Antonio

Document Sample
Antonio Powered By Docstoc
					                                                                                         Historyka, T. XXVI, IW6 PL
                                                                                             ISSN 0073-277X




AGNIESZKA KOLASA
Lublin




                 SOCJOLOGIA HISTORYCZNA — PROBLEMY
                PRZEDSIĘWZIĘCIA INTERDYSCYPLINARNEGO

    Abstract Agnieszka Kolasa, Historical Sociology — Prohiems of Interdisciplinary Enterprise.



     The article prcsents the American historical sociology as a field of encounter of history and sociology. It
shows its beginnings, specific fields of interest and main achievements. Historical sociology, because of its
intcrdisciplinary character, creates its own methodological problems and difficulties. Some of them are also
connected with the comparative method used in sociohistorical analysis. The links between historical sociology
and contemporary social theory are manifold and evident (e.g. structuration theory, theory of social becoming).

    Zainteresowanie historią wśród socjologów nie jest nowe ani zaskakujące. Na różny sposób
towarzyszy naukom społecznym od samego początku. Linie demarka-cyjne między historią i
socjologią mają charakter umowny. Zostały one określone przez odmienne tradycje kształtujące
obie dyscypliny. Idea socjologii historycznej także nie należy do nowości. Różnorodnie
pojmowana, bywa związana np. z budową teorii rozwoju społecznego czy też z rekonstrukcją
genealogii teraźniejszości1. Zainteresowania historyczne w socjologii współczesnej pochodzą z
dwóch źródeł. Jednym są próby wyjaśnienia globalnych mechanizmów społecznych kształtujących
świat końca dwudziestego wieku. Drugie, szczególnie istotne źródło, stanowią poszukiwania
teoretyczne w socjologii ostatnich lat. Mamy tu na myśli te kierunki, które próbują dokonać
uzgodnienia ujęcia systemowo-strukturalnego z kierunkiem akcentującym autonomiczną rolę ludzi
i ich twórczego działania. Podkreśla się w niej wzajemne uwarunkowanie struktur życia
społecznego i jego aktywnych podmiotów. Do podstawowych założeń tej perspektywy należy
przekonanie o wadze historycznego, kontekstowego wymiaru zjawisk społecznych.


     1
       Zob.: J. Szacki. Socjologowie wobec historii [w:] Dylematy historiografii idei oraz inne szkice i studia,
Warszawa 1991, s. 294-317.
4                                                                  Agnieszka Kolasa

               l. POCZĄTKI AMERYKAŃSKIEJ SOCJOLOGII HISTORYCZNEJ
     We współczesnej socjologii, wśród wielu subdyscyplin oraz szkół, wyróżnia się socjologia
historyczna. Powstała ona i istnieje w swoim obecnym kształcie głównie w socjologii
amerykańskiej. Ponowne odkrycie przez nią historyczności życia społecznego ożywiło jedną z
wielkich tradycji myśli socjologicznej.
     Socjologia amerykańska była zawsze mocno zorientowana praktycznie. Rys nauki stosowanej
przejawiał się w szczególnej roli bieżących problemów społecznych, w rozwoju socjografii, badań
terenowych i case studies. Zainteresowaniom tym towarzyszyło skupienie nad metodami
badawczymi oraz - nieco później — zagadnieniami teoretycznymi. Dominujący wpływ szkoły
chicagowskiej w latach 1915-1930 określił na długo empiryczny charakter nauk społecznych w
Ameryce2. Inaczej niż w socjologii europejskiej brakowało w nich powiązań z szerszą refleksją
filozoficzną. To wszystko przyczyniło się do pomijania wymiaru historycznego w badaniach
społecznych. Profesjonalizacja socjologii odbywała się tam przez wyraźne oddzielenie od historii.
     Rozwijający się po drugiej wojnie światowej funkcjonalizm zaowocował imponującymi
studiami teoretycznymi Talcotta Parsonsa i Roberta Mertona oraz metodologicznymi m.in. Paula
Lazarsfelda. Ich ahistoryczny, skierowany na statykę charakter zastąpił wyjaśnienia ewolucyjne i
dyfuzyjne. Charakterystyczne dla socjologii amerykańskiej dotychczasowe nastawienie
prezentystyczne, empiryczne i mikrostrukturalne łączyło się z inspiracją naukami
psychologicznymi, a nie historycznymi. Wzbogacenie problematyki o pytania dotyczące
makroprocesów skierowało uwagę badaczy na funkcjonalistyczne tradycje brytyjskiej an-
tropologii. W ten sposób utrwalił się ahistoryczny charakter socjologii amerykańskiej 3.
     Socjologia historyczna nie miała szans rozwoju w środowisku zdominowanym przez idee
„wielkich teorii" lub zamkniętym w wąskim empiryzmie, tym bardziej że europejska tradycja
refleksji historycznej była obca socjologii amerykańskiej. Dopiero zwrócenie uwagi na dorobek
Alexisa de Tocqueville'a, a szczególnie Maxa Webera przetarło drogę perspektywie historycznej4.
Wzrost popularności myśli Karola Marksa w latach sześćdziesiątych również odegrał ważną rolę.
Twórczość Gramsciego, Lukacsa, szkoły frankfurckiej oraz wpływy Nowej Lewicy ugruntowały
silną pozycję marksizmu wśród socjologów historycznych. Ta tendencja wpłynęła na
interdyscyplinarne poszukiwania historyków i socjologów brytyjskich, takich jak E. P. Thompson,
Eric Hobsbawm, George Rude i Paul Anderson5-

     2
       Zob.: D. Wrong, The Present Conditlon of American Sociology, „Journal of Comparative Study of
Society and History", 1993, vol. 35, s. 186, oraz Jonathan H. T u mer, S. T u mer. Socjologia amerykańska w
poszukiwaniu tożsamości. Warszawa 1993, s. 112.
     3
        Zob.: W. Kwasniewicz, Przeciw lekceważeniu historycznego punktu widzenia w badaniach
socjologicznych, „Studia Socjologiczne", 1982, nr 1-2, s. 5-30 oraz P. Sztompka, Socjologia jako nauka
historyczna, „Studia Socjologiczne", 1988, nr 1-2, s. 5-32.
       Nowe, odmienne od Parsonsowskiego odczytanie Webera socjologia anglojęzyczna zawdzięcza pracom
Anthony Giddensa, Capilalism and Modem Social Theory, New York 1971 oraz Randalla Collinsa, Weber's
Last Theory of Capitalism. A Systematisation, „American Sociological Revicw", 1980, vol. 45(6), s. 925-942.
5
  Z wyjątkiem Paula Andersona, należącego do młodszego pokolenia badaczy, była to grupa historyków
aktywnych w Grupach Historycznych Brytyjskiej Partii Komunistycznej po II wojnie światowej. Zob.:
Alexander Callinicos, Making Histor/: Agency, Structure and Change in Social Theory, Cambridge 1987.
Socjologia historyczna — problemy przedsięwzięcia interdyscyplimniego                               5

