Maly slownik zoologiczny gady i plazy by ya60e53

VIEWS: 788 PAGES: 170

									WŁODZIMIERZ JUSZCZYK

MAŁY SŁOWNIK ZOOLOGICZNY
GADY I PŁAZY


WIEDZA POWSZECHNA Warszawa .1986
Z PRZEDMOWY DO I WYDANIA
Z inicjatywy PW “Wiedza Powszechna" ukazuje się kolejny z zaplanowanych słowników zoologicznych — Mały słownik zoologiczny — Gady i
płazy. Wypełnia on lukę w zbiorze polskiej literatury zoologicznej, dotyczy bowiem kręgowców znacznie mniej znanych od ryb, ptaków i ssaków,
kręgowców mało dotychczas spopularyzowanych i w znacznie mniejszym stopniu eksponowanych w ogrodach zoologicznych. Jest to rezultatem
określonych przyczyn, z których jako główne wymienić można niewielkie — poza nielicznymi wyjątkami — gospodarcze znaczenie gadów i
płazów, na ogół małe ich wymiary, jak również — ogólnie biorąc — uprzedzenie ludzi do tych zwierząt powszechnie uważanych za niemiłe lub
wręcz odrażające. Do dziś jeszcze panują najrozmaitsze przesądy, a nawet zabobony związane z tą grupą zwierząt. Ogarnia ludzi lęk np. na widok
ropuchy lub paniczny strach przy spotkaniu nie tylko żmii, ale każdego, nawet niejadowitego węża. Z drugiej strony, jeszcze w obecnych czasach
w wierzeniach i legendach wielu różnych ludów, zamieszkujących wszystkie kontynenty stref umiarkowanych i ciepłych, nie spotykamy tylu
zwierząt bałwochwalczo czczonych, uznawanych za święte lub owianych tajemniczymi mitami, co właśnie wśród płazów i gadów. W Słowniku
tym starano się między innymi możliwie szeroko uwzględnić takie gatunki.
Ten szczególny, ogólnoludzki, zwykle negatywny stosunek do gadów i płazów, sięgający swoimi korzeniami zamierzchłych dziejów człowieka,
znalazł również swoje odbicie w naukach przyrodniczych. Z całą bowiem pewnością (są na to dowody) można twierdzić, że to ludzkie
uprzedzenie stało się przyczyną znacznego opóźnienia w naukowym poznaniu tych zwierząt w porównaniu ze znajomością takich kręgowców, jak
ryby, ssaki, a zwłaszcza ptaki. Istnieje wiele gatunków gadów i płazów jeszcze nie znanych nauce i stale pojawiają się opisy nowo odkrywanych;
teraz dopiero bada się genetyczne pochodzenie niektórych płazów uznanych obecnie za hybrydy, a znanych ja-
Przedmowa
ko gatunki co najmniej od stu lat; ostatnio ukazuje się duża liczba prac naukowych ze wszystkich dziedzin biologii, a zwłaszcza fizjologu, ekologu
i genetyki gadów i płazów; coraz szerzej eksponuje się te zwierzęta w ogrodach zoologicznych itd. Można bez przesady powiedzieć, że te obie
blisko ze sobą spokrewnione gromady kręgowców przeżywają dzisiaj swój renesans. Warto przy tym dodać, że zarówno płazy, jak i gady zajmują
szczególne i ważne stanowisko w filogenetycznym systemie strunowców (Chordata).
Ewolucyjnie biorąc, płazy są pierwszymi kręgowcami, które opanowały środowiska lądowe, mają jednak w rozwoju osobniczym larwę o wodnym
trybie życia, której brak u innych kręgowców, z wyjątkiem kręgoustych i niektórych ryb. Gady z kolei są pierwszymi owodniowcami, zatem
kręgowcami ściśle lądowymi, charakteryzującymi się wyższą organizacją budowy ciała niż płazy. W aspekcie biocenotycznym gady i płazy pełnią
swoistą i bardzo ważną rolę regulatorów utrzymujących równowagę biologiczną w przyrodzie: płazy głównie w świecie owadów, panującej dziś
grupy zwierząt w ogóle, gady — wśród myszowatych gryzoni, rozprzestrzenionych na wszystkich kontynentach świata i zamieszkujących
wszystkie lądowe środowiska ekologiczne z wyjątkiem strefy wiecznych śniegów. Jeśli wziąć jeszcze pod uwagę przeważnie piękne i oryginalne
ubarwienie tych zwierząt, niezwykłe zjawiska związane z ich rozrodem, zwłaszcza różne formy opieki nad potomstwem, ich znakomite
mechanizmy adaptacyjne do rozmaitych środowisk życia, ich zachowanie się i inne właściwości, uznać należy, że płazy i gady to istotnie
zwierzęta szczególnie interesujące.
Słownik obejmuje około 450 haseł dotyczących wszystkich gatunków krajowych oraz wybranych gatunków obcych przedstawicieli większych
grup systematycznych. Prócz tego zawiera hasła dotyczące najważniejszych rodzin i taksonów wyższych szczebli, tj. rzędów, podgromad i
gromad, wreszcie hasła z zakresu najbardziej istotnych cech budowy ciała i innych cech płazów i gadów. Spośród gatunków płazów (około 2200)
i gadów (około 6000) uwzględniono przede wszystkim te, żyjące współcześnie, które ze względu na swoisty behawior czy niezwykłe cechy
budowy ciała zasługują na szczególną uwagę. Na temat form kopalnych nieco wiadomości uzyska Czytelnik głównie w notach pod hasłami:
pochodzenie i ewolucja gadów oraz pochodzenie i ewolucja płazów.
Struktura Słownika podobna jest do struktury innych słowników zoologicznych z tej serii. Zastosowano
więc alfabetyczny
Przedmowa
układ haseł, w przypadku zaś istnienia dwóch używanych nazw dla tego samego pojęcia, na pierwszym miejscu umieszczono nazwę
obowiązującą i przy niej podano treść danego hasła, drugą zaś, opatrzoną strzałką odsyłaczową, umieszczono w odpowiednim miejscu słownika.
Na pierwszym miejscu każdej noty dotyczącej jednostki systematycznej podano nazwę polską, w nawiasie zaś naukową (łacińską). Hasła
powtarzające się w tekście noty encyklopedycznej oznaczono pierwszą literą;
w przypadku haseł wielowyrazowych — pierwszymi literami (niezależnie od przypadków i liczby).
Jednym z niełatwych zadań przy opracowywaniu tego Słownika było podanie nazwy polskiej dla wszystkich tych gatunków, które dotychczas jej
nie miały. Należy bowiem nadmienić, ze w porównaniu z innymi grupami kręgowców polskie nazewnictwo gadów i płazów jest znacznie
skromniejsze. W związku z tym zaszła konieczność uzupełnienia tej luki i stworzenia nowych nazw, w innych zaś przypadkach zmiany niektórych
już istniejących — moim zdaniem — niezbyt poprawnych z uwagi na właściwości danego gatunku, niezręcznych lub całkowicie odbiegających
od sensu gatunkowej nazwy naukowej. Oczywiście nie znaczy to, że nowe, przedstawione w tym Słowniku nazwy polskie są we wszystkich
przypadkach trafne. Niemniej jednak, jeśli zmobilizują one polskich herpetologów do dyskusji nad nimi lub do stworzenia lepszych, to wówczas
całkowicie spełnią swoją rolę...
WŁODZIMIERZ JUSZCZYK
PRZEDMOWA DO II WYDANIA
II wydanie Malego słownika zoologicznego — Gady i płazy jest znacznie powiększone i częściowo również zmienione. Zadecydowała o tym
konieczność uzupełnienia I wydania hasłami brakujących w Słowniku rodzin, a także ważniejszych rodzajów, oraz hasłami nowych interesujących
gatunków, których nie było w I wydaniu. Uzupełnienia te nie tylko znacznie zwiększyły liczbę haseł (obecnie ok. 550), ale również spowodowały
zmiany w treści haseł tych gatunków, w których prócz ich charakterystyki zamieszczone były fragmentaryczne opisy rodzin. Opisy te usunięto i
przeniesiono do haseł odpowiednich rodzin. Jeśli chodzi o wybór nowych haseł, to zamiarem autora było uzupełnienie I wydania takimi
gatunkami, które są interesujące przede wszystkim z punktu widzenia ekologicznego. np. gatunkami o wodnym, nadrzewnym, podziemnym lub o
swoistym trybie życia. Charakterystyka bowiem takich grup ekologicznych łatwiej pozwala dostrzec niektóre wspólne cechy budowy ciała,
podobne cechy adaptacyjne do życia w określonych środowiskach, podobne sposoby bytowania, w tym zdobywania pożywienia, rozmnażania itd.
bez względu na ich przynależność systematyczną w obrębie danej gromady.
Oczywiście liczba obecnie uwzględnionych gatunków płazów i gadów jest przysłowiową “kroplą w morzu'' w porównaniu ze znanymi już
gatunkami tych kręgowców. Niemniej istnieje też duża liczba gatunków,' które wprawdzie mają ustaloną nazwę i określone stanowisko
systematyczne, to ich biologia jest tak mało poznana, że w większości przypadków uniemożliwia umieszczenie ich w Słowniku.
W obecnym wydaniu, w wielu hasłach uległy zmianie nazwy łacińskie nie tylko gatunków, ale także innych taksonów. Jest to wynik rewizji i
weryfikacji przeprowadzonej przez różnych autorów w zakresie systematyki i nomenklatury naukowej, uwzględnienia priorytetu nazw, jak
również nowych odkryć herpetologicznych, dokonanych w ostatnich latach. Pociągnęło to za sobą wiele istotnych zmian w systematyce tych
Przedmowa
kręgowców, a należy przy tym zaznaczyć, że prace nad I wydaniem Słownika rozpocząłem z początkiem lat siedemdziesiątych. Niezależnie od
tego w literaturze herpetologicznej nie ma jednolitego stanowiska odnośnie do systematyki i nazewnictwa niektórych grup płazów i gadów (np.
rodzina grzechotnikowa-tych — Crotalidae), co stwarza określone trudności w opracowaniu takich haseł. Nadmieniam też, że wszystkie
zauważone usterki i błędy, jakie zakradły się do I wydania, usunięto.
II wydanie Małego słownika zoologicznego — Gady i płazy być może w większym stopniu zaznajomi Czytelników z różnorodnymi formami
życia tych pięknych zwierząt. Są one tego ze wszech miar godne.
WŁODZIMIERZ JUSZCZYK
A
adelofagia — zjawisko spotykane u płazów ogoniastych, polegające na pożeraniu jednych larw przez drugie. Występuje np. u -róksolotli,
salamander i traszek. U rozwiniętych larw -^salamandry plamistej zachodzi już w jajowodach ciężarnej samicy. Występuje ono tu z reguły
wówczas, gdy samica z powodu braku w pobliżu zbiornika wodnego (np. przebywając z dala od strumienia) nie może urodzić młodych, lecz
przetrzymuje je w jajowodach. Z natury drapieżne larwy, pozbawione naturalnego pokarmu, pożerają swe rodzeństwo, a te okazy, które pozostały
przy życiu, o-siągają ostateczny stopień rozwoju i u niektórych gatunków przeobrażają się jeszcze w organizmie matki.
adelot (Adelotus brevis) — gatunek płaza z rodziny -*.żab południowych. Niewielki, o brązowo ubarwionym grzbiecie i plamistym brzuchu. Ma
poziomo wydłużone źrenice oraz rezonatory ukryte pod skórą dna jamy gębowej. Błony pływne nie występują. A. żyje we wszystkich zbiornikach
słodkowodnych — zarówno w dużych rzekach, jak i w małych kałużach deszczowych. Prowadzi skryty tryb życia, Przy czym kryje si9 nawet w
nocy. W czasie pory godowej samiec za pomocą grzebiących
ruchów przednich kończyn buduje w przybrzeżnym szlamie gniazdo kolistego kształtu, średnicy 12 do 15 cm. W gnieździe tym samica
składa jaja, których samiec pilnuje, a w razie niebezpieczeństwa zaciekle broni. Kijanki opuszczają osłony jajowe już po kilku dniach,
przeobrażają się zaś w formy dorosłe po upływie 3 do 4 tygodni. Głos godowy a. jest bardzo podobny do głosu naszego —>.kumaka nizinnego.
Można go wyrazić sylabami “tuuk, tuuk". W okresie godów samce wydają ten głos bez przerwy całymi nocami. A. występują na nizinnych i
górzystych obszarach Australii.
aga, kururu (Bufo marinus) — gatunek płaza z rodziny -»-ro-puchowatych. Długość jej dochodzi do 25 cm. Najczęściej nie przekracza długości
18 cm. Jest jednym z największych gatunków płazów bezogono-wych, a największą z ropuch. Jej silnie rozwinięte gruczoły przyuszne mają
kształt trójkątny. Grzbiet o ubarwieniu zmiennym — brązowym, rdzawym lub zielonkawym — bywa bezplamisty lub pokryty nieregularnymi,
dużymi, czarnymi plamami oraz małymi, żółtymi plamkami. Tęczówki oczu są złocistozielone. A. żyje przeważnie na nizinach, w górach
dochodzi do wysokości 1500 m n.p.m. Jest płazem o
agama brodata
12
wybitnej aktywności nocnej, a dzień spędza w rozmaitych kryjówkach. Żyje w środowiskach o podłożu zarówno wilgotnym, zarośniętym roślin-
nością, jak również zupełnie suchym. Spotyka się ją m.in. na polach uprawnych, w ogrodach oraz w sąsiedztwie domostw; często wchodzi nawet
do mieszkań. Ma pokarm a. składają się rozmaite małe zwierzęta bezkręgowe, głównie owady, w tym również mrówki. W czasie pory godowej,
przypadającej od czerwca do października, samce wydają donośny, basowy trel. Jaja w liczbie do 35 000 sztuk składane są w sznurach. W wodzie
słonawej jaja i kijanki rozwijają się szybciej niż w wodzie słodkiej. Jaja a. są silnie trujące dla zwierząt (np. dla kotów i psów), jak i dla człowieka.
Znane są przypadki śmiertelnego zatrucia wśród ludzi po ich spożyciu w stanie surowym, jako namiastki kawioru, bądź gotowanych. A. jest
gatunkiem amerykańskim, występującym od południowych obszarów Ameryki Północnej poprzez Amerykę Środkową aż do Patagonii w Ame-
ryce Południowej (Tabl. VI/6)
agama brodata (Amphibolurus barbatus) — gatunek gada z rodziny ~>-agam. Rośnie do długości 60 cm, z czego połowa przypada na ogon.
Ciało jest pokryte szorstkimi, małymi łuskami, w niektórych jednak miejscach — na bokach tułowia i na grzbiecie — znajdują się rzędy
większych, ostrych łusek. Szczególnie liczne, a przy tym długie i mocne kolczaste łuski pokrywają boki głowy oraz powierzchnię
podgardzie-Iową. Samiec podrażniony (np. widokiem innego samca) lub przestraszony nadyma pod-
gardle, a wówczas sterczące na wszystkie strony długie, ostre łuski tworzą gęstą, kol-
Agama brodata
czastą brodę, która ma znaczenie odstraszające. Ubarwienie a.b. bywa zmienne. Jaszczurka spokojna ma barwę żółtoszarą lub oliwkowobrązową,
podrażniona zaś staje się jaskrawo-żółta z pomarańczowymi kreskami. U samca szyja jest czarna. Na pokarm a.b. składają się głównie rozmaite
stawonogi, zwłaszcza owady. A.b. występuje w Australii.
agama himalajska (Agama hi-malayana) — gatunek gada z rodziny —>.agam. Osiąga długość 24 cm. Głowa, tułów i nasada ogona są silnie
spłaszczone. Grzbiet pokrywają gładkie lub słabo wręgowane, 5-lub 6-kątne łuski, natomiast łuski na grzbietowej powierzchni ogona i tylnych
odnóży zakończone są niewielkimi, ostrymi kolcami. Łuski na ogonie układają się w regularne pierścienie. Ubarwienie grzbietu jest oliwkowe lub
szarozielone, a na bokach tułowia występują jasne plamki, tworzące podłużne rzędy. U samców głowa może przybierać barwę jasnożółtą, a boki
szyi pomarańczową. A.h. stanowi gatunek górski o dziennym trybie życia. Przebywa na skałach i wśród osuwisk, ukrywa się pod kamieniami i w
szczelinach skalnych, w których również zimuje. Nie należy do
13
agama kolnierzasta
gadów rzadkich jeszcze na wysokości 4000 m n.p.m. Żywi się rozmaitymi stawonogami i fragmentami roślin, w tym liśćmi, kwiatami, owocami i
nasionami. Samica składa w lipcu i sierpniu 6 jaj długości od 19 do 22 mm. A.h. występują w Himalajach od Tadżykistanu po Tybet.
agama kaukaska (Agama cau-casica) — gatunek gada z rodziny ->-agam.. Długość ciała wynosi 15 do 18 cm. Głowa, tułów i nasada ogona są
silnie spłaszczone. Z boków szyi wyrastają poziome fałdy skórne. Łuski na ogonie układają się w wyraźne pierścienie. Ubarwienie grzbietu bywa
szaro-oliwkowe lub oliwkowobrązo-we z żółtymi plamkami, ułożonymi w poprzeczne pasma lub tworzącymi mozaikowy deseń. Ogon pokryty
jest na przemian poprzecznymi żółtymi i czarnymi pręgami. A.k. zamieszkuje góry do wysokości 3000 m n.p.m. Prowadzi naskalny i dzienny
tryb. życia. Za schronienie służą jej szczeliny skalne i jamki pod kamieniami. Żywi się rozmaitymi stawonogami oraz soczystymi częściami
roślin. Z końcem czerwca samica składa 8 do 14 jaj. A.k. zimuje zwykle gromadnie w szczelinach skalnych. Samce mają zwyczaj wygrzewania
się na wyżej położonych partiach skał lub płytach skalnych, równocześnie jednak bacznie obserwują otoczenie. W przypadku zbliżania się
podejrzanego obiektu samce znajdujące się najbliżej zaczynają kiwać głowami, co jest sygnałem ostrzegawczym dla innych osobników. Jeśli
obserwowany obiekt zatrzymuje się w bezpiecznej dla nich odległości, wówczas kiwanie głowami ustaje. Dopiero po zbliżeniu się np. człowieka
na odległość 8 do 10 m, wszystkie a.k., nawet te, które niebezpieczeństwa nie zauważyły, natychmiast chowają się w szczelinach skalnych. Przy
próbie wydobycia ze szczeliny a.k. nadyma się powietrzem i w ten sposób, zapierając się ciałem o ściany kryjówki, uniemożliwia wyciągnięcie jej
na zewnątrz. A.k. występuje na Kaukazie, w południowo--wschodniej Azji oraz w Azji Mniejszej — w zakaukaskiej części ZSRR, w Iranie,
Afganistanie, górach Turkmenii, Uzbekistanie, a także w Turcji (Tabl. 1/6).
agama kolnierzasta (Chlamy-dosaurus kingii) — gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do długości 80 cm, z czego na ogon przypada przeszło
połowa. Charakteryzuje ją posia-. danie obszernego fałdu skórnego wyrastającego z boków szyi i spod żuchwy, którego płaszczyzna ustawiona
jest poprzecznie do długiej osi ciała. Do fałdu tego wnikają promienisto ułożone włókna chrzestne, na których fałd jest rozpinany, tworząc
wówczas rodzaj wachlarzowatego kołnierza, o-taczającego wokół szyję i ząb-kowanego na obrzeżu. W sta-
Agama kołnierzasta
nie rozpiętym szerokość kołnierza dochodzi do kilkunastu centymetrów, w stanie złożo-
agama motylowa
14
nym przylega on do ciała i tworzy pomarszczone fałdy. Łuski na głowie, tułowiu i ogonie są małe i gładkie. U-barwienie grzbietu jest
szaro-brązowe z licznymi, ciemnymi plamkami i większymi czarnymi plamami, natomiast kołnierz pokrywa mozaikowy deseń w kolorach
niebieskim, pomarańczowym i jasnobrązo-wym. A.k. prowadzi częściowo naziemny, częściowo nadrzewny, dzienny tryb życia. Jest bardzo
ruchliwa. Potrafi szybko biegać na tylnych odnóżach, mając wówczas uniesiony nad ziemią ogon. Zaatakowana przysiada na tylnych nogach,
unosi w górę przód ciała, szeroko rozpościera kołnierz wokół szyi i z otwartym pyskiem rzuca się na napastnika, dotkliwie go kąsając. Jaskrawo
ubarwiony kołnierz ma prawdopodobnie w tym momencie znaczenie odstraszające. A.k. występują w północno-z'achod-niej Australii i na Nowej
Gwinei.
agama motylowa (Leiolepis belliana) — gatunek gada z rodziny —>-agam. Rośnie do długości 50 cm. Cechuje ją obecność szerokich fałdów
skórnych na bokach tułowia, nie łączących jednak nasady odnóży przednich i tylnych. Do fałdów tych wnikają silnie wydłużone żebra, tzw.
rzekome (ruchome elementy kostne nie tworzące klatki piersiowej i nie połączone z mostkiem), dzięki którym fałdy skórne są napięte. Podobne
fałdy skórne posiada również ->-smok latający, jednak u a.m. nie mają one znaczenia lokomotoryczne-go. Ubarwienie grzbietu jest
oliwkowozielone z 3 wzdłużnymi, żółtymi liniami oraz licznymi żółtymi plamkami. Boczne fałdy skórne są jaskrawo-
czerwone lub białe z czarnymi poprzecznymi pręgami. Szybko biegnąca a.m. z szeroko rozpostartymi i jaskrawo ubarwionymi bocznymi fałdami
skórnymi robi wrażenie mknącego tuż nad ziemią motyla. Występuje w południowo--wschodniej Azji.
agama minowa (Agama rude-rata) — gatunek gada z rodziny ->-agam. Rośnie do długości 16 cm. Ma głowę, tułów oraz nasadę ogona silnie
spłaszczone. Głowa jest duża, zaokrąglona, pysk krótki, zwężenie szyjne wyraźnie zaznaczone, a ogon cienki, na przekroju o-krągły. Ciało
pokrywają na ogół drobne, słabo żeberkowa-ne łuski, jedynie na głowie za błonami bębenkowymi oraz na grzbiecie występują łuski większe,
stożkowate. Łuski na ogonie nie tworzą pierścieni. Grzbiet u a.r. bywa jasnobrą-zowy lub żółtawy z poprzecznie ułożonymi, brązowymi lub
czerwonobrązowymi pręgami, przechodzącymi na ogon. W porze godowej samce przybierają barwę niebieskoszarą lub ołowiową. A.r. żyje na
piaszczystych i piaszczysto-kamie-nistych pustyniach i półpu-styniach, w górach dochodzi do 3000 m n.p.m. Z końcem maja lub w czerwcu
samice składają 6 do 14 jaj długości 15 do 17 mm. Na pokarm a.r. składają się głównie rozmaite stawonogi. A.r. występują w północnej Afryce
(Libia, Egipt) oraz w południowo-zachodniej Azji,, w Syrii.
agama skalna (Agama plani-ceps) — gatunek gada z rodziny ->-agam. Charakteryzuje się wyjątkowo pięknym ubarwieniem. Samce mają głowę
i szyję karminowoczerwone, a pozostałe powierzchnie ciała —
15
agama turkiestańska
jednolicie granatowe z metalicznym, zielonym połyskiem. Samice są ubarwione skrom-
Agama skalna
niej. A.s. żyje gromadnie na granitowych, nagich skałach. Występuje w południowo-zachodniej Afryce, w Angoli oraz w
Afryce Wschodniej, w Tanganice.
agama stepowa (Agama san-guinolenta) — gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do długości 30 cm. Ma ubarwienie wybitnie
dymorficzne. U samca szaro ubarwiony grzbiet pokryty jest rzędami owalnych, stalowoniebieskich plam, a okolica
podgardzielowa, pier-
Agama stepowa
siowa i boki tułowia mają barwę liliową. U samicy jasnoszary grzbiet pokrywają rzędy
brązowych plam, boki zaś tułowia są żółtozielone. A.s. wykazuje zdolność zmiany ubarwienia pod wpływem bodźców zewnętrznych. Samiec
podrażniony lub poddany działaniu wyższej temperatury przybiera na* brzuchu i na bokach tułowia barwę granatowoniebie-ską, u samicy w tych
warunkach pojawiają się na grzbiecie plamy pomarańczowoczer-wone, a boki tułowia stają się ciemnobrązowe. A.s. zamieszkuje środowiska
stepowe, pustynne i półpustynne, na terenach piaszczystych lub kamienistych, porośniętych niską roślinnością trawiastą i krzewiastą. Często też
przebywa na gałęziach krzewów. W górach dochodzi do wysokości 1200 m n.p.m. Prowadzi dzienny tryb życia. Na jej pokarm składają się
rozmaite stawonogi, głównie pajęczaki, śza-rańczaki i mrówki. Zjada również soczyste części roślin. W lipcu samica składa 5 do 14 jaj do
wygrzebanych przez siebie w ziemi jam. A.s. występuje w zachodniej części Azji Środkowej oraz nad dolną Wołgą.
agama turkiestańska (Agrarna lehmanni) — gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do długości 15 cm. Jest grzbieto--brzusznie spłaszczona.
