Documents
Resources
Learning Center
Upload
Plans & pricing Sign in
Sign Out
Your Federal Quarterly Tax Payments are due April 15th Get Help Now >>

41-4

VIEWS: 19 PAGES: 4

End�striyel Atiksulardan Klorlu Fenollerin Biyolojik Y�ntemlerle Par�alanmasi

More Info
									                                                                                                                                    DERLEME

                                 Endüstriyel Atýksulardan Klorlu Fenollerin Biyolojik
                                            Yöntemlerle Parçalanmasý
                                                                                     M. Ümit ÜNAL
                                          Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Gýda Mühendisliði Bölümü, Balcalý - ADANA
     Cilt: 11 Sayý: 41
      (2001), 16-19
                                                                                 ÖZET
       Klorlu fenoller soðutucu, yangýn geciktirici, boya, çözgen, herbisit ve pestisit olarak yaygýn bir þekilde kullanýlmaktadýr. Bu bileþikler doðada
yavaþ parçalandýklarý için çevredeki miktarlarý artmaktadýr. Ayrýca, gýda zincirine girerek de birikmektedirler. Maruz kalýndýðýnda insanlara ve ekolo-
jiye olumsuz etkileri olabilecektir. Bu makalede klorlü fenollerin biyolojik olarak parçalanmasý ve zararsýz hale getirilmesi özetlenmiþtir.
       Anahtar Kelimeler: Fenolik kirleticiler, klorlu fenoller, biyolojik parçalanma.
                                 Removal of Chlorinated Phenols from Industrial Wastewaters by Biologial Methods
                                                                              ABSTRACT
       Chlorinated phenols are commonly used as refrigerants, fire retardants, paints, solvents, herbicides and pesticides. Because of their recalci-
trant nature they tend to accumulate in the environment and can accumulate through food chains, and result in adverse human and ecological
effects upon exposure. In this article bodegradation and removing of chlorinated phenols is summarized.
       Keywords: Phenolic pollutants, chlorinated phenols, biodegradation.

