâng bieát coù bao nhieâu baùo laäu, truyeàn ñôn, saùch boû tuùi tung ra thôøi aáy, nhöng toâi nhôù trong soá ñoù coù maáy tôø vieát voâ cuøng thoáng thieát: ñoù laø tôø “Vaïc Daàu”, tôø “Nhò Thaäp Baùt Tuù”, tôø “Tin Töùc Phaät Giaùo”, coøn saùch thì phoå bieán roäng raõi nhaát laø loaïi “Nhöõng Vaán Ñeà Caáp Thieát” xuaát baûn “vaøo giôø giôùi nghieâm”. Vì ngheà nghieäp, toâi ñöôïc bieát moät vaøi ngöôøi baïn treû ñöùng ra laøm nhöõng tôø baùo ñoù. Phaàn nhieàu nhöõng baùo aáy vieát baøi ôû moät choã, thaâu thaäp ñeå söûa chöõa ôû moät choã, chia nhau ñaùnh maùy ôû nhieàu choã khaùc nhau roài ñem quay roneùo ôû nhöõng choã thay ñoåi luoân luoân, khoâng boïn naøo bieát boïn naøo. Coá nhieân laøm baùo nhö theá thì khoâng hoøng coù moät xu dính tuùi, nhieàu khi laïi phaûi boû tieàn cuûa mình ra laø khaùc; nhöng caùc kyù giaû, sinh vieân, hoïc sinh, phaät töû laøm vieäc say söa, meâ meät, laøm vieäc nhö ñieân, ngöôøi thöôøng troâng thaáy phaùt ôùn leân, vì khoâng hieåu taïi sao con ngöôøi laïi coù theå coù söùc soáng tuyeät vôøi ñeán theá. Coù moät kyù giaû ngöôøi Phaùp ñöôïc giaûi nhaát cuoäc thi phoùng söï “Politzer” vieát veà chieán tranh ôû Vieät Nam, thuaät laïi moät cuoäc neùm bom taïi moät laøng kia ôû mieàn http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 322 Nam nöôùc Vieät. Bom gioäi xuoáng haøng vaïn taán laøm cho ngöôøi daân khoâng kòp chaïy, ngoài ñaâu cheát nguyeân ôû ñaáy: coù baø cuï ñöông naèm voõng aüm chaùu, cheát maø tay vaãn aüm thaèng nhoû; choã khaùc, coù hai em beù chôi vôùi moät con meøo môùi ñeû cheát guïc leân nhau, moät ñöùa baêng maát ñaàu, moät ñöùa loøi ruoät; coøn chung quanh thì maùu thòt baày nhaày, hoâi thoái chaát ñoáng leân, tung toùe, vaêng leân cao, dính vaøo gaïch ngoùi, loït vaøo caùc hang hoác laøm cho moät nhieáp aûnh vieân ngöôøi Nhaät vöøa quay phim, vöøa roøng roøng nöôùc maét, vöøa oùi möûa - khoâng phaûi oùi möûa vì maùu thòt hoâi thoái, nhöng oùi möûa leân söï taøn aùc cuûa nhöõng voõ khí gieát ngöôøi... Toâi cuõng ñöôïc chöùng kieán moät vaøi caûnh töông töï. Giöõa söï soâi suïc cuûa nhaø Ngoâ, vang leân tieáng oaùn than cuûa nhöõng coâ hoàn ñeâm ñeâm leâ nhöõng boä xöông coùc ca coùc caùch veà ñoøi Ngoâ gia thöôøng maïng; giöõa nhöõng tieáng khoùc theâ thaûm cuûa traêm hoï, maát choàng maát con vì bò baét coùc, vì bò baén naùt xaùc ra, vì bò xe taêng nghieán naùt beùt ra nhö tôø giaáy, xen vaøo nhöõng tieáng hoø reo cuûa quyû Lucifer ñaéc chí vì töôûng laø thaønh coâng, toâi ñaõ thaáy nhöõng kyù giaû chong moät ngoïn ñeøn daàu, aùnh saùng chæ baèng haït ñaäu, vöøa vieát truyeàn ñôn, baùo laäu, vöøa chaûy nöôùc maét roøng roøng, chaûy nöôùc maét khoâng phaûi vì heøn, http://ebooks.vdcmedia.com 323 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vì yeáu, nhöng vì uaát haän traêm ñöôøng ngaøn noãi, nhaát laø uaát vì sao laïi coù theå coù thöù ngöôøi kyø thò toân giaùo ñeán coù theå taøn saùt ñoàng baøo nhö taøn saùt traâu choù, maø laïi coù theå coù thöù ngöôøi voâ ñaïo, baïc aùc, ñeán uûng hoä loaïi ngöôøi noùi treân vaø xuùi giuïc chuùng taøn aùc theâm nöõa, theâm nhieàu nöõa... Nhöng Phaät naïn khoâng phaûi chæ coù laàn naøy laø laàn choùt. Sau khi caùch maïng leân höông, heát ñaûo chaùnh naøy ñeán chænh lyù khaùc, Phaät coøn laâm naïn nöõa vaø Phaät giaùo caøng bò ñaøn aùp thì phong traøo choáng ñoái caøng haêng: phaät töû laïi cheát, maùu laïi chaûy, thòt laïi rôi, tieáng khoùc mieàn Trung chöa döùt thì tieáng keâu thöông cuûa mieàn Nam laïi vang leân khaép nöôùc, ñaâu ñaâu cuõng chæ nhöng laïi chính ngöôøi mình gieát ngöôøi mình chæ thaáy vì khaên tang - khoâng phaûi vì nöôùc ngoaøi gieát choùc mình ngöôøi ta khoâng öa Phaät giaùo. Ñeán giai ñoaïn naøy, baùo maät môùi ñaït tôùi hoài cöïc thònh. Baùo chính thöùc khoâng ñöôïc pheùp noùi thì caùc baùo maät leân tieáng, thay theá ruûa xaû nhöõng haønh ñoäng taøn aùc cuûa nhöõng keû thuø Phaät giaùo laøm tay sai cho boïn ngoaïi lai. Thò tröôøng baùo chí traøn ngaäp nhöõng tôø baùo nhoû, in roneùo , xaáu xí, coù khi lem nhem ñoïc khoâng roõ chöõ, nhöng ñöôïc ngöôøi ta giaønh ñoïc nhö ñoïc “Cöùu Quoác” luùc Vieät Minh moät maët choáng Nhaät, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 324 moät maët choáng Phaùp, hoaït ñoäng bí maät ñeå chôø ngaøy khôûi nghóa. Luùc ñoù, coù maáy tôø ñaùng keå: “Sinh Vieân”, “Cöùu Naïn” vaø “Laäp Tröôøng”, nhaát laø tôø “Laäp Tröôøng” thì quaû ñaõ phaù kyû luïc baùo maät döôùi chính theå Coäng hoøa... Baùo naøy vöøa phaùt khoâng, vöøa baùn, baùn chaïy ñeán noãi ngöôøi ta tìm mua gaáp naêm, gaáp saùu giaù ñeà treân maët baùo maø cuõng khoâng mua ñöôïc, theá roài phaûi möôùn maø ñoïc, traû moãi laàn naêm chuïc, moät traêm ñoàng, xem xong traû laïi ñeå cho ngöôøi khaùc ñoïc. Luùc ñoù, phe caùch maïng caàm quyeàn bính, traêm coâng ngaøn vieäc khoâng bieát ñaøng naøo maø ñoái phoù. Maät vuï, dó ñoäc trò ñoäc , cuõng bí maät cho ra hai tôø “Caûnh Tænh” vaø tôø “Cöùu Khoå” ñeå choáng laïi “Laäp Tröôøng”, nhöng ruùt cuïc, chaúng ai buoàn ñoïc, neân ra ñöôïc vaøi soá thì thoâi, ñeå ñoåi chieán löôïc, laø cho tieàn maáy tôø baùo chính thöùc, coù tieáng laø chaïy, ñeå ñaû kích nhoùm “Laäp Tröôøng” vaø boâi xaáu maáy kyù giaû trí thöùc maø hoï nghi laø caàm ñaàu nhoùm aáy, nhö Leâ Tuyeân, Toân Thaát Haïnh, Cao Vaên Thuaán... NGO ÑÌNH DIEÄM BÒ GIEÁT, MUOÂN NAÊM NGO ÑÌNH DIEÄM Hieän giôø, chöa ai bieát roõ laø phe quaân nhaân caùch maïng noåi leân ñaûo chaùnh Ngoâ Ñình Dieäm laàn thöù ba coù nghieân http://ebooks.vdcmedia.com 325 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G cöùu veà taâm lyù cuûa ngöôøi daân tröôùc khi tieán ñaùnh dinh Ñoäc Laäp hay khoâng, nhöng coù moät ñieàu chaéc chaén laø tình theá luùc ñoù ñaõ chín muøi vaø daân chuùng ñaõ thaáy caùch gì cuõng phaûi haï ngay Ngoâ Ñình Dieäm. Phe caùch maïng ñöôïc daân chuùng uûng hoä vaø laøm haäu thuaãn neân ñaõ thaønh coâng röïc rôõ; nhöng söûa soaïn ñöôïc taâm lyù quaàn chuùng nhö theá, muoán noùi gì thì noùi, muoán baøi baùc theá naøo thì baøi baùc, ai cuõng phaûi nhaän raèng baùo chí ñaõ ñi tieân phong trong coâng vieäc chuaån bò caùch maïng, trieät haï Ngoâ gia ñeå môû ñaàu cho moät kyû nguyeân môùi - kyû nguyeân töï do, daân chuû - duø luùc ñaàu chæ laø moät thöù töï do, daân chuû ñi taäp taø taäp teãnh. Nhö treân kia ñaõ noùi, baùo laäu khoâng ngôùt keâu goïi daân chuùng noåi leân choáng Dieäm. Cuoái naêm 1963, luùc naøo xe thieát giaùp cuõng naèm uï tröôùc dinh Ñoäc Laäp vaø Gia Long, ñeà phoøng caùc cuoäc bieåu tình. Ngoâ Ñình Dieäm, vöøa tieãn ñoâ ñoác Harry D.Felt, toång tö lònh taïi Thaùi Bình Döông, ñöôïc moät laùt, chöa kòp aên côm, thì tieáng suùng noå ran ôû nhieàu nôi trong Ñoâ thaønh. Quaân ñoäi raàm roä chieám ñoùng Toång Nha Caûnh Saùt, ñaøi Phaùt thanh, nha Truyeàn Tin, Boä Noäi Vuï... Caùc löïc löôïng taán coâng goàm coù moät ñoäi phaùo binh 105, tieåu ñoaøn 1 vaø tieåu ñoaøn 4 Thuûy Quaân Luïc Chieán, caùc ñoäi khaùc chuyeån töø Bieân Hoøa, Thuû Ñöùc, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 326 Long An, Bình Döông. Saåm toái hoâm aáy, quaân Caùch maïng taán coâng maïnh vaøo thaønh Coäng Hoøa: nhieàu sinh vieân, phaät töû ñöôïc phoùng thích. Leänh giôùi nghieâm ñöôïc ban haønh treân toaøn quoác. Hoâm sau, dinh Gia Long bò chieám; coù tin Nhu Dieäm töï töû, nhöng thöïc ra thì hoï troán veà nhaø thôø Cha Tam ôû Chôï Lôùn vaø buoåi tröa hoâm aáy, coù tin Nhu Dieäm ñaõ bò haï saùt theâ thaûm trong chieác xe bít buøng töø nhaø thôø Cha Tam veà Saøi Goøn. Ngöôøi ta muoán bieát ai ñaõ gieát Dieäm Nhu, nhöng khoâng ai bieát ñích xaùc; duø sao Dieäm Nhu cheát ñi thì ñaïi ña soá daân chuùng cuõng möøng. Coù ngöôøi teá con heo; coù ngöôøi laäp baøn thôø caûm taï trôøi ñaát; coøn thì haàu heát nhaø naøo cuõng laøm tieäc, ruû beø baïn, thaân thích ñeán ñeå nhaäu nheït cho “phæ chí tang boàng”. Moät vaøi tôø baùo noåi tieáng trung thaønh vôùi Nhu Dieäm, hay laøm tay sai cho “con khæ ñoät” Leâ Quang Tung, chæ huy Löïc Löôïng Ñaëc Bieät, töï ñoäng ñoùng cöûa; chuû nhieäm, quaûn lyù, chuû buùt, troán luoân; coøn ña soá bò bòt maét, böng mieäng laâu ngaøy, baây giôø tha hoà noùi höôu, noùi vöôïn, chaïy theo Hoäi Ñoàng Quaân Nhaân Caùch Maïng vaø chaùnh phuû laâm thôøi, vaø ñaù nhöõng “cuù haäu” raát haêng vaøo hai caùi xaùc cheát thoái ra laø xaùc Nhu vaø Dieäm. Boä tröôûng Thoâng Tin luùc aáy, Thieáu töôùng Traàn Töû Oai, bò caùc hoà sô ñeø chóu http://ebooks.vdcmedia.com 327 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G caû ñaàu caû coå, khoâng bieát phaûi ñoái xöû vôùi caùc baùo thaân Dieäm vaø choáng Dieäm ra sao, ñaønh phaûi vöøa laøm vieäc vöøa nghe ngoùng. Trong khi aáy thì baùo ñöôïc pheùp xuaát baûn nhö naám; nhöõng tôø bò Nhu Dieäm ñoùng cöûa cuõng tuïc baûn; nhieàu oâng khoâng heà bieát baùo chí laø gì, thaáy laøm baùo “hay hay”, cuõng göûi ñôn xin pheùp ra moät tôø chôi cho haû, thaønh thöû chöa bao giôø ôû ñaây ngöôøi ta laïi thaáy söï caïnh tranh gay gaét ñeán theá, maø ngheà kyù giaû laïi ñöôïc mua chuoäc vaø chieàu ñaõi ñeán nhö theá. Baùo “Daân Chuùng” ñoùng cöûa moät thôøi gian khaù laâu, baây giôø laïi ra. Toâi laïi laøm vieäc laïi cho “Daân Chuùng”, vaø ngoaøi tôø naøy, toâi coøn laøm toång thö kyù cho nhöït baùo “Tin Ñieän” do Thanh Tuøng laøm chuû nhieäm vaø hôïp taùc vôùi Nguyeãn Kim Sinh laøm tuaàn baùo traøo phuùng “Vòt Vòt”. Töø khi tôø “Hoøa Bình” ñoùng cöûa, Nguyeãn Kim Sinh boû ngheà baùo, xoay sang thöông maõi, vaø cuoäc ñôøi moät daïo leân höông. Anh ñaët vaên phoøng taïi moät bin ñinh ñöôøng Catinat, thö kyù ra vaøo oà aït, maùy chöõ, maùy tính suoát ngaøy laùch caùch nhö möa: haùch laém. Thöôøng thöôøng vaøo buoåi chieàu, toâi ñeán tìm Sinh troø chuyeän, coù khi nhaéc laïi hoài coøn ñi hoïc tröôøng Haøng Voâi; coù khi baøn veà thôøi theá; laïi cuõng coù khi nhaéc nhöõng kyû nieäm cuõ nhö laøm baùo “Queâ Höông” vôùi Buøi Ñöùc Thònh, hay anh em chia nhau http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 328 vieát dieãn vaên cho Nguyeãn Vaên Taâm, ñeán luùc ñöa cho Taâm coi thì caû hai giaät naåy mình, vì thaáy Taâm quaéc maét vaø la leân: “Merde alors, c’est droâle, je peux pas eùcrire comme vous!” (Kyø cuïc, toâi khoâng theå naøo vieát noåi nhö caùc oâng!). Nhaéc nhöõng chuyeän aáy, chuùng toâi cöôøi khoâng chòu ñöôïc. Chæ coù hai thaèng toái naøo cuõng ngoài ôû moät caùi baøn nhöùt ñònh treân thöôïng taàng nhaø haøng Boàng Lai, vöøa aên uoáng, vöøa nghe taân nhaïc, thænh thoaûng laïi cöôøi ha haû nhö ma. Chaéc chaén theå naøo cuõng coù ngöôøi ngoài ôû gaàn ñaáy cho chuùng toâi neáu khoâng ñieân khuøng haïng naëng thì ít ra cuõng phaûi laø nhöõng anh laåm caåm haïng cha. Thöïc ra, tính toaùn laøm aên, giao thieäp vôùi ngoaïi quoác nhö Sinh, boä tröôûng Kinh teá AÂu Tröôøng Thanh khi ñoù cuõng chöa deã gì aên ñöùt; nhöng cuõng nhö haàu heát caùc kyù giaû, Sinh chæ muoán laøm tieàn ñeán moät möùc naøo thoâi; moät phaàn lôùn thôøi giôø, nhaát laø veà ñeâm, anh muoán daønh ra ñeå soáng cho mình, cho noäi taâm mình, vaø cho ñoøi hoûi sinh lyù cuûa mình, “toäi gì maø khoå maõi, chaúng ra gì cuõng quaù nöûa ñôøi ngöôøi roài, phaûi khoâng Taây Tím? ”. Cöù töø khoaûng möôøi moät giôø trôû ñi, bao nhieâu chuyeän Myõ, Cuba, hay noäi caùc caûi toå, hoaëc con Ngoâ Ñình Nhu ñaõ ñi Phaùp caû roài, chuùng toâi ñeàu boû heát ñeå lo vieäc khaùc quan troïng hôn nhieàu... Thöïc ra, toâi cuõng khoâng muoán baøn luaän nhieàu veà caùc http://ebooks.vdcmedia.com 329 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vaán ñeà chính trò cuõng nhö xaõ hoäi, vì maëc daàu chuùng toâi laø baïn, chôi vôùi nhau töø nhoû, khoâng bao giôø giaän nhau, khoâng bao giôø boû nhau, nhöng nhaân sinh quan cuûa Sinh khaùc haún toâi, neân thöôøng cöù noùi ñeán nhöõng chuyeän “ñöùng ñaén”, thì thöôøng maâu thuaãn, vaø muoán cho khoâng khí ñôõ gay gaét, theå naøo cuõng coù moät anh phaûi nhòn... Chính vì leõ ñoù, toâi quan nieäm chæ chôi bôøi vôùi Sinh vaø noùi phieám vôùi nhau thì ñöôïc, coøn hôïp taùc thì coù phaàn khoù khaên, cho neân moät buoåi saùng, luùc Sinh cho con trai ñeán baùo cho toâi bieát anh môùi ñöôïc pheùp ra tuaàn baùo traøo phuùng “Vòt Vòt” vaø ruû toâi chieàu ñoù ñeán “Boàng Lai” baøn chuyeän, thì toâi caûm thaáy hôi ngaøi ngaïi, vì toâi cuõng muoán nghó nhö Phan Khoâi: “OÂi, ñoâi ta tình thöông nhau ñaõ naëng, maø hôïp taùc haún ñaø khoâng ñaëng; ñeå cho tình tröôùc phuï sau, chi cho baèng thænh thoaûng gaëp nhau taùn pheùt moät vaøi caâu?!...”