Na głowie za błonami bębenkowymi i wokół szyi zaznaczają się fałdy skórne pokryte skupieniami licznych, ostrych łusek. Na grzbiecie widać
wyraźnie wyodrębnione, szerokie, wzdłużne pasmo żeberkowanych łusek większych od pozostałych. W tylnej części i na bokach tułowia
występują rzędy niewielkich, skórnych wzgórków, pokrytych większymi, silnie że-berkowanymi i kolczastymi łuskami. Ogon otaczają regularne
pierścienie łusek. Ubarwie-
agama wodna
16
nie a.t. jest szarogliniaste lub ceglaste z czarnymi, nieregularnymi plamkami lub (na ogonie) z układającymi się poprzecznie czarnymi paskami.
Samce mają gardło czarne z pomarańczowymi plamkami, okresowo zanikającymi. A.t. stanowi gatunek wysokogórski, dochodzący do 3400 m
n.p.m. Żyje na terenach skalistych wśród nagich bloków skalnych, rumowisk, rozpadlin i urwistych stoków, niekiedy w pobliżu górskich potoków
i rzek. Kryje się w szczelinach skalnych lub pod kamieniami. Z końcem czerwca albo w lipcu samica składa 2 lub 3 jaja długości 20 mm. A.t.
żywi się głównie owadami i pająkami. Zimuje w szczelinach skalnych. Występuje w górach centralnej Azji — w Himalajach — i w północnym
Afganistanie oraz w południowo-zachodnim Tur-kiestanie.
agarna wodna (Physignathus lesueurii) — gatunek gada z rodziny ->agam. Rośnie do długości 80 cm. W tylnej części głowy i na karku ma
widoczny, niewielki fałd skórny o głębokich wycięciach, a wzdłuż grzbietu, od karku do końca ogona — niski grzebień, utworzony z trójkątnych,
sterczących łusek. Ogon jest długi i bocznie spłaszczony. Ubarwienie szarożółtozielone z poprzecznymi, na przemian ciemnozielonymi i żółtymi
pręgami na tułowiu i ogonie. A.w. prowadzi amfibiotyczny tryb życia — na lądzie przebywa na gałęziach drzew lub w zaroślach nad brzegami
rzek, a w razie niebezpieczeństwa ucieka do wody. Żywi się wszelkimi małymi organizmami i fragmentami roślin. Występuje w Au-
Sl/7).1"1 Nowe] Gwinei
agamy (Agamżdae) — rodzina gadów z podrzędu -?-jaszczu-rek. Należą tu formy małe i średnie, od ok. 12 do 90 cm długości. Na ogół a.
charakteryzuje krótka, szeroka i zaokrąglona głowa, wyraźne zwężenie szyjne, grzbieto-brzuszne spłaszczenie tułowia i długi, nielamliwy ogon,
rokrągły na przekroju. Niektóre gatunki dzięki silnie umięśnionym i długim kończynom tylnym mogą skakać lub szybko biegać, posługując się
tylko tymi kończynami. Źrenice oczu a. są okrągłe. Zęby, o akrodontycz-nym typie osadzenia (->gady), cechuje pewien stopień zróżnicowania na
siekacze, kły i zęby trzonowe. Zęby nie ulegają wymianie. Brak zębów , podniebiennych i gruczołów udowych (-^-otwory udowe). U wielu
gatunków występują rozmaite wytwory skórne w postaci fałdów, grzebieni, kolców i guzków, pokrywających grzbietowe powierzchnie głowy,
tułowia i ogona. Ubarwienie większości a. jest niezwykle kolorowe, zwłaszcza samców w okresie godowym. A. zamieszkują rozmaite środowis-
ka. Gatunki pustynne, skalne, stepowe i z terenów upraw rolnych żyją na ziemi, gatunki leśne przebywają stale na gałęziach drzew, występujące
nad wodami prowadzą lądowo-wo-dny tryb życia, przy Czym znakomicie pływają i nurkują, a niektóre a., stale mieszkające w osiedlach ludzkich,
przebywają na ścianach i dachach domostw oraz chronią się 'w ich szczelinach i zakamarkach. Gatunki opatrzone szerokimi bocznymi fałdami
skórnymi mają zdolność lotu ślizgowego. A. pożerają głównie rozmaite owady i inne drobne zwierzęta lądowe, jakkolwiek występują wśród nich
również liczne ga-
17
aksolotl meksykański
tunki roślinożerne. Większość a. składa jaja, pozostałe są jajożyworodne. Charakterystyczną właściwością a. i ->-leg-wanów jest “kiwanie"
głową. Odruch ten, wywoływany rozmaitymi czynnikami, oznacza podniecenie jaszczurki. W ten sposób “kłaniają" się samce rywalizujące o
samicę, spotykające się osobniki płci odmiennej, wreszcie a. czymś zaniepokojone. A. występują wyłącznie na kontynentach Starego Świata,
mianowicie w południowo-wschodniej Europie, w Afryce, w południowo-
-zachodniej, środkowej i po-Uidniowej Azji oraz w Australii. Brak ich na Madagaskarze i na Nowej Zelandii. Rodzina a. obejmuje 34 rodzaje i
ok. 400 gatunków i podgatunków.
Aglypha — grupa gatunków
-••węży o różnej przynależności systematycznej, które cechuje brak zębów i gruczołów jadowych. U węży tych zęby osadzone na kościach
szczękowych i żuchwowych są raczej tej samej wielkości i nie mają żadnych urządzeń (rowków czy Kanalików) umożliwiających
wprowadzenie jadu do ciała ofiary. A. obejmują wszystkie węże niejadowite.
ajolot (Bipes biporus) — gatunek gada z rodziny -».obrącz-kowców. Rośnie do długości ok. 30 cm. Ma ubarwienie jasno-róiowe, wywołane
widocznością w skórze naczyń krwionośnych. Mała, zaokrąglona głowa kończy się krótkim pyskiem. Ualo robakowate, grzbieto-
-brzusznie spłaszczone, pokrywają regularne bruzdy, tworzące rodzaj obrączek. Ogon róst gruby i krótki. Krótkie, a-palczaste przednie odnóża
zaopatrzone są w długie pazury. Skóra pokrywa maleńkie,
szczątkowe oczy, widoczne jednak na zewnątrz z powodu jej przezroczystości. Oczami tymi a. odróżniają prawdopodobnie światło od
ciemności. Brak błon bębenkowych, otworów usznych oraz tylnych kończyn. A. prowadzi nocny tryb życia. Za pomocą głowy i odnóży ryje w
ziemi długie chodniki, które zamieszkuje. Należy do najrzadszych i najmniej poznanych obrączkowców. Występuje w Ameryce Środkowej na
terenie Meksyku.
aksolotl — neoteniczna forma płazów z rodzaju Ambi/stomn. Zob. też: a. meksykański.
aksolotl meksykański — neoteniczna forma meksykańskiego płaza Ambystoma mexica-nwn z rodziny ->poprzeczno-zębnych. Osiąga długość
ok. 29 cm. Zarówno osobniki młodociane, jak i dojrzałe płciowo wyposażone są w dobrze rozwinięte 3 pary skrzeli zewnętrznych, odnóża oraz
bocznie spłaszczoną i wysoką płetwę ogonową. Występują w 2 odmianach barwnych. Osobniki żyjące w warunkach naturalnych mają ubarwienie
grzbietu czarne, ciemnopopielate lub brązowe, z licznymi czarnymi, małymi, okrągławymi plamkami tworzącymi deseń marmur-kowy. W
warunkach hodowlanych obok normalnie ubarwionych występują często osobniki albinotyczne, jednolicie bladoróżowe lub białawe, co jest cechą
dziedziczną. Na wiosnę dorosła samica składa ok. 1000 jaj w postaci galaretowatych kłębów, bardzo podobnych do skrzeku naszych żab. A.m.
jest płazem drapieżnym i żarłocznym. Żywi się wszelkimi małymi, wodnymi organizmami- zwierzęcymi, pożerając również mniejsze osob-
kłampia
18
niki własnego gatunku. W hodowli, którą doskonale znosi, młode karmi się planktonem, dorosłym zaś podaje się wyłącznie
surowe mięso. Osobniki głodne ustawicznie się atakują i odgryzają sobie kończyny o-raz końce płetw ogonowych. A.m.
występuje w naturze w stanie larwalnym i wyłącznie w Meksyku, w 2 dużych jeziorach, w Xochimilco (o powierzchni 35 km2) i
w mniejszym Chalco, położonych na wysokości 2300 m n.p.m. Jest płazem jadalnym, poławianym przez cały rok i
sprzedawanym na targach miejskich. Poza tym stanowi cenne zwierzę laboratoryjne o niezwykłych zdolnościach
regeneracyjnych, co przejawia się w szybkim i całkowitym odrastaniu utraconych kończyn i ogona. W warunkach hodowlanych,
podając a.m. preparaty hormonu tarczycy, można go łatwo przeobrazić w formę lądową. Pierwsza dokonała tego polska uczona L.
Kaufmann w 1917.
alampla — brak w skórze płaza jednego z 4 rodzajów komórek barwnikowych, a mianowicie guanoforów, zawierających
bezbarwne kryształki guaniny, od których pochodzą barwy białe i srebrzyste. Okazy alampeiczne mają ubarwienie grzbietu
znacznie ciemniejsze od ubarwienia typowego. Tęczówki ich oczu są czarne, a nie metalicznie błyszczące, w miejscach zaś, gdzie
u normalnie ubarwionych okazów występują barwy białe (np. na brzusznej powierzchni ciała), skóra jest przezroczysta. Płazy
alampeiczne spotyka się bardzo rzadko. Zob. też: albi-nizm.
albinizm — brak w skórze organizmu wszystkich 4 rodzajów komórek barwnikowych:
melanoforów, guanoforów, li-potorów i alloforów, wskutek czego skóra larwy lub dorosłego płaza jest niemal przezroczysta, tak
że widać przez nią narządy wewnętrzne. Osobnik albinotyczny posiada czerwone źrenice, bladoróżowe zabarwienie skóry,
wywołane prześwitywaniem gęstej siateczki włosowatych naczyń krwionośnych wypełnionych krwią, a nie przysłoniętych
komórkami barwnikowymi, zwłaszcza me-lanoforami zawierającymi ziarenka czarnego barwnika, me-laniny. Osobniki
albinotyczne znane są u wielu gatunków płazów, z naszych np. u salamander, fraszek, ->-grzebiusz-kowatych, żab wodnych i in-
nych kręgowców. W naturze albinosy mają małe szansę przeżycia z powodu łatwej ich dostrzegalności przez licznych wrogów.
W warunkach hodowlanych i w pracowniach biologicznych powszechnie znanymi płazami albinotycznymi są “białe" -^aksolotle.
A. jest wynikiem zaburzeń m.in. w sekrecyjnej funkcji środkowego płata przysadki mózgowej. A. jest cechą recesywną.
aligator chiński (Aligator sź-nerasis) — gatunek gada z rodziny -^.aligatorów. Rośnie do długości ok. 1,5 m. Jest jednym z
najmniejszych gatunków
Aligator chiński
19
ambystoma krecia
krokodylowatych. Ma ubarwienie grzbietu oliwkowobrązowe, plamiste, na bokach tułowia jasnobrązowe z deseniem ciemnych plam. Większość
życia aktywnego spędza w wodzie. Na jego pokarm składają się rozmaite małe, wodne organizmy, jak skorupiaki, małże, ślimaki oraz nieruchliwe
gatunki ryb. Zimuje na lądzie w norach, które sam wygrzebuje w ziemi w pobliżu wody. Człowiekowi nie zagraża. Żyje na niewielkim
stosunkowo obszarze w południowo-wschodniej Azji, nad rzeką Jangcy.
aligator missisipski (Alligator mississippiensis) — gatunek gada z rodziny -^.aligatorów. Przeciętnie rośnie do 4,5 m długości, wyjątkowo do 5,8
m. Ma ubarwienie grzbietu ciem-'ie, oliwkowozielone, plamiste, urzuch zaś jasnożółty. Przebywa często w licznych gromadach nad brzegami
rzek, jezior, na wysepkach śródrzecz-nych, mieliznach oraz na terenach bagnistych. Na lądzie porusza się niezdarnie, powoli, natomiast w wodzie
sprawnie i szybko pływa. Głównym pokarmem a.m. są ryby, poza nimi jednak pożera różne inne kręgowce, w tym płazy, gady, ptaki i ssaki.
Wyrośnięte okazy a.m. są groźne nawet dla dużych zwierząt (np. koni) oraz dla człowieka, gdyż po zaatakowaniu w wodzie mogą ofiara
pokaleczyć i następnie utopić. W czasie pory godowej samce wydają donośny głos, na który odpowiadają samice. Często samce toczą między so-
bą walki o samicę. Ta ostatnia w zależności od wielkości składa 20 do 60 jaj do niedbale Przygotowanego gniazda, zbudowanego z pędów roślin.
Gniazdo ma średnicę ok. 1,5 m i wysokość ok. 0,5 m. Samica
pilnuje gniazda do czasu wylęgu młodych. A.m. poławia się masowo dla cennej i pięknej skóry, służącej do wyrobu różnych przedmiotów
galanteryjnych. W latach 1940—1947 w jednym tylko stanie Luizjana w USA zabito przeszło 0,5 min sztuk przedstawicieli tego gatunku. A.m.
jest również hodowany dla celów przemysłowych w fermach aligatoro-wych. Spotyka się go także w wielu ogrodach zoologicznych, gdzie
przeżywa do 85 lat. Młode w niewoli szybko się oswajają. A.m. występuje w Ameryce Północnej od ujścia rzeki Rio Grandę do 35° N, od Tek-
sasu do Florydy, w Karolinie i w stanie Arkansas (Tabl. IV/1).
aligatory (Alligatoridae) — rodzina gadów z rzędu -»-kroko-dyli. Mają krótki, szeroki pysk i silnie wystające wzgórki o-czne oraz nozdrza. Poza
tym charakterystyczny dla tej rodziny jest układ zębów. Mianowicie przy zamkniętej paszczy rząd zębów na szczęce kryje się od wewnątrz w
łuku zębowym żuchwy, czwarty zaś największy ząb żuchwy wchodzi do odpowiednio głębokiej zatoki w kości międzyszczęko-wej. Spośród 4
rodzajów i 7 gatunków tej rodziny tylko l (-»-aligator chiński) zamieszkuje południowo-wschodnią Azję, pozostałe natomiast występują w
południowych obszarach Ameryki Północnej, w Ameryce Środkowej oraz w Ameryce Południowej.
ambystoma krecia (Ambysto-ma talpoideum) — gatunek płaza z rodziny -».poprzeczno-zębnych. Rośnie do długości 10 cm. Ma ciało o pokroju
salamandry, zwartą, silnie spłaszczoną i szeroką głowę, tułów
•mbystoma paskowana
20
okrągły na przekroju oraz krótki, wałkowaty ogon. Ubarwienie grzbietu jest ciemnobrązowe z licznymi, jasnoniebieskimi, nieregularnymi plam-
kami, a brzuch — jasnoszaro-niebieski. A.k. zamieszkuje wyłącznie środowiska lądowe. Zwykle przebywa w rozmaitych ziemnych
kryjówkach — norach, jamach, chodnikach, ale znajduje się ją również pod kłodami drewna, pod korą zwalonych drzew itp. Gody odbywa na
wiosnę w małych zbiornikach wodnych. U godu-jących osobników wyrasta niski, skórny fałd grzbietowy. Jaja składane są w małych pakietach w
liczbie 10—40, przytwierdzanych do roślin wodnych. Jaja (mające własne osłonki) sklejone są dodatkowo wspólną galaretowatą substancją.
Kijanki przeobrażają się przy długości 5 do 7 cm. Znane są okazy neoteniczne (-»-neote-nia). A.k. występuje w połud-niowo-wschodniej części
Ameryki Północnej, od południowej Karoliny do północnej Florydy i Luizjany, a poza tym kolonie tego płaza znajdują się w stanie Okłahoma,
Illinois, Tennessee i Arkansas.
ambystoma paskowana (Amby-stoma opacum)—gatunek płaza z rodziny ->.poprzecznozęb-nych. Rośnie do długości 12 cm. Z ogólnego pokroju
ciała podobna jest do innych amby-stom, wyróżnia się jednak wałkowatym, grubym (zwłaszcza u nasady) ogonem, nie wykazującym bocznego
spłaszczenia na całej swojej długości. A.p. ma bardzo swoiste ubarwienie niepowtarzalne u innych gatunków ambystom: czarną, grzbietową
powierzchnię ciała zdobią srebrzystobłękitne, poprzecznie wydłużone i nieregularne plamy, połączone ze
sobą na bokach tułowia i ogona. Wskutek takiego układu jasnych plam, wzdłuż środka grzbietu wyodrębnionych zostaje kilka dużych, czarnych, o
nieregularnych kształtach powierzchni, przypominających zarysem siodła. Natomiast grzbietowa strona ogona, pokryta na przemian
szerokimi czarnymi oraz wąskimi jasnymi, poprzecznie ułożonymi plamami, wygląda jak pręgowa-na. A.p. prowadzi wybitnie lądowy i nocny
tryb życia. Zamieszkuje rozmaite, nawet skrajnie odmienne lądowe środowiska, występuje np. na nizinnych, wilgotnych terenach o glebie
piaszczystej, jak i na zupełnie suchych, pagórkowatych obszarach. Najczęściej spotyka się ją na zalesionych stokach wzgórz, w pobliżu stawów i
rzek. W dzień chowa się zwykle w różnych ziemnych zakamarkach. Jako kryjówki wykorzystuje też znajdujące się nisko nad ziemią dziuple
drzew. Zeruje wyłącznie w nocy. Na jej pokarm składają się przede wszystkim dżdżownice i stonogi, a w mniejszym procencie — różne owady i
bezskorupowe ślimaki. Spośród wszystkich gatunków ambystom a.p. wyróżnia się jesiennym terminem pory godowej, przypadającej na
wrzesień i październik, oraz
Ambystoma paskowana
składaniem jaj wyłącznie na lądzie. Samca w okresie godowym cechuje silnie kontrasto-
21
ambystoma plamista
wy deseń i srebrzystość jasnych plam. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne. Zachodzi za pomocą -»-spermatoforów składanych przez godującego
samca na powierzchni ziemi i podejmowanych przez samicę wargami kloakalnymi. Zapłodnione jaja składane są na terenach lesistych w
płytkich, wilgotnych jamkach w ziemi lub v/' ściółce leśnej. Skrzek ma postać kilku oddzielnych, małych galaretowatych grudek, zawierających
łącznie od 50 do 200 jaj. Średnica komórek jajowych wynosi 2,7 mm, natomiast średnica jaja z osłonkami 4,2 do 5 mm. Samica pozostaje przy
złożonych jajach i opiekuje się nimi dotąd, aż w okresie opadów deszczowych jamka wypełni się wodą. W tych warunkach zarodki szyb-KO się
rozwijają i wkrótce kijanki opuszczają osłonki jajowe, mając długość 19 do 25 mm. Kijanki mają dobrze rozwinięte skrzela zewnętrzne. Prze-
obrażają się wczesną wiosną następnego roku przy długości ciała 6,5 do 7,5 cm. Młodociane osobniki uzyskują dojrzałość płciową po upływie 15
do 17 miesięcy. W przypadku nie wypełnienia się jamki wodą, co zdarza się przy bezdeszczowej pogodzie jesienią, jaja się nie rozwijają. Samica
wówczas nadal opiekuje się nimi, przy czym wydzielina jej skóry dostarcza jajom wilgoci zapobiegającej ich wyschnięciu. Rozwój tych jaj
następuje dopiero w czasie wiosennych opadów deszczu, przeobrażenie zaś kijanek odbywa się w czerwcu, zatem w 7 do 9 miesięcy od momentu
złożenia jaj. A.p. występują na południowo--wschodnich obszarach Ameryki Północnej — od Nowej Anglii do północnej Florydy—oraz na
zachód od Teksasu.