                                       GÝRÝÞ                                        laþtýrýlmasýna göre daha ekonomiktir (1). Biyoteknoloji,
                                                                                    mikroorganizmalar veya enzimlerin kullanýmýyla pestisit
     Endüstriyel kaynaklý pek çok ürün doðada yaygýn
                                                                                    kirliliðinin kontrolünde en umutvar uygulama olarak
olarak bulunan fenol miktarýnýn artmasýna neden olmak-
                                                                                    görünmektedir. Kesikli veya sürekli sistemlerde serbest
tadýr. Fenol ve türevleri sentetik reçine, plastik, biyosid,
                                                                                    veya immobilize mikroorganizmalarýn kullanýmý ve biyo-
dezenfektan, boya, antioksidan, patlayýcý ve fotoðrafçýlýkta
                                                                                    teknolojik yöntemlerin fiziksel/kimyasal yöntemlerle
kullanýlan bazý kimyasallarýn üretiminde kullanýlýrlar.
                                                                                    beraber kullanýlmasý yeni yöntemler olarak göze çarp-
Bazý fenoller katý ve sývý yakýtlarýn iþlenmesi sýrasýnda yan
                                                                                    maktadýr (6, 7).
ürün olarak üretilirler (1). Klorlu aromatik bileþikler,
önemli miktarlarda üretilmeleri, parçalanmaya direnç                                     Herhangi bir endüstriyel bileþik doðada da bulunu-
göstermeleri, toksik olmalarý ve sediment ve biyotada                               yorsa ve enzimlerin bir kýsýtlanmaya maruz kalmamasý
birikmeleri gibi nedenlerden dolayý çevre kirleticilerinin                          koþuluyla mikroorganizmalar tarafýndan parçalanabilir.
baþýnda gelmektedir (2). Klorlu fenoller ve türevlerinin                            Doðal bir ürün substitüsyon ile modifiye edilirse enzim-
yýllýk üretimi binlerce tonla ifade edilen miktarlara ulaþ-                         lerin substratlarýndaki yapýsal deðiþikliðe tolere ede-
maktadýr. Örneðin, pentaklorofenolün yýllýk üretimi                                 bilmeleri koþuluyla bu ürünün biyolojik olarak parçalan-
50000 tondur. Bu maddeler tarýmda kullanýldýklarý için                              masý halen mümkündür (8). Halojenli fenollerin
doðaya girip birikmektedirler. Ayrýca, kazara olan                                  parçalanmaya dirençleri halojene, halojenin pozisyonu ve
dökülmeler, depolama tanklarýnýn uygun bir þekilde                                  miktarýna baðlýdýr. Elektronegatif halojenlerin karbon
temizlenmemesi, pestisitlerin gömüldüðü yerlerden sýz-                              halkasýyla oluþturduðu baðlar stabildir. Çünkü pi elek-
malar ve üretim yerlerindeki atýklarýn deþarj edilmesi de                           tronlarýnýn delokalize olmasýnda rol oynarlar. Büyük
kirlenme nedenleri arasýndadýr (3, 4).                                              halojenler halkalý yapýyý parçalayan enzimlerin
                                                                                    aktivitelerini olumsuz etkilerler. Bu nedenle klorlu fenol-
        FENOLÝK BÝLEÞÝKLERÝN                                                        lerin doðada parçalanmasý uzun zaman alýr (9). Yüksek
 MUAMELESÝNDE KULLANÝLAN BÝYOLOJÝK                                                  hacimli, kirlenmiþ taban sularý ve endüstriyel atýksularýn
           YÖNTEMLER                                                                arýtýmý için en uygun teknikler fenolik maddeleri herhan-
     Fenoller ve aromatik aminlerin endüstriyel atýksular-                          gi bir toksik son ürün oluþturmadan tamamen parçalayan
dan uzaklaþtýrýlmasýnda aktif karbonla adsorpsiyon,                                 tekniklerdir. Tehlikeli kimyasallarýn biyolojik olarak
yakma, ulatraviyole ýþýnla muamele ve kimyasal oksidas-                             parçalanmasýnýn karbon iskeletinin zararsýz metabolitlere
yon gibi yöntemler kullanýlmaktadýr (5). Fabrika                                    dönüþtürülmesi þartýyla tam olarak gerçekleþtirildiði
içerisinde bu bileþiklerin karýþtýðý atýksu proseslerinin                           söylenebilir (10).
belirlenip diðer atýksulara karýþmadan muamele edilip                                    Mikroorganizmalarýn halojenli aromatik bileþikleri
edilemeyeceðinin belirlenmesi önemlidir. Konsantre                                  parçalayabilme yeteneði son yýllarda yoðun bir þekilde
halde fenolik madde içeren atýksularýn diðer atýksulara                             araþtýrýlmýþtýr (10-18). Bu amaçla hem aerobik hem de
karýþýp seyrelmeden yakma veya kimyasal oksidasyonla                                anaerobik mikroorganizmalar kullanýlmýþtýr. Aerobik
muamele edilmesi tüm fabrika atýksuyundan biyolojik                                 parçalanmalarda mikrobiyel hücrenin yanýnda son ürün
yöntemle veya aktif karbonla fenolik maddelerin uzak-                               olarak karbondioksit ve su oluþur. Anaerobik mikroorga-
16                                                                                                              Ekim-Kasým-Aralýk 2001, Sayý:41
Endüstriyel Atýksulardan Klorlu Fenollerin Biyolojik Yöntemlerle Parçalanmasý                                               Ekoloji
                                                                                                                            Çevre Dergisi