(1) Tuy vaäy, toái hoâm ñoù toâi cuõng ñeán nhaø haøng “Boàng Lai” baøn vieäc ra baùo “Vòt Vòt” vôùi Kim Sinh, vaø chuùng toâi quyeát ñònh raèng hai anh em chuùng toâi seõ xoay traàn ra laøm vôùi nhau, tröôùc laø ñeå chöûi cho boõ gheùt maáy thaèng (1) Nguyeân vaên maáy caâu thô “Tình Giaø” cuûa Phan Khoâi nhö sau: OÂi, ñoâi ta tình thöông nhau thì ñaõ naëng Maø laáy nhau haún ñaø khoâng ñaëng Ñeå cho tình tröôùc phuï sau, Chi cho baèng sôùm lieäu maø buoâng nhau!. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 330 aám ôù maø sau laø ñeå coù moät caùi côù gaëp nhau thöôøng xuyeân cho ñôõ “troáng traûi caùi roãng khoâng” cuûa luùc chieàu taø boùng xeá. Theá roài, toâi cuõng nhaän hôïp taùc vôùi Kim Sinh laøm tôø “Vòt Vòt”, maëc daàu ngoaøi söï maâu thuaãn veà yù kieán, laäp tröôøng, toâi laïi coøn chuû tröông raèng khoâng bao giôø neân laøm moät tôø baùo traøo phuùng maø bao nhieâu tieàn voán laïi do baïn boû ra, maø mình chæ coù coâng thoâi. Laøm moät tôø nhöït baùo hay tuaàn baùo thöôøng, trong tröôøng hôïp aáy, khoâng sao; nhöng moät tôø baùo traøo phuùng, ñaùnh ñaäp lung tung baäy baï deã bò chaùnh quyeàn ñoùng cöûa nhö chôi; neáu mình laøm maø boác ñoàng leân, ngoä xaûy chaân xaûy tay vieát moät baøi gì dôù daån maø bò ñoùng cöûa, laøm sao khoûi buoàn loøng baïn? Chính vì nghó nhö theá, tröôùc Kim Sinh, toâi ñaõ töø choái khoâng hôïp taùc vôùi nhieàu ngöôøi baïn khaùc ruû toâi laøm baùo; ngöôøi thì baûo coù ba trieäu, neáu caàn coù naêm trieäu; ngöôøi thì baûo coù caùch laøm môùi laém, chaéc chaén “aên” chín möôi chín röôõi phaàn traêm; laïi coù ngöôøi khuyeán caùo toâi ñöøng ngaïi, cöù nhaän ñi, vì “ñaõ coù moät boïn ñôõ daàu vaø giuùp ñôõ moïi phöông dieän; chæ aên cheát chôù khoâng lo heát voán”. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ngaát ngö nhö vaäy, toâi ñeàu kính nhi vieãn nhi vì khoâng laøm vôùi nhau thì coøn baïn, maø laøm chung vôùi nhau thì maát baïn - kinh nghieäm ñaõ daïy cho nhö theá http://ebooks.vdcmedia.com 331 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G roài - nhöng ñoái vôùi Kim Sinh thì khoâng nhaän khoâng theå ñöôïc. Theá laø tôø “Vòt Vòt” ra ñôøi, hai anh em chia nhau ra vieát boán trang lôùn vôùi ñuû caùc muïc theo kieåu tôø “Vòt Ñöïc”. Nhöng noùi cho thöïc, laøm moät tôø traøo phuùng, phaûi coù nhieàu thì giôø suy nghó, taùn gaãu, môùi coù chuyeän laâm ly quy phöôïng, chôù laáy noù laøm caùi phuï thì khoâng theå naøo xöùng yù. Maø luùc aáy, toâi laïi khoâng theå boû hai tôø nhöït baùo “Daân Chuùng” vaø “Tin Ñieän” ñeå doàn heát caû chuû löïc vaøo cho tôø “Vòt Vòt”. Luùc aáy, Traàn Theá Xöông töø Phaùp qua Cao Meân veà nöôùc, cho tuïc baûn tôø “Daân Chuùng”, toøa soaïn laïi ñaët ôû 24, ñöôøng Nguyeãn An Ninh, vì caùch maïng vöøa hoaøn thaønh coâng cuoäc haï Dieäm thì Ngoâ Quaân töï yù ñình baûn tôø “Saigon Mai”. Maët khaùc, moät ngöôøi baïn chung cuûa chuùng toâi laø Thanh Tuøng vöøa ñöôïc pheùp xuaát baûn tôø “Tin Ñieän”, vaø coù loøng yeâu, ñeán tìm toâi thöïc sôùm ñeå ruû veà laøm tôø baùo aáy. Phaûi noùi raèng hoài aáy laøng baùo nhö coù loaïn, ngaøy naøo cuõng coù chuyeän laï xaûy ra: hoâm thì coù tôø töï yù ruùt lui nhö “Saigon Mai”, “Ñoàng Nai”, hoâm thì daân chuùng, trong ñoù coù sinh vieân, phuï nöõ, coâng nhaân, keùo nhau raàm raàm roä roä ñeán phaù nhöõng tôø baùo maø hoï cho laø bôï ñôõ nhaø Ngoâ, nhö nhöõng tôø “Saigon Môùi” cuûa baø Buùt Traø Nguyeãn Ñöùc Nhuaän, “Tieáng Chuoâng” cuûa Ñinh http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 332 Vaên Khai “Chuoâng Mai” cuûa Huyønh Hoaøi Laïc, “Daân Nguyeän” cuûa Haø Thaønh Thoï, “Vieät Nam Pôø Reùt”, baùo cuûa nhaø nöôùc, luùc ñoù do Toân Thaát Thieän laøm giaùm ñoác (sau naøy noåi tieáng vì ñaõ ñoùng cöûa nhieàu tôø baùo). Caùc oâng kyù giaû, chuû nhieäm cuûa maáy tôø baùo ñoù chaïy chí cheát; coù nhaø baùo bò ñoát maùy, bò ñaäp phaù, tuû keùt môû toang ra, giaáy in baùo chôû ñi ñaâu khoâng bieát, heát xe naøy ñeán xe khaùc; nhöng buø laïi, baùo môùi ñöôïc pheùp xuaát baûn voâ soá keå, moät traêm ñôn göûi tôùi Thoâng Tin thì chín möôi ñôn ñöôïc chaáp nhaän, Thieáu töôùng Traàn Töû Oai, töï do daân chuû moät caây xanh rôøn, cho ra tuoát, chæ sôï khoâng coù söùc maø ra thoâi. Ngöôøi daân, baát cöù noùi chuyeän gì cuõng laáy töï do daân chuû laøm caâu ñaàu löôõi; baùo chí cuõng vaäy, chöûi khoâng chöøa moät ai, khoâng chöøa moät caùi gì, chæ kieâng noùi coù moät thöù laø sinh vieân, vì chaùnh phuû laâm thôøi luùc aáy cuõng phaûi neå sinh vieân, huoáng chi laø baùo: uûy ban chæ ñaïo sinh vieân lieân khoa ñoøi thanh tröøng haøng nguõ giaùo chöùc bò coi laø maät vuï cuûa cheá ñoä cuõ; hoïc sinh trung hoïc An Giang, Long An, Kieán Töôøng v.v... bieåu tình ñoøi thay ban giaùm ñoác; hoïc sinh trung hoïc Hueá bieåu tình ñoøi caùc giaùo sö ñaõ laøm maät vuï phaûi töø chöùc; sinh vieân Hueá ñaû ñaûo nhöõng choù saên, gaø choïi cuûa Ngoâ Ñình Caån. Soá baùo haøng ngaøy ôû rieâng Saøi Goøn, vaøo thaùng chaïp naêm 1963 taêng http://ebooks.vdcmedia.com 333 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G leân con soá kyû luïc: 44 tôø. Ngaønh kyù giaû leân höông. Laøng baùo laâm vaøo tình traïng maø coù hoài “Baùo Môùi” ôû Haø Noäi ñaõ neâu leân: trai thieáu gaùi thöøa. Laøng baùo Saøi Goøn 1963 ñaët trong moät tình traïng baùo thöøa maø kyù giaû thieáu, do ñoù, ngöôøi ta thaáy phaùt ñoäng phong traøo kyù giaû phaûi laáy tieàn löông moät thaùng, hai thaùng hay ba thaùng tröôùc, tôø baùo naøo khoâng theo nguyeân taéc aáy thì khoâng chôi. Khoâng thoaùt ñöôïc coâng leä luùc ñoù ñeå laøm cho baùo chaïy, baùo “Daân Chuùng” cuõng coù nhöõng baøi to toå boá chöûi cheá ñoä Ngoâ gia vaø ñaùnh ñaäp ra rít boïn maät vuï cuûa cheá ñoä cuõ nhö Döông Vaên Hieáu, Leâ Quang Tung, Cao Xuaân Vyõ... Moät phaàn caùc taøi lieäu duøng ñeå vieát ruùt tæa ôû cuoán “Nhaät kyù” cuûa Ngoâ Ñình Leä Thuûy, ñaõ löôïm ñöôïc trong luùc ñaùnh phaù dinh Ñoäc Laäp, trong ñoù coù nhieàu söï vieäc maø ngöôøi ngoaøi khoâng bieát, ñaïi khaùi vuï vôï choàng Ngoâ Ñình Nhu leân nghæ ôû Ban Meâ Thuoät baøn veà vieäc laøm “saøng ta” Myõ; vuï muï Nhu, caùo ñau buïng, baét con gaùi ñi döï tieäc “laøm quen” vôùi ñaïi söù Nolting; vuï “mua chuoäc” phaùi ñoaøn ñieàu tra veà Phaät giaùo do Lieân Hieäp Quoác cöû sang lieân quan tôùi Phuï Nöõ Lieân Ñôùi vaø Phuï Nöõ Baùn Quaân Söï ra sao; vuï Ngoâ Ñình Leä Thuûy thi tuù taøi trong ñoù coù söï xeáp ñaët, bôï ñôõ cuûa caùc giaùm khaûo nhö theá naøo... Taát caû nhöõng taøi lieäu ñoù, do chính tay Ngoâ Ñình Leä Thuûy ghi laïi trong http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 334 moät cuoán nhöït kyù daày, “Daân Chuùng” ñem ra khai thaùc. Ñeán vuï Ngoâ Ñình Leä Thuûy thi tuù taøi, chuùng toâi keâu ñích danh moät ngöôøi vaãn töï nhaän laø quoác gia chính coáng (coù khi laïi töï nhaän laø ñeä töû) laøm giaùo sö ñaïi hoïc, ñaët thaønh vaán ñeà chaát vaán, thì vieân giaùo sö aáy khoâng traû lôøi, laïi thöøa dòp phong traøo daân chuùng bieåu tình phaù baùo, xuyeân taïc vaán ñeà, xuùi giuïc moät boïn ñeán laøm döõ ôû tröôùc cöûa nhaø baùo, aùp duïng quyeàn daân, ñoøi ñoùng cöûa baùo vaø ñe doïa laáy gaân vaø laáy huyeát cuûa chuû nhieäm, chuû buùt vaø caû loø nhaø “Daân Chuùng”. Voán laø moät ngöôøi khoâng coù söùc tin töôûng maïnh, ngay luùc caùch maïng leân hoø heùt daân chuû töï do, toâi chæ tin nöûa chöøng thoâi; nay ñöôïc thaáy daân chuùng bieåu tình ñoøi söû duïng quyeàn daân, cho baùo ñöôïc soáng thì soáng, baét cheát thì phaûi cheát, toâi phaùt ôùn vaø thöïc tình toâi ñaõ phì cöôøi muoán cheát khi thaáy Traàn Theá Xöông ñi hoïp vôùi caùc oâng cao caáp ngaønh Thoâng Tin vaø Ñoâ tröôûng Saøi Goøn - Chôï Lôùn veà, cho bieát raèng caùc oâng “töû teá laém vaø khuyeân baùo neân töï taïm ñoùng cöûa vaøi ngaøy, vì caùch maïng baän roän nhieàu vieäc quaù, maø coâng löïc thì chöa theå laøm vieäc gì quyeát lieät, haõy cöù chieàu hoï ñaõ roài lieäu sau”. Toâi coù hoûi rieâng Traàn Theá Xöông, anh coù hoûi caùc oâng cao caáp aáy “lieäu sau” laø bao giôø, trong thôøi haïn naøo, ñeán giôùi haïn http://ebooks.vdcmedia.com 335 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G naøo khoâng, thì Xöông cöôøi vaøng kheø maø baûo laø queân chöa kòp hoûi, nhöng “coù leõ ñeán Teát Coâng Goâ thì caùc oâng môùi ñoái phoù vaø coù leõ cuõng ñeán teát aáy thì môùi röûa heát ñöôïc taøn tích phong kieán, mî daân”. Thaáy caùch giaûi quyeát coâng vieäc cuûa caùc oâng lôùn luùc baáy giôø “laõng nhaùch” vaø bieát raèng neáu cöù laøm baùo taèng taèng nhö theá maõi thì roài cuõng chæ bò aên hieáp maø thoâi, toâi beøn böôùc haún caû hai chaân sang tôø “Tin Ñieän” cuûa Thanh Tuøng. Neáu ñöùng veà phöông dieän thöông maõi, veùt khaùch kieám tieàn thì tôø baùo naøy laø haïng cua rô ñeøn ñoû; nhöng toâi khoâng quan taâm veà ñieåm ñoù laém baèng vieäc phaûi laøm moät tôø baùo cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ nhuùng tay vaøo maáy cuoäc ñaûo chaùnh haï Dieäm, ñaõ bò tuø ñaày khoå sôû, ñaõ thoaùt cheát vaø ñaõ thaønh coâng. Tôø “Tin Ñieän” hoäi ñuû nhöõng ñieàu kieän aáy. Theâm nöõa, tôø baùo naøy thöïc ra khoâng phaûi laø cuûa moät ngöôøi naøo, nhöng laø cuûa moät boïn anh em ñaõ vaøo sinh ra töû vôùi nhau, goàm coù nhieàu töôùng taù, gom coâng goùp söùc taïo thaønh, ñeå cho Thanh Tuøng ñöùng troâng nom, ñieàu khieån, vì anh ñaõ töøng ra, vaøo laøng baùo vaø thoâng thaïo ñaëc bieät veà vieäc laäp maøng löôùi thoâng tin, laïi coù saün nhöõng “aêng ten” tin töùc khoâng “cheâ” ñöôïc. Thanh Tuøng bieát toâi töø hoài coøn laøm baùo ôû Haø Noäi. Vaøo ñaây, anh em ít gaëp nhau, nhöng toâi nhôù coù moät vieäc laøm http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 336 cho toâi caûm xuùc raát nhieàu vaø do ñoù, anh em tuy haøng naêm chaúng gaëp nhau maø coù theå soáng cheát vôùi nhau baát cöù luùc naøo. Moät buoåi saùng muøa thu, Thanh Tuøng goïi ñieän thoaïi cho toâi baùo cho bieát laø coù moät ngöôøi baø con vôùi Nguyeãn Phoå, theo UÛy Hoäi Quoác Teá kieåm soaùt ñình chieán môùi vaøo ñaây, muoán tìm toâi noùi chuyeän. Caùc baïn ñoïc thöøa bieát laø maät vuï cuûa Ngoâ Ñình Nhu luùc ñoù ñoâng ñaûo vaø gian aùc ñeán chöøng naøo, neáu loä ra thì taát nhieân Döông Vaên Hieáu seõ cho xuoáng haàm naèm suoát ñôøi ôû mieàn Trung. Nhöng bieát raèng Thanh Tuøng hieåu roõ caùi tình toâi vôùi Phoå keo sôn nhö theá naøo roài, vaø duø coù theá naøo ñi chaêng nöõa cuõng ñaønh, toâi nhaän lôøi vôùi Thanh Tuøng vaø ngaøy hoâm sau anh ñaõ saép xeáp raát chu ñaùo cho ngöôøi baø con vôùi Phoå gaëp toâi taïi moät ñòa ñieåm raát kín ôû ngoaïi oâ Saøi Goøn, noùi chuyeän trong hai möôi phuùt. Hai möôi phuùt troø chuyeän, tuy chaúng coù gì, nhöng ñoái vôùi toâi raát quyù, vaø vì nhôø Thanh Tuøng, toâi ñaõ gaëp ñöôïc moät ngöôøi thaân vaø cuõng nhôø anh, toâi traùnh khoûi mang tieáng laø moät thaèng heøn, coù baïn nhaén gaëp maø phaûi tìm ñöôøng laån traùnh. Toâi giöõ maõi kyû nieäm toát ñeïp aáy cuûa Thanh Tuøng, cho neân luùc anh ñeán tìm toâi ruû veà giuùp baùo “Tin Ñieän”, toâi khoâng ngaàn ngöø gì heát vaø sau naøy coù luùc baùo khoâng coù tieàn, toâi cuõng chaúng hoûi moät lôøi naøo ñeå cho Thanh Tuøng phaûi http://ebooks.vdcmedia.com 337 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G baên khoaên trong buïng. Laø vì ngay töø luùc baét ñaàu vaøo laøm toång thö kyù nhöït baùo “Tin Ñieän” toâi ñaõ bieát raèng boïn ngöôøi ñöùng ôû ñaèng sau Thanh Tuøng, cuõng nhö chính Thanh Tuøng, laøm baùo naøy khoâng phaûi vì tieàn, nhöng muoán laáy tôø baùo ra laøm cô quan tranh ñaáu cho ñoäc laäp vaø daân chuû, vaø ñöa ra cöông lónh cuûa nhoùm, cho theá giôùi noùi chung vaø ngöôøi Myõ vaø caùc nöôùc baïn ñoàng minh noùi rieâng, bieát ñöôøng loái haønh ñoäng cuûa anh em. Taát nhieân, moät tôø baùo nhö theá khoâng theå bò chaùnh phuû caùch maïng luùc ñoù coi thöôøng maø nhöõng anh em bòp bôïm möôïn ñaàu heo naáu chaùo , neùm ñaù giaáu tay, ñoäi loát caùch maïng xuùi giuïc bieåu tình, ñaäp phaù ñeàu khoâng theå aám ôù giôû troø leáu laùo. Vì nhieäm vuï cuûa toâi luùc aáy laø thu thaäp baøi vôû, laøm tít, laøm mi, toâi coù dòp ñöôïc bieát theâm nhieàu anh em trong quaân ñoäi vaø cuõng nhôø ñoù moät phaàn lôùn, toâi ñöôïc laøm quen vôùi nhieàu taøi lieäu maät, nhieàu böùc hình “quaù xaù” vaø thu thaäp ñöôïc nhieàu thö töø kín cuûa nhöõng boä tröôûng, voõ quan, thöông gia “kính göûi baø coá vaán” hoaëc xin aân hueä, hoaëc xin che chôû, hoaëc baùo caùo veà caùc coâng vieäc maø “oâng baø coá vaán ñaõ ruû loøng thöông maø uûy thaùc cho laøm”... Nhaø baùo, thöïc ra, ngoaøi maáy coâ thö kyù ñaùnh maùy vaø phuï traùch veà quaûng caùo, chæ coøn coù moät hoïa só, moät bænh buùt, vaø Thanh Tuøng vôùi toâi. Trôøi noùng, chui http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 338 xuoáng gaàm baøn naèm cho maùt ñeå xem caùc böùc hình vaø caùc taøi lieäu ñuû caùc loaïi cuûa caùc nôi göûi veà raát