ambystoma plamista {Ambystoma. maculatum) — gatunek płaza z rodziny ->.poprzeczno-
Ambystoma plamista
zębnych. Rośnie do długości 25 cm. Ma ciało zwarte, tułów i ogon okrągłe na przekroju, ubarwienie grzbietu czarne z granatowym połyskiem,
pokryte rzędami okrągławych, małych, jaskrawożółtych lub pomarańczowych plamek. Z pokroju ciała i ubarwienia podobna jest do europejskiej
-^-salamandry plamistej. A.p. prowadzi lądowy tryb życia. Najczęściej zamieszkuje tereny zalesione, ukrywając się w norach, pod kamieniami, w
jamach wśród korzeni drzew itp. Gody odbywa na wiosnę w rozmaitych małych zbiornikach wody stojącej (w rowach, sadzawkach) oraz w wolno
płynących strumykach. Złożenie jaj następuje po burzliwie przebiegających zalotach obu płci. Godujące samce i samice wzajemnie się
obwąchują, e-nergicznie ocierają się o siebie. Są przy tym tak ruchliwe, że powierzchnia wody w miejscach, gdzie zgromadzone są godujące
okazy, dosłownie kipi. Po zakończeniu zalotów samce składają na dnie zbiornika -»-spermatofory, które natychmiast zostają zbierane przez
samice wargami kloakalnymi. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne. Samica składa ok. 250 jaj w kulistych, gala-
ambystoma tygrysia
22
retowatych pakietach, przyklejanych do roślin wodnych. Średnica jaj wynosi 2,5 do 3 mm. Po złożeniu jaj samce i samice wkrótce opuszczają
zbiornik wodny. Po ok. 6 tygodniach kijanki uwalniają się z osłonek jajowych, mając długość ciała l do 1,5 cm. Po upływie 2 do 3 miesięcy ki-
janki przeobrażają się przy długości 5 do 7 cm. A.p. występują na południowych obszarach Ameryki Północnej, od Nowej Szkocji do Teksasu.
ambystoma tygrysia (Ambystoma tigrinum) — gatunek płaza z rodziny -i-poprzeczno-zębnych, największy płaz o lądowym trybie życia spośród
wszystkich współcześnie żyjących płazów ogoniastych. Samce rosną do długości 33 cm (z czego połowa przypada na ogon) i przewyższają nieco
długością samice. A.t. ma płaską, szeroką, wyraźnie od tułowia odgraniczoną głowę, oczy średniej wielkości i słabo wystające, tułów
wałkowaty, gruby, wyposażony wił do 13 bruzd międzyżebrowych z każdego boku, oraz masywny, gruby, niski ogon, wyraźnie bocznie
spłaszczony. Odnóża są krótkie, jednak dobrze wykształcone. Ubarwienie grzbietu zmienne — ciemnobrązowe, oliwkowobrązowe lub czarniawe,
z licznymi, nieregularnymi, często poprzecznie wydłużonymi jaskrawożółtymi plamami (od tego ostatniego, “tygrysiego" desenia pochodzi nazwa
tej ambystomy). Zdarzają się też osobniki o grzbiecie prawie całkiem żółtym. Brzuch ma barwę szarożółtawą, pozbawioną plam. Pokrojem ciała,
a zwłaszcza ubarwieniem, a.t. łudząco podobna jest do europejskiej -^-salamandry plamistej, różni się zaś od niej głównie bocznie spłaszczonym
ogonem. A.t. prowadzi lądowy tryb życia. Zamieszkuje zarówno niziny, jak i góry do wysokości 3000 m n.p.m. Występuje w różnych lądowych
środowiskach o średnio wilgotnej glebie i bogatej roślinności, często przebywa w pobliżu jezior, rzek i wolno płynących strumieni. W dzień
ukrywa się w rozmaitych jamach, norach, wśród korzeni drzew, pod kamieniami, w chodnikach małych gryzoni itd. W okresie dłuższej suszy
chowa się głęboko w swoich kryjówkach lub wchodzi do nor większych zwierząt, np. borsuków, psów preriowych, świstaków. Aktywna jest w
nocy i w tym czasie żeruje. Na jej pokarm składają się różne zwierzęta bezkręgowe. Pora godowa na nizinach odbywa się wczesną wiosną, a
wysoko w górach przypada dopiero na lipiec. Miejscem godów są rozmaite małe i duże zbiorniki wód stojących oraz wolno płynących strumieni,
a niekiedy nawet okresowe stawki pochodzenia deszczowego. W wodzie często gromadzi się duża liczba am-bystom. U godujących samców a.t.
pojawia się na ogonie niski fałd skórny, zachodzący na grzbietową powierzchnię tułowia. W ciągu całego okresu godowego samica składa kilka
nieforemnych pakietów skrzeku, zawierających łącznie ok. 1000 jaj o średnicy komórek jajowych od 1,9 do 2,6 mm. Zapłodnienie jest
wewnętrzne, za pomocą -»-spermatoforów składanych przez samce w czasie zalotów na dnie zbiornika wodnego, a podejmowanych przez samicę
wargami kloakalnymi. Larwy opuszczają osłonki jajowe po 2—3 tygodniach, kiedy osiągną wielkość 13 do 17 mm. Kijanka ma
23
ambystoma znad Pacyfiku
3 pary zewnętrznych, dobrze rozwiniętych skrzeli, wysoką płetwę ogonową, opatrzoną fałdami skórnymi, z których grzbietowy dochodzi aż do
przedniego odcinka tułowia. Tempo rozwoju kijanek zależy w dużej mierze od warunków środowiska. W zbiornikach małych, o wyższej tem-
peraturze wody, okres rozwoju trwa ok. 2 miesięcy, w du-zycn i głębokich jeziorach o niskiej temperaturze wody — ok. 4 miesięcy, w górach zaś
rozwój kijanek przedłuża się (JU l roku. W tym ostatnim przypadku często powstają formy neoteniczne, które — podobnie jak u innych ambystom
— nazywają się -^aksolotlami. Można je łatwo zmusić do metamorfozy, podając im w pokarmie tyroksynę. Długość ciała świeżo
przeobrażonych osobników w normalnych warunkach wynosi 80 do 86 mm, długość przeobrażających się osobników neotenicznych dochodzi do
250 mm. Dojrzałość płciową a.t. uzyskuje w 3 roku
•tycia. Dorosłe zimują na lądzie. Hodowla a.t. nie sprawia większych trudności i w związku z tym są one często używane jako zwierzęta laborato-
ryjne do rozmaitych doświadczeń. A.t. występują na największym obszarze spośród wszystkich -upłazów ogoniastych Ameryki Północnej. Za-
mieszkują prawie całe terytorium od Kanady do północnego Meksyku. Jedynie na zachodzie, w przybrzeżnych obszarach środkowej Kalifornii,
zasiedlają kilka odgraniczonych od siebie, dużych połaci .terenu. Są pospolite w łańcuchu Appa-lachów. Wyróżnia się kilka ras geograficznych
a.t.
ambystoma znad Pacyfiku (Dź-
camptodon ensatus) — gatunek
płaza z rodziny ->-poprzeczno-zębnych. Rośnie do długości 30 cm. Ma zwartą, masywną, a przy tym niezgrabną budowę ciała,
nieproporcjonalnie dużą i szeroką głowę z wystającymi, wielkimi oczami, gruby, mięsisty tułów z 12 słabo zaznaczonymi bruzdami mię-
dzyżebrowymi z każdego boku oraz wybitnie krótki, bocznie spłaszczony, ku tyłowi silnie zwężający się ogon. Odnóża, zwłaszcza tylnej pary, są
duże, grube i dobrze umięśnione, końce palców poszerzone. Skóra gładka i błyszcząca. Ogólnym wyglądem a.z.P. nie przypomina postaci innych
ambystom. Ubarwienie jej grzbietu jest rudobrązowe lub oliwkowobrązowe, z niewyraźnie zarysowanym, siatkowym deseniem ciemnych plam.
A.z.P. prowadzi lądowy tryb życia. Zamieszkuje tereny górzyste, pokryte wilgotnymi lasami, przebywając w pobliżu źródeł i strumieni.
Aktywna jest głównie w nocy, jednak spotyka się ją również w czasie dnia, w tym nawet podczas słonecznej pogody. Sprawnie wdrapuje się na
pochyłe pnie drzew lub gałęzie niskich krzewów. Znajdowano ją tam nieraz na wysokości kilku metrów nad ziemią. Potrafi również skakać za
zdobyczą do 6 cm w górę. Przestraszona wydaje donośny skrzeczący albo chrobotający głos. Jest wyjątkowo drapieżna i żarłoczna. Zjada
wszelkie zwierzęta, które potrafi pokonać i połknąć. Prócz rozmaitych bezkręgowców pożera różne płazy ogoniaste, w tym ambystomy i
salamandry bezpłucne, a także żaby, małe węże, a nawet myszy. Biologia rozrodu a.z.P. jest mało znana i istnieją co do niej rozbieżności. Na
wiosnę samica składa rzekomo w
ambystomy
24
wodzie ok. 100 jaj, przyklejając cały pakiet skrzeku do powierzchni kamieni. Kijanki mają krótkie skrzela oraz płetwę ogonową opatrzoną niski-
mi fałdami skórnymi. Przeobrażają się przy długości 10 do 15 cm. Znane są osobniki neoteniczne. Według innych źródeł, a.z.P. składa jaja na
wilgotnym lądzie w głębokich ziemnych jamach lub szczelinach i matka opiekuje się złożonymi jajami. A.z.P. występuje na zachodnich, przylega-
jących do Pacyfiku obszarach Ameryki Północnej, od Kolumbii Brytyjskiej do środkowej Kalifornii.
ambystomy -»-poprzecznozębne.
ameiwy (Amewa) -— rodzaj gadów z rodziny -»-teid. U największych gatunków długość ciała osiąga ponad 50 cm. A. mają postać typowej
jaszczurki, posiadają długi, biczykowa-ty ogon oraz dobrze wykształcone pięciopalczaste odnóża. Grzbiet i boki tułowia pokrywają małe
okrągławe, ziarniste łuski, na brzuchu zaś występują duże, prostokątne tarczki ułożone rzędami. Łuski na ogonie są większe i tworzą regularne
pierścienie. Ubarwienie grzbietu zielone lub brązowe z kilkoma (3—7) wzdłużnymi jasnymi paskami, z których środkowy, najszerszy, rozpo-
czyna się na końcu pyska. Często grzbiet pokryty jest wzdłużnie ułożonymi jasnymi plamkami. U samców brzuch ma barwę żółtą, pomarańczową
lub niebieską. Bocznie spłaszczone zęby zakończone są 2 szpicami. A. są jaszczurkami jajorodny-mi i typowymi dla prerii, terenów
półpustynnych oraz stepów. Są aktywne w dzień, żywią się owadami. Charakteryzują się niezwykła ruchliwością i bardzo szybkim bieganiem. A.
występują w Ameryce Środkowej i Południowej, od Meksyku aż do północnej Argentyny, oraz na wyspach Morza Karaibskiego. W tym regionie
należą do najpospolitszych jaszczurek. Rodzaj a. obejmuje ok, 20 gatunków.
amerykańskie warany ->-teidy
amfiuma dwupalcowa (Am-phiuma means) — gatunek płaza z rodziny —»-amfium (Am-phiumidae), z rzędu -upłazów ogoniastych. Rośnie do
długości l m. Ma węgorzowaty pokrój ciała, głowę płaską, smukłą, ostro zakończoną, tułów silnie wydłużony, okrągły na przekroju, a ogon
bocznie spłaszczony i stosunkowo krótki (stanowiący ok. 1/4 długości ciała), z dobrze rozwiniętymi fałdami: grzbietowym i brzusznym. Skóra
jest gładka i śliska. A.d. posiada 2 pary bardzo słabo rozwiniętych odnóży, z których każde opatrzone jest 2 palcami. U pokrewnej formy
trójpalcowej (-^amfiu-my) wszystkie kończyny mają po 3 palce. W związku z wydłużonym tułowiem pary odnóży znajdują się w dużej odległości
od siebie i ze względu na swoją nikłą budowę nie biorą udziału przy poruszaniu się zwierzęcia. U dorosłych a.d. prócz skrzeli wewnętrznych
występują również dobrze rozwinięte płuca. Małe, słabo wykształcone i pozbawione powiek oczy przykrywa cienki i przezroczysty naskórek.
Szczęka i żuchwa są uzębione, a poza tym występują zęby pod-niebienne. Spośród wszystkich zwierząt kręgowych a.d. ma największe czerwone
ciałka krwi. Ich długość wynosi 75 urn. szerokość 40 urn (u
25
człowieka średnica erytrocytu zawiera się w granicach 7 do 8 ^m). Ubarwienie grzbietu a.d. jest ciemnobrązowe lub czarniawe, brzuch jasnoszary.
A.d. to gatunek neoteniczny, nie przeobrażający się pod wpływem hormonu tarczycy, tyro-ksyny. Przez całe życie występuje w stadium larwy
(jest to tzw. larwa stała). A.d. zamieszkują wszelkie zbiorniki płytkich wód stojących i wolno płynących o mulistym dnie i bogatej roślinności.
Dzień spędzają zagrzebane w mule lub ukryte na dnie wśród roślin albo w norach raków. Po wyszukaniu takiej nory zamieszkują ją przez pewien
czas, wychylając z niej tylko głowę. W nocy stają się aktywne i polują wśród roślinności, przy czym poruszają się dość zwinnie wężowymi
ruchami ciała. W czasie deszczowej pogody wychodzą na brzeg zbiornika i wijąc się wpełzają pod korzenie drzew, do rozmaitych jam, a często i
do nor wodnych ssaków. W nocy wracają do wody i żerują. A.d. są drapieżne. Pożerają wszelkie małe zwierzęta bezkręgowe, jak i kręgowce, w
tym ryby, kijanki, dorosłe płazy i osobniki własnego gatunku. Na lądzie Polują nawet na małe węże. Schwytane do ręki bronią się zaciekle,
dotkliwie kąsając. W związku z tym ludność tubylcza boi się a.d., a nawet unika 'ch, niesłusznie posądzając te Płazy o jadowitość. A.d. umie-
szczona w akwarium wydaje <-o pewien czas głośny świst. Dźwięk ten jest oznaką zaniepokojenia, a powstaje wskutek gwałtownego wyciskania
powietrza przez otwory skrzelowe. Biologia rozrodu a.d. jest "^ało znana. W styczniu lub w lutym samica składa na wilgotnym ladzie, w
phłnrinwh i
ciemnych kryjówkach w pobliżu wody, od 50 do 150 jaj średnicy 9 mm razem z osłonkami. Gdy brak takich kryjówek, samica lub samiec drążą w
wilgotnej ziemi korytarze, w których następuje złożenie jaj. Skrzek ma postać 2 galaretowatych sznurów, podobnych do sznurów koralików lub
pereł, gdyż między każdymi dwoma sąsiednimi jajami znajduje się cienka, galaretowata nitka. Po złożeniu jaj samica owija się wokół nich i
opiekuje się nimi aż do wylęgu kijanek. Rozwój zarodków trwa do 5 miesięcy. Kijanki opuszczające osłony jajowe mają 4,5 cm długości, dobrze
rozwinięte skrzela zewnętrzne oraz palczaste odnóża. W tym stadium rozwojowym odnóża są stosunkowo lepiej rozwinięte niż u płaza dorosłego,
tak że młode larwy mogą się poruszać po dnie za ich pomocą. Utrata skrzeli zewnętrznych następuje w 3 miesiącu życia, przy długości kijanki
wynoszącej 8 cm. A.d. zamieszkują południowo--wschodnie nizinne obszary Ameryki Północnej, od stanu Wirginia do Florydy.
amfiumy (AmpTiiiłTOźdae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów ogoniastych. Płazy neoteniczne. Rodzina obejmuje tylko l rodzaj (Amphiuma) i
3 gatunki: dwupalcowe — A. means i A. pholeter oraz a. trójpalcowa (A. tridactylum), formy neoteniczne nie dające się przeobrazić hormonem
tarczycy. Brak skrzel zewnętrznych, natomiast za głową po obu bokach ciała widoczne są pojedyncze otwory skrzelowe;
każdy z nich prowadzi do komory skrzelowej, w której znajdują się 4 łuki skrzelowe.
A mn-ia 9 r>nrv hnrrł-zrt dahn
amfiuma trójpalcowa
26
rozwiniętych i nieczynnych odnóży dwu- lub trójpalcza-stych. Posiadają również płuca. Zapłodnienie jaj jest prawdopodobnie wewnętrzne.
Płazy o silnie wydłużonym, węgorzo-watym ciele. Poruszają się ruchami wijącymi. W związku z kształtem ciała nazywane są niewłaściwie
“węgorzami z Kongo". A. występują na po-łudniowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej.
amfiuma trójpalcowa (Am-
phiuma tridactylum) — gatunek płaza z rodziny -»-amfium. Osiąga długość powyżej l m. Pokrój ciała węgorzowaty. Wszystkie odnóża
zakończone 3 palcami. Ubarwienie kontrastowe, grzbiet ciemnobrunatny, boki ciała i brzuch jas-nopopielate. U a.t. występuje opieka nad
potomstwem. Samica po złożeniu jaj na dnie zbiornika wodnego silnie się zwija, układa się na nich i w tej postaci strzeże gniazda. Nieznany jest
los potomstwa w przypadku okresowego wyschnięcia stawu. A.t. żyje w zarośniętych zbiornikach wód stojących. Występuje na
połud-niowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej. W niektórych rejonach tego obszaru znane są krzyżówki (bastardy) -»-amfiumy
dwupalcowej z a.t.
amfizbeny -»obrączkowce.
ampleksus — specyficzny u-chwyt samicy płaza przednimi kończynami samca podczas pory godowej. Odruch ten zapewnia obecność samca w
czasie składania jaj przez samicę oraz ich zapłodnienie. A. występuje powszechnie u płazów bezogonowych, rzadziej u płazów ogoniastych.
Wyróżnić można 2 sposoby uchwytu—a. pachowy (aksilarny). spotykany m.in. u żab i ropuch, u których samiec przytrzymuje samicę pod
pachami przednich kończyn, oraz a. pachwinowy (ingwinalny), występujący np. u kumaków, grzebiuszek i u rzekotek, u których samiec
przytrzymuje samicę w pachwinach tylnych kończyn. A. aksilarny jest uchwytem niezwykle silnym, natomiast a. ingwinalny — znacznie słab-
szym i luźnym. U niektórych płazów ogoniastych <np. u -^salamandry plamistej) występują jeszcze inne, bardziej skomplikowane rodzaje uchwy-
tów, które zapewniają wewnętrzne zapłodnienie jaj.
anakonda, sukuri (Eunectes murinus) — gatunek gada z rodziny -dusicieli. Rośnie do długości 9 m, wyjątkowo — do 10 m. Ma piękne
ubarwienie. Na jasnoszarym tle głowy występują z obu boków, począwszy od oczu ku tyłowi, 2 czarne, szerokie pasy, a jasnooliw-kowe tło
grzbietu pokrywają duże, okrągłe, ciemnobrązowe plamy, biegnące wzdłuż ciała parami lub pojedynczo, przy czym ułożone są na przemian. A.
jest szczególnie silnie związana ze środowiskiem wodnym. Często czatuje na zdobycz zanurzona w wodzie, wychylając jedynie głowę nad jej
powierzchnię. Tak ukryta może przebywać godzinami w jednym miejscu i bez ruchu. Jej pokarmem są różne duże zwierzęta, głównie ptaki i
ssaki, a wśród tych ostatnich aguti, kapibary, świnie domowe, psy i inne ssaki przychodzące pić wodę. A. atakuje również i połyka rozmaite gady,
jak młode kajmany i węże. Na lądzie przebywa w pobliżu wody. Po schwyceniu ofiary uzębioną paszczą, topi zdobycz lub dusi solotami
ooteżneeo ciała i mar-
27
twą pożera. Dla człowieka jest również bardzo niebezpieczna, co potwierdzają stare legendy i opowiadania Indian, relacje podróżników oraz
wzmianki na ten temat w literaturze herpetologicznej. Możliwość zaatakowania ludzi przez a. nie ulega żadnej wątpliwości, opisywane zaś ^akty
pożarcia człowieka przez tak ogromnego węża są zupełnie realne. A. spotyka się nad brzegami rzek i jezior na nizinnych obszarach tropikalnej
puszczy brazylijskiej. Obecność na lądzie zdradzają odrażającą wonią swoich ekskrementów. Są jajo-żyworodne. Samica rodzi jednorazowo do
94 młodych, najczęściej 20 do 40, długości od 70 do 80 cm. A. żyją w niewoli do 28 lat. Występują w Ameryce Południowej na wschód od
Kordylierów, głównie w zlewiskach rzek Amazonki i Orinoko (Tabl. II/l).
Anapsida — podgromada ->-ga-dów o prymitywnej budowie ciała. Istotną ich cechą jest brak dołów skroniowych w czaszce. Związany z tym
swoisty układ odpowiednich mięśni ogranicza sprawność ruchów żuchwy. A. obejmują 2 rzędy:
współcześnie żyjące żółwie oraz wymarłe w triasie koty-lozaury — najprymitywniejsze ze wszystkich znanych gadów.
anolis wodny (Anolis vermi-culatus) — gatunek gada z rodziny -»-legwanów. Jest niewielki i pięknie ubarwiony. Prowadzi na wpół wodny tryb
życia. Przebywa na brzegach oądz w nurcie małych rzek i strumieni. Znakomicie i chętnie pływa, a w razie niebezpieczeństwa nurkuje i kryje s1?
Pod kamieniami czy inny-m1 Przedmiotami w wodzie. Występuje na Kubie. Jamaice
i na niektórych sąsiednich wyspach Zatoki Meksykańskiej.