nizmalar ise metan ve karbondioksit oluþtururlar. Klorlu                                 2. Anaerobik Parçalanma
fenolleri içeren atýksularýn arýtýlmasýnda pH ile azot ve
                                                                             Klorlu fenollerin anaerobik koþullarda parçalanmasý
fosfor gibi besin elementlerinin ayarlanmasý gerekir.
                                                                       çalýþmalarýnda saf kültür deðil karýþýk kültür kullanýlmak-
Optimum sýcaklýk ise sistemde baskýn olan bakteri
                                                                       tadýr. Eleyici zenginleþtirme' tekniði ile karýþýk kültürdeki
türüne baðlýdýr. Halojenli fenollerin baþarýlý þekilde arýtýl-
                                                                       bazý mikroorganizmalarýn sayýsý artýrýlsa da ortamda bir
masý için biyolojik proseslerin þok yüklemelere maruz
                                                                       kaç mikroorganizma mevcut olacak ve herbirinin
kalmasý önlenmelidir. Fenol konsantrasyonu 500 mg/L
                                                                       metabolik rolünü belirlemek olanaksýz olacaktýr (27).
civarýnda olduðunda arýtmanýn etkinliðini önemli ölçüde
                                                                       Anaerobik mikroorganizmalar klorlu aromatik bileþik-
azaltýr. Mikroorganizmalarýn halojenli fenollere adapte
                                                                       lerin indirgeyici dehalojenasyonunu ve kýsmen okside
edilmesi þok yüklemenin etkilerini azaltacaktýr. Fakat,
                                                                       olmuþ hidrokarbonlarýn fermentasyonunu gerçekleþtire-
uzun süreler çok yüksek konsantrasyonlara maruz
                                                                       bilirler. Anaerobik parçalanma üç aþamada gerçekleþti-
býrakýlma prosesi her zaman olumsuz etkiler (5).
                                                                       rilir. Ýlk aþamada çözünmez bileþikler hidrolize edilerek
          1. Aerobik Parçalanma                                        çözünür bileþiklere dönüþtürülür. Ýkinci aþamada bu
                                                                       bileþikler fermente edilerek basit organik asitler meydana
    Benzenoid bileþiklerin aerobik mikroorganizmalarca
                                                                       gelir. Üçüncü aþamada ise metan bakterileri organik asit-
parçalanmasý için oksijenaz enzimi gerekir. Çok stabil
                                                                       leri metan ve karbondioksite dönüþtürür. Bu aþamalardan
olan benzen nükleusunun parçalanmasýnda ilk aþama bir
                                                                       metan oluþumu tüm prosesin hýzýný kýsýtlayýcý aþamadýr.
oksijenaz enzimince (veya enzimlerince) dehidroksilizas-
                                                                       Çünkü metan bakterileri oldukça yavaþ geliþirler ve
yondur ve bunun sonucunda halka üzerinde iki adet
                                                                       pH'daki dalgalanmalara hassastýrlar (28). Anaerobik bak-
hidroksil grubu birbirine ya ortho ya da para pozis-
                                                                       terilerle indirgeyici deklorinasyon üzerinde oldukça fazla
yonuna gelir. Baþka bir oksijenaz enzimi aromatik nük-
                                                                       çalýþma yapýlmýþtýr (10, 29. 30). Halojenli bileþiklerin
leusa dioksijeni katarak halkayý parçalar. Halojen atomlarý
                                                                       anaerobik koþullarda transformasyonu sýralý bir þekilde
bu reaksiyonlarýn gerçekleþmesine engel teþkil eder.
                                                                       gerçekleþir. Klor sayýsý azaldýkça reaksiyon hýzý da
Halkadaki halojen sayýsý arttýkça parçalanmaya direnç de
                                                                       yavaþlar. Poliklorlu aromatik bileþikler indirgenmeyi taki-
artar. Daha çok halojen içeren fenoller aerobik olarak
                                                                       ben klor kaybederler ve sonraki indirgenmeye hassas hale
parçalanmaya direnç gösterirler (3).
                                                                       gelirler (10).
     Klorlu aromatik bileþiklerin parçalanmasýnda saf
                                                                                             3. Katabolik Plasmidler
kültür veya birden fazla mikroorganizma içeren karýþýk
kültür kullanýlabilir. Arthrobacter, Pseudomonas, Alcaligenes,              Klorlu bileþiklerin biyolojik olarak parçalanmasýnýn
Flavobacter, Coryneform, Azotobacter, Fusarium, Phanerochaete          genetik temelinin anlaþýlmasý ve gen mühendisliði
gibi mikroorganizmalarýn bu bileþikleri parçaladýðý                    tekniklerinin kullanýlmasý parçalama yeteneði geliþtirilmiþ
bildirilmiþtir (15, 19, 20, 21). Bir bileþiðin hangi kimyasal          ve geniþletilmiþ mikrobiyel türler elde etmeyi olanaklý
yolla parçalanacaðý çevreye ve mikroorganizma potan-                   kýlmýþtýr (2). Organoklorlu bileþiklerin parçalanmasýnda
siyeline baðlýdýr (9). Tehlikeli aromatik maddelerin hal-              rol oynayan katabolik genlerin bazý plasmidlerde bulun-
kalarýnýn aerobik sistemlerde baþarýlý bir þekilde parça-              duðu belirlenmiþtir. Plasmidler konakçý kromozomun-
landýðý bildirilmiþtir (22-26). Klorlu aromatik bileþiklerin           dan baðýmsýz olarak çoðalabilen dairesel DNA molekül-
aerobik olarak parçalanmasý bir kaç aþamada gerçekleþir                leridir ve toluen, naftalin ve salisilat gibi aromatik bileþik-
(27):                                                                  lerin parçalanmasý için gerekli olan genlere sahiptirler. Bu
                                                                       genler bazý haloaromatik molekülleri parçalayan enzim-
    a. Halkanýn hidroksilasyonu ve deoksijenasyonu ile
                                                                       lerin sentezinden sorumludurlar. Pseudomonas putida'da
kateþollerin oluþmasý
                                                                       camphor gibi substratýn metabolizmasýnda rol oynayan
     b. Aromatik halkanýn kýrýlmasý                                    plasmid bulunmuþtur. Kloroalkanoat, klorosalisilat,
                                                                       klorofenoksiasetat, 4-klorobifenil ve kloridazon gibi
     c. Alifatik ara ürünlerden klorun uzaklaþtýrýlmasý
                                                                       organoklorlu bileþikler plasmidlerin taþýdýðý ilgili genler
    d. Ürünlerin metabolik yollara girerek mineralize                  sayesinde metabolize edilebilmektedir (3, 9, 27).
edilmesi
                                                                                                4. Enzim Sistemleri
    Klorlu kateþoller klorlu aromatik bileþiklerin
                                                                            Halojenli fenollerin detoksifikasyonunda enzim kul-
parçalanma reaksiyonlarýndaki anahtar metabolittir.
                                                                       lanýmýnýn mikroorganizma kullanýmýna göre bazý avan-
Halkanýn kýrýlmasý, oksijen atomlarý (ortho, endo veya
                                                                       tajlarý vardýr. Örneðin, mikrobiyel metabolizmanýn
1:2 kýrýlma) veya hidroksil grubu ile komþu karbon
                                                                       inhibitörleri enzimleri etkilemez ve enzimler aktif
atomlarý (meta, ekzo veya 2:3 kýrýlma) arasýndaki nokta-
                                                                       mikroorganizma için ölümcül olabilecek ekstrem
larda gerçekleþir (27).
                                                                       koþullarda kullanýlabilirler. Klorlu fenolleri daha az toksik
                                                                       metabolitlere parçalayan enzimlerin kullanýmý bu bileþik-
Ekim-Kasým-Aralýk 2001, Sayý:41                                                                                                       17
Ekoloji
Çevre Dergisi
                                                                                                                      M. Ü. ÜNAL