kín, chuùng toâi phaûi laéc ñaàu, chòu laø söùc ngöôøi khoâng theå naøo töôûng töôïng ñöôïc laïi coù theå coù nhöõng con ngöôøi vaø nhöõng söï vieäc “meâ ly, ruøng rôïn” ñeán nhö theá ñöôïc. Tính ra hôn moät naêm laøm “Tin Ñieän”, toâi ñaõ gaëp ñöôïc maáy caùi lôïi tinh thaàn. Thöù nhaát, toâi ñöôïc nghe vaø thaáy nhöõng söï vieäc laï luøng maø ngöôøi ngoaøi töùc chaùnh phuû, ñöôïc thaønh laäp; thaønh phaàn coù 5 toång uûy vieân, 10 uûy vieân, 2 thöù uûy. Laïi cuõng chaúng laøm ñöôïc troø gì, thaùng 2 naêm 1966, chính phuû Nguyeãn Cao Kyø laïi caûi toå. Roài caùc vuï roái loaïn ôû mieàn Trung xaûy ra, caùc baùo laäu laïi moät phen hoaït ñoäng, truyeàn ñôn raûi nhö böôm böôùm ôû Saøi Goøn, Gia Ñònh ñoøi chính quyeàn chaám döùt ngay caùc vuï roái loaïn aáy. Trung töôùng Thieäu keâu goïi raùt coå boûng hoïng, caùc vuï roái loaïn cöù tieáp dieãn. OÂng xaùc nhaän tình traïng chieán tranh vaø ra lònh ñoùng cöûa caùc tröôøng hoïc moïi caáp. Caùc cuoäc bieåu tình dieãn ra khaép nôi: ôû Traàn Quoác Toaûn, ñaøi Phaùt thanh, boä Thoâng tin. Ñaùm naøo cuõng bò giaûi taùn baèng löïu ñaïn cay. Xe jeep chaùy veøo veøo. Nhaø bò ñoát; ngöôøi cheát naèm laên ra ñöôøng caû ñeâm môùi coù ngöôøi ñöa ñi. Sinh vieân möôøi boán phaân khoa ñaïi hoïc Saøi Goøn tuyeät ñoái choáng caùc cuoäc xaùo troän. Vieän Hoùa http://ebooks.vdcmedia.com 339 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Ñaïo ñoùng cöûa. Baùo “Laäp Tröôøng” binh Thích Trí Quang. Baùo “Soáng ” binh Thích Taâm Chaâu. Moät nhoùm chöøng hôn moät ngaøn ngöôøi tuï taäp vaø bieåu tình ba laàn gaàn khu Traàn Quoác Toaûn - Hieàn Vöông, keùo ñeán tôø baùo “Soáng ” cuûa Chu Töû ñaäp phaù vaø ñoát chaùy giaáy in vaø xe maùy. Phaät töû vaø taêng ni ñaäp phaù nhaø cuûa Myõ kieàu, xung ñoät vôùi löïc löôïng an ninh. Bò giaûi taùn baèng löïu ñaïn cay, hoï traøn ra ngaû Cao Thaéng, Traàn Quyù Caùp; nhieàu truyeàn ñôn choáng chaùnh phuû, choáng Myõ tung ra khaép ngaû ñöôøng. Luùc aáy, toâi giuùp Quoác An toå chöùc nhöït baùo “Sao Traéng” cuûa moät ñaûng chính trò ôû ñaây. Anh em giuùp vieäc goàm caû giaø laãn treû, muïc ñích chính laø ñöa ñaûng leân, ñöùng vaøo haøng nguõ Phaät töû choáng laïi ñöôøng loái cuûa chính phuû luùc baáy giôø. Thöïc ra, laøm moät tôø baùo nhö theá, phaûi laø moät ngöôøi trong ñaûng, maø toâi thì khoâng heà tuyeân theä hay ñi laïi vôùi ñaûng bao giôø. Sôû dó anh em chieáu coá laø vì tình cuûa Quoác An, giaùm ñoác baùo “Sao Traéng”; ngoaøi ra toâi laïi cuõng bieát Xuaân Tuøng, ngöôøi caàm chòch ôû beân trong vaø Vuõ Hoàng Khanh, moät ngöôøi baïn cuõ thöôøng ñi laïi vôùi toâi luùc ôû Haø Noäi, döôùi thôøi Nguyeãn Vaên Taâm vaø Traàn Vaên Höõu. Sau nhieàu cuoäc hoäi hoïp ôû nhöõng ñòa ñieåm khaùc nhau, anh Phöông Höõu ñöùng ra laøm toång thö kyù toøa http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 340 soaïn, coøn bænh buùt thì goàm caû treû laãn giaø cho vui loøng... Thieáu töôùng Kyø, vì oâng naøy haêng laém. Cuõng nhö toång thoáng Johnson, oâng môùi phaùt minh ra raèng nhöõng anh giaø töø ba möôi laêm tuoåi trôû leân ñeàu laø ñoà aên haïi ñaùi naùt, chæ coù nhöõng teân treû môùi laøm vieäc vaø giuùp nöôùc ñöôïc thoâi. Toâi khoâng bieát tuyeân boá trònh troïng nhö theá, Thieáu töôùng coù yù noùi moùc gì oâng Thuû töôùng khoâng, nhöng toâi nghieäm thaáy raèng Thieáu töôùng Kyø noùi cuõng ñuùng phaàn naøo: chaúng ai quaù ba möôi laêm laøm ñöôïc troø gì; heát ngaøy aáy sang ngaøy khaùc chæ xaùc nhaän ñi xaùc nhaän laïi raèng “chaùnh phuû khoâng heà kyø thò Nam Baéc hay toân giaùo ”. Loøng daân trong nöôùc luùc aáy chia reõ voâ cuøng. Veà maët ngoaïi giao, toång thoáng De Gaulle, nhaân dòp ñaàu naêm, chôi cho Hoa Kyø moät buùa naëng trong thoâng ñieäp ñaàu naêm gôûi nhaân daân Phaùp: “Chieán tranh baát coâng, bôûi vì thöïc ra ñoù laø do söï can thieäp voõ trang cuûa Myõ treân laõnh thoå Vieät Nam; chieán tranh ñaùng bæ, bôûi vì noù daãn daét moät ñaïi cöôøng quoác taøn phaù moät nöôùc nhöôïc tieåu. Nhaân danh lyù trí, loøng öu aùi cuûa chuùng toâi ñoái vôùi Ñoâng Döông, vaø tình thaân höõu töø hai theá kyû nay cuûa chuùng toâi ñoái vôùi Myõ quoác, chuùng toâi thaáy Myõ caàn phaûi chaám döùt cuoäc thöû thaùch baèng caùch ruùt quaân ñoäi ôû Vieät Nam veà nöôùc”. Laàn ñaàu tieân, Toång thoáng Johnson noùi ñeán thöông nghò vôùi Baéc Vieät baát cöù ôû ñaâu, coøn Edgar Hoover, giaùm http://ebooks.vdcmedia.com 341 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñoác trinh saùt FBI Myõ, thì cho bieát ñaûng Coäng saûn baønh tröôùng mau leï taïi Hoa Kyø, vaø ñang trieät ñeå khai thaùc chieán tranh vaø xung ñoät ñen, traéng. Vôùi sô sô vaøi söï vieäc keå treân, moät tôø baùo tranh ñaáu, maø laïi cuûa moät ñaûng chính trò, ñaùng lyù ra luùc aáy phaûi neâu roõ laäp tröôøng, minh toû thaùi ñoä ñoái vôùi caùc vaán ñeà quoác teá, cuõng nhö quoác noäi, nhöng “Sao Traéng” khoâng heà laøm, vì yù kieán cuûa caùc ngöôøi caàm chòch khaûng taûng vaø phaân hoùa quaù. Ñöùng veà phía chuùng toâi, Quoác An muoán döùt khoaùt; nhöng gaëp nhieàu kyø ñaø caûn muõi quaù neân laém luùc ñieân ñaàu, khoâng coøn bieát phaûi ñoái phoù ra sao. Veà sau naøy, noäi boä Vieät Nam Quoác Daân ñaûng chia ra laøm nhieàu heä phaùi nhö heä phaùi Xuaân Tuøng, heä phaùi Vuõ Hoàng Khanh... Toâi khoâng roõ söï phaân hoùa ñoù manh nha töï luùc naøo, nhöng keå ngay töø luùc ñoù, toâi ñaõ thaáy Quoác An vaát vaû laáy loøng heát baïn naøy ñeán laáy loøng baïn kia; vaø thöïc tình toâi ñaõ thöông anh khi thaáy anh laïc loõng, bô vô luùc coù moät soá anh em taùn thaønh loaït baøi ñaû kích kyø thò toân giaùo maø cuõng luoân khi aáy laïi coù moät loaït anh em khaùc khuyeán caùo neân troâng vaø chôø, chôù neân gaêng quaù maø “coù haïi ”. Toâi noùi ñuøa: “Chaéc maáy oâng naøy ñònh vaän ñoäng laáy moät chöùc boä tröôûng chöù gì? ” Neáu nhö theá, hay http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 342 laø ta vieát moät loaït baøi nònh chaùnh quyeàn ra maët thì chaéc aên hôn". Khoâng laøm baùo chaúng laøm sao; laøm baùo chöøng hai thaùng, Quoác An suùt kí loâ troâng thaáy, moät maët vì lo tieàn, moät maët lo cö xöû vôùi anh em trong ñaûng; laïi maët khaùc nöõa phaûi ñoái phoù vôùi chính quyeàn vì heát oâng naøy ñe ñoùng cöûa laïi oâng kia doïa ñöa ra toøa. Maø taâm lyù ai chaúng theá? Boû moät luùc vaøi trieäu baïc ra laøm baùo maø ñeå cho chính quyeàn ñoùng cöûa “moät caùi roäp ” khoâng theå khoâng xao xuyeán! Vì khuûng hoaûng noäi boä, maø cuõng vì bò khuûng boá tinh thaàn, maáy oâng caàm chòch daàn daàn “ñaùnh maát caây kim chæ nam”, thaäm chí ñeán loaït baøi noùi leân vò trí, khaû naêng vaø söï suùt keùm cuûa trí thöùc tröôùc nhöõng lôøi maït saùt cuûa moät soá ngöôøi daân thieån caän, tam ñaàu cheá Xuaân Tuøng cuõng phaùn ôùn vaø ngaát ngö, khoâng daùm cho ñaêng taûi. Phöông Höõu, Thöôïng Syõ vaø caùc anh em toøa soaïn baét ñaàu ngaùn ngaåm. Veà phaàn Xuaân Tuøng cuõng chaúng haêng say gì hôn, coù khi boán naêm ngaøy lieàn khoâng ñeán toøa soaïn ñeå phoái kieåm baøi vôû nöõa. ÔŒ giöõa, chæ cheát Quoác An. Sau roài, Quoác An cuõng khoâng ñeán nöõa, coù leõ vì khoâng khí giöõa anh em trong ñaûng khoâng “hoøa ñoàng”, vaû chaêng, anh cuõng khoâng theå chæ http://ebooks.vdcmedia.com troâng vaøo tôø baùo maø 343 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G soáng: ngoaøi “Sao Traéng”, anh coøn nhieàu coâng vieäc khaùc, maø thöông maõi laø vaán ñeà chính cuûa anh. Ra ñöôïc hôn ba thaùng, tôø “Sao Traéng” tuyeân boá ngöng xuaát baûn. Anh em ñeàu buoàn, buoàn cho Quoác An nhaát, nhöng toøa soaïn töï an uûi raèng tôø baùo ra ñôøi tuy khoâng ñöôïc bao laâu nhöng khoâng coù moät soá naøo bò ngöôøi naøy ngöôøi kia trong ñaûng lung laïc noåi, hay chuøn tay ñaû kích chính phuû vì aùp löïc cuûa chính phuû luùc aáy raát laø taøn nhaãn, khi saép caùo chung. Baùo “Sao Traéng” cheát sau khi chính phuû Höông ruùt lui vaøi ngaøy. Thieáu töôùng Nguyeãn Cao Kyø leân laøm Chuû tòch UÛy ban Haønh phaùp Trung öông, môû ñaàu moät kyû nguyeân tuyeân boá lung tung laøm cho baùo chí nhieàu khi khoâng bieát ñaøng naøo maø doø, khoâng bieát höôùng ñi vaø chaùnh saùch cuûa chính theå ra theá naøo. Cuøng vôùi Trung töôùng Thieäu, oâng tuyeân boá chính oâng ñaõ döï vaøo coâng cuoäc haï Nhu vaø Dieäm vaø caùc baùo ñaêng chöa raùo möïc thì, taïi Uc, oâng laïi tuyeân boá vôùi baùo giôùi “khoâng heà bieát tröôùc vuï ñaùnh ñoå coá Toång thoáng Ngoâ Ñình Dieäm vì khi ñoù laø só quan caáp döôùi”. Caùc chính saùch dieàu haâu Myõ, cuõng nhö boä Quoác phoøng, loan tin khoâng coù gì thay ñoåi trong vieäc oanh taïc Baéc Vieät; Thöôïng toïa Thích Taâm Chaâu cuõng leân tieáng taïi Taân Ñeà Li hoøa bình chæ trôû laïi http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 344 khi naøo Baéc Vieät chaám döùt xaâm laêng; Töôùng Kyø cuõng tuyeân boá ôû phi tröôøng Taân Sôn Nhöùt cuoäc thanh tröøng phaûi tieáp tuïc laøm ngay; maø trong khi aáy thì Thuû töôùng Anh muoán tieáp xuùc vôùi Baéc Vieät khoâng ñöôïc; Dean Rusk tuyeân boá saün saøng thöông thuyeát vôùi Baéc Vieät; baùo “New York Times” loan baùo: Myõ vaø Baéc Vieät vaãn tieáp xuùc maät taïi Le Caire maø Robert Kennedy cuõng xaùc nhaän tin naøy. Noäi caùc Nguyeãn Cao Kyø caûi toå ñöa Tröông Thaùi Toân thay AÂu Tröôøng Thanh, coøn AÂu Tröôøng Thanh thì bò giöõ vì Coâng an ñöa ra baèng côù Thanh laø Coäng saûn! Töôùng Kyø tuyeân boá seõ ra öùng cöû toång thoáng vôùi luaät sö Loäc, töôùng Thieäu tuyeân boá öùng cöû toång thoáng vôùi OÂ. Mai Thoï Truyeàn; roài ñeán luùc choùt hai oâng cuøng ñöùng chung lieân danh. Töôùng Döông Vaên Minh cuõng öùng cöû toång thoáng vaø vieát thö xin hoài höông, caùc baùo ñeàu loan tin nhöng ñeán luùc choùt thì töôùng Kyø vieát thö khuyeân oâng khoâng neân veà; trong khi aáy thì töôùng Cao Vaên Vieân, toång tham möu tröôûng vuøng 4, tö lònh caùc vuøng chieán thuaät, göûi thö leân Quoác Hoäi phaûn ñoái söï chaáp ñôn öùng cöû cuûa töôùng Minh. Lyù do: Hoäi ñoàng quaân löïc ñaõ khoâng chaáp thuaän söï hoài höông cuûa töôùng Minh. Nhöng roài lieân danh Thieäu Kyø cuõng ñaéc cöû toång thoáng vaø phoù toång thoáng. OÂng Traàn Vaên Höông tuyeân boá laäp http://ebooks.vdcmedia.com 345 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G maët traän ñoái laäp neáu khoâng truùng cöû vaø quyeát khoâng hôïp taùc vôùi Thieäu Kyø, nhöng roài cuõng nhaän laøm thuû töôùng sau oâng Nguyeãn Vaên Loäc; caû nöôùc phaûn ñoái hoøa ñaøm vôùi Baéc Vieät vaø MTGPMN, ai noùi ñeán hoøa bình thì bò baét, nhöng roài theo nhieàu baùo ngoaïi quoác thì toång thoáng Johnson muoán coù cuoäc tieáp xuùc vôùi MTGPMN nhieàu hôn vaø baùo “Newsweek” cho raèng Hoa Kyø coù theå theo ñöôøng loái tìm hoøa bình neáu VNCH töø choái. Nhöng roài khoâng keå gì ñeán lôøi tuyeân boá “naûy löûa” cuûa caùc chaùnh khaùch Vieät Nam, Hoa Kyø cuõng cöù ngöng oanh taïc Baéc Vieät; toång thoáng Johnson, roài ñeán toång thoáng Nixon, ñeàu chuû tröông ruùt quaân Myõ khoûi Vieät Nam, maëc daàu cöïu toång thoáng Eisenhower nhaéc ñi nhaéc laïi raèng neáu Hoa Kyø ruùt khoûi Vieät Nam thì caû Ñoâng Nam A seõ loït vaøo tay Coäng saûn; nhieàu ngöôøi tuyeân boá lieân hieäp vôùi MTGPMN laø töï saùt, khoâng bao giôø nhìn nhaän Maët traän laø moät toå chöùc hôïp phaùp, nhöng roài cuõng maät ñaøm vôùi Maët traän; thieáu töôùng Kyø theà khoâng bao giôø ngoài chung moät baøn vôùi Coäng saûn nhöng roài cuõng cuøng hoïp baøn troøn ôû hoäi nghò Baleâ; baát cöù ai noùi chuyeän hoøa bình cuõng bò keå nhö laø thaân coäng vaø caàn baét nhoát hoaëc ñöa sang beân kia vó tuyeán, nhöng roài, theo tôø baùo chính thöùc cuûa Coâng giaùo ôû La Maõ ñaàu naêm 1968, tôø Observatore Romano, Toøa http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 346 thaùnh döï ñònh göûi moät phaùi ñoaøn qua Haø Noäi vaän ñoäng hoøa bình, trong khi Dean Rusk tuyeân boá saün saøng noùi chuyeän hoøa bình vôùi Baéc Vieät, neáu Coäng saûn ngöng taán coâng thuûy quaân luïc chieán Hoa Kyø. Bao nhieâu bieán coá doàn daäp, maâu thuaãn nhö theá laøm cho baùo chí ñieân ñaàu. Thay vì höôùng daãn dö luaän, ña soá chæ bieát theo chaùnh quyeàn vôùi moät phöông thöùc coá höõu laø khoâng ñöa ra saùng kieán gì heát, khoâng toû roõ laäp tröôøng gì heát, cöù chôø moãi khi coù nhaân vaät cao caáp naøo tuyeân boá ñieàu gì laø phuï hoïa vaø khen laø chí lyù. Sôû dó nhö vaäy, moät phaàn lôùn laø vì caùc chuû nhieäm kieâm chuû buùt nghó ñeán noài côm, khoâng phaûi moãi luùc boû ra hai ba trieäu baïc ñeå bieán ra giaáy loän; maët khaùc, hoï laïi theo “chính saùch chong choùng”, baát cöù chính phuû naøo leân cuõng nònh saùt ñaát may ra coù ñöôïc tí tieàn leû, hay xin xoû ñöôïc caùi gì khoâng. Veà phaàn nhaø nöôùc thì coù moät thaùi ñoä cöông quyeát khoâng