Archosauria — podgromada
->-gadów o czaszce typu diapsi-dalnego. Obejmuje 4 rzędy gadów wymarłych oraz l rząd współcześnie żyjących -^.krokodyle.
ariekin (Micrurus fulvius) — gatunek gada z rodziny-»-zdra-dnicowatych. Należy do węży z grupy -rProteroglypha. Rośnie do długości l m. Ma
ubarwienie cynobrowoczerwone z szerokimi, czarnymi, poprzecznymi pasami, jasnożółto obrzeżonymi. Jest bardzo jadowity. W przypadku braku
pomocy lekarskiej po ukąszeniu przez a. człowiek umiera w ciągu najdalej 24 godzin. Jad tego węża, zawierający dużo neurotoksyn, działa
paraliżująco na system nerwowy. Przypadki śmiertelnego pokąsania człowieka przez a. nie są jednak częste, gdyż prowadzi on nocny tryb życia i
nie jest agresywny. A. żywi się małymi jaszczurkami, wężami, żabami, pisklętami i owadami. Jest jajorodny. Zamieszkuje lasy oraz tereny
pokryte zaroślami w południowych obszarach Ameryki Północnej oraz w Meksyku.
arrau (Podocnemis expansa)
- gatunek gada z rodziny Pelomedusidae, z podrzędu
-»żółwi bokoszyjnych. Stanowi największy gatunek spośród amerykańskich żółwi bokoszyjnych. Długość karapaksu samic dochodzi do 80 cm, a
ciężar ich ciała — do 25 kg. Samce są o blisko połowę mniejsze od samic. Przednie kończyny a. mają po 5, tylne — po 4 palce, przy czym palce
wszystkich kończyn spinają błony ołvwne. Średnio wvDukłv oan-
artrolept diugopalcewy
28
cerz grzbietowy cechuje gładka powierzchnia i oliwkowo-brązowe, ciemnoplamiste ubarwienie. Głowa, szyja i odnóża mają barwę brązową. U
młodych okazów głowę pokrywają nieliczne, spore, jaskrawożółte plamy. A. występują w dużych rzekach Ameryki Południowej
— w Orinoko i w Amazonce
— oraz w ich bagnistych rozlewiskach, gdzie prowadzą ściśle wodny tryb życia. Żywią się głównie pokarmem roślinnym. W okresie składania jaj
samice zbierają się w gromady liczące tysiące osobników i podążają co roku do tych samych miejsc, gdzie przyszły na świat, położonych na
piaszczystych brzegach śródrzecz-nych wysp. W nocy składają na nich ogromne ilości jaj do wygrzebywanych przez siebie obszernych jam, o
średnicy ok. l m i głębokości do 60 cm. Jedna samica składa od 80 do 200 jaj okrytych cienkimi, delikatnymi osłonkami. Zdarza się, że do
jednego dołka znosi jaja kilka samic. Na obszarach rodzimego występowania a. mają duże znaczenie gospodarcze; mięso ich jest bardzo sma-
czne i pożywne, a z jaj uzyskuje się cenny, jadalny olej. Indianie łowią a. za pomocą sieci lub strzał z przywiązanymi do nich sznurami, umożli-
wiającymi zatrzymanie trafionego żółwia. Często też a. bywają hodowane w przydomowych stawach. Głównie jednak zbierane są jaja, które
podobnie jak mięso a. stanowią przedmiot handlu. Corocznie przerabia się na olej przeszło 40 min jaj a. W związku z tym nastąpił w ostatnich la-
tach gwałtowny spadek liczebności tego żółwia. A. oraz 7 Sipokrewionych z nim gatunków zamieszkuje północną część Ameryki Południowej.
Tylko l gatunek z rodzaju Po-docnemis występuje w Starym Świecie, na Madagaskarze.
artrolept długopalcowy (Ar-throleptis stenodactylus) — gatunek płaza z rodziny ->-żabo-watych. Rośnie do długości 4 cm. Podobnie jak
wszystkie
Artrolept diugopalcowy
gatunki z rodzaju Arthroleptis cechuje go brak zębów pod-niebiennych, czego nie spotyka się u pozostałych przedstawicieli rodziny żabowatych.
Trzecie palce przednich kończyn ma silnie wydłużone (co jest cechą rodzajową artroleptów). Żyje na lądzie. Aktywny w nocy, dzień spędza
ukryty w ziemi. Występuje w południowej Afryce.
artrolept karłowaty (Art&ro-
leptźs pamulus) — gatunek płaza z rodziny -».żabowatych. Rośnie do długości 7,5 mm. Jest najmniejszy z dziś żyjących płazów. Prowadzi
lądowy tryb życia. Ma zdolność za-grzebywania się w ziemi. Występuje w wilgotnych lasach południowo-zachodniej Afryki, w Angoli.
artrolept pstry (Arthroleptis variabilis) — gatunek płaza z rodziny ->-żabowatych. Rośnie do długości 3 cm. Na stopach tylnych kończyn ma
duże. ro-
atelop Stelznera
gowe, ostre naroślą (modzele), za pomocą których zagrzebuje się w ziemi. Potrafi sprawnie skakać. Jest gatunkiem wybitnie lądowym. Jaja składa
do wygrzebanych przez siebie ziemnych jamek. Zamieszkuje zarówno lasy, jak i wilgotne tereny bezleśne. W okresie suszy zapada w
kilkutygodniowy sen. A.p. spotyka się na obszarach nizinnych oraz w górach do wysokości 1150 m n.p.m. Występują pospolicie w zachodniej
Afryce, w Kamerunie.
artroleptella (Arthroleptella lightfooti) — gatunek płaza z rodziny ->żabowatych. Rośnie do długości ok. 2 cm. Poszczególne okazy wykazują
wyjątkową rozmaitość ubarwienia — od ceglastoczerwonego, poprzez różne odcienie barw brązowych, aż do zupełnie czarnego. A. zamieszkują
wyłącznie tereny górzyste o wilgotnym podłożu, gdzie przebywają na mchach w pobliżu źródeł. W okresie godowym samce wydają głos podobny
do ćwierkania świerszcza. Małe pakiety jaj przyklejane są przez samice do wilgotnego mchu, kijanki zaś po opuszczeniu osłon jajowych
natychmiast wślizgują się między pędy tych roślin. Rozwój kijanek trwa 7 do 10 dni i dopiero przeobrażone osobniki długości ok. 5 mm
opuszczają dotychczasowe miejsce pobytu, uchodząc do wody. Rozmnażanie się w środowisku lądowym Jest u a. wyrazem przystosowania się do
życia w górach, jedynymi bowiem zbiornikami wód powierzchniowych są tu rwące strumienie, nie dające odpowiednich możliwości rozwoju
dopiero co wylęgłym z Jaj, małym i delikatnym ki-iankom. Na pokarm a. składają się rozmaite małe stawonogi. A. występują w południowej
Afryce.
astrocja (Astrotia stokesii) — gatunek gada z rodziny -»-wę-ży morskich. Rośnie do długości 1,5 m. Ma ubarwienie grzbietu jaskrawoczerwone z
czarnymi prążkami. Biologia a. jest podobna do biologii innych węży morskich. A. godują gromadnie. Raz udało się zaobserwować ogromne
skupisko tych węży w Cieśninie Moluc-kiej. Skupisko to, obejmujące miliony stłoczonych ze sobą osobników a., przypominało rodzaj ciemnej,
powyginanej kolumny grubości ok. 3 m, ciągnącej się na przestrzeni ok. 100 km, a więc widocznej aż do horyzontu. Przyczyną tego skupienia się
a. było prawdopodobnie masowe odbywanie godów. A. występują od wybrzeży Nowej Gwinei i zachodniej części Archipelagu Malajskiego aż do
północnych wybrzeży Australii.
atelop Stelznera (Atetopus stelznen) — gatunek płaza z rodziny ->.żab kikutowatych. Rośnie do długości 2,5 cm. Ma ubarwienie grzbietu
czarne z żółtymi, nieregularnymi plamami, natomiast brzuszną powierzchnię tułowia i kończyn aż do palców — jaskrawopo-marańczową. Kroczy
podobnie jak ropucha lub wykonuje krótkie skoki. W czasie pory godowej jest bardzo ruchliwy, przy czym osobniki obu płci wydają głos
godowy. Rozpoczyna się on dźwiękiem podobnym do świstu, który jest powtarzany przez krótki czas, po nim zaś następuje dźwięczny,
metaliczny trel, podobny do trelu naszej -^ropuchy zielonej. Jaja składane są w stawach, a nawet w większych kałużach. Mają one niezwykłą
antotomia ogona
30
właściwość bardzo szybkiego rozwoju, gdyż kijanki opuszczają osłony jajowe już w 24 h po złożeniu jaj. W przypadku
niebezpieczeństwa dorosły osobnik wykazuje refleks kuma-ka, polegający na odwróceniu do góry dłoni i stóp. Wówczas stają się
widoczne jaskrawe barwy brzusznej powierzchni ciała, będące sygnałem ostrzegawczym dla napastnika, skóra bowiem a.s.
wydziela silnie trującą substancję. A.s. żyją aa piaszczystych wydmach porośniętych zaroślami. Występują w Argentynie.
•utotomia ogona — swoista właściwość niektórych gadów polegająca na samorzutnym odrzucaniu części ogona w pewnych
okolicznościach. Jest ono możliwe dzięki występowaniu w środku trzonu każdego kręgu ogonowego słabego miejsca w postaci
szczeliny wypełnionej tkanką łączną. Gwałtowny skurcz mięśni łączących 2 sąsiednie kręgi powoduje rozerwanie się trzonu
kręgowego w tym miejscu i automatyczne rozdzielenie o-gona. -^-Jaszczurka dokonuje tego odruchowo w przypadku uchwycenia
jej za ogon, a tak-
bachia gujańska (Bachia co-phias) — gatunek gada z rodziny -»-teid. Rośnie do długości 17 cm. Ubarwienie grzbietu jest brązowe, plamiste. B.g.
wyróżnia się robakowatym kształtem ciała, brakiem przewodu słuchowego oraz silnie uwstecznionymi kończynami;
długość każdej z nich wynosi zaledwie 1/50 całej długości ciał* i zakończone są one
że w momencie przytrzymywania jej bez dotykania ogona lub nawet w razie ograniczenia możliwości swobodnego poruszania się, np. w ciasnym
naczyniu (słoiku, pudełku). W wielu okolicznościach takie sa-mookaleczenie się gwarantuje jaszczurce życie, gdyż napastnik po schwyceniu jej
zadowala się odrzuconym przez nią ogonem, podczas gdy ofiara ma wówczas sposobność uciec. Niewiele krwawiąca rana w miejscu oderwania
się ogona w krótkim czasie ulega zabliźnieniu, ogon zaś zaczyna w pełni regenerować, tzn. odtwarzać utraconą część. Niekiedy zdarza się, że
zamiast jednego regeneratu powstaje ich równocześnie kilka i w związku z tym spotyka się w naturze jaszczurki o 2, 3, a nawet 5 odtworzonych
ogonach. Zdolność a.o. wykazuje wiele gatunków jaszczurek, natomiast stopień regeneracji jest u nich rozmaity. Na przykład u naszej
-^jaszczurki zwinki uszkodzony ogon odrasta do normalnej długości, natomiast u padalca odznaczającego się szczególną łatwością a.o.
u-szkodzony ogon ulega tylko zabliźnieniu, jednak nie odrasta.
3 palcami. B.g. porusza się wijącymi ruchami tułowia i ogona, układając wówczas odnóża wzdłuż boków ciała. Przy pomocy ogona może również
wykonywać skoki na odległość ok. 30 cm i do wysokości ok. 25 cm. B.g. prowadzi naziemny i skryty tryb życia, drąży krótkie chodniki w
miękkiej glebie. Zamieszkuje tropikalne, wilgotne lasy. Biologia b.g. jest słabo
31
bazylinek hełmiuty
poznana. B.g. występuje w Ameryce Południowej, w Gujanie.
bitagur (Batagur bascc) —gatunek gada z rodziny żółwi słodkowodnych (Emydidae), z podrzędu —-żółwi skrytoszyj-uych. Jest jednym z
największych gatunków żółwi słodkowodnych. Długość jego kara-paksu dochodzi do 75 cm. Ma pancerz grzbietowy płaski i gładki, palce
wszystkich odnóży spięte błonami pływnymi, a końce palców zaopatrzone w duże i silne pazury. B. prowadzi wyłącznie wodny tryb życia.
Zamieszkuje większe rzeki. Żywi się wyłącznie roślinami. W lutym i marcu samice składają na przybrzeżnych ławicach piasku, w wygrzebanych
przez siebie tylnymi kończynami jamach głębokości do 50 cm, 8 do 30 jaj podobnych do jaj kaczych. Jaja mają długość 7 cm, a ich ciężar docho-
dzi do 90 g. Składanie jaj odbywa się 2 do 3 razy w ciągu sezonu. Łączna liczba jaj produkowanych rocznie przez l samicę wynosi przeciętnie
przeszło 50 sztuk. Nad niektórymi rzekami jaja składane są masowo. Tubylcza ludność wybiera je z piasku za pomocą specjalnych grabi, łowi
również dorosłe żółwie do koszyków lub do sieci z zastawionymi w "ich przynętami w postaci roślin ulubionych przez te gady. 8. jest na ogół
żółwiem rzadkim. Występuje w północnych Indiach, na Półwyspie Indo-chińskim i na Sumatrze.
1'atracholcgia -»-herpetologia.
bazyliszek helmiasty (BasiltS-
c
  '•is basiliscus) — gatunek gada z rodziny -».legwanów. Rośnie "o długości 80 cm. Na ogon Popada blisko 2/3 dłueości
ciała. Podobnie jak u innych gatunków z rodzaju bazyliszka. u b.h. zaznacza się wyraźny dymorfizm płciowy. Samca cha-
Bazyllszek hełmiasty
rakteryzuje zaokrąglony fałd skóry w postaci hełmu na głowie, grzebień skórny ciągnący się wzdłuż grzbietu oraz łus-kowate listewki na palcach
tylnych kończyn. Grzebień składa się z 2 odcinków. Jeden z nich, znacznie wyższy, znajduje się na tułowiu, drugi, niższy, pokrywa
przednią część ogona. Do grzebienia tego wnikają wyrostki ościste kręgów, dzięki czemu grzebień jest stale wzniesiony. U samicy brak jest tego
wytworu skórnego. Poza tym samiec różni się od samicy bardziej jaskrawozielonym ubarwieniem oraz posiadaniem czarnych, poprzecznych
pręg na tułowiu. B.h. prowadzą nadrzewny i ruchliwy tryb życia. Samce z reguły towarzyszą samicom. B.h. żywią się głównie rozmaitymi
stawonogami. Jaia składała w tamkach w
bazyliszek piatkoglowy
32
ziemi. Występują w Panamie i Kolumbii.
bazyliszek piatkoglowy (Bas»-liscus plumifrons) — gatunek gada z rodziny -»-legwanów. Rośnie do długości powyżej 50 cm. Ma tułów i ogon
wybitnie bocznie spłaszczone. U samców występuje na powierzchni czołowej wysoki, trójkątny płat skórny wielkości głowy oraz silnie
rozwinięty, wa-chlarzowaty grzebień tułowiowy i ogonowy. Ubarwienie ciała jest zielone z licznymi jasnożółtymi nieregularnymi plamkami i
słabo zarysowanymi ciemnymi pręgami na głowie i tułowiu, a na ogonie z ułożonymi na przemian jasnymi i ciemnymi szerokimi obwódkami.
B.p. to jeden z najpiękniejszych bazyliszków. Prowadzi nadrzewny tryb życia. Z uwagi na wspaniale rozwinięte fałdy skórne, a przez to
niesamowitą, o groźnym wyglądzie postać, ten właśnie bazyliszek jest głównym obiektem rycin oraz opowiadań i bajek osnutych na tle legen-
darnego smoka. B.p. żyją w Ameryce Środkowej na terenie Kostaryki (Tabl. 1/10).
bezjęzyczne (Pipidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Bardzo nieliczni przedstawiciele tej rodziny charakteryzują się
kilkoma pierwotnymi cechami budowy ciała. Należą do nich — zupełny brak języka, brak powiek (z wyjątkiem gatunku Pseudo-hymenochirus z
Konga), występowanie u larw i osobników dorosłych czynnego -^-narządu linii bocznej oraz u większości gatunków brak uzębienia zarówno na
szczęce, jak i żuchwie. Poza tym w szkielecie osiowym występuje 5—7 kręgów przedkrzyżowych. Pewne
też gatunki prowadzą ściśle wodny tryb życia i na ląd nigdy nie wychodzą lub pojawiają się na nim w wyjątkowych okolicznościach, np. w czasie
wysychania zbiornika wodnego. Niektóre z wymienionych cech są typowe dla ryb — niżej uorganizowanej gromady kręgowców. Tak np. język
nie ma znaczenia przy pobieraniu pokarmu w wodzie, linia boczna stanowi główny narząd orientacji przestrzennej dla płaza żyjącego w środowi-
sku wodnym. Poza przytoczonymi cechami przedstawiciele b. wykazują szereg bardzo swoistych cech biologicznych. Rodzina b. obejmuje 4
rodzaje i ok. 16 gatunków. B. występują w Ameryce Południowej (rodzaj Pźpa) oraz w Afryce Południowej (rodzaje Xenopus, Chymenochirus i
Pseudochy-menochirus).
biczogon egipski (Uromastyx aegyptius) — gatunek gada z rodziny ->-agam. Rośnie do długości 65 cm. Ma głowę wybitnie zaokrągloną,
zwężenie szyjne wyraźnie zaznaczone. tułów spłaszczony, gruby, oraz masywny ogon, mierzący ok. 1/3 długości ciała, najeżony wysokimi i ostro
zakończonymi łuskami, a ściślej: rogowymi cierniami, ułożonymi w regularne pierścienie. Na pozostałej powierzchni ciała łuski są małe i
stosunkowo gładkie. Zabarwienie grzbietu jest szaro-oliwkowobrązowe z licznymi, małymi, żółtawymi plamkami. B.e. zamieszkują tereny
półpu-stynne piaszczysto-kamieniste, na których przebywają w miejscach porośniętych skąpą roślinnością. Mimo ociężałej i niezgrabnej postaci
sprawnie ryją w twardym gruncie długie chodniki, służące im za schronienie. Podrażnione unoszą w
33
boa dusiciel
górę ogon i biją nim na boki, schwytane do ręki bronią się energicznie, raniąc boleśnie u-derzeniami maczugowatego o-gona. Na pokarm młodych
osobników składają się głównie owady, natomiast okazy dorosłe są roślinożerne: odżywiają się zeschłymi i twardymi pędami roślin, a w hodowli
chętnie jedzą miękkie i soczyste liście, owoce, kwiaty koniczyny itp. Zmiana rodzaju pożywienia zwierzęcego na roślinne następuje w związku ze
zmianą uzębienia. U młodych jaszczurek z gatunku b.e. przednie zęby w szczęce wkrótce wypadają, a na ich miejsce pojawia się dłutowaty wyro-
stek kości międzyszczękowych, na żuchwie zaś przednie zęby ulegają w trakcie wzrostu stopniowemu stapianiu się w jedną płytkę. Tak
zdeformowane u-zębienie nadaje się tylko do zrywania pędów roślin. Pokarm nie zostaje rozdrobniony, lecz połknięty w całości. W ten sposób
powstaje wąska specjalizacja pokarmowa. B.e. występuje w północnej Afryce
— głównie w Egipcie — oraz na Półwyspie Synajskim i A-rabskim.
boa dusiciel (Boa corestrźctor)
— gatunek gada z rodziny
—^dusicieli. Rośnie do długości 5,5 m. Ubarwienie ciała i deseń są bardzo zmienne u różnych osobników. U form typowych grzbiet jest
jasnobrązo-wy lub czerwonawy z ciemnobrązowymi, poprzecznymi plamami o nieregularnych kształtach, w których środku znajdują się
silnie wydłużone, Jaskrawożółte smugi. Wzdłuż boków tułowia ciągną się pojedyncze rzędy podobnych Plam, znacznie jednak mniejszych,
rombowego kształtu, o-toczonych jasnożółtymi obwódkami. B.d. jest jednym z najpiękniej ubarwionych węży świata, a deseń jego skóry na
leży do najbardziej koloro? i skomplikowanych pod względem rysunku. B.d. żyje w rozmaitych środowiskach ekologicznych. Zamieszkuje gęste
tropikalne lasy, gdzie często prowadzi nadrzewny tryb życia, miejsca wilgotne nad brzegami rzek i strumieni, tereny o charakterze stepowym po-
kryte krzewami i tereny porośnięte niską roślinnością trawiastą. Występuje również w pobliżu domostw, w zagrodach i spichlerzach, w których
łatwo znajduje pokarm w postaci myszy i szczurów. B.d. jest aktywny w nocy; dzień przesypia, ukryty wśród gałęzi drzew lub w rozmaitych
ziemnych kryjówkach. Żywi się wszelkimi małymi kręgowcami, w tym jaszczurkami, ptakami, a z ssaków głównie gryzoniami. Z większych
zwierząt pożera aguti, paki, opo-sumy. Podobnie jak wszystkie dusiciele jest niejadowity. Zdobycz chwyta uzębioną paszczą, oplata się wokół
ciała ofiary, dusi ją, a następnie połyka martwą. Samice b.d. rodzą 15 do 64 młodych przeciętnej długości ok. 50 cm. Po 2 latach życia młode
osiągają długość od 2 do 3 m. Hodowla b.d. nie sprawia większych trudności, węże te bowiem chętnie pobierają w niewoli pokarm i mogą tu żyć
do 23 lat. B.d.
boa madagaskarski
występują wyłącznie na kontynencie amerykańskim — w Ameryce Środkowej i Południowej, od Meksyku do środkowej
Argentyny na południu. Na tym obszarze żyje 8 pod-gatunków b.d. różniących się ubarwieniem i właściwościami ekologicznymi.
Forma wyjściowa, z której rozwinęły się pozostałe (B. constrictor constrictor), występuje w lasach ''Brazylii, Peru, Kolumbii,
Wenezueli i Gujany. Podgatunek B. constrictor imperator zamieszkuje Amerykę Środkową, a podgatunek B. constrictor
occidentalis — północną Argentynę.
boa madagaskarski (Acranto-phis madagascariensis) — gatunek gada z rodziny -»dusi-cieli. Rośnie do długości 3 m. Ma
grzbiet jasnoczerwony z rombowatymi, czerwonobru-natnymi, żółto obrzeżonymi plamami, zawierającymi żółte smugi w
środku. Z boków tułowia znajdują się rzędy jasno oczkowanych, nieregularnych plam. Powierzchnia tylnej części ciała mieni się
niebiesko-zielonymi barwami. Podobnie jak większość gatunków dusicieli b.m. przywiązany jest do środowisk leśnych i
przebywa z reguły w pobliżu wody, do której bardzo chętnie wchodzi.
34
Żywi się małymi kręgowcami, głównie ssakami i ptakami. Jest wężem mało agresywnym;
schwytany, rzadko kiedy kąsa. Samice rodzą 3 do 4 młodych o stosunkowo znacznej długości (ok. 70 cm). B.m. występuje na
Madagaskarze.
boa tęczowy (Epicrates cen-chria) — gatunek gada z rodziny -^-dusicieli. Bośnie do długości 2 m. Ma wyjątkowo piękne
ubarwienie. Na czerwo-nobrunatnym tle grzbietu występuje rząd dużych, nieregularnych, okrągławych plam o barwie
czerwonougrowej lub pomarańczowej, otoczonych ciemnymi pierścieniami. Boki tułowia pokrywają ciemnobrązowe plamy z
podkowiasto wygiętymi, jaskrawożółtymi paskami. Powierzchnia skóry jest metalicznie błyszcząca i w słońcu mieni się
wszystkimi barwami tęczy (stąd nazwa gatunku). B.t. zamieszkują lasy. Prowadzą nocny tryb życia. Są jajożyworodne. Młode są
pstrokato ubarwione i niepodobne do rodziców. Z uwagi na piękne ubarwienie często hodowane w ogrodach zoologicznych.