lerin kontrolünde etkili bir yöntem olabilir. Ancak, en-                 Ray-Arcand ve Archibald'ýn (32) gerçekleþtirdiði bir
zimlerin hangi ürünü oluþturduðu belirlenmelidir.                   çalýþmada Trametes versicolor'dan elde edilen lakkaz enzi-
Çünkü, enzimler istenmeyen toksik ürünler de oluþtura-              minin deðiþik klorlu fenollerden klor uzaklaþtýrdýðý sap-
bilirler (4). Enzim kullanýmýnýn yüksek potansiyele sahip           tanmýþtýr. Trametes versicolor'dan elde edilen lakkaz enzi-
olmasýna raðmen halojenli fenollerin detoksifiye                    mini kullanmanýn Phanerochaete chrysosporium'dan elde
edilmesinde sadece bir kaç enzim denenmiþtir. Hammel                edilen peroksidaz enzimine göre daha avantajlý olduðu
ve Tardone (21) küf kökeli peroksidaz enzimi ile                    bildirilmiþtir. Bu avantajlar þunlardýr:
2,4-dikloro,- 2,4,5-trikloro-, 2,4,6-trikloro- ve                       a. Hidrojen peroksite gereksinim duyulmamasý,
pentaklorofenol gibi poliklorlu fenollerin oksidatif
4-deklorinasyonunu araþtýrmýþlardýr. Bu enzimin                          b. Lakkazýn çok daha stabil olmasý ve immobilize
                                                                    edilerek etkili bir þekilde kullanýlabilmesi
bahsedilen klorlu fenollerin 4-deklorinasyonunu kataliz-
leyip p-benzokinon oluþturduðu bulunmuþtur.                             c. Klorofenolik bileþiklerde kloru uzaklaþtýrmada
                                                                    daha etkili olmasý.
     Substitiye fenollerin transformasyonunda Rhizoctonia
particola'dan elden edilen lakkaz enzimi serbest ve immo-                                        SONUÇ
bilize halde kullanýlmýþtýr (31). Fenollü bileþikler olarak              Yaygýn bir kullanýma sahip klorlu fenoller kolay
klorofenol, metilfenol ve metoksifenol kullanýlmýþtýr.              parçalanmadýklarý için doðada birikmekte ve çevre açýsýn-
Serbest enzim denemelerinde uzaklaþtýrýlan substrat mik-            dan sorun teþkil etmektedirler. Bu nedenle klorlu fenol-
tarýnýn substitiye gruba ve pozisyonuna baðlý olduðu                lerin biyolojik olarak parçalanmasý üzerine oldukça fazla
bulunmuþtur. Metoksifenollerin hemen hemen %                        araþtýrma yapýlmýþtýr. Bu bileþikleri parçalama yeteneðine
100'ünün oksitlendiði; % 10 veya daha az klorofenolün               sahip çok sayýda mikroorganizma izole edilmiþtir. Klorlu
transforme olduðu; immobilize lakkazýn 2,6-dimetoksi                fenolleri daha az toksik ürünlere parçalayan enzimlerin
fenol ve sirinjik asidi tamamen transforme ettiði;                  kullanýmý bu bileþiklerin kontrolünde etkili bir yöntem
m-kresol ve 2,4-diklorofenol kullanýldýðýnda lakkaz                 olabilir. Ancak, enzimler istenmeyen toksik ürünler de
aktivitesinde belirgin bir düþme olduðu bu araþtýrýcýlarýn          oluþturabileceðinden enzimlerin hangi ürünleri oluþtur-
gözlemleri arasýndadýr.                                             duklarý belirlenmelidir.