taû ñöôïc. De Gaulle laøm toång thoáng, coù bao nhieâu ñoái laäp ñaû kích tôi bôøi coâng khai; Johnson cuõng vaäy; nhöng caùc chính khaùch ta thì khaùc; moät tí traùi yù cuõng laøm cho hoï khoâng baèng loøng. Toâi ñaõ töøng thaáy coù nhöõng oâng chæ laø toâm teùp thoâi nhöng phuùc baûy möôi ñôøi laïi coù dòp tuyeân boá vaøi ba caâu vôù vaån. AÁy theá, maø sau ñoù, http://ebooks.vdcmedia.com 347 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G hoï tieáp xuùc maät vôùi caùc baùo ñeå ñaêng nhöõng lôøi “tuyeân boá lòch söû” ñoù nhö theå khoâng ñaêng thì maát nöôùc ñeán nôi, baùo naøo ruùt ngaén laïi hay “lôø” ñi thì hoï giaän laõy vaø nhaén lôøi ñe doïa. Ñaêng hay khoâng ñaêng maáy lôøi cuûa saâu boï leân laøm ngöôøi maø coøn laém chuyeän nhö theá, noùi chi ñeán chuyeän phaûn ñoái ñöôøng loái cuûa maáy oâng böï, hay chính saùch cuûa chaùnh quyeàn. Ngöôøi mình voán giaøu loøng öu aùi, khoâng muoán maát loøng ai caû, neân khen tuoát cho tuoát caû baèng loøng: ñeå cho ngöôøi naøy hôøn, ngöôøi kia oaùn, phieàn trong buïng laém. Vaû chaêng, ngöôøi ta ñoäc ñoaùn, cuûng coá ñòa vò vaø tìm heát caùch ñeà cao caù nhaân cuõng khoâng phaûi laø chuyeän laï luøng gì: ñoù chæ laø moät ñieåm maø treân kia toâi ñaõ noùi - ñieåm binh vöïc quyeàn lôïi cuûa moät cheá ñoä. Vì quyeàn lôïi cuûa daân toäc vaø quyeàn lôïi cuûa moät cheá ñoä, hay moät chính phuû, coù maâu thuaãn, traùi nhau cho neân cheá ñoä aáy phaûi ñoái phoù vôùi nhöõng ngöôøi choáng ñoái: do ñaáy môùi coù nhöõng vuï baùo ruïng xuoáng nhö sung, coù khi chaúng vì chuyeän gì lôùn lao caû maø bò ñoùng cöûa voâ haïn ñònh, baùo chí phaûi kinh qua nhöõng nghòch caûnh thaêng traàm, coøn ngöôøi laøm baùo thì ñaâm ra heøn nhaùt, bôï ñôõ, neáu khoâng muoán bò “chuïp noùn Coäng saûn”, bò vu caùo hay bò kheùp vaøo toäi phaïm nhö hieáp http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 348 daâm, ñaùnh baïc, huùt aù phieän, laøm giaùn ñieäp hoaëc thoâng ñoàng vôùi ñòch... Ñoù laø caû moät söï ñau ñôùn cho ngöôøi laøm baùo. Söï vieäc ñoù noùi leân cho ta thaáy raèng khi moät daân toäc chöa ñoäc laäp haún; khi maø chöa coù daân chuû thöïc söï, baùo chí chöa coù moät quy cheá haún hoi, khi maø ñaát nöôùc coøn chieán tranh, chính theå naøo cuõng laáy vieäc ñaùnh nhau laøm maáu choát, neáu cho daân chuùng töï do hoaøn toaøn thì loaïn, do ñoù buoäc phaûi aùp duïng moät chính saùch ñoäc ñoaùn, nhö vaäy thì laøm theá naøo maø coù theå coù töï do ngoân luaän ñöôïc, töï do baùo chí ñöôïc - trong khi chính ngöôøi laøm baùo vaãn phaûi töï xoay mình trong quyõ ñaïo cuûa cheá ñoä?! Ruùt theâm moät ít kinh nghieäm nöõa sau khi thoâi tôø “Sao Traéng”, toâi thaáy neáu laøm baùo chính trò nöõa thì cuõng bò khuûng boá vaø lôïi duïng theâm thoâi. Vì theá, luùc anh Nguyeãn Vaên Hôïi ñöôïc pheùp ra tuaàn baùo “Theá Giôùi ” tìm toâi coäng taùc thì toâi ñöa ra yù kieán neân toå chöùc tôø baùo aáy thaønh moät tôø baùo vaên ngheä hoaøn toaøn, ñaët naëng vaán ñeà tieåu thuyeát hôn laø vaán ñeà chính trò hay xaõ hoäi. Söï thöïc, anh Nguyeãn Vaên Hôïi cuõng chuû tröông nhö theá, nhöng anh muoán hôn theá moät chuùt: nghieâng theâm veà maët giaùo duïc vì anh muoán laáy theâm moät ít ñoäc giaû tröôùc ñaây cuûa anh luùc anh xuaát baûn caùc saùch giaùo khoa vaø tôø “Chaêm http://ebooks.vdcmedia.com 349 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Hoïc” - moät hoïc san ñöôïc moät soá lôùn giaùo sö danh tieáng vieát giuùp vaø ñöôïc nhieàu baäc phuï huynh nhaän laø moät tôø baùo höõu ích giuùp ñôõ raát nhieàu cho hoïc ñöôøng trong vieäc giaùo duïc thieáu nieân. “THEÁ GIÔI” VAØ “COÂNG CHUNG” Luùc nhaø xuaát baûn “Theá Giôùi” ra tôø “Chaêm Hoïc”, toâi vieát nhieàu loaïi saùch khaùc nhau cho Hôïi, vui cöôøi coù, giaùo duïc coù, y hoïc coù, vaên hoùa coù. Thaáy moät mình Hôïi vaät loän vôùi tôø “Chaêm Hoïc” khoâng bao giôø phaøn naøn meät nhoïc, toâi giuùp anh phaàn ñoïc caùc baøi vôû göûi veà, choïn löïa vaø ñaët thöù töï luùc laøm “mi”. Taát caû nhaân vieân thöôøng tröïc cuûa nhaø xuaát baûn vaø baùo chí chæ coù ba ngöôøi: Nguyeãn Vaên Hôïi, Cung Maïnh Ñaït vaø toâi. Ban ngaøy, anh em laøm khoâng keå giôø giaác, nhöng baét ñaàu töø saùu giôø chieàu thì vieäc gì cuõng boû ñaáy heát, ba anh em laùi xe ñi aên côm, khi Saøi Goøn, luùc Chôï Lôùn, khi Thuû Ñöùc vaø toái naøo cuõng trôû veà Ngaõ Saùu, ñöôøng Lyù Thaùi Toå, thoïc banh baøn hay chôi bi a, coù khi ñeán moät hai giôø saùng môùi veà. Thôøi kyø naøy töông ñoái laø thôøi kyø eâm aû nhaát trong ñôøi laøm baùo cuûa toâi. Tình baïn höõu thaém thieát hôn ruoät thòt. Bôûi vaäy, ñeán khi Hôïi xin ñöôïc tôø “Theá Giôùi” thì anh baùo cho toâi bieát tin tröôùc nhöùt vaø giuïc toâi lo lieäu moïi thöù: http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 350 veõ ma keùt, toå chöùc toøa soaïn, vieát baøi. Toâi nhaän luoân caû vieäc söûa moâ raùt nöõa, vì chuùng toâi muoán raèng tôø “Theá Giôùi” seõ laø moät tôø baùo ñeïp caû veà noäi dung vaø hình thöùc, thöù nhöùt laø vieát ñuùng aùm taû vaø caøng traùnh ñöôïc phoát typo â bao nhieâu thì caøng toát baáy nhieâu. Gaàn ñuùng vôùi mong muoán cuûa chuùng toâi, tuaàn baùo “Theá Giôùi” trình baøy ñeïp vôùi taám bìa in nhieàu maøu offset, coøn baøi vôû beân trong thì ñöôïc söï coäng taùc quí baùu cuûa nhieàu nhaø vaên nhaø baùo coù tieáng, vöøa giaø vöøa treû, nhö Leâ Höõu Thanh (bieät hieäu cuûa moät kyù giaû höõu haïng cuøng vôùi Tröông Töûu caàm chòch nhoùm Haøn Thuyeân goàm coù Nguyeãn Quoác AÁn, Nguyeãn Ñình Laïp, Nguyeãn Tuaân vaø cuõng ñaõ gaây tieáng taêm moät daïo cho tôø “Ñôøi Môùi” ôû Saøi Goøn, vôùi buùt hieäu laø Haø Vieät Phöông) Leâ Vaên Sieâu, Traàn Vaên AÂn, Nguyeãn Traàn Huaân, Hoà Höõu Töôøng, moät chaùnh trò gia maø nhieàu ngöôøi bieát tieáng, Thanh Thöông Hoaøng chuyeân veà phoùng söï, Haø Ngöu Nöõ Lang, moät moân ñeä cuûa Hoà Höõu Töôøng, thi só Uyeân Thao. “Theá Giôùi” ñaõ ñaêng nhieàu baøi maø baây giôø nhieàu ngöôøi coøn nhôù, nhö Vieät Ñaïo, Kinh Teá Söû Quan, Kim Dung, Trung Hoa vaø chuùng ta, Hoà Xuaân Höông, nhöõng tieåu thuyeát nhö Cöôùi Traéng, Ngöôøi thöù nhöùt, nhöõng phoùng söï nhö Ñi Hoang hay nhöõng baøi boå ích cho thieáu nieân nhö nhöõng baøi trong http://ebooks.vdcmedia.com 351 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G muïc “Döïa coät maø nghe” giaûi thích nhöõng danh töø môùi thöôøng hay duøng trong vaên Vieät... Daàu sao, moät tôø baùo ñöùng ñaén maø laïi naëng veà giaùo duïc nhö “Theá Giôùi” chæ coù theå coù moät soá ñoäc giaû haïn cheá nhö tôø “Tri Taân” cuûa Nguyeãn Töôøng Phöôïng hay “Thanh Nghò” cuûa nhoùm Ñaëng Thai Mai, Vuõ Vaên Hieàn thôøi tieàn chieán... Nhöng “Tri Taân” ngaøy tröôùc coøn coù trôï caáp cuûa anh em, chôù Nguyeãn Vaên Hôïi thì chæ troâng vaøo thöïc löïc cuûa mình, neân Nguyeãn Vaên Hôïi laøm tôø “Theá Giôùi” coù tieáng maø khoâng coù mieáng. Nhöng “lì” voán laø tính coá höõu cuûa anh, Hôïi cöù lo cho baùo ñöùng maø khoâng heà phaøn naøn vôùi ai bao giôø vaø nhöùt ñònh khoâng chòu thay ñoåi ñöôøng loái, phöông chaâm: toân chæ ñaõ ñònh theá naøo thì cöù giöõ nguyeân nhö theá, maëc daàu coù nhieàu ngöôøi lung laïc vaø ñònh duøng tieàn ñeå leøo laùi tôø “Theá Giôùi” thaønh moät tôø baùo chaùnh trò theo kieåu “Le Monde” cuûa Phaùp, laøm cô quan chính thöùc cuûa boä Ngoaïi giao. So vôùi caùc nhaø xuaát baûn khaùc coù tieáng ôû Haø Noäi, nhö oâng Vuõ Ñình Long chaúng haïn, anh Hôïi treû hôn, nhöng tính toaùn coâng vieäc ñaâu ra ñaáy vaø ñöôïc anh em töông ñoái tin yeâu nhieàu vì anh ñoái xöû vôùi caùc vaên gia, kyù giaû vôùi tính caùch anh em nhieàu hôn laø vôùi tính caùch con buoân. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 352 Tôø “Theá Giôùi” soáng ñeàu ñeàu nhö theá ñöôïc hôn ba naêm thì xaûy ra bieán coá Teát Maäu Thaân, khu Phaïm Nguõ Laõo töùc laø khu ñaët nhaø in vaø nhaø baùo, bò phaùo kích neân “Theá Giôùi” phaûi ngöng xuaát baûn. Sau ñoù ít laâu, Hôïi laïi ñònh tuïc baûn theo ñuùng ñöôøng loái cuõ vôùi moät hình thöùc khaùc, theâm söï coäng taùc cuûa nhieàu kyù giaû, vaên gia khaùc nöõa, nhöng giaáy pheùp ñaõ quaù haïn ba thaùng, boä Thoâng Tin khoâng cho tuïc baûn, trong khi bao nhieâu baùo khaùc, caû nhaät, tuaàn laãn nguyeät baùo, ñöôïc pheùp xuaát baûn cho baèng thích , ñeán noãi giaáy baùo heát saïch trôn, laøm cho moät soá ñöôïc giaáy pheùp xuaát baûn haún hoi maø khoâng coù phöông tieän ra chaøo ñôøi. Cho ñeán soá choùt, toâi vieát baøi ñeàu ñeàu cho “Theá Giôùi”, nhöng thöïc ra thì töø khoaûng ñaàu naêm thöù ba toâi khoâng ñi laïi ñöôïc thöôøng xuyeân vôùi baùo, vì luùc aáy coâng vieäc ôû nöôùc ngoaøi buoäc toâi thöôøng vaéng maët. Ñeán khi phong traøo noåi leân cuûa Phaät Giaùo AÁn Quang ôû mieàn Trung taïm yeân, Nguyeãn Chaùnh Thi ñi Myõ ñeå chöõa bònh ñau loã muõi, toâi veà laøm tôø “Coâng Chuùng” - moät tôø baùo haøng ngaøy, maø ngay töø luùc chöa xuaát baûn ñaõ mang tieáng laø baùo cuûa hai oâng Kyø vaø Loan. Thöïc ra tôø “Coâng Chuùng” ñöôïc pheùp laø do oâng Kyø luùc aáy laøm chuû tòch haønh phaùp trung öông kyù cho xuaát baûn; nhöng luùc kyù, chính oâng coù leõ khoâng http://ebooks.vdcmedia.com 353 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nghó ñeán vieäc laáy tôø baùo aáy ra laøm cô quan coå xuùy cho mình. Cuõng nhö taát caû nhöõng tôø baùo mang tai mang tieáng nhö theá, “Coâng Chuùng” luùc ñaàu khoâng chaïy laém, duø laø chuû buùt Toâ Vaên vaø bænh buùt soá moät Caùt Höõu, ñaõ xuaát toaøn löïc ra ñeå laøm thaønh moät thöù baùo kieåu “Sept jours - Paris soir” phoái hôïp, ñöa ra nhöõng tin kyø laï hay nhöõng taøi lieäu ñoäc ñaùo “Nhöõng truyeän chöa ai bieát veà Ñieän Bieân Phuû”. Anh em toøa soaïn laøm vieäc khoâng maáy haêng, nhöng sau moät thôøi gian soáng taèng taèng, “Coâng Chuùng” cuõng ñaõ coù moät thôøi kyø noåi baät: ñoù laø thôøi kyø “Coâng Chuùng” ñaõ “daùm” leân tieáng beânh vöïc nhöõng ngöôøi bò ñöa ra toøa nhaânï “vuï aùn mieàn Trung”, thuaät laïi taát caû nhöõng chi tieát vuï noåi leân cuûa Phaät Giaùo mieàn Trung, trình baøy raønh roït ai ngay, ai gian, ai phaûi, ai traùi vaø keâu goïi caùc nhaø höõu traùch phaûi kòp thôøi xeùt laïi thaùi ñoä ñeå cho sau naøy khoâng coù chuyeän ñaùng tieác xaûy ra. Baùo “Coâng Chuùng” ñôn phöông laøm vieäc ñoù neân nhieàu ngöôøi ñoïc, maëc daàu vaãn yeân trí laø baùo cuûa chính quyeàn; nhöng qua loaït baøi aáy baùo laïi trôû laïi soá in bình thöôøng vì, traùi vôùi ñieàu ngöôøi ta mong ñôïi, “Coâng Chuùng” khoâng coù moät thaùi ñoä döùt khoaùt veà hieán chöông Phaät Giaùo - maø theo ñoäc giaû chæ coù tôø “Coâng Chuùng” môùi daùm noùi söï thaät veà hieán chöông Phaät Giaùo môùi thoáng nhaát. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 354 Vuï naøy khôûi ñaàu töø vieäc thaày Thích Taâm Chaâu töø chöùc Vieän Tröôûng Vieän Hoùa Ñaïo, thaày Thích Thieän Töôøng leân thay, ñoàng thôøi Luïc Caû Laâm Em giöõ chöùc Taêng Thoáng thay Hoøa thöôïng Thích Tònh Khieát. Hieán chöông Phaät Giaùo Thoáng Nhaát môùi ra ñôøi bò caùc thaày AÁn Quang ñaû kích, vieän leõ hieán chöông môùi chæ cuoäc tranh ñaáu giöõa hai phe Phaät Giaùo baét ñaàu. Taêng ni tôùi tröôùc dinh Ñoäc Laäp yeâu caàu thu hoài saéc luaät 23/67, thöøa nhaän hieán chöông môùi. AÁn Quang khoâng chòu gaëp Thích Taâm Chaâu; UÛy Ban Laõnh Ñaïo Quoác Gia duyeät y hieán chöông môùi. Caùc taêng ni bieåu tình ngoài tröôùc dinh Ñoäc Laäp. Caùc thöôïng toïa kyù teân trong baûn Taân Hieán Chöông Phaät Giaùo laïi vieát thö cho AÁn Quang yeâu caàu thaûo luaän ñeå giaûi quyeát vaán ñeà tranh chaáp. Moät soá taêng ni laïi töï thieâu, ñeå laïi nhieàu thö cho Ñöùc Giaùo Hoaøng, Toång thoáng Johnson vaø Trung töôùng Nguyeãn Vaên Thieäu, ngoû yù ñoøi thu hoài taân hieán chöông Phaät Giaùo. Vuï tranh chaáp keùo daøi ra haøng naêm. Trí Quang vaø Taâm Chaâu cuøng theo moät giaùo maø coi nhau nhö cöøu ñòch. Nguyeân nhaân taïi ñaâu? Hoäi Ñoàng Daân Toäc Caùch Maïng, nhoùm baùc só Nguyeãn Xuaân Chöõ, coù bieát nguyeân http://ebooks.vdcmedia.com coù 5 thöôïng toïa kyù, maø hieán chöông cuõ coù 11 thöôïng toïa kyù, 355 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nhaân taïi ñaâu khoâng maø daùm ra thoâng caùo quyeát laäp moät uûy ban hoøa giaûi ñeå daøn xeáp vuï “tranh chaáp giöõa Phaät Giaùo vaø Chính Phu ” Nhöõng ngöôøi ñoïc baùo “Coâng Chuùng” khoâng hieåu û vì leõ gì, haàu heát ñeàu yeân trí laø baùo “Coâng Chuùng” am hieåu ñaàu ñuoâi vuï naøy vaø chæ coù baùo “Coâng Chuùng” noùi ra môùi raønh roït caâu chuyeän, nhöng baùo ñaõ khoâng vì ñoäc giaû laøm coâng vieäc ñoù, neân ñeán cuoái naêm Muøi thì baét ñaàu xuoáng. Roài bieán coá Teát Maäu Thaân xaûy ra, baùo ra chaäm hôn caùc baùo khaùc, ñeå cho nhieàu tôø khaùc vöôït leân - trong soá coù tôø “Tieàn Tuyeán” coù phöông tieän vaø coù tö theá ñeå ra ngay hoâm moàng hai Teát, cöôùp ñoäc giaû cuûa raát nhieàu baùo khaùc. Baùnh xe lòch söû baùo chí laïi quay nhö hoài “Saigon Mai”. Baùo bò haïn cheá ít laâu roài laïi xuaát baûn nhieàu voâ soá keå, nhöng cuõng nhö soá phaän caùc giai nhaân, coù nhieàu tôø baïc meänh nhö coâ Kieàu, cuõng coù nhieàu tôø khoâng ñeïp aùc lieät maáy, nhöng cöù soáng ñeàu ñeàu nhö Thuùy Vaân, aên no, nguû kyõ trong khi caû nhaø Vöông oâng lung tung tí meït vì Kieàu phaûi baùn mình chuoäc toäi cho cha. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 356 PHAÀN V BAO LAØ GÌ? http://ebooks.vdcmedia.com 357 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G QUYEÀN THÖ TÖ: QUYEÀN RÔM VAÏ ÑA Baùo thöôøng chaïy trong khi nöôùc coù bieán coá, nhöng chính vaøo nhöõng luùc coù nhieàu bieán coá thì baùo laïi ruïng xuoáng nhö sung. Hoâm nay, hai tôø bò ñoùng cöûa vì “tieát loä nhöõng tin töùc lôïi cho ñòch”, mai laïi ba tôø khaùc bò ñoùng cöûa “cho ñeán khi coù leänh môùi ” vì ñaõ “ñaêng taûi nhöõng tin töùc lôïi cho ñoái phöông”, coù nhöõng luùc ngöôøi laøm baùo ôû ñaây caûm thaáy mình cöôõi leân löng coïp: cöù ngoài lì thì khoâng bieát roài coïp tha mình ñeán ñaâu, maø nhaûy xuoáng thì bò coïp aên töôi nuoát soáng. Thaäm chí coù khi ñaêng moät thoâng tö chính thöùc maø cuõng bò ñoùng cöûa nhö thöôøng - maø bò ñoùng cöûa khoâng bieát keâu vaøo ñaâu, khoâng bieát than thôû, oaùn traùch. Toâi nhôù vaøo nhöõng ngaøy taøn cuûa Ngoâ Ñình Dieäm, laøm “Vieät Nam Pôø-Reùt”, coù moät buoåi saùng toâi giaät mình töôûng nguû meâ khi ñöôïc ñoïc moät thoâng tö cuûa Phuû Toång Thoáng göûi sang. Thoâng tö kinh khuûng moät caùch laï vì trong ñoù vieát roõ raèng: “Baø Nhu caõi nhau vôùi Ngoâ Toång Thoáng, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 358 vaø Ngoâ Toång Thoáng töùc giaän ñaõ caàm moät bình möïc neùm vaøo maët baø Nhu”. Toâi töôûng coù anh naøo chôi lôõm, ñöa caùi thoâng tö treân ñeå soû tôø baùo cuûa nhaø nöôùc, nhöng xem con daáu ñoùng thì roõ raøng cuûa Phuû Toång Thoáng khoâng sai. Tuy nhieân, vaãn khoâng tin nhöõng doøng chöõ vöøa ñoïc, Toång thö kyù toøa soaïn “Vieät Nam Pôø Reùt” phoân sang hoûi vaên phoøng cho kyõ löôõng vaø yeâu caàu cho bieát coù neân ñaêng taûi thoâng tö aáy khoâng. Moät laùt sau, chuoâng ñieän keâu ran: vaên phoøng xin chæ thò choùt cuûa oâng coá vaán roài. Luùc aáy, ôû ngoaøi phoá ngöôøi ta ñoàn raèng oâng coá vaán maát trí, chích aù phieän traéng nhieàu nhö ñieân, coù khi noùi tröôùc queân sau, ngaây ngaây daïi daïi, nhö theå coù söông muø trong oùc vaø che laáp maét. Nhöng laàn naøy, khoâng theå baûo oâng laãn ñöôïc: vaên phoøng ñaõ xin chæ thò luùc oâng raát tænh; oâng cöôøi vaø baûo cöù ñaêng. Vaø “Vieät Nam Pôø Reùt” ñaêng y nguyeân vaên nhö theá. Duø sao, coù nhöõng baùo toái ö caån thaän thaáy vaäy maø khoâng daùm caét ra ñeå ñöa cho nhaø xeáp chöõ leân maët baùo; traùi laïi, cuõng coù tôø cho laø thuù vò ñaêng taûi nguyeân vaên. Keát cuïc, coù boán tôø ñaêng tin aáy thì hai tôø bò ñoùng cöûa, hai tôø khoâng - maø khoâng hieåu taïi sao laïi coù söï kieän laï luøng nhö theá - coøn “Vieät Nam Pôø Reùt” thì khoâng laøm sao heát. Chaúng hieåu cô quan naøy, sau ñoù, coù bò khieån traùch hay khoâng; chæ http://ebooks.vdcmedia.com bieát raèng maáy ngaøy 359 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G sau thì Dieäm Nhu bò gieát, sinh vieân bieåu tình ñoát truï sôû cô quan naøy ôû ñöôøng Hoàng Thaäp Töï, thaønh thöû vieäc ñoù cuõng chìm vaøo trong queân laõng. Nghe thuaät laïi chuyeän naøy, chaéc coù nhieàu baïn cho laø kyø cuïc; nhöng ôû trong ngheà thì cuõng chaúng laï gì vì, ôû döôùi thôøi naøo cuõng vaäy, ñeàu coù söï kyø cuïc nhö vaäy. Naèm trong cheá ñoä kieåm duyeät, thieáu gì nhöõng tôø baùo cuøng ñaêng taûi moät tin gaàn gioáng nhau hay gioáng heät nhau, maø ñeán buoåi chieàu, ngoài ñaáu caùc baùo xuaát baûn ngaøy hoâm ñoù vôùi nhau, ngöôøi laøm baùo thaáy tin aáy ôû baùo naøy bò boû maø baùo kia laïi ñöôïc ra; tôø baùo naøy bò xeùn hai ba doøng, nhöng baùo kia thì bò ñuïc troïn veïn, traéng phau nhö “païch paûn”. Phaûn ñoái, voâ ích. Vaø cuõng voâ ích nöõa, neáu moät buoåi saùng ñeïp trôøi kia, vaøo caùi luùc baát ngôø nhaát, oâng nhaän ñöôïc moät caùi giaáy chieáu ñieàu naøy, saéc lònh kia, cho bieát baùo oâng bò ñoùng cöûa voâ haïn ñònh, vì lyù do naøy hay lyù do khaùc, hoaëc coù khi chaúng vì lyù do gì heát, nhö döôùi thôøi caùc oâng Phan Huy Quaùt, Nguyeãn Vaên Loäc, phaàn nhieàu baùo bò ñoùng cöûa maø khoâng heà ñöôïc bieát ñaõ maéc toäi phaïm thöôïng, khi quaân gì. Nhöõng ngöôøi laøm baùo ñaõ “chai” roài, thaáy nhöõng caùi giaáy ñoù, coi laø thöôøng vaø cöôøi nhö nhöõng nhaø trieát hoïc; nhöng cuõng coù nhöõng kyù giaû vaø chuû baùo “choaùng” ngöôøi, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 360 chöûi theà nhö con nhoøng vaø ñöa ra nhöõng luaän cöù cuõ meøm nghe maø ñieác con raùy: naøo laø “khoâng coù töï do ngoân luaän; khoâng coù töï do baùo chí, caùch maïng con voà , daân chuû nguïy taïo... cöù caùi ñaø naøy thì ñeán Teát Coâng Goâ môùi mong môû maøy môû maët...” Kyø laï moät ñieàu laø baùo bò bòt mieäng nhö theá maø heát lôùp naøy xin ra baùo laïi ñeán lôùp kia xin ra baùo; bieát laø noùi cheäch ñöôøng raày thì bò ñoùng cöûa maø cöù coù hoaøi nhöõng tôø baùo ñi cheäch ñöôøng raày. Coù ngöôøi baûo toâi raèng ñoù laø taïi vì nhöõng ngöôøi xin ra baùo aáy nhaém hai ñieåm danh vaø lôïi. Nhôù laïi luùc coøn chaân trong chaân ngoaøi ôû laøng baùo, toâi cuõng ñaõ coù luùc nghó nhö theá; toâi cho raèng baùo laø moät boä moân teáu cuûa vaên hoùa, maø ngöôøi laøm baùo haønh ngheà laø vì muoán laáy le vaø kieám ít tieàn leû, vì ngoaøi ngheà baùo khoâng coøn bieát caùch naøo khaùc ñeå kieám ra tieàn. Sau naøy, toâi nhôù coù ba laàn toâi lôø môø thaáy phaùt hieän trong oùc moät caùi gì khaùc theá veà quan nieäm ñoái vôùi baùo chí vaø ngöôøi laøm baùo. Ñaõ ñaønh laø ngheà naøo cuõng coù keû hay ngöôøi dôû, ngöôøi dôû laøm mang tieáng cho ngheà laø söï dó nhieân; nhöng ngöôøi laøm baùo chaân chính, haønh ngheà vì moät caùi gì cao caû hôn, laøm cho ngöôøi ta hy voïng vaø ñaët nhieàu tin töôûng vaøo thaéng lôïi cuoái cuøng, chôù khoâng phaûi chæ http://ebooks.vdcmedia.com 361 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vì danh vaø lôïi. Danh? Thöû hoûi coù gì? Moät oâng chuû baùo ôû moät nöôùc nguïy daân chuû coù hôn gì moät oâng haøng xeùn? Maø quyeàn thöù tö cuûa baùo chí, thöû hoûi laø caùi thaù gì, hay chæ laø caùi quyeàn hôø ñöôïc xum xoe caïnh ngoaïi kieàu cao caáp hay caùc oâng böï trong chaùnh quyeàn - moät thöù quyeàn rôm, maø caùi vaï nhieàu khi khoâng theå löôøng ñöôïc vì khoâng nhöõng thieät thoøi ñeán tieàn nong, di haïi ñeán gia ñình maø coøn di haïi caû ñeán hình haøi nöõa. Maø lôïi thì lôïi gì? ÔŒ ñôøi, nhaát laø trong luùc laêng nhaêng nhö luùc naøy coù nhieàu ngheà khaùc kieám lôïi baèng traêm laøm baùo: moät ngöôøi thôï, moät xa phu, moät chuû quaùn raùn bí teát khoai baùn cho Phi, moät baø nuoâi con gaùi lôùn leân gaû cho Myõ hay moät gaùc dan coi “eân tôø raêng” vaø “eách xít” cho moät nhaø taém hôi coøn kieám aên ñöôïc hôn caû moät kyù giaû laønh ngheà. Vaäy thì ngöôøi ta cöù vieát baùo laøm gì? Cöù laên loän trong ngheà baùo laøm gì? Laém luùc ngoài suy nghó, toâi gheâ sôï nhöõng oâng chöa töøng bieát baùo chí laø gì maø sang Lieân Hieäp Quoác daùm noùi baäy noùi baï veà baùo chí; toâi gheâ sôï nhöõng oâng khoâng heà bieát veà ñôøi soáng cuûa kyù giaû maø daùm baûo raèng kyù giaû chæ uoáng röôïu uyùt ky, huùt aù phieän, aên sung maëc söôùng vaø toâi gheâ sôï luoân caû nhöõng oâng boä, oâng thöù bò chæ http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 362 trích, ñi kieän nhaø baùo vaø chöûi ñoång nhöõng ngöôøi laøm baùo laø boïn noùi laùo aên tieàn, khoâng coù ích gì cho xaõ hoäi. Khoâng. Toâi thuù thaät ñeán taän baây giôø toâi vaãn chöa hieåu noåi taâm lyù cuûa ngöôøi vieát baùo, nhöng coù moät ñieàu chaéc chaén laø ña soá nhöõng ngöôøi vieát baùo, tröôùc ñaây vaø hieän nay, khoâng phaûi laø thöù ngöôøi nhö toâi luùc môùi böôùc vaøo ngheà, quan nieäm baùo chí laø moät thuù chôi voâ haïi, moät troø giaûi trí reû tieàn; nhöng hoï bieát chaéc baùo chí laø moät caùi gì cao caû hôn theá, coù moät ích lôïi bao quaùt hôn heát caû maø laïi coù tính caùch ñaáu tranh ñaïi qui moâ tuyeät vôøi. Ngöôøi laøm baùo khoâng vì danh vì lôïi, theá thì vì gì maø cöù laên loän, leân xuoáng, thaát ñieân baùt ñaûo maõi vì ngheà baùo? Coù leõ hoï töï ñaøy aûi thaân hoï nhö theá chæ vì hoï laø nhöõng ngöôøi töï troïng, nhöõng ngöôøi coù hoïc; hoï thieát tha vôùi ngheà vaên ngheà baùo, bôûi vì hoï nhaän thöùc ngheà laøm baùo, vieát vaên laø ñeä töù quyeàn thöïc, maø caùch maïng tö saûn, môû ñaàu laø caùch maïng tö saûn Phaùp, truyeàn baù ñi. Thöïc söï baùo chí laø gì? Baùo chí khoâng phaûi laø moät troø giaûi trí, nhöng laø moät boä moân vaên hoùa phaûn aûnh sinh ñoäng nhaát, ñaày ñuû nhaát tính chaát cuûa moät cheá ñoä xaõ hoäi, cho moät cheá ñoä xaõ hoäi; khoâng nhöõng noùi leân phaåm chaát hoaëc vaên minh sieâu vieät hoaëc thoaùi hoùa, ñoài truïy cuûa cheá http://ebooks.vdcmedia.com 363 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñoä aáy maø coøn ñi saâu vaøo töøng tình tieát, taâm tö cuûa con ngöôøi, töøng khía caïnh trôù treâu, uaån khuùc, giaû taïo cuûa xaõ hoäi. Trung thaønh vôùi lyù töôûng choáng aùp böùc, chuoäng tieán boä maø tinh thaàn cuûa con ngöôøi ñaõ uûy thaùc cho noù, baùo chí luoân luoân coù tính naêng ñaáu tranh vaø xaây döïng: khuyeán khích ñieàu toát laø xaây döïng, keâu goïi daân chuùng ñoaøn keát nhaát trí ñeå choáng xaâm laêng laø xaây döïng, coå xuùy ñaïo ñöùc caùch maïng laø xaây döïng; ngöôïc laïi, hoaëc coâng khai hoaëc duøng maùnh lôùi ñeå phanh phui caùi xaáu, noùi roõ söï thaät phuõ phaøng, cuõng vaãn laø xaây döïng, xaây döïng cho söï vöôn leân cuûa xaõ hoäi, söï toàn vong cuûa gioáng noøi. Nhö treân kia ñaõ noùi, vì quyeàn lôïi daân toäc moät maët, vì quyeàn lôïi cuûa moät cheá ñoä hay cuûa moät chính phuû maët khaùc, hai quyeàn lôïi aáy coù maâu thuaãn vaø thöôøng khi traùi nghòch nhau, neân baùo chí phaûi kinh qua nhöõng nghòch caûnh, nhöõng thaêng traàm, nhöõng thieät thoøi, maø ngöôøi laøm baùo - cuõng nhö laøm chính trò - bò vu caùo, tuø toäi, ñoùi raùch, ñaøn aùp, chuïp noùn leân ñaàu, coù khi bò cheát oan öùc maø khoâng ai bieát tôùi. Nhöng taát caû nhöõng thöû thaùch, nhöõng oan traùi, nhöõng khuûng boá, khoâng nhöõng khoâng laøm naûn chí tieán leân cuûa ngöôøi laøm baùo chaân chính maø http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 364 laïi coøn goït giuõa cho taâm hoàn hoï moãi ngaøy moãi saéc nhoïn hôn, taâm trí hoï trung kieân hôn vaø phöông chaâm tranh ñaáu roõ reät hôn. Do ñoù, ngöôøi laøm baùo chaân chính khoâng sôï uy vuõ, khoâng bò meâ hoaëc vì lôïi danh, khoâng chòu ñeå cho ngoøi buùt mình tuûi hoå, cho neân cuõng vì theá nhaø baùo vaãn laø trong soá nhöõng ngöôøi ñaùng kính neå nhaát. Haøng ngaøy, coù bieát bao nhieâu ngöôøi ngoaøi maët thì chöûi caøn, noùi laùo maø nhieàu khi töï thaâm taâm hoï cuõng thaáy neå vì, kính sôï nhaø baùo bôûi vì nhaø baùo laø ñieån hình cuûa chính nghóa maø luõ caày caùo chæ laø töôïng tröng cuûa taø ñaïo: caùch gì taø ñaïo cuõng phaûi lu môø tröôùc chính nghóa ngaøn naêm baát dieät! “Boán möôi naêm naùo laùo” thöïc ra khoâng phaûi ñeán ñaây laø heát, maø chæ laø moät söï taïm ngöng ñeå cho taùc giaû nhìn theâm nöõa, hoïc theâm nöõa, vaø suy nghó theâm nöõa. Baùo chí laø cô quan baûo veä, phoå caäp chaân lyù: ngöôøi vieát baùo khoâng phaûi laøm moät ngheà nhö baùn bít teát khoai cho Myõ, ñeå veùt tieàn, nhöng laø nhöõng chieán só trong moät cuoäc tröôøng chinh, tranh ñaáu töøng ñôït cho töï do daân chuû, cho quyeàn lôïi cuûa gioáng noøi, cho söï vöôn leân cuûa daân toäc. ÔŒ moät nöôùc tieân tieán, söï tranh ñaáu cuûa baùo chí töông ñoái nheï nhaøng hôn. ÔŒ nöôùc ta, thieân la ñòa voõng nhieàu, taát nhieân cuoäc tranh ñaáu cam go, ñau khoå; vì theá baùo chí tranh http://ebooks.vdcmedia.com 365 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñaáu cuõng coù phaàn khoù khaên hôn, maø caùc baùo cuõng khoâng theå nhaát loaït saïch seõ, boå ích vaø cöông cöôøng ngay ñöôïc; traùi laïi coù khi phaûi meàm deûo, moät maët lo söï soáng coøn cuûa baùo; moät maët lo cho baùo coù phöông tieän ñeå toàn taïi, vì neáu baùo khoâng toàn taïi ñöôïc thì laáy gì maø tranh ñaáu - maø tranh ñaáu laøm sao ñeå traùnh neù ñöôïc caùc ñaøn aùp, khuûng boá vaø vu caùo? Maït saùt baùo chí moät caùch voâ traùch nhieäm chæ toû ra mình thieån caän. Coù nhöõng böïc laøm cha meï muoán cho con sung söôùng, nhöng ngheøo khoâng theå coù