    Geneza współczesnego porządku światowego, zwłaszcza powstanie industrialnego spo-
łeczeństwa kapitalistycznego, zainteresowały badaczy pod wpływem popularności teorii
modernizacji i rozwoju. Po II wojnie światowej socjologowie, zwłaszcza socjologowie polityki,
zaczęli zajmować się problemami powstania gospodarki rynkowej, rewolucji przemysłowej i
demokratycznego porządku politycznego. Kierunki rozwoju społeczeństw Trzeciego Świata stały
się tematem zainteresowań nie tylko polityków, ale i naukowców. Procesy modernizacyjne
ujmowano wtedy w kategoriach zjawisk endogenicznych, koniecznych i jednorodnych. W latach
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakwestionowano ten model. Pojawiły się koncepcje
rozwoju wielokierunkowego, warunkowanego lokalną tradycją i wpływem czynników
zewnętrznych6. Konsekwencją tej zmiany było nie tylko porzucenie perspektywy
europocentrycznej. Pociągnęła ona za sobą także rozszerzenie badań porównawczych o
konkretne, historyczne właściwości analizowanych społeczeństw7.
    Jedną z pierwszych propozycji poszerzenia refleksji o wymiar historyczny sformułował we
współczesnej socjologii anglosaskiej Charles Wright Mills w klasycznej pracy z 1959 roku The
Sociological Imagination6. Główną myślą tej książki jest przywrócenie związku refleksji
teoretycznej z badaniem rzeczywistości społecznej. W swojej krytyce limkcjonalizmu podkreślał
rolę kontekstu społecznego i unikalnych uwarunkowań cza-sowo-przestrzennych. Mills za
optymalną uznawał metodę historyczno-porównawczą W jej stosowaniu należy unikać zarówno
czystej procedury indukcyjnej, jak i ograniczania się do poziomu ogólnych modeli. Wtedy
metoda ta umożliwia „podejmowanie konkretnych problemów na historycznym poziomie
rzeczywistości"9.
    Lata sześćdziesiąte stanowiły początek szerszego „zwrotu antyteoretycznego" w socjologii i
zaowocowały m.in. Dahrendorfa krytyką funkcjonalizmu, Poppera krytyką mechanistycznego
marksizmu oraz krytyką metafory wzrostu i rozwoju, dokonaną przez Roberta Nisbeta w pracy
Social Change and History10. Schyłek popularności teorii funkcjonalnej, krytykowanej za brak
wyjaśniania zjawisk zmiany, władzy i konfliktu, miał duże znaczenie w powstawaniu
amerykańskiej socjologii historycznej. Krytyka funkcjonalizmu często była utożsamiana z
ruchami Nowej Lewicy i popularnością marksizmu oraz teorii konfliktu u schyłku lat
sześćdziesiątych. Upadek dominacji szkoły funkcjonalnej zapoczątkował panujący obecnie stan
fragmentacji, pluralizmu teoretycznego i postępującej specjalizacji. Sytuację współczesnej
refleksji socjologicznej charakteryzuje częsty rozziew między teorią a badaniami oraz
poszerzający się wachlarz

     6
       Krytykę teorii rozwoju można znaleźć m.in. w pracy Roberta Nisbeta, Social Change and History, New
York 1969. Autor wskazuje w niej na zjawiska stabilne, nie podlegające zmianie oraz krytykuje metaforę
wzrostu zakładającą kierunkowość, celowość, ciągłość i nieodwracalność zmiany społecznej. Podobnie Karl
Popper w Nędzy historycyzmu, podważając wartość „praw historycznych", postuluje zajęcie się badaniem
konkretnej rzeczywistości historycznej. Patrz: K. Popper, Nędza histo-rycyzmu, Warszawa 1984.
     7
       P. Sztompka, The Sociology of Social Change, Oxford 1994, s. 132-135.
     8
       C. Wright Mills, The Sociological Imagination, New York 1959.
   9
      Ibidem, s. 128.
         10
            R. Dahrendorf, Out of Utopia. Toward a Reorientation of Sociological Analysis, „American Journal
of Sociology", 1958, vol. 64; K. Popper, Nędza historycyzmu. Warszawa 1984; R. Nisbet, Social Change and
History, New York 1969, zob. też: P. Sztompka, The Renaissance of Historical Perspective in Sociology,
„International Sociology", 1986, vol. l, nr 3, s. 328.
6                                                                     Agnieszka Kolasa

podziałów wewnątrz samej teorii11. Jedną z dróg rozwoju stanowi socjologia
porów-nawczo-historyczna. Jej pozycję trudno jeszcze jednoznacznie ocenić, chociaż pojawiają się
próby zaliczenia jej, obok socjologii rozumiejącej i ujęcia ilościowego, do trzech głównych nurtów
we współczesnej socjologii amerykańskiej12. W dużym stopniu przyczyniła się ona w naukach
społecznych do przesunięcia akcentu z samoczynnego, mechanicznego funkcjonowania systemu
społecznego na swobodną aktywność podmiotów13.
    Do lat siedemdziesiątych w socjologii anglosaskiej prace socjohistoryczne pojawiały się
rzadko14. Działo się tak pomimo postępującej krytyki ahistoryzmu w socjologii, zwłaszcza w teorii
modernizacji. Większość socjologów trwała w nurcie badań terenowych o empirycznym i
bieżącym charakterze. Socjologia historyczna była domeną nielicznej grupy badaczy. Jednak
właśnie wtedy powstały prace zaliczane dzisiaj do klasyki amerykańskiej socjologii historycznej.
Są to dzieła o dużym zasięgu chronologicznym i problemowym. Ich twórcy z reguły pozostawali
na obrzeżach nauki akademickiej. Marginalizacja wynikała z interdyscyplinarnego charakteru ich
zainteresowań. Badacze ci byli wykształceni w tradycji funkcjonalnej, lecz czasy i lewicowe często
poglądy przywiodły ich ku różnym wersjom teorii konfliktu inspirowanym myślą Marksa i
Webera15. Popularność historycznej szkoły „Annales" także odegrała znaczną rolę w kształtowaniu
zainteresowania przeszłością wśród socjologów.


                          2. TWÓRCY SOCJOLOGII HISTORYCZNEJ
    Do twórców współczesnej anglosaskiej socjologii historycznej należą: S. N. Eisenstadt
reprezentujący tradycję funkcjonalną, Perry Andersen, Barrington Moore Jr., Theda Skocpol, E. P.
Thompson, Immanuel Wallerstein wywodzący się z nurtu neomarksistowskiego oraz Reinhard
Bendix i Charles Tilly inspirowani przez socjologię durkheimowską i weberowską16.
    Tematy podejmowane przez nich dotyczą genezy współczesnego społeczeństwa. Lokują się
blisko zagadnień socjologii polityki. Przedmioty badań stanowią: powstanie

     11
        D. Wrong, The Present Condition of American Sociology, op. cit., s. 186 oraz J. H. Turner, S. Turner.
Socjologia amerykańska w poszukiwaniu tożsamości, op. cit., przypis 2, s. 111—113.
     12
        N. Willey, The Current Interregnum in American Sociology, „Social Research", 1985, vol. 52, nr l.
     13
        P. Sztompka, Socjologia jako nauka historyczna, op. cit., przypis 3, s. 17.
     14
        Wątki historyczne pojawiały się w takich pracach jak: R. Bendix, Work and Authority in Industry:
Ideologies of Management m the Course of Industrialization, New York 1956; N. S m e l s e r, Social Change
in the Industrial Revolution: An Application of Theory to the British Cotlon Industry, Chicago 1959; S. M.
Lipset, Agrarian Socialism: The Cooperative Commonwealth Federation in Saskatchewan, Berkeley 1950; W.
Eberhard, Conauerors and Rulers: Social Forces in Medievul China, Leiden 1952; B. Moore Jr., Terror and
Progress, Cambridge 1956; R. N. Bellah, Tokugawa Religion: The Yalues of Pre-Industrial Japan, Glencoe
1957; S. M. Lipset, A Sociologist Looks al History, „Pacific Sociological Review", I nr l (Spring 1958). Por.:
V. Bonnell, The Uses of Theory, Concepts, and Comparisons in Historical Sociology, „Comparative Studies of
Society and History", 1980, vol. 22, nr 2.
     15
        „This was the old Weberian left, which provided a seedbed of ideas for critical thinking in sociology".
N. Willey, The Current Interregnum in American Sociology, op. cit., s. 196—197.
     16
        Zob.: T. Skocpol (ed),Vision and Method in Historical Sociology, New York 1984 oraz P. Sztompka.
Socjologia jako nauka historyczna, „Studia Socjologiczne", 1986, nr 2; tenże, The Rcnaissance of Historical
Perspective in Sociology, op. cit., przypis 10.
Socjologia historyczna — problemy przedsięwzięcia interdyscyplinarnego                          7