                                                          KAYNAKLAR
1. Lanouette, K. H., Treatment of phenolic wastes, Chemical Engineering, 17, 99-106, 1977.
2. Chaudhry, G. R. and Chapalamadugu, S., Biodegradation of halogenated organic compounds, Microbiological Reviews,
   55, 59-79, 1991.
3. Steiert, J. G. and Crawford R. L., Microbial degradation of chlorinated phenols, Trends in Biotechnology, 3, 300-304, 1985.
4. Nannipieri, P. and Bollag, J. - M., Use of enzymes to detoxify pesticide-contaminated soils and waters, J. Environ. Qual.,
   20, 510-517, 1991.
5. Throop, W. M., Alternative methods of phenol wastewater control, J. Hazardous Materials, 1, 77, 319-329, 1977.
6. Munnecke, D. M., Detoxification of pesticides using soluble or immobilized enzymes, Process Biochem., 13, 14-17, 1977.
7. Lee, M. D., Thomas, J. M., Borden, P.C., Bedient, P. B., Wilson, J. T. and Ward, C. H., Biorestoration of aquifiers contaminated
    with organic compounds, CRC Crit. Rev. Environ. Control, 18, 29-89, 1988.
8. Dagley, S., Microbial metabolism of aromatic compounds. In: Comprehensive Biotechnology, Volume 1, (Ed. M. Moo-Young),
   483-505, Pergamon Press, 1985.
9. Boyle, M., The Environmental microbiology of chlorinated aromatic decomposition, J. Environmental Quality, 18, 395-402,
   1989.
10. Fathepure, B. Z. and Vogel, T. M., Complete degradation of polychlorinated hydrocarbons by a two-stage biofilm reactor,
   Appl. Environ. Microbiol., 57, 3418-3422, 1991.
11. Kohler-Staub, D. and Leisinger, T., Dichloromethane dehalogenase of Hyphomicrobium sp. Strain Dm2, J. Bacteriology,
   162, 676-681, 1985.
12. Saber, D. L. and Crawford, R. L., Isolation and characterization of Flavobacterium strains that degrade pentachlorophenol, Appl.
   Environ. Microbiol., 50, 1512-1518, 1985.
13. Goulding, C., Gillen, C. J. and Bolton, E., Biodegradation of substituted benzenes, J. Applied Bacteriology, 65, 1-5, 1988.
14. Mileski, G. J., Bumpus, J. A., Jurek, M. A., and Aust, S. D , Biodegradation of pentachlorophenol by the white rot fungus