Występują w Ameryce Środkowej i Południowej po Argentynę.
bufotalina -»-parotydy.
chwytnica kolorowa
C
charyna (Charina bottae) — gatunek gada z rodziny ->-du-sicieli. Rośnie do długości 55 cm. Ma ubarwienie jednolite, jasnooliwkowozielone.
Postać ch. jest nietypowa, z czym łączy się niezwykły behawior o-bronny. Otóż koniec jej krótkiego ogona ma tępe zakończenie, a przy tym jest
grube jak głowa. Na pierwsze wejrzenie trudno nawet rozróżnić te dwa elementy ciała. W razie niebezpieczeństwa ch. zwija się w kłębek, a z jego
środka wznosi do góry ogon, głowę zaś wychyla nieco na zewnątrz, ale spod ciała. Napastnik uderza oczywiście w ogon, znakomicie
imitujący głowę $tzw. fałszywą głowę), a wówczas napadnięty czmycha. Liczne blizny na ogonie świadczą,
Cbaryna
że istotnie przyjmuje on na siebie ataki wrogów. Charyna przebywa na terenach górskich lasów szpilkowych, często w pobliżu potoków i miejsc
wilgotnych. Ich pokarmem są rozmaite małe kręgowce. Samica rodzi raz na rok kilkanaście młodych długości 15 do 23 cm. Ch. występują w
Ameryce Północnej — w Kalifornii oraz w Meksyku.
chromatotory — komórki barwnikowe (pochodzenia mezo-dermalnego) wypełnione swoistymi substancjami dającymi odpowiednią barwę.
Istnieją 4 podstawowe grupy komórek barwnikowych: melanofory — zawierające ciemnobrązowe ziarenka melaniny, która w dużym skupieniu
daje barwę czarną, lipofory (ksantofory) — zawierające żółte lub pomarańczowe pęcherzyki barwnika o charakterze tłuszczowym (komórki te
dają barwy od żółtej do pomarańczowej), allotory (erytrofory) — zawierające karminowoczerwone kuleczki barwnika nierozpuszczalnego w
eterze, alkoholu itp. (dają one barwy jaskrawe karminowo-czerwone), guanofory (wzgl. BUanin&fory) — zawierające
bezbarwne, opalizujące kryształki guaniny, które w odpowiednim ułożeniu dają barwę białą lub srebrzystą. Jeśli warstwa
guanoforów leży na warstwie melanoforów i nastąpią pewne zmiany v/ cytologicznych "właściwościach guanoforów, wówczas
powstaje strukturalna (nie barwnikowa) barwa niebieska wywołana interferencją fal świetlnych. Jeśli w tym układzie ch. znajdują
się lipotory, wówczas powstaje strukturalna barwa zielona (połączenie barw niebieskiej i żółtej). Barwy strukturalne występują
pospolicie u wielu gatunków płazów. Główne skupienia ch. w skórze płaza znajdują się między naskórkiem a skórą właściwą.
Charakterystyczne barwy skóry płaza zależą od układu samych ch., przy czym szczególną rolę odgrywają stale ze sobą związane
różne typy komórek barwnikowych, tzw. organy barwne. Natomiast chwilowe zmiany barwy skóry polegają na przemieszczaniu
się (rozpraszaniu lub skupianiu) ziarnek barwnika wewnątrz ch. przy ich nie zmienionych kształtach. Zmiany barw skóry u
płazów powstają pod wpływem różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych (endo- i egzogennych).
chwytnica kolorowa (Agalych-nis callidryas) — gatunek płaza z rodziny -wzekotek. Rośnie do długości 5 cm. Podobnie jak
wszystkie chwytnice, posiada smukły kształt tułowia, długie, cienkie nogi, na końcach palców przylgi i nieproporcjonalnie duże,
silnie wystające oczy. Należy do wyjątkowo pięknie ubarwionych płazów. Jej grzbietowa powierzchnia ciała ma barwę
jaskrawozieloną z jasnymi
chwytnica lemurowata
36 •         37
smugami, a boki tułowia i boczne powierzchnie tylnych kończyn — lazurowoniebieską z jasnożółtymi,             poprzecznymi paskami, które
przechodzą na kraj żuchwy. Palce wszystkich kończyn są czerwone, brzuch różowy, a tęczówki oczu ru-binowoczerwone, otoczone wąskim,
czarnym paskiem. Źrenice oczu są pionowo eliptyczne. Ch.k. prowadzi ściśle nadrzewny tryb życia. Jaja składa do zwijanych przez siebie liści
drzew. Występuje w Ameryce Środkowej.
chwytalca lemurowata (Phyl-lomedusa lemuri) — gatunek płaza z rodziny f-»-rzekotek. Rośnie do długości 6 cm. Ma niezwykle smukły tułów,
cienkie i wątłe odnóża, gładką skórę, krótki i tępo ścięty pysk oraz ogromne, podobnie jak u lemura silnie wystające oczy. Źrenice jej oczu są
pionowo eliptyczne. Końce wszystkich palców wieńczą słabo rozwinięte przylgi. Pierwsze palce przednich i tylnych kończyn są przeciwstawne
pozostałym. Bton pływnych między palcami brak. Ubarwienie grzbietowej powierzchni ciała jest jednolicie żółtozielone, a brzuch, boki tułowia i
boczne powierzchnie tylnych kończyn mają kolor różowy lub rdzawy. Czarne obwódki otaczają złocisto-żółte tęczówki. Niezwykle wyraziste i
ogromne oczy dodają swoistego uroku. Ch.l. prowadzą ściśle lądowy tryb życia. Zamieszkują wyłącznie korony drzew. Są aktywne o zmierzchu i
w nocy. Do wody nie wchodzą nawet w okresie godów. Wpuszczone do akwarium pływają niezdarnie i usiłu-ją wodę opuścić. Na gałęziach
drzew poruszają się w sposób charakterystyczny dla wszystkich chwytnic, które są bardzo
powolne i poruszają się jakby z wielką ostrożnością lub niepewnością, zatem odmiennie niż inne rzekotki. Ch.l., siedząc na gałęzi, tylko
częściowo wykorzystuje do tego przylgi, przede wszystkim zaś obejmuje gałązkę przeciwstawnymi palcami wszystkich kończyn i trzyma się jej
tak mocno, że zdjęcie zwierzątka przemocą z gałązki grozi jego poważnym uszkodzeniem. Ch.l., chcąc się przenieść z jednej gałązki na drugą, nie
skacze, lecz najpierw wysuwa w jej kierunku przednią kończynę i próbuje, czy gałązki dosięgnie, czasem przez dłuższą chwilę na próżno
machając w powietrzu tą kończyną. Po uchwyceniu gałązki przenosi na nią tylną kończynę, a następnie całe ciało. Zarówno powolne ruchy ch.L,
jak i sposób poruszania się po gałązkach przypominają łudząco ruchy kameleona. Ch.l., postawiona na ziemi, powoli kroczy, unosząc tułów od l
do 2 cm nad jej powierzchnią, skacze zaś bardzo niezręcznie. Żywi się rozmaitymi małymi owadami. Łączenie się par odbywa się na drzewie. W
celu złożenia jaj skojarzona para wybiera duży, zwisający liść i samica trzymając się przednimi nogami gałązki zbliża tylnymi kończynami jego
brzegi do siebie, tworząc ze zwiniętego liścia rodzaj tulejki lub torebki. Samiec siedzący na samicy również pomaga jej w tej czynności tylnymi
kończynami. Czasem zdarza się, że samica łączy ze sobą blaszki 2 liści. W czasie przytrzymywania zwiniętej blaszki liścia samica składa do
niej jaja, które samiec zapładnia, galaretowate zaś osłonki jaj sklejają ze sobą zwiniętą blaszkę liścia. W miarę wypełniania się zwiniętego liścia
jajami, żaby prze-S
cyU roczny
suwają się ku górze. Z reguły l para tworzy kilka takich gniazd, do których w ciągu l sezonu godowego zostaje złożonych łącznie ok. 100 jaj o
dużych, bogatych w żółtko komórkach jajowych. Po złożeniu jaj para pozostawia gniazda ich własnemu losowi. Tego rodzaju gniazda formowane
są zawsze nad wodą, a jaja rozwijają się bardzo szybko. Już na trzeci dzień od chwili złożenia jaj u embrionów pojawiają się skrzela zewnętrzne,
w piątym zaś dniu osiągają zarodki największe wymiary, tj. ok. 10 mm długości, i w tym stadium opuszczają osłony jajowe. Kijanki mają prze-
zroczyste ciało oraz duże, metalicznie błyszczące oczy. Po wydostaniu się z osłon jajowych larwy wypadają z gniazda wprost do wody, w czym
często pomaga im ulewny deszcz, który je spłukuje. Kijanki przeobrażają się po kilku tygodniach pobytu w wodzie. Ch.l. występują w tropi-
kalnej strefie Ameryki Środkowej (Panama, Kostaryka).
cykl roczny — zjawisko fizjologiczne polegające na o-kresowych i regularnie się pojawiających wahaniach intensywności funkcji różnych
narządów w ciągu roku kalendarzowego. Rezultatem tego procesu jest występowanie w pewnych stałych okresach przeważnie jednego
maksimum, a z kolei jednego minimum w czynności danego narządu w ciągu roku, co graficznie można przedstawić w postaci linii krzywej mniej
lub więcej zbliżonej do prawidłowej sinusoi-dy. Powtarza się to z roku na rok w ciągu całego życia organizmu. Przebieg c.r. jest
charakterystyczny dla danego narządu, a różny dla różnych
narządów. Na przykład, kiedy funkcja jednego z nich osiąga maksimum, w innym narządzie może wystąpić jego minimum. Wahania czynności
jednego narządu mogą być bardzo małe, w innych zaś wahania ich funkcji mogą być znaczne. Tak więc organizm jako całość jest materialnym
podłożem wzajemnie się przeplatających, a ściśle ze sobą skorelowanych procesów fizjologicznych zachodzących w jego składowych częściach, t
j. narządach pracujących na zasadzie wahnień wahadła in plus i TO minus. Swoisty c.r, zarówno w obrębie narządu, jak i w obrębie organizmu jest
właściwością gatunkową, genetycznie zakodowaną i zharmonizowaną z tenologicznymi zjawiskami zachodzącymi w środowisku życia typowym
dla danego gatunku. Czynnikami bezpośrednio wywołującymi zmiany funkcjonalne danych narządów są zmiany w ich strukturze cytologicznej,
histologicznej, a także morfologicznej. Niektóre narządy płaaa, jak np. gonady, przewód pokarmowy, ciało tłuszczowe. niektóre wytwory skórne,
np. modzele godowe, a nawet niektóre mięśnie podlegają w c.r. wyraźnym            morfologicznym zmianom, dającym się określić parametrami
wymiarowymi (cm, g). Podstawowym elementem sterującym zjawiskami c.r. jest czynność hormonalna przysadki mózgowej, dla której z kolei
czynnik inspirujący stanowi działalność neurosekrecyjna podwzgórza (centrum cykliczności). To ostatnie centrum hormonalne nazwano
“zegarem fizjologicznym", który niezawodnie w odpowiednim czasie kieruje zasadniczymi czynnościami żywego organizmu. Charakterys-
cylindrowiec koralowy
tyczną właściwością c.r. jest jego niezależność od warunków środowiska zewnętrznego (np. u niektórych płazów re-gresja przewodu pokarmowe-
go, występująca zwykle w o-kresie zimowym, rozpoczyna się w pełni lata, owulacja u samic — w czasie pobytu ich jeszcze w zimowisku, a wę-
drówki na zimowiska rozpoczynane są jeszcze w okresie wysokich temperatur powietrza). Ostateczną zaś, poza-ustrojową konsekwencją ex. jest
regularne w czasie występowanie wielu różnych zjawisk fenologicznych, np. sezonowych wędrówek zwierząt, budowy gniazd, występowania .
pory godowej itd. Powszechnie znanym zjawiskiem związanym z c.r. jest składanie jaj w stałym terminie dla danego gatunku. C.r. u płazów jest
stosunkowo dobrze poznany. Znamy c.r. ich przemiany gazowej, tzn. oddychania skórnego i płucnego, c.r. funkcji przysadki mózgowej, tarczycy,
gonad, przewodu pokarmowego, zmiany zawartości wody w całym organizmie, zmiany zawartości lipidów w poszczególnych narządach i in.
Ogólnie biorąc, stwierdza się wyraźną korelację funkcji różnych układów z okresem pory godowej płaza. U gadów c.r. jest poznany znacznie
słabiej niż u płazów. Z innych rytmów biologicznych szczególnie ważny jest rytm dobowy, szczególnie dobrze poznany u człowieka.
cylindrowiec koralowy (Anilius scytale) — gatunek gada z rodziny węży ryjących (Anilii-dae), z podrzędu ->-węży. Rośnie do długości 85 cm.
Ma prymitywne cechy budowy ciała, z których jedne wskazują na pokrewieństwo z -^dusicielami, inne — z -^-wężowatymi. Podobnie
jak u węży z rodziny dusicieli u c.k. wystę-
Cylindrowiec koralowy
pują w szkielecie szczątki pasa miednicowego oraz widoczne na zewnątrz szczątki kończyn tylnych, tzw. pazury odbytowe, w postaci krótkich,
zaostrzonych tworów, umiejscowionych po obu bokach szpary kloakalnej. Inną prymitywną cechą c.k., odróżniającą je od wyżej
uorganizo-wanych węży jest obecność zębów na kości międzyszczę-kowej (praemaxilla). Zwarte, walcowate ciało e.k. pokrywają małe, gładkie i
okrągłe łuski. Na głowie słabo wyodrębnionej od tułowia znajdują się bardzo małe oczy z okrągłymi źrenicami zakrytymi okularami. Stosunkowo
gruby i krótki ogon jest tępo zakończony. C.k. wyróżniają się pięknym, jas-krawoczerwonym ubarwieniem z czarnymi, poprzecznymi sze-. rokimi
pierścieniami, ułożonymi w regularnych odstępach wzdłuż ciała. Ubarwienie to upodabnia je do jadowitego ->-węża koralowego (stąd nazwa) lub
do -»arlekina. C.k. zamieszkują wilgotne, tropi- •;
kalne lasy. Prowadzą ryjący ;
tryb życia. Żywią się płazami beznogimi, małymi jaszczurkami i wężami. Są jajożyworod-ne. Występują w tropikalnej ;
strefie Ameryki Południowej. ,
diabeł błotny
D
dendrelat plamisty (Dendre-lapłlis pictus) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Rośnie do długości ok. l m. Ma silnie wydłużoną, wąską i
szpiczaste zakończoną głowę, cienki i w przednim odcinku bocznie spłaszczony tułów oraz długi i wyjątkowo cienki ogon. Szparowate i
nieregularnego kształtu źrenice ustawione są poziomo. Na brzusznej powierzchni tułowia zaznaczają się biegnące wzdłuż ciała i skierowane na
boki ostre krawędzie utworzone z łusek. Na zielonym tle grzbietu widnieją poprzeczne, regularnie ułożone, ciemne plamy. Ponadto cała
powierzchnia ciała wykazuje charakterystyczny dla tego gatunku, jaskrawometaliczny połysk. D.p. przystosowany jest do nadrzewnego trybu
życia, przy czym zarówno ubarwienie, jak i kształt ciała upodobniają go idealnie do długich '. cienkich gałązek. Dzięki brzusznym krawędziom
bardzo szybko i zwinnie porusza się
Dendrelaf plamisty
PO gałęziach. Żywi się przeważnie jaszczurkami i płazami nadrzewnymi. Samica rodzi
żywe młode. D.p. przestraszone udają martwe — nieruchomieją, szeroko otwierają pysk, bezwładnie wysuwają na zewnątrz język i w takiej pozy-
cji pozostają przez dłuższy czas. Występują w południo-wo-wschodniej Azji, w Indiach, a także w Indonezji i na Cejlonie.
diabel błotny (Cryptobranchus alleganiensis) — gatunek płaza z rodziny skrytoskrzelnych (Cryptobraric?Mdae) z rzędu
-upłazów ogoniastych. Samiec rośnie do długości 68,6 cm, samica — 74 cm. Ogon osiąga 1/3 długości ciała. D.b. ma silnie spłaszczoną, szeroką
głowę, wydłużony i grzbieto-brzusznie spłaszczony tułów oraz masywny, wysoki, bocznie spłaszczony ogon, opatrzony fałdami skórnymi, z
których grzbietowy w postaci niskiej listewki zachodzi prawie do połowy tułowia. Występujące wzdłuż boków tułowia szerokie, mięsiste,
pomarszczone fałdy skórne rozpoczynają się za głową, a kończą u nasady ogona. Również zewnętrzne skraje odnóży otoczone są fałdami
skórnymi. Krótkie i grube nogi wieńczą krótkie i grube palce. Przednie odnóża mają po 4, tylne
— po 5 palców. Małe oczy, położone na bokach głowy, pozbawione są powiek, nozdrza znajdują się na samym końcu pyska, a otwór gębowy jest
duży i głęboko wcięty. Osobniki dorosłe mają za głową l parę otworów skrzelowych lub czasem tylko l otwór umieszczony lewostronnie. W
komorze skrzelowej znajdują się 4 pary łuków skrzelowych. Ubarwienie d.b. bywa zmienne — od szarego poprzez szarobrązo-
drzewołaz karłowaty
40
we do czarnego, z małymi, nieregularnymi, jaśniejszymi i-ciemniejszymi plamkami. D.b.
Diabel błotny
jest płazem ściśle wodnym. Zamieszkuje duże, średnio głębokie, a przy tym szybko płynące i bogato natlenione rzeki i strumienie. Wynika z tego,
że określenie “błotny" nie znajduje uzasadnienia w charakterze typowego otaczającego go środowiska. D.b. prowadzi skryty tryb życia. Przebywa
zwykle w miejscach o silnym prądzie i głębokości ok. l m i tutaj kryje się pod dużymi kamieniami, blokami skalnymi, wśród korzeni drzew itp. W
nocy opuszcza kryjówki i żeruje. W czasie wyszukiwania pokarmu powoli kroczy po dnie lub przepływa krótkie odcinki za pomocą bocznych ru-
chów ogona. Rzadko wypływa na powierzchnię wody dla zaczerpnięcia powietrza. Na pokarm d.b. składają się wszelkie wodne organizmy, które
potrafi połknąć. Należą do nich najczęściej robaki, raki, ślimaki, rozmaite płazy, ryby oraz ich ikra. D.b. jest zwierzęciem żarłocznym i w związku
z tym często bywa przypadkowo chwytany na wędki zamiast ryb. Żarłoczność ta i drapieżność zyskały mu nazwę “diabła". Pora godowa u tego
gatunku przypada na sierpień i wrzesień. Godujący samiec różni się od samicy silnie uwypuklonymi wargami kloakal-nymi. Samce przygotowują
gniazda pod dużymi kamieniami, leżącymi w wodzie na dnie strumieni. W gnieździe
składa jaja zwykle kilka samic. Zapłodnienie jest zewnętrzne. Gniazda z jajami strzeże samiec, wychylając z kryjówki tylko głowę. Samica składa
jaja w 2 długich, galaretowatych sznurach o bardzo misternym i oryginalnym kształcie. Każda komórka jajowa, otoczona galaretowatymi i
przezroczystymi osłonkami, łączy się z drugą galaretowatym sznureczkiem. Skrzek przypomina swoim wyglądem sznur koralików, z których
każdy znajduje się w tej samej odległości od drugiego. Sznury skrzeku przyklejane są do kamieni. Jedna samica składa w okresie godów łącznie
300 do 450 jaj. Średnica komórki jajowej wynosi 6 mm, średnica jaj z osłonkami —18 do 20 mm. W zależności od temperatury wody jaja rozwi-
jają się od 2 do 4 miesięcy. Świeżo wylęgłe kijanki mierzą 3 cm. Kijanka wyrośnięta ma odnóża, dobrze rozwinięte skrzela zewnętrzne oraz
płetwę ogonową z wysokimi fałdami skórnymi. Przeobrażenie następuje między 18 a 20 miesiącem, licząc od momentu o-puszczenia przez
kijankę osłonek jajowych, przy jej długości wynoszącej 10 do 13 cm. Młodociane osobniki uzyskują dojrzałość płciową w 5 lub 6 roku życia. D.b.
występują na południowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej oraz w części stanów Missouri i Arkansas.
drzewołaz karłowaty (.Dendro-hates pumilio) — gatunek płaza z rodziny -^drzewołazów. Rośnie do długości 18 mm. Stanowi najmniejszy
gatunek spośród drzewołazów. Ubarwienie jego grzbietu jest jas- ::
krawoczerwone,        upstrzone • czarnymi kropkami, kończyny <
drzewołaz złocisty
zaś są czarne. DJc. zamieszkują wilgotne lasy, gdzie często przebywają na liściach roz-
Drzewołaz karłowaty
maitych roślin. Występują w iropikalnej strefie Ameryki
Południowej.
drzewołaz malarski (Dendro-bates tinctorźus) — gatunek płaza z rodziny -^-drzewołazów. Rośnie do długości kilku centymetrów. Jego skóra
wyposażona jest w liczne i dobrze rozwinięte gruczoły jadowe. Samica składa ok. 20 jaj, które zostają przyklejone do grzbietu samca. W ten
sposób samiec opiekuje się złożonymi jajami, a następnie rozwiniętymi z nich kijankami, nosząc je na grzbiecie. Ubarwienie grzbietu d.m. jest
błyszczące, czarne lub ciemnobrązowe z dużymi, okrągłymi, metalicznie błyszczącymi błękitnymi plamami. Podobnie jak u innych drzewołazów,
gruczoły skórne d.m. zawierają silny jad, który służy Indianom do zatruwania strzał. Jad ten ma niezwykłą właściwość, znaną również u innych
pokrewnych gatunków. Mianowicie u kolorowych papug, po wydarciu im zielonych piór i natarciu w tym miejscu skóry jadem d.m., wyrastają
pióra odmiennej barwy — żółte lub czerwone. Dlatego nazwano tę żabę “malarską". Ostatnio jednak kwestionuje się ten fakt. D.m. żywią się
rozmaitymi małymi o-wadami. Zamieszkują wilgotne lasy tropikalne strefy Ameryki Środkowej i Południowej.