i upowszechnienie się gospodarki rynkowej, związki między początkami kapitalizmu a zmianami
w organizacji politycznej (w tym specyfika monarchii absolutnych jako formy przejściowej do
nowoczesnego państwa narodowego), geneza współczesnego państwa oraz zmiany legitymacji
władzy państwowej. Do istotnych zagadnień należy także historyczna analiza ruchów
społecznych i zjawiska rewolucji. Wszystkie prace powstały na podstawie metody porównawczej
poprzez zestawienie dziejów społeczeństw europejskich i niektórych nieeuropejskich (Japonii,
Chin, krajów Trzeciego Świata). Do klasycznych pozycji należą: Barringtona Moroe'a Social
Origins of Dictatorship and Democracy, Thedy Skocpol States and Social Revolutions, Reinharda
Bendixa Nation--Building and Citizenship, Perry Andersena Lineages of the Absolutist State,
Charlesa Tilly'ego The Vendee oraz The Rebellious Century 1830-193017.
    Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte przyniosły nie tylko coraz liczniejsze prace z zakresu
socjologii historycznej, lecz także pierwsze refleksje metodologiczne nad tą perspektywą
badawczą18. Wtedy dokonała się również instytucjonalizacja i szybki awans socjologii
historycznej wobec innych specjalności socjologii amerykańskiej. W 1983 roku powstała w
Amerykańskim Towarzystwie Socjologicznym sekcja socjologii porównawczo-historycznej.
Kilka lat później stała się ona wraz z m.in. sekcjami socjologii polityki i zmiany społecznej
trzecim co do wielkości blokiem tematycznym wśród ośmiu istniejących19 Zaczęły mnożyć się
konferencje i seminaria poświęcone metodom historycznym. Kursy socjologii historycznej
pojawiły się w programie większości uczelni amerykańskich. Punktami zwrotnymi w rozwoju
socjologii historycznej było ukazanie się w 1966 roku niezwykle wpływowej książki Barringtona
Moore'a Social Origins of Dictatorship and Democracy, ilościowe analizy historyczne Charlesa
Tilly'ego, oraz fakt przyznania prestiżowej Nagrody American Sociology Association im. P.
Sorokina kolejno dla Immanuela Wallersteina za pracę The Modern World-System w 1975 roku,
Jima Paige'a za Agrarian Revolution w 1976, Paula Andersona za Considerations on Western
Marxism w 1977 i Thedy Skocpol za States and Social Revolutions w 1980 roku20. Powstały
ośrodki badawcze: Immanuela Wallersteina Centrum Badawcze im. Ferdynanda Braudela na
Uniwersytecie Nowojorskim w Bing-hampton, Charlesa Tilly'ego Centrum Badania Organizacji
Społecznych (CSRO) na Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor, a od 1984 roku Centrum Badania
Zmiany Społecznej (CSSC) w New School for Social Research w Nowym Jorku21. W początku

    17
       B. Moore, Social Origins a/Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant in the Making of the
Modern World, Boston 1966; T. Skocpol, States and Social Revolutions, Cambridge 1979; R. Ben-dix,
Nation-Building and Citizenship, New York 1964; P. Andersen, Lineages of the Absolutist State, London
1974: C. Tilly, The Vendee. London 1964: C. Tilly, et al.. The Rebellious Century 1830-1930. London 1975.
    18
       Por. m.in. A. Stinchcombe, Theoretical Methods in Social History, New York 1978; P. Abrams,
Historical Sociology, Ithaca 1982; T. Skocpol (ed), Vision, and Method in Historical Sociology, op. cit.,
przypis 16: C. Tilly, As Sociology Meets History, New York 1981; tenże, Big Structures, Large Processes,
Huge Comparisons, New York 1984; P. Burke, Sociology and History, Cambridge 1980.
    19
       J. G. E n ni s, The Social Organisation of Sociological Knowledge: Modeling the Intersection of
Specialties. „American Sociological Review", April 1992, vol. 57, s. 259-265.
    20
       N. Willey, The Current Interregnum..., op. cit., przypis 15, s. 197.
    21
       P. Sztompka, Socjologia jako nauka historyczna, op. cit., przypis 3, s. 18.
8                                                                     Agnieszka Kolasa

lat osiemdziesiątych jedna czwarta artykułów w głównych periodykach socjologicznych w języku
angielskim była pisana z uwzględnieniem ujęcia historycznego 22. Także w socjologii brytyjskiej
umacniał się nurt badań historycznych, reprezentowany przez Ernesta Gellnera, Johna A. Halla i
Michaela Manna23. Nastał „złoty wiek socjologii historycznej"24. Po latach sporów wydaje się, że
socjologia i historia „schodzą się" obecnie na amerykańskich uniwersytetach25.
     Niedawno przeprowadzone badania nad subdyscyplinami socjologicznymi w Stanach
Zjednoczonych pokazują istnienie silnego kierunku political and macroso-ciology. W jego ramach
wyróżnia się takie specjalności jak: socjologię polityki, socjologię zmiany społecznej, socjologię
porównawczą i makrosocjologię, socjologię rozwoju oraz socjologię ruchów społecznych.
Mieszczą się tu również zagadnienia socjoekonomiczne wraz z wąską dziedziną socjologii
konfliktu światowego. Badania prowadzone w ramach tych wszystkich specjalności mają charakter
socjo-historyczny26.


                                    3. HISTORIA SPOŁECZNA
     W tym samym czasie, w którym nastąpiły zmiany w socjologii amerykańskiej, dokonało się
przeorientowanie teoretyczne wśród tamtejszych historyków. W końcu lat pięćdziesiątych do głosu
zaczęła dochodzić grupa młodych historyków próbujących uprawiać historię jako naukę społeczną
(social science history). Odeszli oni od historii politycznej i badania roli jednostek, a skierowali się
ku analizie czynników ekonomicznych i społecznych. Powstała historia ilościowa, upowszechniły
się badania dziejów mentalności, ruchów masowych, przemocy i rewolucji. Wzorem nowego,
interdyscyplinarnego ujęcia stała się nowa historia gospodarcza. W tej bowiem specjalności od
dawna istniał bezpośredni kontakt między badaczami dwóch dyscyplin 27. Temu podejściu
przyświecało przekonanie, że należy „stosować teorie innych nauk społecznych do historycznego
badania, stosować metody naukowe testujące wyłaniające się hipotezy"28. Ekonometria
wprowadziła do praktyki badawczej historyków jasne modelowanie, metody ilościowe oraz
zainteresowanie wydarzeniami powtarzającymi się i dotyczącymi zbiorowości. Badacze zwrócili
uwagę na nowy typ źródeł — dane masowe, standardowy produkt biurokracji. Wypracowali także
odmienny sposób ich


    22
        D. Smith, The Rise of Historical Sociology, Oxford 1991, s. 2.
    23
        E. G e line r. Plough, Sword and Book: The Structure of Human History, Glasgow 1988;
J. A. Hall, Powers and Liberties: The Causes and Consequences of the Rise of the West, Oxford 1985;
M, Mann, The Sources of Social Power, vol. 1, New York 1986, vol. 2, New York 1993.
     24
        R. Collins, Three Sociological Traditions, Oxford 1985, s. 107.
     25
        J. H. Turner, S. Turner, Socjologia amerykańska w poszukiwaniu tożsamości, up. cii., przypis 2, s. 180.
     26
        J. G. E n n i s. The Social Organization of Sociological Knowledge: Modeling the Intersection of
Specialties, op. cit., przypis 19, s. 259-265.
     27
        J. Pomorski, Historyk i metodologia, Lublin 1991, s. 105-106.
     28
        D. C. North, Growth and Welfare in the American Past: A New Economic History, Englewood Cliffs
1966, s. VII; cyt. za: J. Pomorski, Historyk i metodologia, op. cit., s. 106
Socjologia historyczna — problemy przedsięwzięcia interdyscyplinarnego                             9

analizy29. Te rewolucyjne przemiany zaowocowały powstaniem kilku nowych specjalności,
takich jak: psychohistoria, nowa historia społeczna, historia kwantytatywna, nowa historia
polityczna, family history i inne30. Amerykańska socjologia historyczna także znajduje się w
spektrum tego nowego podejścia do badań historycznych.
     Podobne próby przeorientowania modelu uprawiania historii można dostrzec w hi-
 storiografiach europejskich. Francuska tradycja szkoły „Annales" i historii globalnej Fernanda
 Braudela dala początek tzw. La Nouvelle Histoire. W Niemczech nowa historia społeczna pod
 nazwą Sozialgeschichte rozwinęła się w środowisku badaczy dziejów najnowszych31. W
 Wielkiej Brytanii zainteresowanie naukami społecznymi upowszechniło się wśród
 marksistowskich historyków, związanych w latach powojennych z partią komunistyczną, takich
 jak Eric Hobsbawm, E. P. Thompson czy Perry Andersen32.
     W powyższych przypadkach wyraźne przypisanie ich do nurtu historii społecznej czy
 socjologii historycznej ma charakter nieco arbitralny. Założenia metodologiczne, sposób
 prowadzenia badań, wreszcie problemy interesujące badaczy są często identyczne. Bliskość ta
 przybiera również formy instytucjonalne, jak np. w postaci wydawania wspólnych czasopism.
 Od dawna ukazuje się w Stanach Zjednoczonych i Europie wiele pism socjohistorycznych,
 między nimi od roku 1958 „Comparative Studies in Society and History" — kwartalnik
 założony przez historyków, propagujący porównawcze analizy socjohistoryczne 33.