ngay moät luùc ñuû tieàn ñeå mua maùy thu baêng, maùy laïnh, maùy ti vi cho con sung söôùng baèng ngöôøi; nhöõng böïc cha meï aáy phaûi nhòn mieäng ñeå daønh tieàn lo cho con moät ñôøi soáng töông ñoái ñaày ñuû, khoâng quaûn thöùc khuya daäy sôùm, moät naéng hai söông. Nhöõng ñöùa treû coù hoïc, coù hieáu, thaáy theá vaø bieát nhö theá, thöông xoùt cha meï hôn leân chôù khoâng bao giôø cheâ cha meï khoù, cuõng nhö choù coù nghóa khoâng bao giôø cheâ chuû nhaø ngheøo. Ngöôøi laøm baùo chaân chính tranh ñaáu khoâng caàn ai khen, khoâng sôï ai chöûi heát. Ngöôøi laøm baùo chaân chính chieán ñaáu cho daân toäc, cho töông lai, coù luùc naøo raûnh rang chæ ngoài nhìn laïi quaù khöù vaø töï hoûi loøng mình coù http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 366 xöùng ñaùng laøm chieán só khoâng, vaø chieán só ôû möùc ñoä naøo maø thoâi. Sau khi tôø “Coâng Chuùng” ñoùng cöûa, toâi coù thôøi giôø roãi raõi cuõng thöôøng nghieâm khaéc duyeät laïi ñôøi laøm baùo cuûa mình. Bao nhieâu nhöõng boùng hình cuõ ñoâi khi laïi hieän ra tröôùc maét. Coù ñeâm, toâi mô thaáy nhöõng ngöôøi baïn coøn ôû beân kia chieán tuyeán; coù ñeâm, nghe thaáy trong tieáng gioù vi vu hình nhö coù tieáng cöôøi cuûa moät Ngoâ Taát Toá, Nguyeãn Tuaân, moät Phuøng Baûo Thaïch, Toâ Hoaøi, Nam Cao; nhöng cuõng coù luùc xen vaøo tieáng möa rôi, toâi töôûng nhö troâng thaáy nhöõng ngöôøi baïn suoát ñôøi vieát baùo, suoát ñôøi khoå sôû nhö Taûn Ñaø, Vaên Sen, Lan Khai, Leâ Vaên Tröông, Vuõ Troïng Phuïng, Ñinh Huøng, nay ñaõ cheát roài maø vaãn coøn cöù oâm ngoøi buùt vieát baøi nôi aâm phuû. Hôõi taát caû caùc anh em ñaõ cheát hay coøn soáng! Caùc anh coù bieát raèng ngoài kieåm ñieåm laïi boán chuïc naêm laøm baùo, ngöôøi baïn cuûa caùc anh, hoâm hay, ôû ñaây ñaõ chaùn chöôøng ñeán theá naøo khoâng? Coù nhöõng luùc töï nhieân trong oùc ngöôøi ta coù moät caùi gì loùe saùng leân trong phuùt giaây kyø laï laém. Ngoài kieåm ñieåm laïi ñôøi laøm baùo cuûa mình, coù moät luùc toâi cuõng ñaõ ñöôïc thaáy tia saùng huyeàn dieäu aáy loùe leân vaø chính luùc aáy, toâi thaáy roõ hôn caû bao giôø heát toâi khoâng phaûi laø moät chieán só vôùi ñònh nghóa troïn veïn http://ebooks.vdcmedia.com 367 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G cuûa noù - noùi moät caùch khaùc, toâi chöa phaûi laø moät chieán só anh duõng treân maët traän vaên hoùa, maëc daàu ñaõ phoù thaùc caû ñôøi mình cho söï nghieäp. MOÄT VAÏN RÖÔŒI NGAØY ÑAØNG, KHOÂNG ÑÖÔÏC MOÄT SAØNG KHOÂN NAØO HEÁT Phaûi roài, treân maët traän vaên hoùa, bieát bao nhieâu ngöôøi ñaõ hy sinh, cuõng nhö caùc chieán só voâ danh ñaõ hy sinh xöông maùu cho ñaát nöôùc maø khoâng ai bieát. Coù caàn gì phaûi ñoùng moät mieáng caây ghi teân ngöôøi ñoù leân treân phaàn moä? Coù caàn gì phaûi laäp ñaøi kyû nieäm nhö nhöõng chieán só voâ danh cheát ôû sa tröôøng ? Coù caàn gì phaûi ñoïc ñieáu vaên vaø keát thuùc baèng moät caâu: “Xin caàu cho ñaát nheï nhaøng vaø toå quoác ghi ôn ñôøi ñôøi”? Saùo laém! Nghe khoâng muoán voâ! Ñieác con raùy laém!. Toâi khoâng phaûi laø moät chieán só, toâi chöa phaûi laø moät chieán só anh duõng treân maët traän vaên hoùa, khoâng phaûi laø khoâng coù lyù do. Lyù do toái thöôïng laø lyù do khaùch quan cuûa moät nöôùc coøn baùn khai, chöa hoaøn toaøn ñoäc laäp töø khi toâi böôùc chaân vaøo ngheà baùo cho ñeán baây giôø; maø chuû quan toâi thì laïi chöa taùch ra ñöôïc khoûi söï chi phoái cuûa hoaøn caûnh vaø xaõ hoäi: töø thôøi Phaùp ñoâ hoä ñeán Taøu traéng sang tieáp thu quaân ñoäi Nhaät, roài ñeán Myõ ñem quaân http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 368 tham chieán ôû Vieät Nam, khoâng luùc naøo toâi ñònh cho mình ñöôïc moät phöông chaâm tranh ñaáu höõu hieäu vaø cuï theå. Ngoài nhaåm laïi boán möôi naêm vaùc buùt ñi heát tôø nhaät baùo naøy ñeán nhaät baùo khaùc, heát tuaàn baùo, nguyeät baùo noï, ñeán tuaàn baùo, nguyeät baùo kia, thöïc tình toâi caûm thaáy sæ nhuïc phaûi laáy hình haøi ñeå traû nôï aùo côm, nhuïc vì ñaõ töï bieán mình thaønh moät caùi chong choùng; nhöng, treân heát caû, toâi caûm thaáy sæ nhuïc vì quoác gia bò heát quaân naøy, nöôùc kia ñeán xaâm chieám, laïi theâm moät boïn ngöôøi ñaéc theá vì ñöôïc ngoaïi quoác tin duøng cöôõi leân ñaàu leân coå maø khoáng cheá. Tuy nhieân, ngöôøi vieát baùo khoâng chæ hoaøn toaøn thaáy sæ nhuïc maø thoâi: trong caùi nhuïc aáy, thöôøng thì y cuõng thaáy saùng leân moät thöù haøo quang choùi loïi, vì trong caùi sæ nhuïc maát nöôùc vaãn toaùt leân ñöôïc moät khí theá töï haøo. Tuy nhieân, ñoù chæ laø moät khí theá töï haøo yeáu ñuoái, bôûi vì ngöôøi vieát baùo thöïc teá hôn ai heát, khoâng bao giôø daùm chuû quan quaù möùc. Cuõng nhö luùc vieát tin, vieát baøi, thænh thoaûng laïi ngöøng buùt laïi töï hoûi: “Vieát theá naøy coù hôù khoâng?”, “Chính quyeàn noù coù chôi mình khoâng?”, “Thoâng tin coù ñoùng cöûa baùo khoâng?”, ngöôøi vieát baùo, vaøo luùc möa chieàu gioù sôùm, ngoài guïc xuoáng loøng maø nghe con http://ebooks.vdcmedia.com 369 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G tim noùi chuyeän, cuõng töï hoûi: “Vaên chöông cuûa ta coù phaûi laø cuûa ta hay chöa?”, “Baùo chí ta laøm ñaõ noùi leân ñöôïc gì khaùt voïng cuûa ta chöa?”, “Ta ñaõ ñoùng goùp ñöôïc gì cho lòch söû vaên hoùa daân toäc chöa?”. Ñeán luùc naøy, toâi môùi thaáy roõ “caùi gì ” manh nha phaùt hieän trong ñaàu oùc toâi ñaõ ba laàn trong khoaûng ñôøi laøm baùo. “Caùi gì” ñoù hieän ra baèng neùt löûa; “caùi gì” ñoù noùi leân raèng khi moät daân toäc coøn bò trò hoaëc thöïc thuï, hoaëc traù hình, khi moät chính theå coøn ñoäc taøi, ñoäc ñoaùn, döôùi moïi hình thöùc quan laïi, phong kieán hay daân chuû nguïy taïo thì ngheà laøm vaên laøm baùo - töï xoay mình trong quó ñaïo cuûa cheá ñoä - khoâng theå coù töï do. Ngay caû nhöõng thôøi kyø keâu laø “baõi boû cheá ñoä kieåm duyeät”, baùo chí thöïc ra chæ coù giaù trò cuûa nhöõng laù caûi vì ñaõ bò mua chuoäc, khuûng boá vaø lôïi duïng, tuy raèng ngöôøi laøm baùo luùc naøo cuõng tieàm taøng trong ñaàu oùc nhöõng hoaøi baõo cao sieâu, toát ñeïp. Vaøo nhöõng luùc nhö theá, toâi thöôøng ñem caân nhaéc, ño löôøng xem ngöôøi laøm baùo, ôû vaøo vò trí ñoù, phaûi cöông hay nhu, phaûi chieán ñaáu theá naøo, phaûi meàm deûo hay cöông quyeát nhö Antigone, trong huyeàn thoaïi Hy Laïp Antigone, loaøi hoa tim röôùm maùu maø T.T.K.H trong baùo “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” ñaõ vieát thaønh thô baát huû “Hai saéc hoa ti goân”. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 370 Caùnh hoa tim röôùm maùu aáy nguyeân laø con gaùi cuûa Oedipe vaø Jocaste vaø laø em gaùi cuûa Eteocle vaø Polynice. Ñeïp hôn caû Heùra, naøng laïi hieáu thaûo laï luøng, neân khoâng luùc naøo rôøi ngöôøi cha muø loøa moät böôùc, luoân luoân daãn daét cha giaø, moãi khi oâng muoán ñi ñoù ñi ñaây. Anh cuûa Antigone laø Polynice, baát maõn vôùi cheá ñoä ñoäc taøi cuûa vua Creùon, noåi leân choáng baïo chuùa, nhöng cuoäc ñaûo chaùnh khoâng thaønh, bò baét vaø ñöa ra phaùp tröôøng xöû töû. Nhöng laøm vaäy, teân baïo chuùa vaãn chöa haøi loøng; y laïi ra lònh khoâng cho hoï haøng thaân thuoäc cuûa Polynice choân caát anh, ñeå phôi xaùc anh ôû ngoaøi ñoàng coû cho dieàu tha quaï moå. Ai cuõng sôï cheát khieáp, duy coù naøng con gaùi teân laø Antigone, baát chaáp saéc lònh cuûa nhaø vua, maø cuõng khoâng ñeå tai nghe nhöõng lôøi can giaùn cuûa em gaùi laø Ismeøne khuyeân neân thaän troïng, ñöøng coù haáp taáp maø haïi ñeán thaân. Antigone noùi: “Ta sinh ra laø ñeå yeâu thöông, chôù khoâng phaûi ñeå caêm hôøn” roài, chæ bieát tieáng goïi duy nhaát cuûa ñaáng Thieâng Lieâng, cuûa boån phaän con ngöôøi, naøng cöù ñem xaùc anh veà ñeå ma chay choân caát. Creùon truyeàn baét giam naøng. Tröôùc maët teân baïo chuùa, naøng hieân ngang nhìn y khoâng chuùt e deø, sôï seät; hôn theá, laïi laáy laøm haõnh dieän veà cöû chæ http://ebooks.vdcmedia.com cuûa mình vì ñaõ daùm “ñöa nhöõng ñònh luaät khoâng-thaønh-vaên, nhöõng ñònh 371 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G luaät baát khaû lay chuyeån cuûa löông taâm ra choáng laïi ñònh luaät chính trò vaø pheùp nöôùc”. Creùon ñaõ döïa vaøo caùi pheùp nöôùc vaø caùi ñònh luaät chính trò ñoù ñeå keát Antigone vaøo töû toäi, khoâng ñeám xæa ñeán nhöõng lôøi can giaùn cuûa con trai y laø Heùmon - trôù treâu thay laïi laø ngöôøi tình cuûa Antigone - vaø cuõng chaúng quan taâm ñeán nhöõng lôøi khuyeán caùo cuûa boác-sö Tireùsias tieân ñoaùn seõ coù chuyeän khoâng hay, neáu Creùon cöù gieát Antigone. Ñeán luùc Creùon nghó laïi thì ñaõ muoän: Antigone cheát ñi roài thì Heùmon con trai cuûa Creùon cuõng töï töû, moät phaàn vì thaát voïng moät ngöôøi cha ñoäc aùc vì ñòa vò maø khoâng ngaïi gieát heát nhöõng ngöôøi choáng ñoái, vaø moät phaàn cuõng vì thöông caûm ngöôøi yeâu saéc nöôùc höông trôøi, quyeát taâm töø khöôùc moät ñôøi soáng laøm cho söï trong traéng taâm hoàn bò hoen oá, maø chæ treân theá gian. Luùc laøm “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, toâi öa ñoïc moät truyeän ngaén vieát baèng tieáng Phaùp cuûa Nguyeãn Tieán Laõng nhan ñeà laø “Eurydice”. Ñeán luùc xeá chieàu, khi naøo khoâng coù baùo laøm, toâi öa nhôù laïi caâu chuyeän thaàn thoaïi “Antigone”, roài do ñoù, nhôù laïi “Hai saéc hoa ti-goân ”, lan man nghó tôùi bao nhieâu baïn cuõ cheát roài hay chöa cheát, vaø khoâng luùc naøo http://ebooks.vdcmedia.com bieát theo “löông taâm ñaïo lyù” phaûn aûnh linh ñoäng vaø saùng suoát cuûa baát cöù ñònh luaät naøo BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 372 nhôù laïi nhö theá, toâi laïi khoâng buøi nguøi vaø caûm thaáy mình laø ngöôøi soáng maø chính laø moät con ma ñi trô troïi trong laøng baùo, coøn nhöõng ngöôøi cheát thì môùi laø nhöõng ngöôøi soáng thöïc, vaãn tranh ñaáu vaø tranh ñaáu maõi. Chao oâi, coù phaûi ngöôøi ta vaãn baûo raèng “Ñi moät ngaøy ñaøng hoïc moät saøng khoân” khoâng? Coù bao nhieâu baïn höõu cuûa toâi ñaõ ñi chöa ñöôïc bao ngaøy ñaøng maø ñaõ boû cuoäc khoâng ñi nöõa? Coù bao nhieâu ngöôøi ñi caû moät cuoäc ñôøi maø chaúng hieåu thaâu thaùi ñöôïc gì chöa? Rieâng toâi, ngoài ñeám ngoùn tay thì toâi giaät mình khi thaáy laø mình ñaõ ñi treân moät vaïn röôûi ngaøy ñaøng maø, toäi nghieäp, chöa thaáy ñöôïc moät saøng khoân naøo heát, duø raát nhoû, ngoaïi tröø moät duùm kinh nghieäm xoùt xa vaø kieán thöùc thoâng thöôøng. Luùc ít tuoåi, coi caùi gì cuõng laø thöôøng caû, khoâng quan troïng, söï soáng chæ laø moät caùi troø chôi, laøm baùo chæ laø giaûi trí; ñeán khi lôùn tuoåi, thaâu ñöôïc moät ít kinh nghieäm xoùt xa vaø kieán thöùc thoâng thöôøng, manh nha nhaän thöùc ñöôïc söï quan troïng cuûa caùi soáng, cuûa boån phaän, cuûa nhieäm vuï, nhaän thöùc ñöôïc caùi taàm lôùn roäng vaø taát caû söï nghieâm troïng cuûa ngheà mình thì Töù thaäp nieân hoài thuû ñoäc saàu dö, Theá söï nhaân tình ñaïi baát nhö. http://ebooks.vdcmedia.com 373 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Maø sôû dó nhö theá, chính laø töï mình ñaõ giaø roài! Nhöng toäi nghieäp laø chính mình nhieàu khi laïi khoâng bieát mình giaø - y nhö taâm traïng anh phöôøng cheøo trong thô “Öu phuï töø” cuûa nhaø thô Yeân Ñoå: Öu phuï ñaïi noä maï kyø phu: Nhó nieân kyù laõo haø ñaïi ngu? Ngöôøi phöôøng cheøo bò vôï maéng khoâng bieát coù tænh ngoä ra khoâng; rieâng toâi, duø coù caûm thaáy mình giaø ñi nöõa, toâi vaãn cöù tin chaéc moät ñieàu laø, vôùi söùc soáng maõnh lieät cuûa daân toäc ta, vôùi söï tranh ñaáu cuûa anh em kyù giaû heát lôùp naøy ñeán lôùp kia, vôùi tieán boä khoâng ngöøng cuûa lòch söû loaøi ngöôøi, ñaát nöôùc ta theá naøo cuõng tranh thuû ñöôïc töï do daân chuû, maø baùo chí theá naøo cuõng ñöôïc töï do xuaát baûn, töï do ngoân luaän thöïc söï, ñeå xöùng ñaùng vôùi ba chöõ “Ñeä töù quyeàn ” maø bao nhieâu lôùp ngöôøi laøm baùo hôn moät traêm naêm nay khoâng ngaïi ñem xöông maùu ra hy sinh tranh ñaáu. NHÖÕNG NGÖÔØI XAÂY DÖÏNG BAO CHÍ NGAØY MAI Rieâng veà nhöõng thanh nieân laøm vieäc cho ngaønh baùo chí hieän nay, toâi noùi khoâng uùp môû: toâi tin hoï seõ thuùc ñaåy baùo chí tieán boä raát nhieàu, hoï seõ thaéng moïi thöû http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 374 thaùch vaø hoï seõ laøm cho baùo chí xöùng ñaùng laø quyeàn thöù tö. Veà vaán ñeà naøy, dö luaän thöôøng khi vaãn thöôøng chia ra laøm hai phe: moät, taùn thaønh yù kieán treân ñaây vaø moät, phaûn ñoái. Laáy laøm moác cho caùc luaän cöù maø hoï neâu ra, phe taùn thaønh, baét chöôùc maáy oâng cao caáp môùi lôùn, cho raèng caùi boïn ngöôøi treân ba möôi laêm tuoåi khoâng laøm ñöôïc troø troáng gì caû, chæ ñaùng cho vaøo baûo taøng vieän ñeå cho ngöôøi ta ñeán coi chôi. Hieän taïi vaø töông lai