drzewolaz trójpaskowy (Dere-
drobates trwittatus) — gatunek płaza z rodziny —^drzewołazów. Rośnie do długości kilku centymetrów. Należy do najpiękniej ubarwionych pła-
zów bezogonowych. Grzbiet ma ciemnogranatowy z metalicznym połyskiem i z 3 wzdłużnymi, szerokimi pasami jas-krawożółtego koloru,
łączącymi się w żółtą plamę na grzbietowej powierzchni głowy. Również grzbietową powierzchnię wszystkich kończyn pokrywają żółte pasy. W
skórze występują liczne gruczoły, których jad służy Indianom do zatruwania strzał. D.t. zamieszkuje wilgotne tropikalne lasy, gdzie przebywa na
pędach rozmaitych roślin. Żywi się o-wadami. Samiec opiekuje się złożonymi jajami, a kijanki
Drzewoiaz trójpaskowy
nosi na grzbiecie. D.t. występuje w Południowej Ameryce, w zlewisku Amazonki.
drzewolaz złocisty (Dełidro'oa-tes auratus) — gatunek płaza z rodziny -*.drzewołazów. Rośnie do długości ok. 5 cm. Na środku górnej szczęki
ma łukowato wygięty rząd małych ząbków, a między palcami tylnych kończyn brak jest zupel-
drzewolaz złocisty
nie błon pływnych. Tylne odnóża są cienkie. W skórze występują liczne gruczoły zawierające bardzo silny jad o właściwościach
neurotoksycznych, tzn. paraliżujących system nerwowy innych zwierząt. Ubarwienie grzbietu jest jasnozie-lonkawe z dużymi, okrągłymi,
symetrycznie ułożonymi, ciemnobrązowymi plamami. Cała powierzchnia skóry ma silny, metaliczny, złocisty połysk (stąd nazwa). D.z.
zamieszkuje cieniste miejsca w wilgotnych tropikalnych lasach. Prowadzi dzienny, częściowo naziemny, a częściowo nadrzewny tryb życia. Jest
bardzo ruchliwy. Żywi się głównie małymi muchami. Wykazuje swoistą opiekę nad potomstwem. Samica składa zapłodnione jaja w liczbie od 2
do 20, najczęściej 6 do 10 sztuk, w wilgotnych dziuplach drzew. Jaja mają lepkie, nieregularnie kuliste, galaretowate osłonki oraz wyposażone są
w dużą ilość żółtka. Po złożeniu jaj przez samicę, samiec pozostaje przy nich i roztacza nad nimi opiekę, chroniąc je przed wrogami. Po upływie
ok. 2 tygodni z jaj wykluwają się kijanki, które natychmiast wpełzają na grzbiet samca, przyczepiają się do niego bardzo silnie i na jego grzbiecie,
zatem w warunkach środowiska lądowego, odbywają dalszy rozwój. W tym okresie rozwoju larwy korzystają jedynie- z tej wody, która w postaci
kropli deszczu spada na grzbiet samca. Jeśli w tym czasie jakaś kijanka odpadnie przypadkiem od swojego opiekuna, a trafi do wody, wówczas
także rozwija się normalnie. Po upływie ok. 6 tygodni od momentu wyklucia się z jaj, tj. po osiągnięciu przez kijanki odpowiedniego stadium
rozwojowego, samiec
wyszukuje dziuplę wypełnioną wodą, kałużę deszczową albo strumyk, zanurza się w wodzie
Drzewolaz złocisty
i wtedy kijanki samorzutnie opuszczają jego grzbiet i wkrótce odbywają -^przeobrażenie. Po roku młode żaby u-zyskują dojrzałość płciową
przy długości ciała 2,5 do 5 cm. D.z. i inne gatunki drze-wołazów znane są od dawna Indianom, którzy używają jadu tych żab do zatruwania
swoich śmiercionośnych strzał. Jad ten uzyskują Indianie prostym sposobem: nawlekają drzewołaza na koniec patyka i trzymają przez pewien
czas nad ogniem, a wtedy pod wpływem wysokiej temperatury następuje kurczenie się tkanek skóry i wyciskanie z niej jadu. Wydobywający się
jad z gruczołów skórnych ska-puje kroplami do podstawionego naczynia. Trucizna poddawana jest następnie przez pewien czas fermentacji, po
czym macza się w niej końce strzał, na których wysycha. Siła jadu d.z. jest bardzo duża, o czym świadczy fakt, że małpy lub duże ptaki trafione
zatrutą strzałą padają martwe natychmiast. Również dla dużych zwierząt i dla człowieka :
strzały zatrute tym jadem są !, bardzo groźne. Za pomocą tej 1 broni Indianie polują na róż- .
43
dusiciele
ne zwierzęta, jad bowiem nie wywiera żadnych ujemnych skutków po spożyciu ich mięsa. D.z. występują w Ameryce Środkowej — w Panamie i
Kostaryce.
drzewołazy (Dendrobatidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Stanowią one grupę małych płazów o smukłej postaci,
cienkich tylnych odnóżach, słabo ziarnistej skórze, pięknym, jaskrawym ubarwieniu i wzorzystym deseniu. Mają przodowklęsłe trzony kręgów,
a pas barkowy typu nieruchomego. U niektórych gatunków brak zębów zarówno na szczęce, jak i na żuchwie. Na grzbietowej stronie końców
wszystkich palców znajdują się silnie rozwinięte zgrubienia gruczołowo-mięś-niowe w postaci parzystych, tarczowatych tworów, przypo-
minających swym kształtem przylgi u -rfzekotek. Umożliwiają one przyczepianie się do podłoża. Skóra d. zawiera liczne gruczoły wytwarzające
jad o silnym działaniu toksycznym. D. prowadzą nadrzewny tryb życia. Brak u nich typowego -»-ampleksus, występuje natomiast swoisty sposób
zapładniania jaj, mianowicie partnerzy ustawiają się w czasie godów głowami w przeciwne strony, stykając się otworami kloakalnymi. V/
momencie gdy samica wydala Jaja, samiec je zapładnia. D. opiekują się potomstwem. Samce, samice lub oboje rodzice noszą kijanki na
grzbiecie. D. występują wyłącznie w tropikalnej strefie Ameryki Południowej i Środkowej. 0-bejmują 3 rodzaje i ok. 30 gatunków.
dusiciele (Boźdae) — rodzina gadów z podrzędu -)-węży. Należą do grupy węży niejado-witych (—rAglypha). Mają resztki szkieletu pasa
miednicowego oraz szczątki tylnych kończyn w postaci kikutowa-tych tworów, przypominających wyglądem zewnętrznym pazury. Widoczne są
one po bokach szpary kloakalnej i w związku z tym noszą nazwę “pazurów odbytowych". U samców są one lepiej rozwinięte niż u samic. Prócz
tego d. charakteryzują niezwykle rozciągliwe szczęki, pokryte licznymi, dużymi i ku tyłowi zakrzywionymi zębami, obecność 2 płuc, z których na
ogół prawe jest znacznie większe od lewego (u pozostałych węży występuje tylko jedno płuco, prawe), oraz sinic rozwinięta muskulatura tułowia.
Wielkość poszczególnych gatunków d. jest bardzo różna i oscyluje w granicach od ok. 60 cm aż do ok. 11 m, a więc niektóre d. należą do
największych węży świata. D. są agresywne i drapieżne. Atakują większe zwierzęta, w tym gady, ptaki i ssaki. Ofiarę chwytają paszczą i
równocześnie błyskawicznie opasują jej ciało kilkoma splotami tułowia, następnie skurczami mięśni duszą, a wreszcie martwą pożerają. Dzięki
ruchliwości szczęk i rozciągliwości paszczy mogą połykać zwierzęta znacznych rozmiarów. Duże gatunki d. są również groźne dla człowieka. U
większości d. skórę pokrywa kolorowy deseń, a niektóre należą do najpiękniej ubarwionych węży. Liczne d. posiadają ubarwienie ochronne,
najczęściej jaskrawozielone. D. prowadzą rozmaity tryb życia, w tym naziemny, ściśle nadrzewny albo częściowo wodny. Gatunki o aktywności
dziennej mają źrenice okrągłe, a gatunki o aktywności nocnej — szpa-rowate, pionowo ustawione. Z
dwup«sta«i«woś« płciowa
44
uwagi na pewne różnice występujące w szkielecie czaszki oraz w biologii rozrodu, d, dzielono na 2 podrodziny: d. właściwe (Boinae), obejmujące
ok. 15 rodzajów i ok. 60 gatunków, oraz pytony (Pythoni-nae), do których należy 6 rodzajów i 22 gatunki. D. właściwe są jajożyworodne, a w
szkielecie ich czaszki brak w okolicy brwiowej kości nad-oczodołowej. Natomiast w szkielecie czaszki pytonów kość nadoczodołowa
występuje, węże te są jajorodne, a niektóre z nich wykazują szczególny instynkt opieki nad złożonymi jajami. Opieka ---pytona tygrysiego polega
na owinięciu się samicy wokół jaj i przebywaniu w tej pozycji dotąd, aż wylęgną się z nich młode węże. Ten bezpośredni kontakt samicy z jajami
zapewnia im korzystne warunki rozwoju pod względem wilgotności i temperatury. Gdy temperatura powietrza opada poniżej 33°C, wówczas
samica dostaje drgawek, wskutek czego następuje podwyższenie się temperatury jej ciała o 5°C powyżej temperatury otoczenia, co z kolei
podwyższa ciepłotę wysiadywanych przez nią jaj i przyspiesza ich rozwój. W ogóle zresztą u samicy wysiadującej jaja następuje wzrost me-
tabolizmu manifestujący się zwiększonym zużyciem tlenu, wzrostem wydalania dwutlenku węgla i przyspieszeniem akcji serca. D. właściwe i
pytony różnią się również rozmieszczeniem geograficznym. Pierwsze występują w południowo--zachodniej części Ameryki Północnej, w
Ameryce Środkowej, w całej tropikalnej strefie Ameryki Południowej na wschód od Andów oraz w północnej Afryce, na Madagaskarze, na
Półwyspie Arabskim i w południowo-zachod-niej Azji, pytony zaś spotyka się w środkowej i południowej Afryce (brak ich na Madagaskarze), w
'południowej Azji, na wyspach Archipelagu Malaj-skiego i w Australii.
dwupostaciowość płciowa, dymorfizm płciowy — odmienny wygląd samca i samicy pod względem wielkości, kształtu ciała, wytworów
skórnych oraz ubarwienia. D.p. jest zjawiskiem powszechnym i silnie zaznaczającym się u płazów i gadów. To zróżnicowanie występuje u nich
stale lub pojawia się okresowo. Do stałych cech d-p. u płazów i gadów należy różna wielkość ostatecznie wyrośniętych samców i samic. U
ogromnej większości gatunków samica jest trochę większa od samca. Wiąże się to z obecnością parzystych jajników u samicy, z reguły dużego
narządu, z jego rozwojem oraz z wytwarzaniem przeważnie sporej liczby jaj. Produkcja jaj wymaga dopływu do jajników dużych ilości
materiałów odżywczych budujących jaja, to zaś wymaga pobierania przez matkę znacznych ilości pokarmu, który jest łatwiej zdobywany przez
duży i silny organizm (dlatego też samice wielu gatunków płazów i gadów są bardziej drapieżne i bardziej żarłoczne od samców). U -upłazów
bezogonowych mniejsze wymiary ciała samca mają szczególne znaczenie w stanie ->-ampleksus z samicą, u licznych bowiem gatunków samica z
trzymającym się jej grzbietu samcem musi odbywać wędrówki lądem, czasem dalekie, w celu znalezienia zbiornika wodnego, odpowiedniego do
złożenia jaj, a u innych gatunków — wygrzebywać nory ziemne na gniazda
45
dysfolid “boornslang"
lub przebywać na gałęziach drzew i wykonywać przy tym szereg mozolnych czynności dla zapewnienia złożonym jajom odpowiednich warunków
rozwoju. W przypadku samca większego od samicy i będącego z nią w stanie ampleksus wiele tych czynności, będących właściwościami
gatunkowymi genetycznie zakodowanymi, byłoby niewykonalnych, a to zagroziłoby istnieniu gatunków. Do innych stałych morfologicznych
cech d.p., zwłaszcza u
-upłazów ogoniastych, należy wygląd warg kloakalnych. Na przykład u samca fraszki lub
->ambystomy są one dobrze widoczne, wypukłe, a u samicy — płaskie i słabo zaznaczające się. Przyczyną sporej wielkości warg kloakalnych
samca jest obecność w nich silnie rozwiniętych gruczołów kloakalnych, wytwarzających galaretowatą substancję sklejającą plemniki i biorącą
u-dział w budowie -»-spermato-forów. W wargach kloakalnych samicy brak jest tych gruczołów. U wielu gatunków -*-ja-szczurek i -»-węży stałą
cechą d.p. jest stosunek długości o-gona do pozostałej reszty ciała. Praktycznie biorąc, u niektórych gatunków jest to jedyna cecha zewnętrzna
umożliwiająca nam odróżnienie samca od samicy. Do cech d.p. należą rozmaite twory skórne występujące przeważnie u samców, a
zjawiające się u nich w okresie godów. Są one składnikami tzw. szaty godowej, której wygląd jest cechą gatunkową. Tworami tymi są in.in.
rozmaitego kształtu grzebienie skórne pojawiające się u godujących samców traszek, Płatki skórne na palcach tylnych odnóży, modzele godowe "a
palcach przednich kończyn u samców płazów bezogonowych oraz brodawki na skórze samic. Do cech d.p. tworzących się okresowo i będących
również składnikiem szaty godowej należą barwy godowe, z reguły bardziej jaskrawe i kolorowe u samców niż u samic. Wśród tych barw
występują np. błękitne, czerwone, żółte, których brak jest u samców i u samic poza okresem godowym. U wielu gatunków płazów i gadów stałą
cechę d.p. stanowi charakter plamistości grzbietu i brzucha. Natomiast okresowo pojawiającą się cechą d.p. u płazów bezogonowych jest zdolność
wydawania głosu godowego wyłącznie przez samce, co jest warunkowane uaktywnianiem się strun głosowych i -i-rezo-natorów. Po zakończeniu
godów wszystkie te cechy zanikają.. Biologicznym celem d.p. jest szybkie i niezawodne rozpoznanie się osobników odmiennych płci oraz
sprawny i korzystny dla gatunku przebieg godów i składania jaj.
dymorfizm płciowy -(•dwupostaciowość płciowa.
dysfolid, “boomsiang" (Dispfao-lidus typus) — gatunek gada z rodziny -^wężowatych. Rośnie do długości 2 m. Ma duże, rynienkowate zęby
jadowe, u-mieszczone w tyle szczęki (-»-0-pisthoglypha). Należy do najbardziej jadowitych węży w rodzinie wężowatych. Jad d.b. jest silniejszy
od jadu -Aobry egipskiej. Ubarwienie d.b. bywa zróżnicowane. Najczęściej spotyka się osobniki zielone lub brązowe. D.b. prowadzą nadrzewny
tryb życia. Na ich pokarm składają się rozmaite małe kręgowce, jaja ptasie, a głównie ptaki. D.b. występują w sawannie
południowo--wschodniej Afryki.
efa piaskowa
48
E
efa piaskowa (Echis carinatus')
— gatunek gada z rodziny
->-żmijowatych. Rośnie do długości 80 cm. Ma brązowe u-barwienie grzbietu z rzędem jasnych, poprzecznie wydłużonych plam, otoczonych
czerwonymi obwódkami Na bokach tułowia widoczne są falisto-zygzakowate, szerokie, czarne wstęgi, od strony grzbietowej jasno obrzeżone. Na
głowie występuje biały znak w postaci krzyża. E.p. żyje przeważnie na
Efa piaskowa
terenach piaszczystych lub pia-szczysto-kamienistych, porośniętych skąpą roślinnością, poza tym jednak zamieszkuje stepy, sawanny, pustynie.
Na niektórych obszarach występuje masowo. W dzień kryje się w norach, szczelinach skalnych lub pod kamieniami, o zmierzchu staje się
aktywna i żeruje przez całą noc. Na pokarm e.p.
składają się płazy, jaszczurki, węże (także własnego gatunku), małe ptaki, głównie jednak małe ssaki, w tym przeważnie gryzonie. W sierpniu
samica rodzi 5 do 15 młodych długości 10 do 16 cm (tylko w populacjach zamieszkujących północna .Afrykę samice składają ja^JttiNa piasku
e.p. porusza się w sposób charakterystyczny dla węży piaskowych, mianowicie posuwa się nie do przodu, lecz w bok w w stosunku do długiej osi
ciała. Zagrożona, zwija się w kłębek, chowa głowę i wijąc ciasno splecionym ciałem ociera boki tułowia o siebie. Ponieważ łuski boczne mają
kanciaste, rogowe żeberka, pocierania wydają przenikliwy szelest lub syk. Mimo że e.p. jest niewielka, to jednak posiada silny jad. Znane są
stosunkowo liczne śmiertelne przypadki (ok. 5%) wśród ludzi pokąsanych przez tego węża. E.p. charakteryzuje największy obszar występowania
ze wszystkich gatunków żmijowatych. Występuje w całej wschodniej i północnej Afryce po Ghanę, Kamerun, północną Kenię i Ugandę na
południu. Zamieszkuje również Półwysep Arabski oraz zachodnią i południową Azję, od Iraku do doliny Gangesu, oraz Cejlon. Na północ sięga
do Azji Środkowej.
frynosoma rogata (Phrynoso-ma cornutum) — gatunek gada z rodziny -*-legwanów. 0-siąga długość 13 cm (w tym ogon do ok. 4 cm). Ma ciało
grube, grzbieto-brzusznie spłaszczone i wybitnie, zwłaszcza w części tułowiowej, szerokie;
zwężenie szyjne niewidoczne, ogon spłaszczony i bardzo krót-
frynosoma szerokonosa
ki. Wzdłuż boków tułowia i ogona biegnie rząd pojedynczych, dużych, stożkowatych łusek, tworzących rodzaj obramowania boków ciała. Na
tylnym krańcu głowy sterczą w postaci rogów 2 wysokie, ostre i twarde wyrostki skórne, a grzbiet pokryty jest licznymi mniejszymi kolcami.
0-gólnym wyglądem f.r. zupełnie nie przypomina jaszczurki, lecz raczej ropuchę lub żółwia. Ubarwienie f.r. jest szarobrą-zowe z
charakterystycznym deseniem jasnożółtyeh, cienkich linii, z których główna ciągnie się wzdłuż środka grzbietu, a kilka pozostałych, o falistym
przebiegu, przecina ją w poprzek. F.r. przebywają na suchych, piaszczystych i kamienistych terenach górskich, gdzie prowadzą dzienny tryb
życia. W związku ze swoim kształtem ciała charakteryzują się wyjątkową powolnością i poruszają się wolno, ociężale. Żywią się rozmaitymi
małymi stawonogami. Mają dziwną, od dawna znaną właściwość, polegającą na wyciskaniu z powiek kilku kropel krwi w chwili schwytania ich
do ręki lub nawet w tych momentach, gdy tylko zostaną przestraszone. W związku z zalaniem oczu krwią przez krótki czas nie widzą. Znaczenie
tego zjawiska nie jest wyjaśnione. F.r. występują w północnych obszarach Ameryki Środkowej oraz w górach Meksyku i na południu USA.
^rynosoma szerokonosa (Phry-nosoma plathyrhinos) — gatunek gada z rodziny -»-legwa-^ów. Rośnie do długości ok.
12 cm. Ogólnym kształtem ciała i jego proporcjami nie odbiega od innych gatunków fry-nosom (-»-frynosoma rogata), wyróżnia się jednak
jeszcze bardziej dziwacznym wyglądem zewnętrznym. Ma głowę krótką, kanciastą, wybitnie szeroką, pysk tępo ścięty. Nad oczami występują
duże rogowe guzy, w okolicach skroniowych i w kątach szczęk sterczą grube, pojedyncze kolce, a w tyle głowy wznoszą się 3 albo 4 potężne i
ostro zakończone rogi, tworzące rodzaj korony. Grzbiet, ogon i odnóża pokrywają guzowate skupienia łusek i różnej wielkości kolce, szczególnie
silnie rozwinięte na ogonie. Zarówno cała postać, jak i pokrycie ciała tej jaszczurki upodabnia ją do zminiaturyzowanych archaicznych gadów
żyjących na Ziemi w epoce karbońskiej czy permskiej. Z dziś żyjących jaszczurek Lsz. wielkością i liczbą kolców najbardziej przypomina
australijskiego -(-molocha. Ubarwienie jej grzbietu jest szarożółtobrązowe z jasnymi i ciemnymi plamami, nie tworzącymi określonego desenia, a
ogon pokrywają na przemian jasne i ciemne poprzeczne pręgi. F.sz. jest mieszkańcem półpustynnych, piaszczy-sto-kamienistych terenów. Pro-
wadzi dzienny tryb życia. Głównym jej pokarmem są mrówki — owady dominujące ilościowo podczas dnia w takich środowiskach. F.sz. ma
zdolność wyciskania krwi z powiek, podobnie jak ->-fryno-soma rogata. Jest jajorodna. Występuje w Ameryce Północnej.
gady
48
G
gady (ReptiUa) — gromada kręgowców, których skórę pokrywają rogowe tarcze (żółwie, krokodyle) lub tarczki i łuski (jaszczurki, węże). G. nie
mają w skórze gruczołów śluzowych i w związku z tym jest ona sucha i szorstka, nie może więc spełniać funkcji oddechowej. Jedynie u
niektórych węży morskich stale przebywających w wodzie cienki i słabo zrogowaciały naskórek prawdopodobnie umożliwia wymianę gazową.
Temperatura ciała g. jest zmienna, zależnie od temperatury otoczenia. Część g. posiada 2 pary dobrze rozwiniętych, pięcio-palczastych odnóży,
palce zaś zakończone pazurami. Pozostałe g. (niektóre jaszczurki i węże) mają kończyny w różnym stopniu zredukowane lub brak ich zupełnie.