         4. CHARAKTERYSTYKA ODRĘBNOŚCI SOCJOLOGII HISTORYCZNEJ
    Socjologia historyczna stanowi próbę przedsięwzięcia interdyscyplinarnego. Stąd wynikają
jej specyficzne cechy oraz typowe trudności metodologiczne. Wpisuje się ona w długą tradycję
badań dotyczących makrostruktur i procesów zmiany. Pod jedną nazwą kryją się zarówno prace
ogólne, modelujące wielkie obszary czasowe i przestrzenne, jak i empiryczne analizy wybranych
procesów czy wydarzeń historycznych. Rozpiętość pomiędzy historiozofią czy ogólnymi
teoriami zmiany a studiami konkretnych problemów socjohistorycznych stanowi pierwszą
trudność w samookreśleniu się tej dyscypliny
    Do elementów wspólnych wszystkim pracom z socjologii historycznej należy ujmowanie
rzeczywistości społecznej jako procesu, podkreślanie roli momentu historycznego oraz tempa i
rytmu przekształceń. Na zmianę społeczną składają się liczne, różnokie-

    29
       Zob.: J. Pomorski, Paradygmat „New Economic History": Studium z teorii rozwoju nauki historycznej,
Lublin 1985; o kwantytatywnej nowej historii społecznej zob.: M. Karnmen (ed), The Past Before Us:
Contemporary Historical Writing in the United States, Ithaca 1980, rozdz. 18 i 19.
    30
       Na temat miejsca i metod ilościowych w family history patrz: Barbara Laslett, Beyond Meth-iidiihigy:
The Place of Theory in Quantitative Historical Research, ,,American Sociological Review". 1980, vol. 45, s.
214-228.
    31
       J. Pomorski, Historyk i metodologia, op. cit., przypis 27, s. 5, 99-105.
    32
       A. Callinicos, Making History: Agency, Structure and Change w Social Theory, op. cit., przypis 5, s.
23.
    33
       S. L. Thrupp, Diachronic Methods in Comparative Politics [w:] R. T. Holt, J. E. Turner fóds), The
Methodology of Comparative Research, New York 1970, s. 357.
l O __ ____________________________________Agnieszka Kolasa

runkowe procesy o charakterze kumulatywnym. Ich pierwotnymi sprawcami są działający ludzie,
ograniczani przez istniejące struktury. Ta perspektywa podkreśla, że świat nie rozwija się
jednotorowo, lecz że sytuacje wcześniejsze istotnie wpływają na możliwe alternatywy rozwoju.
Akcentuje także znaczenie ludzi jako twórców rzeczywistości społecznej.
     Wśród zwolenników podejścia historycznego są tacy, dla których stanowi ono istotę każdej
socjologii z prawdziwego zdarzenia34. Separacja socjologii i historii bywa rozumiana jako sztuczna
i szkodliwa nie tylko w zakresie przedmiotu, ale także metod i celów badawczych 35. W tym
krańcowym ujęciu wyraża się przekonanie o możliwości pogodzenia socjologicznego dążenia ku
modelom ogólnym z właściwą historykom narracyjną, opisową drogą wierności konkretowi36. Inne
stanowiska ograniczają się do podkreślania pożytków dla socjologii, zwłaszcza dla budowania i
testowania wartościowych teorii i modeli o makrostrukturach i zmianie społecznej37. Ponadto
opisywanie genezy nowoczesnego świata i historycznych przyczyn procesów przekształcających
jego oblicze wiąże badania socjologów historycznych z centralnym nurtem współczesnej refleksji
socjologicznej.

                              4.1. TRZY TYPY SOCJOLOGII HISTORYCZNEJ
     Zdefiniowanie pola badawczego socjologii historycznej i jednoznaczne określenie jej metod
jest trudne. Wielość podejmowanych problemów badawczych oraz różnorodność orientacji
epistemologicznych, teoretycznych i metodologicznych znajduje wyraz w trzech typach strategii
badawczych38.

                  4.1.1. Zastosowanie ogólnego modelu teoretycznego do historii
    Głównym celem tej drogi jest ukazanie wewnętrznej logiki wybranej teorii. Konkretne
przykłady historyczne służą testowaniu, doprecyzowaniu czy zoperacjonalizo-waniu modelu. Taki
charakter mają np. prace pisane w tradycji funkcjonalnej, jak Neila Smelsera Social Change in the
Industrial Revolution, czy neoewolucyjnej, jak Gerharda Lenskiego Power and Priviledge39. W
tych analizach przejawia się skłonność do arbitralnego budowania modelu oraz równie arbitralnego
zastosowania go do wybranych przypadków historycznych. Często w tego typu badaniach materiał
historyczny pełni funkcje wyłącznie ilustracyjne. Nie służy uprawomocnieniu teorii lub jej wery-

    34
        C. W right Mills, The Sociological Imagination, op. cit., przypis 8, s. 146.
    35
         P. Abrams, Historical Sociology, Ithca 1982, s. IX i 300; A. Giddens, The Constitution of Society:
Outline o f the Theory of Structiiration, Cambridge 1984, s. 230.
     36
        M.in.: P. Abrams, Historical Sociology..., op. cit., s. 187.
     37
        T. Skocpol(ed), Vision and Method... ,op. cit., przypis 16, s. 19; A. Stinchcombe, Theoretical Methods...,
op. cit., przypis 18, s. l; G. C. Homans, rec. pracy A. Stinchcombe'a [w:] „Theory and Society", vol. 12 (1983),
s. 682.
     38
        Zob.: T. Skocpol (ed), Vision ana Method..., op. cit., rozdz. 11; S. Kalberg, Max Weber's Comparative
Historical Sociology, Cambridge 1994, s. 4.
         39
           N. S m e l s er, Social Change in the Industrial Revolution: An. Application of Theory to the British
Cotton Industry, New York 1959; G. Lenski, Power and Priviledge: A Theory of Social Stratification. New
York 1966.
Socjologia      historyczna       —        problemy       przedsięwzięcia        interdyscyplinarnego
11

fikacji, gdyż przykłady dobierane są w kategoriach uprzednio przyjętego modelu. Poszerzanie
rozważań o bogatszy zestaw faktów historycznych nie daje wtedy odpowiednich korzyści
metodologicznych. W ostatnich latach próbę uporania się z tą słabością widać w teorii systemu
światowego Immanuela Wallersteina. W stworzonym przez niego Centrum Badania Zmiany
Społecznej im. Ferdynanda Braudela prowadzi się studia nad powstaniem i rozwojem trzech
historycznych systemów światowych:
minisystemów, imperiów światowych i gospodarki światowej. Wychodząc z perspektywy
marksowskiej i modyfikując teorie rozwoju Wallerstein stworzył ogólną, interdyscyplinarną
koncepcję społeczeństwa globalnego. Teoria ta umożliwia opisanie i wyjaśnienie historycznej
odrębności różnych dróg rozwoju w kategoriach genezy i rozprzestrzeniania się światowego
systemu kapitalistycznego. Akcentuje ona jego wewnętrzne zróżnicowanie, a zwłaszcza
odmienności wynikające z podziału na regiony: centrum, peryferii i półperyferii40.

                          4.1.2. Perspektywa historyczno-interpretacyjna
     To ujęcie stanowi reakcję na funkcjonalne, marksistowskie czy inne ogólne schematy dziejów.
Polega na tworzeniu interpretacji przeszłości wiernej roli konkretnych przypadków. Akcentuje się
tutaj kontekst kulturowy, intencje aktorów i unikalne cechy rozpatrywanych zjawisk. Badaniem
sterują wybrane pojęcia, kategorie, problemy. Autorzy rzadko zajmują się odkrywaniem związków
przyczynowych dających się uogólnić. Analizy koncentrują się na niewielu przypadkach. Ta
perspektywa charakteryzuje się największą wiernością wobec historycznej niepowtarzalności i
złożoności. Przykładami jej zastosowania są prace Reinharda Bendixa, Charlesa Tilly'ego, Victorii
Bonnell i Mi-chaela Manna41.