18                                                                                                Ekim-Kasým-Aralýk 2001, Sayý:41
Endüstriyel Atýksulardan Klorlu Fenollerin Biyolojik Yöntemlerle Parçalanmasý                                              Ekoloji
                                                                                                                           Çevre Dergisi



   Phanerochaete chrysosporium, Appl. Environ. Microbiol., 54, 2885-2889, 1988.
15. Topp, E., Crawford, R. L. and Hanson, R., Influence of readily metabolizable carbon on pentachlorophenol metabolism by a
   pentachlorophenol-degrading Flavobacterium sp., Appl. Environ. Microbiol., 54, 2452-2459, 1988.
16. O'Reily, K. T. and Crawford, R. L., Degradation of pentachlorophenol by polyurethane-immobilized Flavobacterium cells,
   Appl. Environ. Microbiol., 55, 2113-2118, 1989.
17. Lamar, R. T., Larsen, M. J,. and Kirk, T. K., Sensitivity to and degradation of pentachlorophenol by Phanerochaete spp, Appl. on.
   Microbiol., 56, 3519-3526, 1990.
18. Rutgers, M., Bogte, J. J., Breure, A. M. and Andel, J. G., Growth and enrichment of pentachlorophenol-degrading
   microorganisms in the nutristat, a substrate concentration-controlled continuous cultur., Appl, Environ. Microbiol., 59, 3373-
   3377, 1993.
19. Stanlake, G. J. and Finn, R. K., Isolation and characterization of a pentachlorophenol-degrading bacterium, Appl. Environ.
   Microbiol., 44, 1421-1427, 1982.
20. Bumpus, J. A., Tien, M., Wright, D. and Aust, S. D., Oxidation of persistent environmental pollutants by a white rot fungus,
   Science, 228, 1434-1436,1985.
21. Hammel, K. E. and Tardone, P. J., The oxidative 4-dechlorination of polychlorinated phenols is catalyzed by extracellular
   fungal lignin peroxidases, Biochemistry, 27, 6563-6568, 1988.
22. Crawford, R. L. and Mohn, W. W., Microbiological removal of pentachlorophenol from soil using a Flavobacterium, Enzyme
   Microb. Technol., 7, 617-620, 1985.
23. Klecka, G. M. and Maier, W. J., Kinetics of microbial growth on pentachlorophenol, Applied and Environmental
   Microbiology, 49, 46-53, 1985.
24. Steiert, J. G. and Crawford, R. L., Catabolism of pentachlorophenol by a Flavobacterium sp., Biochem. Biophys. Res. Com., 141,
   825-830, 1986.
25. Topp, E. and Hanson, R. S., Degradation of pentachlorophenol by a Flavobacterium species grown in continuous culture under
   various nutrient limitations, Appl. Environ. Microbiol., 56, 541-544, 1990.
26. Xun, L. and Orser, C. S., Biodegradation of triodophenol by cell-free extracts of a pentachlorophenol-degrading
   Flavobacterium sp., Biochem. Biophys. Res. Com., 174, 43-48, 1991.
27. Neilson, A. H., The biodegradation of halogenated organic compounds, J. Appl. Bacteriology, 69, 445-470, 1990.
28. Stronach, S. M. and Rudd, T., Anaerobic Digestion Processes in Industrial Wastewater Treatment, Springer-Verlag, Berlin,
   1-19, 1986.
29. Healy, J. B. and Young, L. Y., Catechol and phenol degradation by a methanogenic population of bacteria, Appl. Environ.
   Microbiol., 35, 216-218, 1978.
30. Mikesell, M. D. and Boyd, S. A., Reductive dechlorination of the pesticides 2,4-D, 2,4,5-T, and pentachlorophenol in
   anaerobic sludges, J. Environ. Qual., 14, 337-340, 1985.
31. Shuttleworth, K. L. and Bollag, J.-M., Soluble and immobilized laccase as catalysts for the transformation of substituted
   phenols, Enzyme Microb. Technol., 8, 171-177, 1986.
32. Roy-Arcand, L. and Archibald, F. S., Direct dechlorination of chlorophenolic compounds by laccases from Trametes
   (Coriolus) versicolor, Enzyme Microb. Technol., 13, 194-202, 1991.




Ekim-Kasým-Aralýk 2001, Sayý:41                                                                                                      19

								
To top