Czaszka łączy się z pierwszym kręgiem za pomocą l kłykcia. W kręgosłupie występują 2 kręgi krzyżowe. Prócz żółwi wszystkie pozostałe g.
cechuje dobrze rozwinięte uzębienie. U g. reprezentowane są 3 typy osadzenia zębów: typ akrodontycz-ny (zęby osadzone podstawą na kościach
szczęki lub żuchwy), pleurodontycz-n y (zęby przytwierdzone z boku kości) i tekodon-t y c z n y (zęby osadzone w zębodołach). U większości
g. osadzenie zębów jest akrodon-tyczne, a najwyżej uorganizo-wany typ osadzenia — teko-dontyczny — występuje tylko u krokodyli. Poza tym
uzębienie g. (z wyjątkiem kameleonów i agam) charakteryzuje stała wymiana zębów, czyli polifiodontyzm. Kręgosłup składa się z kręgów o
trzonach przeważnie przodo-
wklęsłych, liczba zaś kręgów jest bardzo różna (największa u węży, u których waha się od 141 do 450). G. z wyjątkiem żółwi mają z reguły
dobrze wykształcone żebra, tworzące klatkę kostną. U g. (jak u wszystkich kręgowców) wyróżnia się układ nerwowy o-środkowy (obejmujący
mózg i rdzeń ki^^wy), układ nerwowy obwocNwy (składający się z nerwów odchodzących me-tamerycznie od ośrodkowego układu nerwowego)
oraz układ nerwowy współczulny. Zasadniczymi elementami tego ostatniego są 2 pnie nerwowe przebiegające po obu bokach kręgosłupa i
wyposażone w zwoje nerwowe. G. cechuje silniejszy niż u płazów rozwój przodomóżdża i móżdżku. W skład układu pokarmowego g. wchodzi
jama gębowa, gardziel, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube (kończące się stekiem, czyli kloaką) oraz gruczoły: wątroba i trzustka. Układ
wydalniczy składa się z parzystych nerek, 2 moczowo-dów oraz z pęcherza moczowego nie łączącego się z mo-czowodami i otwierającego się do
steku. Mocz (tak jak u płazów) dostaje się moczowodami do kloaki, skąd przechodzi do pęcherza moczowego, a po jego wypełnieniu zostaje
usunięty na zewnątrz. U samców w skład układu rozrodczego wchodzą parzyste jądra, nają-drza oraz nasieniowody łączące się z
moczowodami w pobliżu ich ujść do steku. U g. występują różnego kształtu narządy kopulacyjne. U jaszczurek i węży są one parzyste i zwą się
hemipenes. V samic narządy rozrodcze składają się z 2 jajników oraz z 2 jajowo-
TABUCA I. JASZCZURKI cd.
Przedstawiciel rodziny padalcowatych: padalec zwyczajny (fot. W. Strojny)
gawiale
garnuszek “gharial", od czego pochodzi nazwa rodzajowa. Wszystkie zęby są tego same-
Gawial gangesowy -,,.
% go kształtu i jednakowej wielkości, długie, cienkie, a przy tym bardzo ostre, skierowane ukośnie w bok. Błony pływne występujące między
palcami przednich i tylnych kończyn nie dosięgają końców palców. Rogowe tarcze pokrywają wyłącznie grzbiet. Ubarwienie jego jest
ciemnooliwkowozielone, a brzucha żółtozielone. G.g. zamieszkuje przede wszystkim duże rzeki. Głównym jego pokarmem są ryby, które chwyta
nagłym, w bok skierowanym ruchem paszczy, a poza tym żywi się dorywczo ptakami i małymi ssakami. Pożera również padlinę oraz zwłoki to-
pielców. Co do napadania na żywych ludzi, zdania są podzielone. Według jednych informacji g.g. nie zagraża człowiekowi, według innych jest
dla niego niebezpieczny, a w każdym razie ze względu na swoją znaczną wielkość budzi przerażenie. Znamienne, że w żołądkach g.g. znajduje się
rozmaite ozdoby człowieka, jak naszyjniki, bransoletki i pierścienie. Z powodu usuwania padliny, zwłaszcza ze świętej dla Hindusów rzeki
Gangesu, g.g. jest chroniony, a nawet oddaje mu się cześć. Samice składają corocznie w dołkach wygrzebanych w ławicach piasku po ok. 40 jaj.
Spośród
50
wszystkich krokodyli hodowla g.g. jest najtrudniejsza i Często kończy się przedwczesną śmiercią zwierzęcia. Składa się na to m.in. brak
odpowiedniego pokarmu, wskutek czego wkrótce występują objawy ra-chityzmu prowadzące do zakrzywienia ku górze nosowej części
pyska, co uniemożliwia pobieranie pożywienia. Niemniej jednak w niektórych ogrodach zoologicznych g.g. przeżywały do 24 lat. G.g. jest
najrzadszym gatunkiem krokodyla, obecnie zagrożony wymarciem. Liczbę osobników żyjących obecnie na wolności ocenia się na ok. 200 sztuk.
G.g. występują w Indiach i w Birmie, w zlewiskach dużych rzek: Indusu, Gangesu, Brah-maputry i in.
gawiale (Gavialidae) — rodzina gadów z rzędu -^krokodyli. W odróżnieniu od innych krokodyli mają bardzo silnie wydłużony, wąski, o
równoległych bocznych krawędziach pysk, wyraźnie odcinający się od tylnej części głowy. Wszystkie ich zęby są tego samego kształtu i tej samej
wielkości. Liczba zębów w żuchwie wynosi co najmniej 24, w szczęce — co najmniej 27. Zarówno kształt pyska, jak i charakter uzębienia
świadczą o wyraźnej specjalizacji pokarmowej. Na po- | żywienie g. składają się nie- ;t mai wyłącznie ryby. Również | w budowie czaszki g.
występu- !i ją cechy, których nie stwier- l dza się u innych krokodyli. Do v tych cech należą m.in. silnie rozwinięte górne doły skroniowe, znacznie
większe od oczodołów, oraz nie spłaszczone 3| kości jarzmowe. Rodzina g. o- f bejmuje współcześnie zaledwie ^ l rodzaj z jednym, bardzo j"
rzadkim gatunkiem, gawialen* | gangesowym.
51
gekkon czterooczkowany (Phel-
Suma ąuadriocellata) — gatunek gada z rodziny -»gekko-nów. Osobniki dorosłe są średnie.) wielkości. W odróżnieniu od ogromnej większości
gekko-nów o szarych lub brązowych kolorach, g. cz. posiada piękne, jednolite, jaskrawozielone ubarwienie grzbietu i tylko na bokach tułowia
widoczne są 4 (stąd nazwa) duże, nieregularnego kształtu i jasno obrzeżone, czarne plamy. Dwie z nich ułożone są za nasadą przednich kończyn,
dalsze dwie przed nasadą tylnych. Brzuch ma barwę jasną, żółtozieloną. Ubarwienie g. cz. ma znaczenie ochronne, ale tylko wówczas, gdy
przesiaduje on nieruchomo na tle zielonej roślinności. Pysk ma wydłużony i ostro zakończony, ogon dłuższy od reszty ciała i masywny, odnóża
dobrze wykształcone, końce palców opatrzone szerokimi przylgami. Nie ma pazurków. Źrenice oczu są okrągłe. Ciało pokrywają jednakowej
wielkości, małe, ziarniste łuski, jedynie na ogonie występują większe łuski tworzące pierścienie ułożone w regularnych odstępach. Na pokarm g.
cz. składają się drobne zwierzęta bezkręgowe oraz miękkie i soczyste części roślin. Podobnie jak inne, nieliczne gatunki Phelsuma, g.cz. wykazuje
niezwykłą wśród gekkonów właściwość, którą jest wyłącznie dzienny tryb życia. Wskazuje sia to również jego jaskrawe ubarwienie. G.cz.
występuje na Madagaskarze i na wyspach Maskarenach.
gehkon faldoskóry, gekkon ło-patooganowy (Ptychozoon kiih-U, dawniej P. homolocephalum) ~ gatunek gada z rodziny —••gekkonów. Rośnie
do długości 20 cm. Jego wybitnie grzbie-
tobrzusznie spla;
ma wyjątkowo d głąd, nie spotyk, gekkonów. Przyc silnie rozwinięte skaml boczne :
(stąd nazwa). Fa czynają się z obi wy, ciągną się boków tułowia i na całej jego dłu tym występują r mi i na tylnych wszystkich odnó;
cienkie, wiotkie zwłaszcza na bok na ogonie, na k tworzą łopatowa! nie. Szerokość fa kach tułowia jes większa od szerok ła. Wskutek ob fałdów z
natury si ciała g.f. zostaje tarty i silnie zi Brązowy w różnyl grzbiet pokrywaji ułożone i falisto na przemian jaśni nie, tworzące nier sen, na ogonie
zaś szerokie, poprzecz nane ciemne pręgi dzi nadrzewny try dząc na pniu drz kładnie do niego i fałdy skórne, ró przylegające do podłoża
uniemożliw nie się cienia. W kontury ciała g.f zlewają się z otoc zowe zaś ubarwier skomplikowany de niają go łudząco d wa pokrytej koło stów.
W tych oki zwierzątko jest z dostrzegalne i zna padki, że człowiel jacy w czasie pełni go oświetlenia rei drzewa zupełnie E i nieoczekiwanie
gefc&oa koncertowy
gekkon piaskowy
dzącego na niej g.f. Fałdy skórne g.f. pełnią także podobną rolę jak fałdy skórne innej jaszczurki, -*smoka latającego, służą bowiem do lotu
ślizgowego. W czasie skoku z drzewa g,t. rozpościera odnóża i wówczas fałdy skórne, działające jak płaszczyzny nośne, znacznie wydłużają
długość skoku i pozwalają na łagodne lądowanie, jak na spadochrony G.f. składają jaja w dzitaSach drzew i w szczelinach pooHko-rą. Młode
wylęgają się po u-pływie ok. 5 miesięcy. G.f. występują w południowo-wschod-niej Azji — na Półwyspie In-dochińskim i Malajskim oraz w
Birmie.
gekkon koncertowy -»-gekkon piaskowy.
gekkon krąglopalcowy (Sphae-rodactylus cinereus, dawniej S. eleoans) — gatunek gada z rodziny ->-gekkonów. Długość jego ciała razem z
ogonem dochodzi do 3,5 cm, należy więc do najmniejszych gatunków spośród wszystkich współcześnie żyjących gadów. Ma pysk wydłużony w
postaci płaskiego dzioba, końce palców opatrzone rozszerzonymi i zaokrąglonymi przylgami podpalcowymi (stąd nazwa) oraz krótkie i słabo
rozwinięte pazurki. Źrenice jego oczu są okrągłe. Ubarwienie grzbietu bywa bardzo zmienne, najczęściej brązowe z licznymi jasnymi i
ciemnymi plamkami. G.k. zamieszkuje suche tropikalne lasy i plantacje, a często przebywa też w rozmaitych zabudowaniach. Mimo okrągłych
źrenic oczu prowadzi nocny tryb życia. Głosu nie wydaje. Żywi się rozmaitymi małymi owadami, zwłaszcza mrówkami i termi-tami. Samica
składa w sezonie godowym tylko l kuliste jajo
średnicy od 4 do 6 mm. Ma i miękką i lepką otoczkę, którall, jednak na powietrzu szybkę^ wysycha, twardnieje i w koft-|" cu staje się bardzo
krucha. Ja-| ja składane są w dziuplacStj^ drzew, pod korą i w rozmai-H tych szczelinach w ścianach? budynków. Okazy świeżo wy-| ległe z jaja
mają długość 2^| do 25 mm. G.k. występują nai wyspach Morza Karaibskiego.!
gekkon topatoogonowy ->-gek-kon fałdoskóry.
gekkon murowy (Tarentolal
mauritanica) — gatunek gadltij z rodziny —>-gekkonów. Rośme|| do długości 18 cm, z czego po-| łowa przypada na ogon. Jego,| przylgi
podpalcowe utworzonel są z pojedynczych płatków! przylgowych, nie przedzielo»| nych wzdłużnymi bruzdami*'! Na I, II i V palcu wszystkicl(|
odnóży pazurki nie występują.1 Ciało pokrywają małe, mięk"|| kie, o nieregularnym kształcieS łuski, wśród których znajdu}<t|| się znacznie
większe, twarde t;|| szpiczaste tarczki o kształclfr|| trzyściennych piramid. Tarczki|| te układają się w poprzeczlU!;:^! szeregi. Ubarwienie
grzbieta^ bywa rozmaite u poszczegól"«'l| nych osobników i wykazuJAJ" dużą zmienność w zależnośefc od podłoża i oświetlenia nawet| u tego
samego okazu. Mogą taa występować barwy jasnoszarej żółte, brązowe, czarniawe, <gt falistymi lub zygzakowatymi,^ ciemnymi, poprzecznymi
pr<"tfe gami. Brzuch ma barwę jasno-j|| różową, jasnożółtą lub poma-3|| rańczową, z małymi, ciemnynaij;
plamkami. W świetle słonecz-"j|:
nym g.m. przybiera barwyg| ciemniejsze, w cieniu lub 1<?|| nocy — jaśniejsze. Zamieś*"'!8 kuje skały, stare mury, dach?! i ściany budynków,
gdzie ukry-' wa się w rozmaitych zakar-"^-
kacfa. W nocy jest aktywny i żeruje, w dzień zaś często wygrzewa się w słońcu w pobliżu swojej kryjówki. Żyje gromadnie, każdy jednak osob-
nik zajmuje określony obszar, przeciętnie o powierzchni ok. l m1, stanowiący równocześnie terytorium jego polowań. Żywi się rozmaitymi
owadami. Łowiąc zdobycz jest zwinny, potrafi błyskawicznie zmieniać pozycję ciała. W normalnych okolicznościach g.m. wydaje słaby głos,
natomiast podrażniony lub przestraszony głośno piszczy albo skrzeczy, a schwytany do ręki kąsa dotkliwie swoimi ostrymi zębami. Samica składa
w szczelinach murów, pod kamieniami czy też w trawie kilka jaj o wymiarach 13X10 mm. G.m. są pospolite w południowej Hiszpanii i w
północnej Afryce. Z tych rodzimych obszarów zostały zawleczone, głównie za pośrednictwem statków handlowych, do rozmaitych krajów śród-
ziemnomorskich, jak południowa Francja, Włochy, Jugosławia (Tabl. 1/4).
gekkon olbrzymi (Rhacodacty-
lus leachianus) — gatunek gada z rodziny ->gekkonów. Rośnie do długości 35 cm. Ubarwienie grzbietu szarobrązowe, plamiste. Wzdłuż boków
ciała, od głowy do ogona, ciągnie się fałd skórny; u nasady ogona występuje pierścieniowate nabrzmienie działające jak przy-łga. G.o. nie jest
agresywny ani tak ruchliwy jak gekkon -»-to-ke. Schwytany nie kąsa zaciekle, podrażniony zaś mruczy lub wydaje ochrypły, skrzeczący glos
podobny do szczekania psa. Żywi się różnymi organizmami, pożera też większą zdobycz, myszy, małe ptaki, duże owady. Zjada również fra-
gmenty roślin, w tym liście i
kwiaty, oraz ze szczególnym upodobaniem soczyste owoce i banany. Samica składa 2 jaja. każde o wymiarach 1,9 cm X X 3,5 cm i ciężarze 6,5
g. Po 2 miesiącach wylęgają się młode o długości 8 cm. G.o. występuje w Nowej Kaledonii.
gekkon pazurzasty (Coleonyx variegatus) — gatunek gada z rodziny -^-gekkonów. Osobniki dorosłe są średniej wielkości (tzn. ok. 25 cm) o
jasnoszarym ubarwieniu grzbietu, pokrytego ciemnymi, różnej wielkości, nieregularnymi plamami ułożonymi w poprzeczne pasy. G.p.
charakteryzuje się;
cechami rzadko spotykanymi u innych gekkonów — ma ruchome powieki oraz pazurki na końcach palców zamiast przylg. Eliptyczne źrenice
oczu są ustawione pionowo. Jest gatunkiem jajorodnym, żywi się drobnymi zwierzętami bezkręgowymi. Zamieszkuje suche, częściowo
kamieniste tereny. Wyróżnia się swoistym zachowaniem. Na widok zdobyczy podnosi ciało prostując nogi, ogonem zaś wykonuje nerwowe,
drgające ruchy jak czatujący kot i następnie rzuca się na zdobycz. Podobną postawę przyjmuje na widok samicy. G. p. występuje na południo-
wych obszarach Ameryki Północnej, m.in. w stanie Teksas oraz w Ameryce Środkowej. Jest jednym z 5 endemicznych amerykańskich gatunków
gekkonów z rodzaju Coleonyx.
gekkon piaskowy, gekkon koncertowy (Ptenopus garrulus)— gatunek gada z rodziny -»-gek-konów. Charakteryzuje go o-becność długich,
odstających łusek tworzących grzebykowa-te, elastyczne fałdy wyrastające na bokach wszystkich palców. Jest mieszkańcem pu-
gekkon turecki
55
gekkony
stynnych piasków i wydm piaszczystych, porośniętych skąpą roślinnością trawiastą. Żyje gromadnie, przy czym często występuje masowo.
Dzięki grzebykowatym ftódpm rozpostartym między p^^mi odnóża jego nie zapadajsrsię w piasku. Za pomocą odnóży ryje on pod powierzchnią
piasku poziome chodniki długości ok. l m. W każdym chodniku mieszka tylko l osobnik. W późnych godzinach popołudniowych wszystkie g.p.
wychylają głowy ze swoich nor i wszystkie naraz wydają donośny natarczywy, wielokrotnie powtarzający się głos, przypominający krótkie
dźwięki “gek--gek-gek". Ogłuszający jazgot trwa do zmroku, kiedy wszystkie jaszczurki jednocześnie milkną. G.p. występują w
po-łudniowo-zachodniej Afryce.
gekkon turecki (Hemidactylus turcicus) — gatunek gada z rodziny ->gekkonów. Rośnie do długości 10 cm, z czego połowa przypada na ogon.
Ma grzbie-tobrzusznie spłaszczony tułów, stosunkowo dużą głowę i zakrzywione pazurki na wszystkich palcach. Przylgi podpal-cowe, utworzone
z 2 rzędów płatków przylgowych, sięgają tylko do połowy długości każdego palca, pozostałe zaś, sterczące ku górze, końcowe części palców
pozbawione są przylg. Ciało pokrywają bardzo małe i delikatne łuski, między którymi występują większe, trój-graniaste i ostro zakończone
tarczki. Te ostatnie ułożone są na tułowiu w 14 do 16 wzdłużnych, nieregularnych rzędach. Ubarwienie grzbietu bywa najczęściej szaroczerwone,
rzadziej jasnopopielate, glinia-stożółte lub czarniawe, z licznymi małymi, ciemnymi plamkami. U młodych osobników
ogon zdobią ciemne prążki.         >
Brzuch ma barwę jednolicie         ;

białawą. W ciemności grzbiet       f
Gekkon turecki
przybiera kolor mlecznobiały. ;
G.t. prowadzi nocny i przeważ- ;
nie naziemny tryb życia. Ukry- S wa się pod kamieniami, w % szczelinach skalnych, w rui- ;3 nach, starych murach itp. Czę- ';
sto występuje w budynkach ^ mieszkalnych. W niektórych środowiskach pojawia się ma- ;
sowo. Dobrze i chętnie skacze. Wydaje donośny i modulowany ;
głos. Żywi się pająkami, a tak- ' że muchami i rozmaitymi in- ;
nymi owadami o miękkim o- j skórku. Samica składa raz na ..;
rok 2 jaja o długości 10 do 12 mm. W niektórych krajach g.t. uważany jest (niesłusznie) za gada jadowitego i bardzo niebezpiecznego, w związku
z czym tępi go się na równi ze żmijami. Występuje w przybrzeżnych obszarach wielu krajów śródziemnomorskich aż do Turcji włącznie oraz na
większości wysp Morza Śródziemnego. Spotyka go się również w południowej Portugalii. W Europie, najdalej na północ wysuniętym obszarem
występowania g.t. jest wyspa Losin w Jugosławii, położona nieco poniżej 45°N. Podobnie jak inne gatunki gekkonów, g.t. został przypadkowo
zawleczony na inne kontynenty, m.in. za pośrednictwem statków dostał się na Florydę, gdzie dobrze się zaaklimatyzował.
gekkony (Gekkonidae) — rodzina gadów z podrzędu ->ja-
szczurek. Ich cienką i delikatną skórę pokrywają bardzo małe, miękkie, ziarniste łuski, które powodują, że skóra w dotyku sprawia wrażenie aksa-
mitnej. U wielu gatunków występują na skórze rogowe, guz-kowate twory różnego kształtu i wielkości lub małe, rogowe płytki. Podobnie jak
wiele gatunków płazów, g. zjadają wy-linkę. Są jedynymi jaszczurkami mającymi na spodniej powierzchni palców swoiste zgrubienia o funkcji
przylg. Są one zbudowane z licznych maleńkich blaszek skórnych, ułożonych ciasno obok siebie w poprzeczne szeregi i pokrytych mikroskopijnej
wielkości szczecinkami. Wielkość, kształt i rozmieszczenie tych przylg pod-palcowych na palcach (u nasady, w środku lub na końcu palca) jest
cechą gatunkową. Twory te umożliwiają sprawne chodzenie po zupełnie gładkich i pionowych ścianach (np. po szybach, sufitach itp.). Nasady
palców g. spięte są krótkimi błonami       międzypalcowymi. Kręgi u większości g. mają trzony dwuwklęsłe, co dowodzi, że w ich kręgosłupie wy-
stępują jeszcze spore resztki struny grzbietowej, a to z kolei świadczy o prymitywności budowy ciała. Duża i wyraźnie wyodrębniona głowa opa-
trzona jest dużymi i silnie wystającymi oczami. U gatunków o dziennym trybie życia źrenice oczu są okrągłe, u gatunków zmierzchowych i
nocnych — szparowate i pionowo ustawione. Skraj źrenicy może być równy lub falisty. Źrenice mają zdolność zmniejszania się lub rozszerzania,
co zależy od natężenia światła. U wielu gatunków g. brak ruchomych powiek, oczy zaś zakrywają okulary (-»-węże). Ogon jest przeważnie długi i
na przekroju okrągły. Tylko u niektórych gatunków występuje krótki o-gon, płatowaty w płaszczyźnie poziomej, będący magazynem tłuszczu.
Wiele gatunków g. ma zdolność odrzucania ogona (->autotomia) i jego regeneracji. Ubarwienie g. odznacza się wielką różnorodnością — gatunki
dzienne są bardzo kolorowe, a gatunki zmierzchowe i nocne mają barwę szarą. Deseń na skórze jest rozmaity. Niektóre gatunki znakomicie
upodabniają się kształtem ciała i ubarwieniem do podłoża, na którym stale przebywają. G. są jedynymi jaszczurkami mającymi zdolność
wydawania donośnych głosów. U różnych gatunków dźwięki te dają się wyrazić sylabami “tokee", “czi-czak" lub “gek-ko" (od tych ostatnich
pochodzi nazwa rodziny). Inne gatunki wydają głosy podobne do ćwierkania ptaków lub gdakania. G. zamieszkują różne środowiska lądowe,
wyłącznie jednak suche. Żyją głównie w lasach, na obszarach skalistych, na pustyniach, terenach ruderalnych, a niektóre gatunki przebywają w
bliskim sąsiedztwie człowieka, w jego mieszkaniach. Najczęściej spotyka się je na gałęziach drzew. G. prowadzą przeważnie nocny tryb życia.