                          4.1.3. Perspektywa przyczynowo-analityczna
     Celem tego ujęcia jest konstruowanie modeli wyjaśniających na podstawie analizy
konkretnych przypadków historycznych. Zakłada ono istnienie regularności przyczynowych
dających się odkryć przy badaniu rzeczywistości historycznej. Opisujące je gene-ralizacje są
ograniczone do określonego kontekstu czasowego i przestrzennego. Perspektywa analityczna stara
się unikać skrajności dwóch poprzednich. W odróżnieniu od nich posiada dość wyraźny program
badawczy. Jego istotny element stanowi kwestia kontrolowania zmiennych, zwłaszcza odróżnienia
przyczyn ważnych od mniej znaczących. Poza tym w takich analizach pojawia się problem założeń
i teorii ukrytych za wypracowanymi modelami przyczynowymi. Jednak zdaniem zwolenników
tego podejścia tylko ono umożliwia socjologom formułowanie lepszych modeli i teorii, dzięki
szcze-

     40
        I. Wallerstein, The Modern World System: Capitalist Agriculture and the Origins of the European
Economy in the 16th Century, vol. 1, New York 1974, vol. 2 Mercantilism and the Consolidation of the
European World-Economy 1600-1750, New York 1980, vol. 3 The Second Era of Great Expansion of the
Capitalist World-Economy, 1730-1840's, New York 1989.
 41
    R. Bendix, Nation-Building and Citizenship, New York 1964; tenże. Kings or People: Power and the
Mandate to Rule, New York 1978; C. Tilly, The Contentious French, Cambridge 1986;
M. Mann, The Sources of Social Power, t. 1-2, Cambridge 1993.
12                                                                                                 Agnieszka
Kolasa

gotowej konfrontacji ze zmienną różnorodnością materii historycznej. Daje to możliwość
krytykowania i dyskwalifikowania błędnych hipotez, modeli i teorii 42. Do socjohistory-cznych
analiz przyczynowych należą prace: Barringtona Moore'a Social Origins of Dictatorship and
Democracy, Thedy Skocpol States and Social Revolutions czy Charlesa Tilly'ego The Vendee. W
tych analizach ustala się regularności i formułuje twierdzenia przyczynowe na podstawie
porównywanych przypadków. Ta procedura opiera się na wnioskowaniu indukcyjnym. Rezultaty
badań mają charakter uogólnień, ograniczonych jednak do rozpatrywanych przypadków43.
      Klasycznym przykładem porównania analitycznego jest praca Barringtona Moore'a Social
 Origins of Dictatorship and Democracy. Główne pytanie dotyczyło takich form przekształceń
 modernizacyjnych w społeczeństwach agrarnych, które okazały się sprzyjające dla ustroju
 demokratycznego. Moore starał się zrozumieć relacje pomiędzy zmianą ekonomiczną a polityczną.
 Zdaniem autora głównym czynnikiem wpływającym na kształt i kierunek przekształceń
 politycznych są stosunki panujące między ziemiań-stwem a chłopami. Pochodzenie trzech
 współczesnych systemów politycznych: demokracji, faszyzmu i komunizmu, zostało uzasadnione
 sposobem rozwiązania kwestii rolnej w powiązaniu ze zmianami w układzie stosunków klasowych
 i systemie władzy państwowej. Dokonując porównań historii Anglii, Francji, USA, Chin, Japonii,
 Indii oraz częściowo Rosji i Niemiec Moore poszukiwał zasady zmienności ustrojów po-
 litycznych. Porównania łączył z rozbudowanymi studiami przypadków. Jego książka stanowi
 przykład połączenia wierności kontekstowi historycznemu z formułowaniem ogólnych wniosków.
      Barrington Moore dokonał porównania wybranych aspektów historii różnych społeczeństw i
 ustalił konfiguracje czynników sprzyjających lub nie sprzyjających powstaniu określonych form
 politycznych. Taka analiza ustaliła na długo styl i kierunek badań historyczno-porównawczych.


               5. METODA PORÓWNAWCZA W SOCJOLOGII HISTORYCZNEJ
     Popularność metody porównawczej w badaniach socjohistorycznych wiąże się z po-
wszechnym jej stosowaniem w makroanalizach zjawisk politycznych, zwłaszcza w teorii
modernizacji. Wykorzystanie komparatystyki do zagadnień historycznych spowodowało rozwój
refleksji nad typami porównań, ich wartością oraz nad prawomocnością tej metody wobec materii
historycznej.
     W praktyce badawczej socjologów historycznych wyróżnia się cztery strategie analiz
porównawczych: porównania indywidualizujące, których celem jest wskazywanie unikalności
badanych przypadków; uniwersalizujące, czyli poszukiwanie cech wspólnych, modelowych;
porównania wariancyjne — do odkrywania zasady zmienności cech ba-


        T. Skocpol (ed). Vision and Method..., op. cit., przypis 16, s. 385 oraz T. Skocpol, M.Somers. The Uses
of Comparative History in Macrosocial Inquiry, „Comparative Study of Society and History", April 1980, vol.
22, nr 2, s. 193-194.
        T. Skocpol, M. Somers, The Uses of Comparative History in Macrosocial Inquiry, ibidem, s. 195; T.
Skocpol (ed). Vision and Method..., ibidem, s. 389.
Socjologia historyczna — problemy przedsięwzięcia interdyscyplinarnego                            13

danych przypadków; oraz kontekstowe, w których różnice między przypadkami są wyjaśniane
jako konsekwencje umiejscowienia w całości szerszej struktury44.
     Porównania indywidualizujące mają na celu poszukiwanie unikalności historycznej
 opisywanych zjawisk. Wyjaśnianie zostaje tu zastąpione wiernością wobec kontekstu i
 szczegółu. Konsekwencją jest skłonność do determinizmu genetycznego oraz do ukrytych
 założeń i niejasności w odróżnianiu zmiennych zależnych i niezależnych w porównywanych
 przypadkach.
     W porównaniach uniwersalizujących zakłada się homogeniczność przypadków, ich
 zasadnicze podobieństwo oraz pomija kwestię systematycznego lub przypadkowego
 zróżnicowania45. Pomagają one jednak w uzyskaniu jasnego obrazu, porządkują przypadki i tym
 samym wyczulają badaczy nie tylko na ewentualne podobieństwa, ale i różnice.
     Porównania wariancyjne umożliwiają rozszerzanie odkrytej zasady na nowe przypadki pod
 warunkiem, że zarówno testowane hipotezy oraz porównywane zmienne zostały precyzyjnie
 zdefiniowane. Istotnym wymogiem jest ich wzajemna niezależność oraz porównywalność
 względem badanych zagadnień.
     W porównaniach kontekstowych wymagania metodologiczne obejmują zbudowanie zarówno
 modelu systemu, jak i teorii jego działania. Ta strategia badawcza łatwo może zamienić się w
 wyjaśnienia funkcjonalne, które są z natury trudne do weryfikacji i często przybierają postać
 tautologii. Porównania kontekstowe uważane są jednak za cenne i szczególnie przydatne dla
 badań socjohistorycznych ze względu na osadzanie analizy w kontekście szerszych,
 historycznych struktur i procesów oraz dzięki ukazywaniu rzeczywistości społecznej jako sieci
 wzajemnie powiązanych relacji46.
     Wymienione rodzaje porównań łączą się z trzema strategiami uprawiania socjologii
 historycznej47.     Porównania      indywidualizujące       są    związane     z      ujęciem
 historyczno-inter-pretacyjnym, a kontekstowe z procedurą stosowania modelu teoretycznego do
 historii Natomiast porównania uniwersalizujące i wariancyjne stanowią alternatywne
 rozwiązania strategii analitycznej.