phaûi do boïn treû xaây döïng: nöôùc coøn hay maát, Vieät Nam coù ñòa vò gì treân baûn ñoà theá giôùi, daân toäc söôùng hay khoå laø ôû trong tay boïn thanh nieân. Thöïc ra, ngöôøi ta khoâng phaûi ñôïi ñeán luùc maáy oâng naøo ñoù tuyeân boá ruøm beng nhö theá môùi thaáy boïn treû tuoåi töôûng ñoù laø söï thaät, muùa may aên noùi ba hoa, töôûng ñaâu laø hoï bieát daêm ba tieáng Myõ, chôi vôùi moät ít ngoaïi kieàu vaø ñöôïc höùa giuùp ñôõ moïi phöông tieän laø khieâng ñöôïc quaû ñòa caàu leân vai maø laøm pheùp bieán ñaát nöôùc ñau khoå naøy, moät sôùm moät chieàu thaønh moät quoác gia vaên minh tieán boä vaø daân chuû! Thöïc ra, ñoái vôùi caùi ñôït soùng môùi ñaùng yeâu ñoù, toâi khoâng heà coù caûm xuùc gì maø toâi cuõng khoâng heà coù moät yù kieán gì kyø thò, nhöng ña soá boïn ngöôøi ñaõ tröôûng thaønh ñeàu nhìn hoï baèng con maét khaùc http://ebooks.vdcmedia.com 375 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G thöôøng vaø cho hoï laø moät loaïi ngöôøi ñaëc bieät, khoâng coù caù tính Vieät Nam, khoâng yeâu ñoàng baøo Vieät Nam, do ñoù hoï “kính nhi vieãn chi” vaø khoâng muoán cuøng hôïp taùc. Coù ai laéng nghe trong oàn aøo baát tuyeät cuûa Saøi Goøn taáp naäp, coù tieáng cöôøi xen tieáng khoùc, coù aùo daøi ñuøa beân caïnh nhöõng baøn chaân baøn tay cuøn cuït, ñaày maùu muû cuûa nhöõng ngöôøi cuøi, coù nhöõng tieáng Myõ noùi vi va vi vuùt giöõa tieáng la heùt cuûa nhöõng ngöôøi uoáng röôïu say roài vöøa muùa tay muùa chaân vöøa chöûi ruûa khoâng chöøa moät ai, haún ñaõ thaáy dö luaän cuûa nhaân daân chaùn ngaùn boïn thanh nieân Myõ hoùa naøy ñeán böïc naøo: hoï nhaát quyeát laø töông lai ñaát nöôùc naøy khoâng theå do boïn naøy xaây döïng ñöôïc maø chuùng chæ laø nhöõng caùi boït nöôùc noåi leân trong ao tuø vaøo coøn nhöõng ngaøy trôøi naéng, gaëp möa seõ tan ra vaø chæ ñeå laïi nhöõng caùi vaùng baån thæ u, vaøng kheø treân maët nöôùc. Bao giôø laïi khoâng theá: trong nhöõng thôøi kyø quaù ñoä, luùc naøo maø laïi chaúng coù nhöõng ngöôøi nhö theá, cuõng nhö trong moãi cuoäc tranh chaáp, bao giôø ôû moãi phe laïi chaúng coù nhöõng gian manh, neáu khoâng theá thì caùc cuoäc tranh chaáp ñaõ giaûi quyeát deã daøng, mau choùng maø daân chuùng ñaâu laïi coù ñau khoå tröôøng kyø treân döôùi nöûa theá kyû nhö daân toäc ta trong giai ñoaïn lòch söû naøy? Vì theá, nhieàu ngöôøi khoâng traùch hoï, nhöng chæ coi laø nhöõng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 376 “phaåm vaät kyø laï” cuûa thôøi ñaïi, ñeå coi vaø khoâng theå khoâng ngaïc nhieân sao laïi coù nhöõng ngöôøi treû tuoåi soáng ñoäng vaø tin yeâu ñôøi moät caùch laï luøng ñeán theá: hæ muõi chöa saïch ñaõ ñeå raâu, ngaäm bíp, ngoài quaùn röôïu; thieáu nöõ coøn bím toùc ñaõ ra veû thaïo ñôøi hôn baø maãu, huùt thuoác phieän nhö caùi beã; ñaøn baø baùn bar hay laáy Myõ coù tieàn aên noùi thoâng thaïo nhö meï ranh; ñaøn oâng hoâm qua coøn laø boài, hoâm nay khoâng bieát laáy tieàn ôû ñaâu, tieâu moãi toái töø möôøi baûy ñeán hai möôi vaïn ñeå laøm aùp phe vôùi Myõ... Rieâng caùi boïn ngöôøi laøm baùo thì coù moät ngoân ngöõ, moät taùc phong, moät boä ñieäu khoâng cheâ ñöôïc: ñaàu caét teùm, maëc quaàn aùo bô phôø, maët muõi xanh leùt, khi ngaäm bíp , khi huùt Salem, ra caùi veû chaùn chöôøng, heã môû mieäng laø oâ-keâ, bai-bai, ngoài ôû ñaâu thì gheù nöûa ñít leân baøn, nöûa ñít ra ngoaøi, khoa chaân muùa tay khinh thieân haï nhö raùc, thænh thoaûng laïi sôø vaøo tuùi quaàn ôû moâng xem caùi bao thô ñeå loøi ra ngoaøi moät nöûa coù coøn hay khoâng. Coá nhieân caùi haïng ngöôøi nhö theá chöûi ruûa cha anh cuûa hoï coøn laø khaù, chôù thöïc ra thì hoï khoâng töø chöûi ruûa chính oâng cha, boá meï hoï vaø hoï sôï gì maø khoâng daùm ñöa caû nöôùc vaø caùc baäc tieàn boái ra maø chöûi. Leõ taát nhieân phe phaûn ñoái khoâng theå naøo chaáp nhaän ñöôïc nhöõng con ngöôøi nhö theá, nhaát laø nhöõng con ngöôøi http://ebooks.vdcmedia.com 377 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nhö theá laïi khoâng caàu tieán, luùc naøo cuõng töï tuùc töï maõn, cho raèng mình ñaõ ñoïc xong maáy cuoán “Saên tin”, “Kyõ thuaät laøm baùo”, “Phuïc vuï baùo chí” thì töï nhieân ñaõ hoùa ra nhöõng nhaø baùo laõo thaønh, vaø coù quyeàn khinh mieät nhöõng ngöôøi ñi böôùc tröôùc. Nhöõng thaønh phaàn öu tuù cuûa ñôït soùng môùi ñoù, khi vieát baøi thì duøng gioïng vaên khinh baïc, khoâng coi ñoäc giaû ra gì; baøn veà chính trò trong nöôùc thì khoâng bieát ai vaøo ai, chuû tröông cuûa chính khaùch naøy ra sao, maët traän hay khoái kia theá naøo, ai thaân Myõ, ai thaân Phaùp, ai thaân Nga, nhaát nhaát khoâng caàn bieát tôùi. Coøn veà phöông dieän laáy tin thì caùi hay khoâng baét chöôùc baét chöôùc ngay caùi dôû: thay vì ñi döï caùc phieân hoïp ñeå laøm nhöõng baøi töôøng thuaät ñaày ñuû vaø chính xaùc thì laïi ngoài uoáng coca cola ôû “Givral” hay “Töï Do” roài chôø coù ñoàng nghieäp naøo veà thì hoûi maáy caâu roài vieát laïi, coù khi löôøi quaù ñeán noãi khoâng buoàn vieát nöõa, möôùn moät hai baïn ñoàng nghieäp naøo ñoù ñi döï caùc phieân hoïp, caùc cuoäc noùi chuyeän, caùc cuoäc hoïp baùo, ñaùnh maùy theâm cho moät baûn ñeå roài veà laøm caùi tít vaø söûa ñoåi gioïng vaên ñi moät chuùt roài ñaêng leân baùo. Thôøi buoåi naøy caàn phaûi leï! Giaø maø chaäm chaïp thì ñi ñoong. .. nhaát laø phaûi laøm tieàn cho thöïc nhieàu. Ñeå thì giôø hoïc hoûi, trau luyeän ngheà nghieäp, maø ñi laøm aùp phe nghe noù söôùng hôn. Maø ñaõ laøm aùp phe thì http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 378 phöông tieän naøo cuõng ñöôïc heát, vì vaäy ngöôøi ta ñaõ töøng thaáy coù nhöõng chaùnh khaùch giaät naåy mình khi thaáy baøi phoûng vaán cuûa mình ñaêng treân baùo noï baùo kia, maø trong khi phoûng vaán thì caùc chính khaùch aáy chuù yù tuyeân boá nhöõng lôøi khoâng nhaèm cho maáy baùo cuûa tö nhaân maø chính laø nhaèm cho baùo cuûa nhaø nöôùc! Maø luùc phoùng vieân ñeán phoûng vaán thì laïi laáy danh nghóa laø nhaân vieân baùo nhaø nöôùc, vì hoï laø nhaân vieân baùo nhaø nöôùc thöïc. Hôn theá, laïi coù nhöõng oâng kyù giaû treû tuoåi ra ngoaøi thì “laáy le vaøng trôøi” maø ñeán coâng vieäc thì laïi nhaùt nhö thoû ñeá: moãi khi gaëp maáy oâng cao caáp, quoác ngoaïi cuõng nhö quoác noäi, hoï co voøi laïi, khoâng daùm ñöa ra moät caâu hoûi, cöù ñöùng chôø cho caùc kyù giaû ngoaïi quoác hay kyù giaû Vieät Nam khaùc chaát vaán hay ñöa vaán ñeà ra hoûi thì ñöùng nghe loûm vaø ghi laïi ñeå veà nhaø vieát! Ñoù laø maáy luaän cöù cuûa phe phaûn ñoái vaø taùn thaønh. Söï thöïc, phe phaûn ñoái nhìn caùc thanh nieân xaây döïng baùo chí cuûa ngaøy mai nhö theá töùc laø chæ nhìn thaáy moät vaøi khía caïnh cuûa hoï maø thoâi, cuõng nhö laø ñi ñeán kinh ñoâ aùnh saùng, ngöôøi du khaùch chæ nhìn thaáy caùc vuõ tröôøng, caùc caùch thöùc aên chôi ñaøng ñieám, höôûng laïc, caùc toài baïi xaáu xa cuûa Baleâ. Toâi nhôù luùc thoâi nhaø tröôøng, töï hoïc ôû Quoác Gia Thö Vieän, moät hoâm Nguyeãn Doaõn Vöôïng coù ñöa cho http://ebooks.vdcmedia.com 379 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G toâi coi moät cuoán nhan ñeà laø “Paris, sous l'oeil des meùteøques” cuûa Jean Joseù Frappa. Kinh ñoâ aùnh saùng ñaâu coù phaûi chæ laø nhöõng xoùm aên chôi, ñôùp hít. Baleâ coøn laø nhöõng xoùm ñaïi hoïc, nhöõng hoïc vieän, nhöõng cô quan nghieân cöùu, nhöõng xoùm latinh quaèn quaïi", nhöõng thanh, thieáu nieân caàu hoïc, caàu tieán, aên moät maåu baùnh mì, uoáng nöôùc laïnh ñeå tieán leân, vöôït leân, vôùi hy voïng coá gaéng hôn nöõa, hôn nhieàu nöõa, ñeå taùi thieát ñaát nöôùc sau theá chieán. Nhìn caùc kyù giaû, nhaø vaên trong ñôït soùng môùi vôùi con maét cuûa nhöõng ngöôøi ñöùng ôû phe phaûn ñoái, e coù khi laàm. Qua nhieàu cuoäc ñoåi thay, traûi nhieàu ñôït baùo vaø hôïp taùc vôùi nhieàu anh em, toâi ñaõ töøng laøm vieäc vôùi ngöôøi cha, roài sau laïi hôïp taùc vôùi con, cuøng laøm baùo vôùi chuù roài sau laïi goùp söùc vôùi chaùu, anh anh em em thaân maät vôùi ngöôøi hai möôi tuoåi cuõng nhö vôùi nhöõng ngöôøi saùu, baûy möôi, neân coù dòp bieát ít nhieàu caû veà hai lôùp môùi, cuõ, treû, giaø. Trong nhieàu buoåi chuyeän troø beân ly röôïu, moät soá anh em kyù giaû “lôùp tröôùc” phaøn naøn raèng boïn “kyù giaû môùi lôùn leân” thieáu kieán thöùc, thieáu kinh nghieäm maø laïi töï tuùc, töï maõn, coi nhöõng ngöôøi ñi tröôùc khoâng ra gì, neân khoâng coù caùch gì cuøng hoï cuøng naém tay ñi treân con ñöôøng xaây döïng quoác gia. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 380 - Naøy, toâi hoûi con oâng cuï moät ñieàu, cöù can ñaûm maø noùi, ñöøng sôï ai baét nhoát: ñaõ ñi, ñaõ ñoïc vaø ñaõ soáng, con oâng cuï ñaõ bao giôø thaáy nhöõng ngöôøi ba möôi, ba möôi laêm tuoåi laøm neân coâng chuyeän ñöôïc ngöôøi ñôøi löu yù? Rieâng toâi thaáy raèng nhöõng danh nhaân maø ai naáy cuøng bieát tieáng nhö Kant, Marx, Freud, nhöõng nhaø khoa hoïc vó ñaïi nhö Pasteur, Einstein, nhöõng vaên gia thi só nhö Nguyeãn Du, Lyù Baïch, Montesquieu, Shakespeare, nhöõng nhaø kinh teá coù haïng nhö Samuelson, Ludwig Erhard, hay nhöõng chieán thuaät gia nhö Naõ Phaù Luaân, Toân Töû, Quang Trung, luùc laøm neân coâng chuyeän, khoâng phaûi döôùi ba möôi laêm tuoåi. Noùi gaàn ñaây, nhöõng laõnh tuï Phaùt xít cuõng nhö caùc nhaø laõnh ñaïo ñoàng minh töøng thaéng traän trong theá chieán thöù nhì, hoøa hoäi Yalta, thöû kieåm ñieåm laïi phaûi chaêng laø hoï treân döôùi saùu möôi? Maø ngay nhö nhöõng ngöôøi caàm ñaàu caùc nöôùc ñaøn anh trong theá giôùi hieän nay, toâi hoûi con oâng cuï coù phaûi hoï ñeàu laø nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi? Ñeå cho luaän cöù cuûa hoï ñöa ra ñöôïc naëng ñoàng caân, caùc ngöôøi thuoäc phe phaûn ñoái thanh nieân öa keå laïi caâu chuyeän cuûa Churchill luùc theá chieán thöù nhì keát thuùc. Thöù daân nghò vieän Anh muoán ñaùnh ñoå Churchill, huøa nhau laïi ñoøi oâng phaûi töø chöùc thuû töôùng, vieän côù oâng ñaõ giaø http://ebooks.vdcmedia.com 381 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G neân veà nhaø nghæ thì hôn. Thaûn nhieân, Churchill nhìn caùc oâng nghò só töï nhaän laø treû, giô ngoùn tay, chæ vaøo hoï maø noùi: - Toâi cuõng muoán töø chöùc laém, nhöng bôûi vì thaáy caùc oâng ñaây khoâng coù ngöôøi naøo baèng toâi neân toâi cöù phaûi laøm thuû töôùng! Ñoù laø maáy lyù leõ cuûa boïn “ñaøn anh” maït saùt boïn kyù giaû “ñöông leân ”. Söï thöïc, maït saùt nhö theá, coù ñieàu hôi quaù. Nhöõng ngöôøi khoù tính, tröôùc khi haï nhöõng caâu keát luaän ñoù, queân maát moät ñieàu laø caùc vaên gia kyù giaû “ñöông leân” khoâng phaûi chæ thaâu heïp trong phaïm vi moät buùng caùc oâng beù con noùi tieáng Myõ vi va vi vuùt, caát tieáng noùi laø chöûi theà, vaêng tuïc, baï ngoài ñaâu thì cuõng gheù caùi ñít leân baøn hay gaùc giaøy leân gheá cuûa ngöôøi khaùc ñang ngoài, nhai keïo cao su toái ngaøy, vaø baát cöù luùc naøo cuõng nheùt moät vaøi caùi bao thô vaøo tuùi quaàn, nôi ñieán boä, ñeå loøi moät ít ra ngoaøi. Beân leà nhöõng oâng Myõ loâ can, sôn son theáp vaøng, coù ai bieát raèng taïi caùc thö vieän, caùc ñaïi hoïc, caùc xoùm ngheøo, caùc baùo quaùn khoâng giaøu, caùc nhaø xuaát baûn, aán quaùn toái taêm, luùc naøo cuõng coù nhöõng thanh nieân nam nöõ meät nhoïc, laøm vieäc nhö soát reùt vaø taäp vieát ñuû caùc loaïi vaên cho caùc baùo ñeå thöïc haønh nhöõng kieán thöùc veà baùo chí maø hoï ñaõ hoïc ñöôïc qua nhöõng saùch vôû vaø nhöõng kinh nghieäm cuûa caùc baäc ñaøn anh trong nöôùc vaø ngoaïi quoác? http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 382 Hai naêm 1967-1968, nhaân dòp leân Ñaø Laït noùi chuyeän ôû tröôøng Ñaïi hoïc veà moân baùo chí, theo nhaõ yù cuûa giaùo sö Anh ngöõ Nguyeãn Ngoïc Linh - ngöôøi ñaàu tieân coù saùng kieán môû tröôøng daïy veà moân baùo chí ôû ñaây - toâi ñaõ coù caùi may maén ñöôïc tieáp xuùc vôùi nhieàu thanh nieân nam nöõ, do ñoù toâi ñaõ hieåu bieát phaàn naøo taâm hoàn cuûa hoï, hoaøi baõo cuûa hoï cuõng nhö caùc baên khoaên cuûa hoï. Moät ñeâm traêng laïnh, ngoài döôùi raëng phi lao ôû coång tröôøng noùi chuyeän, moät anh baïn treû ñaõ taâm söï vôùi toâi: - Chuùng toâi, boïn ngöôøi môùi lôùn leân, khoâng mong gì hôn laø ñöôïc hoïc hoûi theâm, theâm nhieàu nöõa caùc baäc ñaøn anh. Ñaát nöôùc ta traûi nöûa theá kyû can qua, daân tình ñau khoå, ñeán khi chieán tranh keát thuùc phaûi lo caùch naøo taùi thieát thaät nhanh, cho neân chuùng toâi chæ sôï khoâng coù thôøi giôø ñeå hoïc hoûi cho kòp thôøi söû duïng caùi hoïc cuûa mình. Vì theá chuùng toâi caén raêng laïi khoâng noùi, chæ hoïc thoâi, chæ haønh thoâi; nhöng, nhö vaäy khoâng coù nghóa laø chuùng toâi khoâng tri aân nhöõng ngöôøi ñi böôùc tröôùc ñaõ ñem maùu xöông ra chieán ñaáu, ruùt kinh nghieäm, haàu