                       6. PROBLEMY METODOLOGICZNE SOCJOLOGII
                             HISTORYCZNO-PORÓWNAWCZEJ
    Kilkudziesięcioletnie doświadczenia socjologii historycznej wskazują na główne problemy
metodologiczne tego interdyscyplinarnego przedsięwzięcia. Refleksja koncentruje się wokół
właściwości metody porównawczej oraz trudności integracji podejścia historycznego i
socjologicznego. Obie te kwestie ściśle się ze sobą wiążą.
    W literaturze przedmiotu dość powszechne jest akcentowanie wyjaśniającej funkcji analiz
socjohistorycznych. Uznaje się ją za główny element odróżniający te badania od

        44
       Zob.: C. Tilly, Big Structures, Large Processes, Huge Comparisons, op. cit., przypis 18, rozdz. 5—8.
   45                        46
     Ibidem, s. 97-115.         Ibidem, s. 125-126 i 147.
       47
          Por,: T. Skocpol, M. Soiners, The Uses of Comparative History in Macrosocial Inquiry, op. cit..
przypis 42, s. 174-197 oraz P. McMichael, Incorporating Comparison within a World-Historical Perspective:
An Alternative Comparative Method, „ American Sociological Review", June 1990, vol. 55, s. 385-397
14                                                                  Agnieszka Kolasa

praktyki historyków. Jednak właśnie postulat łączenia historyczności zjawisk z wymogami jasnego
modelowania stanowi źródło zasadniczych trudności. Socjologia porównawczo--historyczna
powstała na podstawie rozbudowanych teorii zmiany społecznej, takich jak teoria funkcjonalna,
modernizacji czy marksistowska lub weberowska analiza genezy kapitalizmu. Równocześnie od
początku była reakcją na dominację ahistorycznych wersji tych teorii. Zrodziła się ze stwierdzenia
nieprzystawalności ogólnych modeli teoretycznych do rzeczywistości historycznej. Zgodnie więc
podkreśla się złożoność, unikalność i przypadkowy charakter życia społecznego, w którym wymiar
czasu i przestrzeni odgrywa rolę szczególną. Każda próba wyjaśniania musi mieć ograniczony
charakter i wyraźnie określony zasięg czasowy i przestrzenny. Pomimo to socjologowie
historyczni dążą do sprostania wymogom wyraźnego formułowania założeń, jasnego
modelowania, możliwie pełnego kontrolowania warunków porównania i wreszcie budowania
sprawdzalnych hipotez. Poszukiwania koncentrują się wokół głównego problemu metodolo-
gicznego socjologii porównawczej: przejścia między ideą ogólnej drogi rozwoju a konkretnymi,
indywidualnymi trajektoriami zmiany. Ten dylemat znajduje wyraz w trudnościach każdego z
czterech typów porównań. Jest także wyraźnie widoczny w podziale na trzy rodzaje strategii
badawczych.
     Metoda porównawczo-historyczna stwarza także problemy prawomocności związane z
 dokonywaniem wstępnych założeń. Nie zawsze są one uświadamiane przez badaczy. Porównań
 zwykle dokonuje się na poziomie społeczeństw, tzn. państw narodowych lub ich historycznych
 poprzedników. Zakłada się więc ich współmierność i niezależność jako przypadków. Często
 wtedy pomija się odrębność kulturową i kontekstowe powiązania między przypadkami. Poddać
 dzieje różnych społeczeństw temu samemu zbiorowi zmiennych wyjaśniających oznacza
 zinterpretować je w kategoriach jednej wybranej kultury48. Taka jednostka analizy powoduje także
 trudności w wyizolowaniu zmiennych, zwłaszcza wobec względnie małej liczby społeczeństw —
 państw narodowych49. Przyjmowanie takich jednostek analizy wywodzi się z tradycji badań
 socjologii polityki i politologii, pozostających pod wpływem teorii rozwoju i modernizacji.
 Stopniowe odrzucanie tej perspektywy w latach siedemdziesiątych otwiera pole dla nowych pro-
 pozycji i pomysłów. Wśród socjologów historycznych pojawiają się zdania, iż kategoria
 społeczeństwa jako jednostki porównania jest nieprzydatna i myląca. Stanowi ono twór sztuczny,
 bez praktycznego kryterium wyodrębnienia, w rezultacie sprowadzający się do współczesnego
 państwa narodowego. Lepiej więc badać procesy i struktury, którebowiem można wyodrębnić i
 precyzyjnie zdefiniować50.
     Problem niewspółmierności pojęć w socjologii porównawczej dotyczy jeszcze jednego
 zagadnienia. Pojęcia naukowe są konstruktami nadbudowanymi nad pojęciami społecznymi. Stąd
 rodzi się trudność w znalezieniu wspólnej płaszczyzny porównań. Jej przezwyciężenia można
 poszukiwać w obecnych kierunkach rozwoju socjologii i świata

        48
          B. B a d i e, Comparative Analysis and Historical Sociology,,,International Social Science Journal",
August 1992, nr 133, s. 321.
        49
           I. V a 11 i e r (ed), Comparative Methods in Sociology: Essays on Trends and Applications, Berkeley
1971, s. 272.
        50
          C. Tilly, Tkacze, kopacze i egzegeci w historii społecznej, „Historyka", T. XIX, 1989, s. 40.
Socjologia       historyczna        —        problemy        przedsięwzięcia         interdyscyplinarnego
15

społecznego51. Tendencje globalizacyjne z jednej strony oraz internacjonalizacja i ujednolicanie
się języka i aparatu pojęciowego socjologii z drugiej ułatwiają zbieżność obu typów pojęć.
     Znaczenie modeli teoretycznych w analizach socjohistorycznych jest kwestią istotną, jako że
 każde wyjaśnienie genetyczne opiera się na modelu opisującym mechanizm zachodzenia
 stwierdzonych zależności. Tak więc ogólne teorie czy choćby tylko założenia lub kategorie
 porządkujące stanowią nieodłączny składnik każdej takiej analizy. Główną intencją poszukiwań
 metodologicznych w socjologii historycznej jest zakorzenienie teorii i modelu w rzeczywistości
 historycznej lub sformułowanie teorii ugruntowanej historycznie. W tym kierunku zmierzają
 zainteresowania badawcze Char-lesa Tilly'ego. Przykładem takiej próby może być także teoria
 systemu światowego Immanuela Wallersteina52.
     Analiza powstania i rozprzestrzeniania się światowego systemu gospodarki kapitalistycznej
 stała się ramą dokonywania porównań i opisu historii konkretnych społeczeństw. Opisanie
 dziejów kapitalistycznego systemu światowego stanowi jednocześnie próbę wyjaśnienia jego
 mechanizmu. Rzeczywista transformacja zachodzi tylko na poziomie systemowym. Zmiany
 poszczególnych społeczeństw są jedynie wyrazem procesów wewnętrznych, np. rozszerzania się
 systemu53.
     W porównaniach makrosocjologicznych trudno uniknąć pułapki „niewidzialnej ręki", czyli
 mechanizmu ukrytego oraz działającego ponad i poza ludźmi. Wyjaśnienia często mają charakter
 strukturalny. Pomijają rzeczywistą, aktywną rolę ludzi w procesach społecznych. Dodając do
 tego zarzuty o niemożności testowania i weryfikacji hipotez oraz poleganiu na niewielkiej liczbie
 ogólnych „ciężkich" zmiennych, formułuje się czasem wniosek o ograniczeniu aspiracji
 socjologii historycznej. Jej domeną winno być analizowanie wybranych fragmentów dziejów w
 kategoriach socjologicznych oraz ukazywanie ich różnorodności i wzajemnej
 nieredukowalności54. Według innych badaczy przejście od poszukiwania elementów
 uniwersalnych do wskazywania elementów różnicujących stanowi symptom szerszej zmiany
 paradygma-tycznej. Polega ona na przejściu od tradycji nauki pozytywistycznej do socjologii
 humanistycznej55.
     Propozycja Wallersteina stanowi przykład akcentowania możliwości interpretacyjnych
 metody porównawczej. Podejście inne, alternatywne zwraca uwagę na jej własności formalne
 oraz analityczny i statystyczny charakter. Te dwa krańcowe sposoby zastosowania porównań
 próbuje się łączyć w celu stworzenia strategii pozbawionej ograniczeń każdego z nich. Taką
 próbą jest incorporated comparison. Polega ono na konstruowaniu ogólnego systemu, pewnej
 całości wyjaśniającej jako procedury metodologicznej poprzez obudowywanie badanych zjawisk
 kontekstem

   51
        P. S x to m p k a. Conceptual Frameworks in Comparative Inquiry, „International Sociology", 1988. nr
3, s. 207-218.
     52
        I. Wallerstein. The Modern World System..., op. cit., przypis 40.
     53
        l. Wallerstcin, Od feudalizmu do kapitalizmu —jedno czy wiele przejść? [w:] red. A. Czar-nota, A.
Zybertowicz, Interpretacje wielkiej transformacji. Warszawa 1988, s. 89—107.
     54
        B. B a di e. Comparative Analysis and Historical Sociology, op. cit., przypis 48, s. 326—327.
     55
        P. Sztompka, Conceptual Frameworks in Comparative Inquiry, ibidem, s. 216.
16
Agnieszka Kolasa

historycznym. Do pewnego stopnia przypomina to postępowanie w teorii systemu światowego
Wallersteina, chociaż nie zakłada się tutaj istnienia ogólnego systemu 56. Ujęcie nie ma charakteru
strukturalnego, lecz formatywny. Układ odniesienia wyłania się z rozpatrywanych przypadków.
      Rozróżnieniu na interpretacyjny i formalny typ porównań towarzyszy podział na porównania
 jakościowe (intensywne) i ilościowe (ekstensywne). Te pierwsze, oparte na ograniczonej liczbie
 przypadków i analizie logicznej, wywodzą się z tradycji socjologii Maxa Webera. W badaniach
 makro procesów społecznych należą do metod dominujących. Metody jakościowe charakteryzują
 się holistycznym ujęciem poszukującym złożonych uwarunkowań. Budowane wyjaśnienia
 uwzględniają unikalność przypadków, tym samym muszą obejmować także nieregularności.
 Sprzyja to formułowaniu nowych propozycji teoretycznych. Porównania ekstensywne są
 zorientowane na zmienne dające się wyrazić w postaci ilościowej. Różnorodność historyczna jest
 w nich ujmowana w kategoriach ogólnych, zredukowanych do kilku skwantyfikowanych
 zmiennych. Korzenie tej strategii sięgają socjologii Durkheima. Obie są wzajemnie
 komplementarne, chociaż często metody jakościowe są błędnie traktowane jako dalekie
 przybliżenie metod ilościowych57.
      Podobnie jak przy podziale na interpretacyjny i formalny typ porównań, także i przy tym
 rozróżnieniu pojawiają się pomysły połączenia obu typów porównań. Ostre oddzielenie obu
 strategii było rezultatem dominującego do niedawna nomotetycznego ideału teorii w naukach
 społecznych. Do poszukiwania drogi pośredniej skłania rosnące zainteresowanie historycznym
 wymiarem zjawisk. Wynika ono zarówno z rozwoju nowych kierunków teoretycznych, jak i ze
 społecznego zapotrzebowania na naukowy opis procesów tworzących współczesny świat. W
 wymiarze metodologicznym zbliżenie to ma polegać na stworzeniu strategii łączących logikę i
 atrybuty badania intensywnego z operowaniem dużą liczbą przypadków. Temu celowi ma służyć
 np. zastosowanie techniki redukcji danych opartej na algebrze boleańskiej (logice
 zerojedynkowej). Umożliwia ona analizowanie konfiguracji zmiennych w sytuacjach o licznych i
 złożonych przyczynach58. Wszystkie te poszukiwania skupiają się wokół głównego problemu
 metodologicznego socjologii porównawczej, jakim jest połączenie ogólnej koncepcji zmiany
 społecznej (lub modeli poszczególnych dróg przekształceń) z konkretnymi, historycznymi
 trajektoriami zmiany.


        56
           Zob.: P. M c Michael, Incorporating Comparison within a World-Historical Perspective: An
Alternative Comparative Method, op. cit., przypis 47, s. 385-397; tenże, Rethinking Comparative Analysis in a
Post-deveiopmentalist Context, „International Social Science Journal", August 1992, nr 133, s. 351-362.
     57
        Zob.: C. Ragin, D. Z a ret, Theory and Method in Comparative Research: Two Strategies, „Social
Forces", vol. 61, 1983, s. 731; C. Ragin, Comparative Sociology and the Comparative Method, „International
Journal of Comparative Sociology", vol. XXII, 1981, nr 1-2, s. 102-120; tenże, Comparative Method: Moving
Beyond Qualitative and Quantitative Strategies, Berkeley 1987, s. VIII i 3-32;
tenże, New Directions in Comparative Research [w:] M. Kohn (ed), Cross-National Research in Sociology,
Sage Publication, Newbury Park 1989, s. 57-75.
         58
           Zob.: C. Ragin, Comparative Method..., op. cit., przypis 57; tenże. New Directions in Comparative
Research, op. cit., przypis 57.
Socjologia historyczna —problemy przedsięwzięcia interdyscyplinarnego                             17

         7. ZWIĄZKI SOCJOLOGII HISTORYCZNEJ ZE WSPÓŁCZESNĄ REFLEKSJĄ
                                  TEORETYCZNĄ
    Status socjologii historycznej staje się w ostatnim czasie coraz wyższy, a perspektywa
historyczna upowszechnia się w zainteresowaniach socjologów. Spotkać można opinie, że staje się
ona powoli jedną z głównych dróg rozwoju współczesnej refleksji socjologicznej59. Socjologia
historyczna wraz z teoriami podmiotowości społecznej stanowi podstawę współczesnej refleksji
nad zmianą społeczną60. Poza tym należy ona do nielicznych tak udanych przedsięwzięć
interdyscyplinarnych w socjologii. Sam fakt powstawania konkretnych analiz socjohistorycznych
stanowi istotny krok do zbliżenia praktyki badawczej socjologów i historyków, pomimo trudności
w sferze teoretycznej oraz metodologicznej.
    Współczesne poszukiwania teoretyczne wskazują na rosnące znaczenie ujęcia historycznego w
socjologii. Od lat osiemdziesiątych rysują się dwie główne tendencje w kierunkach rozwoju teorii,
zwłaszcza w socjologii amerykańskiej61. Jedną jest integracja perspektywy mikro- i
makrosocjologicznej. W Europie przybiera ona postać zbliżenia między ujęciem podmiotowym i
strukturalnym, np. w teorii strukturacji Anthony Gid-densa, teorii morfogenezy Margaret Archer,
pracach Pierre Bourdieu czy teorii społeczeństwa aktywnego Alaina Touraine. Druga, ściśle
związana z poprzednią, polega na dążeniu do budowania syntez teoretycznych. Nie jest jednak
kolejną próbą stworzenia rozbudowanej, jednolitej perspektywy. Integrowanie dotyczy łączenia
wybranych elementów różnych teorii i różnych poziomów analizy. Takie holistyczne myślenie
charakteryzuje np. postmodernizm z jego skłonnością do zacierania granic między dyscyplinami i
gatunkami. Podobnie integracyjne tendencje pojawiają się ze strony refleksji
neomar-ksistowskiej62 i teorii feministycznych. Wyraźnie uwidocznia się potrzeba myślenia
całościowego, pozbawionego jednak ambicji rozwiązywania wszystkich kwestii teoretycznych.
    Obie te tendencje promują zainteresowanie historycznym wymiarem życia społecznego. Z
jednej strony wynika ono ze skupienia się nad podmiotowością i aktywnością aktorów
społecznych, z drugiej z postulatu przekraczania barier między dyscyplinami i tradycjami
badawczymi.
    Szczególnie interesującą dla socjologów historycznych propozycją teoretyczną jest teoria
strukturacji Anthony Giddensa63. Stanowi ona próbę całościowego opisania rzeczywistości
społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem kondycji współczesnego świata. Została zbudowana,
by przezwyciężyć ograniczenia dominującej w naukach społecznych tradycji pozytywistycznej,
funkcjonalistycznej i ewolucjonistycznej.

    59                                                                                             60
       N. Willey,The Current Interregnum in American Sociology, op. at., przypis 12.                  Zob.: P.
Sztompka, The Sociology of Social Cliange, Oxford 1994, rozdz. 14 i 15.
    61
       Zob.: G. Ritzer, Metatheoming in Sociology, Lexington 1991, rozdz. 10 i 11, s. 207-250.
    62
       Zob.: R. J. Antonio, The Decline of Great Narrative of Emancipatory Modernity: Crisis or Renewal in
Nee-Marxian Theory?, [w:] Frontiers of Social Theory: The New Synthesis, (ed) by George Ritzer, New York
1990, s. 88-116.
    63
       A. G i d d e ns, New-Rules of Sociological Method, London 1976; tenże, Central Problems in Social
Theory, London 1979; tenże, The Constitution of Society, Cambridge 1984; tenże. Social Theory and Modern
Sociology,Cambridge 1987.
18                                                                  Agnieszka Kolasa

W teorii strukturalizacji rzeczywistość społeczna jest obserwowana od strony działa jących,
refleksyjnych podmiotów. Ich podstawową właściwością jest zdolność przekształcania istniejących
struktur, do których Giddens zalicza reguły, zasoby i systemy instytucjonalne. Strukturacją określa
się proces tworzenia i przetwarzania struktur w praktyce społecznej. Struktury mają podwójny
charakter, gdyż są środkiem działania ludzi, ograniczającym ich aktywność, a jednocześnie są
przez ludzi tworzone, przekształcane i utrzymywane. Taka perspektywa akcentuje rolę
świadomego działania ludzi. Ma charakter otwarty, uwzględnia rolę przypadkowości i kontekstu.
Giddens proponuje wielowymiarową, nieewolucyjną analizę zmiany społecznej. Zwraca uwagę na
jej uwarunkowania kontekstowe, na rolę świadomości historycznej podmiotów64 Wymiar
czasowo-przestrzenny zjawisk stał się częścią składową całego projektu teoretycznego. Zajmuje w
nim ważne miejsce, tym bardziej że zdaniem Giddensa

     „nie istnieje żadna logiczna ani metodologiczna różnica między naukami społecznymi i historia
     — jeśli są one właściwie pojmowane"65.