ñem laïi cho baùo chí caùi ñòa vò hieän nay. Bôûi vì chuùng toâi laø con nhaø gia giaùo, coù ñoâi ba chöõ thaùnh hieàn trong buïng, chuùng toâi tri aân nhöõng ngöôøi ñi böôùc tröôùc laø vì chuùng toâi bieát raèng soáng laø kinh nghieäm, hôn moät ngaøy hay moät chöôùc, http://ebooks.vdcmedia.com 383 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñöôïc höôûng nhöõng kinh nghieäm töùc laø laõi ñaáy; chuùng toâi bieát raèng giaø khoâng phaûi laø voâ duïng, nhöng giaø laø caùi moác ñeå chuùng toâi theo, giaø khoâng phaûi laø thaát theá; chuùng toâi bieát raèng ôû ñôøi baát cöù caùi gì cuõng coù theå giuùp ích cho ta, keå caû nhöõng ngöôøi thaát baïi, nhöõng ngöôøi ñaõ cheát. Ngöôøi ta hoïc caû nhöõng caùi thaát baïi ôû ñôøi thì chæ coù lôïi maø thoâi. Röøng coù khoâng bieát bao nhieâu caây coái: caây naøy cheát ñi, caây kia laïi moïc leân, nhöng caùc caây cheát ñi vaø nhöõng laù vaøng keá tieáp ruïng xuoáng heát muøa naøy qua muøa khaùc khoâng phaûi laø laøm vieäc voâ ích, maø chính laø ñeå hoøa vaøo vôùi ñaát roài aûi ñi, muûn ñi, ñeå laøm maàu cho ñaát, nuoâi nhöõng caây môùi ñaâm choài naåy loäc. Chuùng toâi tri aân, nhöng ñeå buïng, khoâng keâu vang ôû treân caùc maùi nhaø, vì chuùng toâi nghó raèng tieáp tuïc coâng vieäc cuûa caùc baäc ñaøn anh ñeå laïi, thuùc ñaåy maïnh hôn nöõa - neáu coù theå ñöôïc - ñeå cho baùo chí ñi tôùi moät ñòa vò cao caû hôn, toát ñeïp hôn - toát ñeïp nhö ôû caùc nöôùc tieân tieán hieän giôø hay hôn theá thì coù leõ coøn coù ích hôn laø chæ oang leân maø khoâng coù haønh gì heát. Raát nhieàu sinh vieân nam nöõ quaû thöïc ñaõ nghó nhö theá thaät vaø laøm nhö theá thaät; hoï hoïc hoûi, hoï thöïc haønh, vaø luoân luoân caàu tieán, khoâng coù moät luùc naøo toû ra baïc beõo vôùi nhöõng baäc ñaøn anh. Ñöùng tröôùc caùc thanh nieân http://ebooks.vdcmedia.com noùi oang BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 384 thöông meán ñoù, thöïc tình toâi ñaõ nghó chính hoï môùi laø chaát “kem” cuûa ngaønh baùo chí ngaøy mai vaø toâi caøng thaáy thöông yeâu, meán phuïc hoï hôn nöõa moãi khi thaáy coù anh em chò em, töøng nghe toâi noùi chuyeän veà baùo chí ôû Ñaø Laït, veà ñaây vaãn tìm ñeán toâi, ñeå hoûi theâm veà ñieàu naøy, ñieàu noï lieân quan ñeán baùo chí, tin töùc thôøi söï hay baøn veà moät vaøi vaán ñeà quoác noäi cuõng nhö quoác ngoaïi. Toâi tin raèng nhöõng ngöôøi naøy môùi chính laø nhöõng ngöôøi giuùp tay ñaéc löïc cho coâng cuoäc xaây döïng baùo chí ngaøy mai. Beân caïnh nhöõng ngöôøi naøy, toâi khoâng queân ñöôïc moät soá anh em kyù giaû treû tuoåi, hieän ñang haønh ngheà ôû caùc nhaø baùo Vieät, Anh, Phaùp, caùc thoâng taán xaõ hay caùc heä thoáng truyeàn thanh, truyeàn hình cuûa caùc nöôùc ngoaøi. Khaùc haún nhöõng oâng kyù giaû Myõ hoùa, chuyeân vieân nhai keïo cao su, vaø ngoài theøo ñaûnh leân meùp baøn noùi chuyeän, caùc kyù giaû treû tuoåi naày, khoâng noùi “eo eo”, “pheo pheo” nhöng laøm vieäc; khoâng khinh mieät ai caû, nhöng khieâm nhöôøng töø toán; khoâng noùi pheùt noùi laùc nhöng daønh thì giôø ñeå hoïc hoûi theâm cho roäng ñöôøng kieán thöùc vì hoï bieát raèng khoâng coù ngheà gì ñoøi hoûi luoân luoân kieán thöùc môùi nhö ngheà baùo. Ñieån hình cho lôùp kyù giaû naøy, anh Phaïm Traàn, Phaïm Vaên Ñaïi, laøm vieäc cho moät baùo Anh ngöõ, moät baùo Vieät ngöõ vaø moät nhaät baùo lôùn vaøo http://ebooks.vdcmedia.com 385 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G haøng thöù nhì cuûa Nhaät ôû ñaây, laø moät kieåu maãu kyù giaû treû tuoåi taän taâm vôùi ngheà nghieäp, khoâng ngaïi vaát vaû hieåm ngheøo ñeå laáy tin rieâng. Coù nhieàu khi giöõa tröa, toâi ñaõ thaáy anh phoùng xe maùy daàu ñi chôø moät nhaân vaät saép ra ñi ñeå hoûi moät vaøi caâu, coù khi anh moät mình moät xe ñi Taây Ninh giöõa luùc chieán söï ôû ñaây ñang quyeát lieät vaø toâi cuõng ñaõ thaáy cöù caùch moät hai ngaøy anh laïi ñi Bieân Hoøa - Long Khaùnh ñeå tìm hieåu moät caùch chaân xaùc daân tình ôû ñaây sau nhöõng vuï phaùo kích vaø taán coâng. Ñaàu naêm 1968, anh ñaõ töøng cuøng vôùi moät kyù giaû Nhaät vaøo moät vuøng xoâi ñaäu ñeå xem xeùt cuoäc baàu cöû caùc UÛy Ban Haønh Chaùnh Xaõ AÁp cuûa Maët traän Giaûi phoùng mieàn Nam taïi Caàn Thô. Baøi kyù söï naøy vöøa ñaêng leân baùo ñöôïc moät ngaøy thì phuï taù chính trò cuûa Ñaïi söù Myõ ôû ñaây môøi anh leân “tìm hieåu”, ñoàng thôøi caùc cô quan höõu traùch cuûa chính quyeàn cuõng tìm caùch gaëp anh nhieàu laàn “noùi chuyeän”. Ñôn cöû söï vieäc naøy ra, toâi muoán chöùng toû raèng chæ coù nhöõng kyù giaû treû, yeâu ngheà moät caùch thieát tha môùi xoâng pha, suïc saïo nhö theá ñeå saên moät caùi tin coù theå laøm cho ñoäc giaû chuù yù vaø hieåu bieát theâm veà thôøi cuoäc; chôù neáu troâng vaøo caùc kyù giaû lôùn tuoåi - xin loãi - laøm coâng vieäc aáy thì e coù söï ngaïi nguøng, tính toaùn hay töø khöôùc. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 386 Coù dòp chuyeän troø vôùi Phaïm Traàn, toâi thaáy anh laø moät ngöôøi töø toán. Öôùc voïng cuûa anh laø laøm vieäc khoâng ngöøng cho baùo chí, nhöng theo anh, muoán laøm neân vieäc thì chæ rieâng lôùp kyù giaû treû, khoâng theå ñuû; treû vaø giaø phaûi hôïp taùc chaët cheõ vôùi nhau; treû khoâng ñöôïc mieät thò giaø, giaø cuõng chaúng neân coi treû laø nhöõng kyø quan, ñöùng neù ra haún phía ngoaøi. Hoaït ñoäng vaø söï haêng say cuûa lôùp treû coäng theâm vôùi hoïc hoûi vaø kinh nghieäm cuûa lôùp giaø khoâng nhöõng ñaõ noùi leân ñöôïc söï ñoaøn keát, maø chaéc chaén chæ ñem laïi theâm caùi hay, caùi ñeïp cho ngaønh baùo vaø taêng cöôøng noã löïc tranh ñaáu cuûa nhöõng ngöôøi laøm vieäc cho ngaønh baùo chí ngaøy mai. Chính cuõng vì tinh thaàn ñoù, anh haèng mô öôùc moät ñieàu: nöôùc ta seõ coù moät tröôøng tu nghieäp baùo chí ñeå cho caùc kyù giaû hieän ñang haønh ngheà töï ñoäng ñeán ñoù hoïc hoûi theâm, ruùt kinh nghieäm theâm, caàu tieán theâm vaø ñoù cuõng laø moät dòp ñeå cho treû vaø giaø tieáp xuùc vôùi nhau haàu ñaùnh tan moïi hieåu laàm ñeå ñi ñeán choã hieåu bieát vaø thöông meán nhau hôn. Ñieån hình thöù hai, thuoäc veà leà loái laøm baùo cuûa lôùp ngöôøi ñöông leân laø anh Phaïm Thu Tröôùc. Toâi quen bieát Tröôùc töø luùc laøm baùo “Ñoàng Nai” döôùi thôøi Ngoâ Ñình Dieäm. Luùc aáy, ngoaøi vieäc phuï traùch phaàn kòch tröôøng, http://ebooks.vdcmedia.com 387 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G anh ñaûm nhaän coâng vieäc saên tin cho baùo, döôùi buùt hieäu Vieät Ñònh Phöông, veà ñuû moïi maët kinh teá, xaõ hoäi, chính trò, nhöng thaät tình toâi khoâng thaáy anh baät leân veà phöông dieän gì. Duy toâi coù nhaän thaáy anh laø moät trong soá kyù giaû hieám hoi laøm baùo maø laïi bieát tính giaáy baùo, bieát ngheà in, bieát co chöõ, bieát luaät leä aán loaùt laø maáy ñieàu raát caàn thieát cho ngöôøi laøm baùo nhaø ngheà, maø chính moät soá lôùn kyù giaû baây giôø khoâng löu yù. Roài thì moãi ngöôøi moät ngaû, toâi thaáy anh laøm nhieàu baùo khaùc nöõa, nhöng phaûi ñôïi ñeán tôø “Tia Saùng” vaø tôø “Traéng Ñen” do Phöông Höõu, Ñinh Nguyeân Hoàng laøm toång thö kyù toøa soaïn, ngöôøi ta môùi thaät thaáy caùi khaû naêng cuûa Vieät Ñònh Phöông trong leà loái laøm baùo ra theá naøo. Coù leõ anh laø moät trong moät soá ít chuû baùo (vì hieän nay anh laø chuû baùo) daùm thöïc hieän caùi yù ñònh luoân luoân cung caáp tin laï cho ñoäc giaû, raát nhieàu tin maø nhöõng tin khaùc loaïi nhau, moãi ngaøy moãi thay ñoåi, cho neân luùc baùo töø boán ra taùm trang, anh ñaõ daùm möôïn tôùi möôøi hai phoùng vieân giuùp vieäc. Coù ñieàu ñaùng löu yù, laø phoùng vieân, cuõng nhö caùc bænh buùt cuûa baùo “Traéng Ñen”, khoâng phaûi laø nhöõng ngöôøi noåi baät, nhöng taèng taèng nhö nhau. Vieät Ñònh Phöông coù leõ nghó raèng muoán laøm cho moät tôø baùo chaïy, khoâng caàn phaûi coù nhieàu danh buùt, nhöng caàn phaûi coù http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 388 nhöõng anh em chaêm chæ , taän taâm vôùi ngheà, vaø cuøng nuoâi moät tinh thaàn ñoàng ñoäi, thöông meán nhau, naâng ñôõ nhau, khoâng keùo nhau ñi laøm tieàn vaët, chæ bieát phuïc vuï ñoäc giaû döôùi söï laõnh ñaïo cuûa moät ngöôøi coù thieän chí, hieåu ngheà vaø daùm ñaùnh mau, ñaùnh maïnh, khi coù cô hoäi toát. Thí duï nhö vaøo Teát Maäu Thaân môùi ñaây, caùc baùo khoâng xuaát baûn ñöôïc maáy ngaøy ñaàu naêm vì bieán coá, ngoaïi tröø baùo “Tieàn Tuyeán” nhö ñaõ noùi treân kia. Ngay luùc aáy, thöïc tình toâi ñaõ chòu Vieät Ñònh Phöông laø lì lôïm vì “Tieàn Tuyeán” ra hoâm tröôùc, hoâm sau, baùo “Traéng Ñen” cuûa anh cuõng ra luoân vaø toâi caøng chòu hôn nöõa khi qua toøa baùo, toâi thaáy anh ngoài trô troïi moät mình laøm vieäc vôùi hai anh xeáp chöõ, trong khi suùng noå aàm ì maø phaûi xoay tieàn, chaïy ñi mua giaáy “600 ñoàng moät ram” vaø laáy tin töùc soát deûo cho tôø baùo. Khoâng, muoán noùi caùch naøo ñi nöõa ta cuõng cöù phaûi nhaän raèng baùo laø ñòa haït cuûa boïn ngöôøi treû tuoåi haêng say vaø hoaït ñoäng, nhöng muoán cho coâng vieäc thaät toát ñeïp thì boïn môùi khoâng neân queân boïn cuõ; hôn theá, caàn phaûi coù boïn cuõ coá vaán vaø giuùp söùc vì hoï kinh nghieäm nhieàu hôn, thaän troïng hôn maø coù leõ cuõng nhieàu saùng kieán hôn. http://ebooks.vdcmedia.com 389 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G “Muoán laøm moät ñöùa con, caàn phaûi coù hai ngöôøi”, ñieàu ñoù ai cuõng bieát, huoáng chi laø laøm baùo! Laøm baùo maø aùp duïng phöông phaùp ñoù, coù leõ chæ coù lôïi hôn laø coù haïi. TRÖÔC KHI NGÖØNG BUT Baùo laø gì? Qua treân ba traêm trang saùch treân ñaây, toâi mong raèng caùc baïn ñoïc ñeán ñoaïn naøy ñaõ thaáy baùo laø gì vaø ngöôøi vieát baùo laø loaïi ngöôøi gì. Baùo laø moät boä moân vaên hoùa phaûn aûnh sinh ñoäng nhaát, ñaày ñuû nhaát tính chaát cuûa moät cheá ñoä xaõ hoäi, cho moät cheá ñoä xaõ hoäi; baùo laø moät phöông tieän noùi leân phaåm chaát hoaëc vaên minh öu vieät hoaëc thaùi hoùa, ñoài truïy cuûa cheá ñoä aáy; baùo chuïp laïi moät caùch chaân thaønh tình tieát taâm tö cuûa con ngöôøi, töøng khía caïnh trôù treâu, uaån khuùc, giaû taïo cuûa cheá ñoä; baùo luoân luoân coù tính naêng xaây döïng; baùo laø cô quan baûo veä vaø phoå caäp chaân lyù; maø baùo cuõng coøn laø moät kyõ ngheä ñeå cho nöôùc naøy ganh ñua vôùi nöôùc kia, ñeå tranh ñaáu cho söï thaät ñeå goùp phaàn tích cöïc vaøo söï ñoùng goùp cuûa moät nöôùc treân moïi laõnh vöïc kinh teá, chính trò, vaên hoùa... vaø vôùi coäng ñoàng theá giôùi. Söù meänh thì lôùn maø ngöôøi laøm baùo thöôøng thöôøng laïi gian nguy, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 390 thieáu thoán, nhöng hoï cöù laøm baùo, cöù sy söa, cöù vöôït hieåm ngheøo, cöù nghe chöûi ruûa, cöù caén raêng laïi maø chòu ñöïng, mieãn laø ñaït ñöôïc lyù töôûng cuûa mình: phaûi chaêng ñoù laø taát caû caùi voâ lyù nhöng cuõng laø taát caû caùi cao thöôïng vöôït böïc cuûa ngheà “noùi laùo aên tieàn?”. * * * Coù laàn, laät moät tôø baùo Phaùp xem nhöõng truyeän taâm tình, toâi ñöôïc ñoïc moät baøi kyù söï noùi veà oâng baø Churchill. Nöõ phoùng vieân cuûa baùo treân hoûi cöïu Thuû töôùng Anh: - Thöa ngaøi, thöôøng thöôøng nhöõng ngöôøi ñaøn oâng soáng chung vôùi vôï ñeán luùc xeá chieàu toû ra chaùn naûn vaø, tuy khoâng noùi ra, nhöng trong buïng thì coù yù muoán laøm laïi cuoäc ñôøi vôùi moät ngöôøi ñaøn baø khaùc. Phaàn ngaøi coù theå cho toâi bieát yù kieán ra sao? OÂng giaø Churchill moùm meùm cöôøi xoøa roài töï nhieân nghieâm haún neùt maët laïi, traû lôøi: - Phaàn toâi, khoâng caàn suy nghó gì heát. Toâi coù theå traû lôøi thaúng vôùi coâ laø neáu toâi phaûi laøm laïi cuoäc ñôøi, vaø laáy vôï thì toâi laïi laáy laïi vôï toâi! Göûi caû moät cuoäc ñôøi cho ngheà baùo, ruùt nhieàu kinh nghieäm ñau thöông hôn laø xöùng yù, toâi cuõng coù luùc töï mình laïi phoûng vaán mình ñaõ ñoùng goùp gì cho lòch söû http://ebooks.vdcmedia.com 391 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vaên hoùa daân toäc, ñaõ laøm ñöôïc vieäc gì cho baùo chí, vaø hieän coøn baên khoaên, hoaøi voïng nhöõng gì veà ngheà nghieäp. Khoâng. Toâi khoâng bao giôø ñaùp laïi nhöõng caâu hoûi phieàn phöùc ñoù. Nhöng toâi bieát raèng neáu moät ngaøy kia, Trôøi xöû phieân aùn cuoái cuøng, hoûi toâi neáu cho trôû laïi laøm ngöôøi thì seõ laøm gì, toâi cuõng seõ khoâng caàn suy nghó gì heát vaø chæ traû lôøi moät caâu. * * * Ngöôøi meï naøo sanh ra con laïi chaúng muoán cho con sau naøy aên neân laøm ra, coù vai coù veá, nhöng Meï ôi, con ñaønh chòu toäi baát hieáu vôùi Meï: neáu trôû laïi laøm ngöôøi, con cöù laïi xin laøm baùo! Baét ñaàu vieát thaùng Gieâng naêm 1967. Söûa laïi, vieát theâm naêm 1968-1969 vaø xong ngaøy Phaät Ñaûn 2513 töùc 30 thaùng 5 döông lòch 1969. VUÕ BAÈNG http://ebooks.vdcmedia.com