    Wiele prac Giddensa podejmuje problem genezy nowoczesnego społeczeństwa industrialnego.
Zwraca w nich uwagę na splot trzech czynników: powstania gospodarki rynkowej, nowego typu
państwa o rozbudowanym, nowoczesnym systemie kontroli oraz rosnącej centralizacji i totalizacji
środków przemocy. Ich rosnące znaczenie wiąże ze zjawiskiem postępującej dystancjacji, tj.
rozszerzaniem się powiązań społecznych zarówno w przestrzeni, jak i w czasie. Te modele
wykorzystują ustalenia socjologów historycznych, którym Giddens dostarcza „w zamian" szerszej
perspektywy teoretycznej.
    Tak jak New Rules of Sociological Method Giddensa, podobnie Conflict Sociology Randalla
Collinsa była w latach siedemdziesiątych ważnym głosem w rozwoju refleksji historycznej w
socjologii66. Collins, rozbudowując teorię konfliktu, dostrzegł jej elementy leżące u podstaw
większości analiz historyczno-porównawczych, zwłaszcza w pracach Michaela Manna. Tak więc
droga rozwoju teorii konfliktu, rozumianej jako ogólna propozycja teoretyczna, leży w integracji z
dorobkiem socjologii historycznej67.
    Takie próby ujęć całościowych charakteryzują naukowców brytyjskich, wśród których oprócz
wymienionych wyróżniają się prace Ernesta Gellnera, Johna Halla czy W. R. Runcimana68.

     64
          Por.: I. Craib, Anthony Giddens, London 1992, s. 179.
     65
         A. Giddens, The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration, Oxford 1984, s. 230 i
tamże: „History is the structuration of events in time and space through the continual interplay of agency and
structure, the interconnection of the mundane nature of day-to-day life with institutional forms stretching over
immense spans of time and space.", s. 362-363.
      66
         A. Giddens, New Rules of Sociological Method, op. cit.; R. Collins, Conflict Sociology:
Toward an Explanatory Science, New York 1975.
     67
         G. Ritzer, Metatheorizing in Sociology, op. cit., przypis 61, s. 244.
     68
         Por. m.in.: E. Gellner. Plough, Sword and Book: The Structure of Human History, London 1988; J. A.
Hall, Powers and Liberties: The Causes and Consequences of the Rise of the West, London 1985.
Socjologia historyczna —problemy przedsięwzięcia interdyscyplinarnego                          19

     Nową propozycją teoretyczną, która przyznaje szczególne miejsce socjologii historycznej, jest
teoria stawania się społeczeństwa Piotra Sztompki69. Wychodzi on z założenia, że najważniejsze
nurty we współczesnej refleksji teoretycznej to socjologia historyczna i teoria podmiotowości.
Dają one szansę powstania „trzeciej drogi", łączącej dwie główne i rozbieżne tendencje w
socjologii: ujęcie strukturalne i badanie aktywności jednostek. Sztompka przybliża polskiej nauce
dorobek socjologii historycznej, widząc w niej nie jedną ze specjalności, lecz drogę rozwoju całej
socjologii. Różnice między historią a socjologią mają jego zdaniem sztuczny charakter,
wynikający z tradycji obu nauk. To przekonanie zawarł także w swoich pracach teoretycznych
oraz w refleksji nad zagadnieniem zmiany społecznej. Należy do teoretyków występujących z
propozycją nowej, syntetycznej perspektywy, podobnie jak Giddens, Collins i inni —
uwzględniającej „współczynnik historyczny" życia społecznego.
     Rozważając miejsce socjologii historycznej na tle współczesnych kierunków rozwoju nauk
społecznych należy szerzej wspomnieć o podobieństwach z nurtem postmodernistycznym70.
Szczególnie ważne są takie cechy tego nurtu, jak:
    — krytyka modernistycznej wizji zunifikowanej, jednolitej, pozyrywistycznie rozumianej
nauki;
    — akcentowanie społeczno-historycznego zakorzenienia każdego badania, perspektywy,
dyskursu i teorii;
     — propagowanie zróżnicowania, wielości, swobodnego zestawiania odmiennych elementów;
przekraczanie barier i granic gatunkowych.
     W refleksji postmodernistycznej mieści się także krytyka ogólnej teorii społecznej. Nie można
uniknąć jej uwikłania w kulturę i historycznego zakorzenienia. Duże modele teoretyczne często
legitymizują istniejącą strukturę społeczną. Posługują się ogólnymi kategoriami, które mają
charakter konstrukcji społecznych. Alternatywną propozycją post-modernistów jest budowanie
kontekstowych, ograniczonych narracji, opisów odnoszących się do bieżących problemów
społecznych. Należy skoncentrować się na rozpatrywaniu wydarzeń w konkretnym środowisku
czasowo-przestrzennym71. Te postulaty prowadzą do uprawiania takiego właśnie typu socjologii
jak socjologia porównawczo-historyczna.


                                     8. PODSUMOWANIE
     W ostatnich latach socjologowie coraz częściej sięgają do problematyki historycznej. Przestała
być ona dziedziną zarezerwowaną dla klasyków, wygasłą i nieciekawą. Coraz wyraźniej staje się
obszarem, na którym spotykają się główne wątki zainteresowań teoretycznych socjologii lat
dziewięćdziesiątych. Rozwój nauki historycznej także zmierza w kierunku zagadnień
interdyscyplinarnych. Przyszłość tego zbliżenia rysuje się bardzo ciekawie, tym bardziej że
tradycja badań socjohistorycznych jest już dzisiaj

    69
        P. Sztompka, Teoria stawania się społeczeństwa. Szkic koncepcji [w:] Przełom i wyzwanie, Pamiętnik
VIII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego, Toruń 1991, s. 27-36; tenże, Society in Action: The Theory of
Social Becoming, Cambridge 1991.
     70
        S. Seidman, D. G. Wagner (eds), Postmodernism and Social Theory, Cambridge 1992.
     71
        Ibidem, s. 70.
20                                                                   Agnieszka Kolasa

bogata i rozbudowana. Ocena przydatności i walorów poznawczych tej perspektywy stanowi
zatem dość złożone zadanie. Właściwą procedurą wydaje się być wybór jednego ze sposobów
uprawiania socjologii historycznej. Umożliwia to szczegółową analizę, która może stanowić
odpowiedź na zasygnalizowane tu problemy socjologii historycznej.


     HISTORICAL SOCIOLOGY — PROBLEMS OF INTERDISCIPLINARY ENTERPRISE Summary


     The article presents contemporary American historical sociology. The Author explains the reasons for the
turn of the traditionally a-historic American sociology towards the acknowledgment of the historical
dimension. This interest emerged in the seventies among political sociologists studying the roots of
contemporary world order and the main processes forming the society at the end of the twentieth century. It
was also connected with the "antitheoretical" turn in the social sciences in the sixties. Historical sociology is
constituted by problems of the political organization of the world, the creation of modern states, the
development of market economy and consequences of this fact for the organization of society. This trend
includes analysis of social movements and revolutions as well.
     The present article brings the characteristics of historical sociology, with special emphasis on three ways
of applying it. We can talk about application of a general model in history where historical facts serve to verify
the model. Yet most frequently we witness the historical-interpretative or causal-analytic approach. In the latter
case we construct explanatory model on the base of analysis of historical facts. The most often applied method
(in all three cases) is comparative one. The Author discusses the various comparative strategies and
concentrates on the broad analysis of the methodological difficulties which result from its application, but also
from problems of integration of history and sociology.
     The paper ends with the presentation of relations between historical sociology and contemporary
development of theoretical considerations of social sciences. Such aspects of contemporary theoretical
investigations as: the combining of micro- and macrosociological perspectives, as well as the structural and
subjective dimension of social reality are stressed. The more and more frequent integrative aims, the holistic
thought and the tendency to construct theoretical synthesis also benefit the growing popularity of the
socio-historical perspective. Anthony Gidden's structuration theory as well as Piotr Sztompka's theory of
forming of society are a good example here.

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:14
posted:10/3/2012
language:Finnish
pages:18