Dzień przesypiają w najrozmaitszych kryjówkach, a dopiero o zmierzchu stają się aktywne, nawet bardzo ruchliwe. Przez całą noc polują,
wydając donośne głosy. Na pokarm g. składają się głównie rozmaite owady, jednak duże gatunki g. są drapieżne i pożerają większe zwierzęta.
Często spotyka się wśród g. kanibalizm. Wiele gatunków żyje gromadnie oraz wykazuje przywiązanie do stałych miejsc pobytu. Bardzo nieliczne
gatunki (zamieszkujące Nową Zelandię)
57
gospodarcze znaczenie ptazówr
są jajożyworodne. Ogromna •większość j^, jajorodna, przy czym sarnica^Bkłada przeważnie l lub 2 jaja kulistego kształtu, otoczone
pergamino-watymi osłonkami. Jaja niektórych gatunków g., pokryte w chwili ich składania lepkim śluzem, przyklejane są do ścian rozmaitych
kryjówek, np. szczelin skalnych, pod korą drzew itp. Inne gatunki składają jaja na ziemi, pod kamieniami, wśród korzeni. Długość ciała g.
zawiera się w granicach od ok. 2,5cm,np. Sphae-rodactylus parthenopion z Wysp Dziewiczych (Wielkie Antyle na Morzu Karaibskim), do
ok. 36 cm (~>-toke). G. występują zarówno w Nowym, jak i w Starym Świecie — na południowych obszarach Ameryki Północnej, w Ameryce
Środkowej, w tropikalnej i subtropikalnej strefie Ameryki Południowej, w całej Afryce, na Madagaskarze, na Półwyspie Arabskim, w
południowej Azji, w Australii, na Archipelagu Malajskim i na Nowej Zelandii; 7 gatunków żyje w Europie. G. są bardzo liczną rodziną
jaszczurek, obejmującą ok. 80 rodzajów i ok. 670 gatunków.
gila -»-heloderma arizońska.
gniewosz plamisty (Coronella austriaca) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Długość samców dochodzi do 72 cm, samic — do 87 cm.
Grzbiet samców jest rdzawobrązowy lub brązowy, grzbiet samic — szary lub gliniastoszary. Na głowie i częściowo na karku widnieje
ciemnobrązowa, trójkątna, sercowata lub podko-wiasta plama, a z boku głowy od nozdrzy biegnie ciemnobrązowy pasek, przedłużający się
——   ————-..ł";     n^n;v^Qb-     +1lłntXT1!a
Wzdłuż środkowej linii grzbietu występują 2 lub 4 rzędy ciemnych plam, ułożonych na przemian i często połączonych ze sobą wzdłuż albo
wszerz. U niektórych osobników połączone plamy tworzą wyraźny zygzak. Osobniki takie są bardzo podobne do żmii, od której można je
odróżnić po okrągłych źrenicach oczu. Na brzuchu o barwie brązowej w rozmaitych odcieniach widnieją liczne małe, jasne plamki. Pora godowa
odbywa się w kwietniu i w maju. G.p. jest jajożyworodny. W chwili składania jaj ostatecznie rozwinięte zarodki uwalniają się z o-słon jajowych i
rozpoczynają samodzielne życie. Rodzenie młodych następuje w sierpniu i we wrześniu. Liczba młodych waha się od 4 do 19 sztuk, długości 13
do 15 cm. G.p. zamieszkuje tereny suche, często kamieniste, a poza tym środowiska trawiaste lub pokryte niskimi zaroślami. Unika lasów.
Głównym jego pokarmem są jaszczurki i inne małe gady, w tym również własnego gatunku; rzadziej pożera myszy i pisklęta ptaków. Ofiarę naj-
pierw obezwładnia splotami ciała, a następnie żywą lub martwą połyka. Jest wężem niejadowitym, jednak niezwykle agresywnym i zajadle ką-
sającym, od czego pochodzi je-
Gntewosz plamisty
go polska nazwa. Występuje zarówno na nizinach, jak i w ffńrach- edzie dochodzi do
2200 m n.p.m. zwykle — do 1000 m n.p.m. Geograficzny zasięg g.p. obejmuje niemal całą Europę z wyjątkiem Irlandii, południowo-zachodniej
Hiszpanii oraz północnej części Anglii i Półwyspu Skandynawskiego. W Azji sięga do Kazachstanu. Północna granica jego zasięgu dochodzi do
64°N. W Polsce g.p. występuje na całym jej obszarze, jest jednak wężem rzadkim, tępionym wskutek mylenia go ze żmiją. Podlega u nas
całkowitej ochronie.
gospodarcze znaczenie gadów.
Można by je podzielić na pośrednie i bezpośrednie. Pośrednie polega na tym, że gady, będące w ogromnej większości zwierzętami mięsożernymi i
drapieżnymi, pełnią podobnie jak płazy ważną funkcję naturalnego regulatora liczebności wśród tych kręgowców, które obdarzone dużym poten-
cjałem rozrodczym występują często masowo. Należą do nich przede wszystkim gryzonie, zwłaszcza myszowate i norni-kowate — szkodniki
upraw rolnych, zapasów zbóż i wszelkiej innej żywności, a zarazem nosiciele groźnych chorób zakaźnych (np. tularemii, duru brzusznego i in).
Wśród gadów większość, w tym głównie węże, zwłaszcza jadowite, żywi się gryzoniami i dzięki temu przynosi gospodarce człowieka ogromne
korzyści. Jak ważna jest ta rola gadów, świadczy fakt, że w niektórych krajach, gdzie w znacznym stopniu wytępiono jadowite węże, wkrótce
gryzonie stały się plagą i w związku z tym postanowiono następnie chronić te węże, a nawet zakładać dla nich wylęgarnie, żeby szybciej się roz-
mnożyły. W naszych warunkach ważną rolę pełni ->-żmija zygzakowata, która w stanie
dorosłym żywi się niemal wyłącznie gryzoniami. Bezpośrednie g.z.g. polega głównie na dostarczaniu człowiekowi jadalnego mięsa, jaj i cennych
skór. Mięsa o dużej wartości odżywczej i dużych walorach smakowych dostarczają pewne gatunki żółwi (np. ->-żółw jadalny), różne gatunki
-^-krokodyli, -».legwany i -»-warany, wreszcie liczne gatunki dużych węży (głównie z rodziny -^-dusicieli, -^-wężowatych oraz ->-wę-ży
morskich). Ważnym składnikiem pożywienia ludzi zamieszkujących ciepłe kraje nadmorskie oraz wyspy oceaniczne są jaja różnych gatunków
żółwi. Roczny zbiór tych jaj w strefie Oceanu Indyjskiego ocenia się w przybliżeniu na wiele milionów sztuk. Z przerobionych jajników
dorosłych samic żółwi uzyskuje się bardzo wartościowy i poszukiwany olej jadalny. Wszystkie niemal gatunki krokodyli i różne gatunki węży są
obiektami polowań mających na celu zdobycie ich cennej skóry, używanej do wyrobów galanteryjnych. Węży łowi się corocznie ok. 10 min
sztuk. Nieograniczone odłowy tych gadów grożą wyniszczeniem niektórych gatunków. Dotyczy to również ->żółwia szylkretowego, z którego
pancerza grzbietowego uzyskuje się swoisty róg zwany szylkretem. Ostatnio jady rozmaitych gatunków węży, odpowiednio rozcieńczone i
spreparowane, znajdują zastosowanie w farmakologii, w leczeniu niektórych ciężkich schorzeń człowieka (np. epilepsji, hemofilii, gruźlicy,
reumatyzmu, a nawet raka) oraz jako środki uśmierzające ból i wstrzymujące krwotoki.
gospodarcze znaczenie płazów.
Ogólnie biorąc, można je po-
dzielić na pośrednie i bezpo-śrtó.nie. Pierwsze z nich doty-cz^yłównie płazów bezogono-wyoni polega na redukowaniu liczebności tych grup
owadów lądowych, których właściwością jest masowe pojawianie się. W naszych warunkach należą do nich przede wszystkim muchówki i
błonkówki oraz niektóre grupy chrząszczy i motyli. Ta podstawowa, biologiczna rola płazów wynika stąd, że są one głównie owadożerne, nie
wykazują przy tym wy-biórczości pokarmowej i wobec tego zjadają w największych ilościach wszystkie te owady, które występują w ich otocze-
niu najliczniej. Ponieważ lista grup owadów szkodliwych dla gospodarki człowieka jest znacznie liczniejsza od grup owadów pożytecznych,
zatem płazy zjadają duże ilości tych właśnie owadów oraz ich larw, które są groźnymi szkodnikami lasów (np. ryjkowce), upraw rolnych (np.
stonka ziemniaczana), sadów i ogrodów (np. różne gatunki motyli). Ma to oczywiście ogromne znaczenie dla gospodarki człowieka. Płazy uzu-
pełniają w swoisty sposób powszechnie znaną, pożyteczną rolę ptaków owadożernych. Płazy bowiem, będące zwierzętami przeważnie
zmierzchowymi i nocnymi, pożerają przede wszystkim owady pojawiające się w nocy, prócz nich zjadają owady o barwach o-chronnych,
wreszcie owady wydzielające zapachy nieprzyjemne lub odrażające dla ptaków. Poza tym płazy zjadają owady szybko poruszające się i
ostrożne, gdyż czatują one na swoje ofiary nieruchomo, natomiast ptaki z powodu swojej ruchliwości w czasie polowania umożliwiają takim
owadom ^ryc^e się przed nimi. Ogól-
rtT Q
  ' "             ."1-'—————            -^^A“^Q-;Q
m.in. te owady, które są dla ptaków niedostępne, niedostrzegalne lub unikane przez nie. Niestety, dzisiaj, choć ochrona roślin uprawnych ma u nas
pierwszorzędne znaczenie, pozytywna rola płazów w tym względzie jest zupełnie niedoceniana. Bezpośrednie g.z.p. polega na dostarczaniu czło-
wiekowi jadalnego mięsa o dużej wartości odżywczej, dietetycznej, a nawet leczniczej. Głównym obiektem kulinarnym są duże gatunki żab, z
których uzyskuje się tzw. —^żabie udka. Prócz nich jadane są również duże gatunki płazów ogoniastych z rodzaju -^am-bystomy i ->-amfiumy, a
także -^•diabeł błotny, ->-syrena jasz-czurowata, a zwłaszcza —•-salamandra olbrzymia. Jednak w porównaniu ze spożyciem mięsa innych
zwierząt (ryb, ptaków, ssaków) spożycie mięsa płazów jest niewielkie. Natomiast płazy mają doniosłe znaczenie jako zwierzęta laboratoryjne i
doświadczalne w wielu dziedzinach eksperymentalnych nauk biologicznych, medycznych i farmaceutycznych.
59
grzbietorud amerykański
groźnica niema, surukusu (La-cfcesźs rnuta) — gatunek gada z rodziny ~>grzechotnikowa-tych. Osiąga długość ponad 3 m. Długość jego zębów
jadowych dochodzi do 2,5 cm. Jest największym jadowitym wężem kontynentu amerykańskiego. Ma jasnordzawe ubarwienie grzbietu z dużymi,
czarnymi, poprzecznie ułożonymi i jasno oczkowanymi plamami. Na końcu ogona brak jest grzechotki, natomiast występuje duży, rogowy kolec,
w związku z czym g.n. podrażniona lub zaniepokojona nie może wydawać końcem ogona swoistego szelestu, charaktery-•at.vf7.neeo dla innych
grzechot-
ników. Od tej właściwości pochodzi nazwa groźnicy “niemej". Jad g.n. jest bardzo niebezpieczny zarówno dla dużych ssaków, jak i dla
człowieka, w skutkach zaś podobny do działania jadu ->-żararaki. G.n. zamieszkują przeważnie gęste ostępy leśne, gdzie prowadzą naziemny,
nocny tryb życia, stąd też przypadki pokąsań człowieka przez te węże są na ogół rzadkie. G.n. pożerają głównie rozmaite ssaki. W odróżnieniu od
innych grzechot-ników samica g.n. jest jajorod-na i składa jednorazowo 30 do 50 jaj. Indianie nazywają tego węża “surukusu" i polują na niego
dla zdobycia jadalnego mięsa. G.n. występują w Ameryce Środkowej i Południowej, należą jednak do węży rzadkich.
gruczoły Leydiga — jednokomórkowe gruczoły śluzowe znajdujące się w naskórku (epźderTOźs) ryb i larw płazów. Wydzielają one śluz,
który przedostaje się na powierzchnię skóry na skutek pękania ścian komórek gruczołowych. W ich miejsce powstają następne, tak że
powierzchnia skóry stale pokryta jest śluzem. G.L. zanikają w czasie metamorfozy i u dorosłego płaza brak ich zupełnie. Funkcję ich przejmują
wielokomórkowe gruczoły śluzowe znajdujące się w skórze właściwej (co-rium) i opatrzone przewodami odprowadzającymi śluz na powierzchnię
skóry.
gruczoły przyuszne -»-parotydy. gruczoły solne -^krokodyle.
gruczoły udowe -potwory udowe.
arruczoły zauszne -^-parotydy.
grzbietoród amerykański (Pź-pa pipa) — gatunek płaza z rodziny -»-bezjęzycznych (Pipi-dae), z rzędu -s-płazów bezogo-nowych. Długość
tułowia samic dochodzi do 20 cm, ciężar do 500 g; samce są mniejsze. Prócz tych cech, g.a. wykazują wszystkie inne, charakterystyczne dla całej
rodziny. Mają bardzo niezgrabny, a nawet karykaturalny wygląd ciała wykazującego przy tym znaczne, grzbie-to-brzuszne spłaszczenie. Głowa
jest krótka, płaska, szeroka i o trójkątnym zarysie, koniec pyska — spiczasty, a tułów — szeroki jak głowa — ma zarys kwadratowy. Długie i
cienkie, czteropalczaste przednie odnóża, opatrzone palcami wybitnie długimi, cienkimi i giętkimi, nie posiadają błon pływnych. Na końcach tych
palców znajdują się swoiste i bardzo czułe narządy dotykowe w postaci krótkich, nitkowatych wyrostków gruczołowych, ułożonych promieniście
i w związku z tym nazywanych narządami gwiaździsty m L Narządy te pozwalają
Grzbietoród amerykański
g.a. orientować się wśród splątanych roślin wodnych oraz pomagają w wyszukiwaniu
crxbietoród amerykański
pkarmu w mule dennym i^gtomika wodnego. Tylne odnóża, w przeciwieństwie do przednich silnie umięśnione i grube, zakończone są dużymi,
pięciopalczastymi stopami. Spinają je dobrze wykształcone błony plywne, sięgające do końca palców. Zewnętrzne o-twory nosowe znajdują się
na końcu pyska. Małe, w górę skierowane oczy są szeroko rozstawione i leżą na skrajach głowy. Szczęka i żuchwa nie mają uzębienia. Otwór
gębowy jest duży. Przed oczami oraz w obu kątach szczęki i żuchwy widnieją sterczące na zewnątrz, krótkie pęczki luźnych płatków skórnych.
Płuca są dobrze wykształcone. U samców zaznacza się przez skórę podgardzieli silnie rozwinięta i skostniała krtań. Skórę na grzbiecie, o nieco
gąbczastej strukturze i pomarszczonej powierzchni, pokrywają liczne, małe brodawki. Na obu bokach tułowia widoczny jest na skórze narząd linii
bocznej w postaci wzdłużnych, regularnie przerywanych kresek. Grzbiet ma barwę żół-toszarą lub oliwkowoszarą z dużymi, nieregularnymi i roz-
maicie się łączącymi ciemnobrązowymi lub czarnymi plamami. Jest to ubarwienie wybitnie ochronne, dostosowujące g.a. do barwy mulistego dna
zasłanego resztkami roślinnymi. Brzuch ma barwę szarą w toiałe plamy z cienką czarną, wzdłużną linią, biegnącą środkiem brzucha od okolicy
mostkowej do końca tułowia. G.a. prowadzą ściśle wodny tryb życia i na ląd nigdy nie wychodzą. Zamieszkują płytkie, przybrzeżne strefy rzek,
ich •dopływów i rozlewisk o muli-stym dnie, obficie zarośniętym roślinnością. Często też wystę-
cych, w płytkich bagnach i kałużach leśnych. W porze deszczowej, po wypełnieniu się wodą nierówności terenu, -wędrują z jednego zbiornika do
drugiego, nie wychodząc z wody. Ukrywają się na dnie wśród roślinności i dzięki ubarwieniu ochronnemu są bardzo trudne do znalezienia. Żywią
się rozmaitymi organizmami wodnymi. Gody odbywają w porze deszczowej. Godujące samce wydają donośny krótki głos, podobny do głośnego
tykania zegara, wywoływany ruchem skostniałych elementów krtani, natomiast samice wydzielają specyficzną woń, która wabi samce. Całkowity
rozwój jaj odbywa się u g.a. w skórze na grzbiecie samicy, złożenie zaś jaj oraz umieszczenie ich na grzbiecie matki następuje w stanie
->-ampleksus, który u dojrzałych osobników trwa ok. l doby. Całość tego zjawiska przebiega w bardzo oryginalny sposób. Samiec trzyma samicę
w pachwinach. Od chwili u-chwytu skóra grzbietu samicy poduszkowato nabrzmiewa i równocześnie powiększa się sieć skórnych włosowatych
naczyń krwionośnych. Nabrzmienie to daje się zauważyć już po 3 godzinach. Następnie zaczyna nabrzmiewać ujście kloaki samicy i wkrótce
wydłuża się w rodzaj błoniastego, krótkiego, rurowatego przewodu. Pełni on rolę pokładełka. Wskutek szczególnych ruchów samca wydłużona
kloaka samicy zostaje skierowana do przodu i układa się na jej grzbiecie pod brzuchem samca. Samiec od czasu do czasu silniej uciska brzuch
samicy przednimi odnóżami, co powoduje przesuwanie się dojrzałych jaj z jajowodów do przewodu kloakalnego. W monaen-
łłio artv nrtn r>a<3tar»i/* TwdalfiniC
8}
grzebiusi&a gibraltarska
jaj z kloaki, para zaczyna pływać, zataczając koła w płaszczyźnie mniej więcej pionowej do powierzchni dna. W ten sposób w każdym górnym
położeniu para odwrócona jest grzbietami w dół, w dolnym zaś położeniu zajmuje pozycję normalną. Inaczej mówiąc — para pływając
koziołkuje. Jeden pełny obrót trwa 11 do 14 s. W górnym położeniu pary następuje wydalenie jaj z kloaki, w dolnym zaś położeniu jaja
rozpościerają się równomiernie na grzbiecie samicy i przyklejają się do niego. W tym momencie samiec je za-pładnia. Takie krążenie zespolonych
ze sobą g.a. powtarza się dotąd, aż samica wydali wszystkie jaja w liczbie wahającej się od 40 do 500 sztuk. Mają one średnicę 6 do 7 mm i
zawierają dużą ilość żółtka. Jaja znajdujące się już na grzbiecie samicy są przypadkowo przyciskane przez samca, co powoduje lepsze ich przy-
klejenie, a nawet wciśnięcie w skórę matki. Do skóry samca się nie przyklejają. Zdarza się, że w czasie wydalania jaj część z nich nie trafia na
grzbiet samicy, lecz opada na dno zbiornika. Jaja te nie rozwijają się. Po wydaleniu wszystkich jaj samica zaczyna drżeć, a wtedy samiec ją
puszcza. Jaja przytwierdzone do skóry samicy stopniowo się w nią zagłębiają i wreszcie całkowicie zapadają w tworzące się wokół nich jam-ki o
kształcie rozszerzonych na dnie buteleczek. Głębokość ich wynosi 10 do 15 mm, a średnica ich zewnętrznych o-tworów — 5 do 6 mm. Cienko-
ścienne przegrody między poszczególnymi jamkami mają bogate unaczynienie. W 10 dni od czasu wydalenia jaj są one całkowicie schowane w
skórnych jamkach. tak że oowierz-
chnia skóry samicy jest zupełnie gładka. Otwory jamek zasłaniają wieczka utworzone z zewnętrznych osłonek jajowych, a powierzchnia ciała
samicy pokrywa się cienką warstewką mułu. W tym stanie trudno jest zauważyć, czy w skórze znajdują się jaja. Komórki jajowe tkwiące w jam-
kach skórnych szybko się rozwijają, zwiększając przy tym swój ciężar. W początkowym okresie rozwoju ciężar jaja wynosi ok. 3 g, w końcowym
— ok. 4 g. W 4. tygodniu rozwoju zarodki energicznie się poruszają. Rozwinięte kijanki mają parzyste otwory oddechowe, natomiast brak im
rogowych szczęk i ząbków. Mimo że nie przechodzą stadium wolno żyjącej kijanki, to jednak opatrzone są silnie unaczynioną płetwą ogonową,
która pełni rolę narządu oddechowego. Wymiana gazowa następuje między ścianą jamek skórnych a płetwą ogonową zarodka. W okresie między
11 a 13 tygodniem od czasu wydalenia jaj przez samicę ostatecznie przeobrażone młodociane osobniki rozrywają wieczka, opuszczają jamki i
porzucają matkę. Na ok. 2 do 3 tygodni przed opuszczeniem jamek następuje re-sorpcja płetwy ogonowej i rozpoczyna się przeobrażenie. Po
ukończeniu rozwoju przez wszystkie kijanki samica zrzuca wylinkę i razem z nią zostają usunięte resztki ścian jamek, skóra zaś uzyskuje
normalny wygląd. G.a. występuje w Ameryce Południowej — w Brazylii, Kolumbii, Wenezueli, Boliwii, Gujanie, Surinamie, na Trynidadzie i w
Peru.
frzebiuszka dbraitsrsica (Pel»-botes cultripes) — gatuaek płaza z rodziny ->-grzebiuszko-
watvch. Rnśnip dn (HiiPOBpi
grzebiuszka syryjska
62
9 cm. Ma skórę gładką, źrenice teoarowate, pionowe, modzele pl|||owe wybitnie duże, o błyszczącej powierzchni i zupełnie czarne. Ubarwienie
grzbietu jest szarożółte z nieregularnymi, ciemnobrązowymi plamami, częściowo zlewającymi się ze sobą. G.g. żywią się głównie rozmaitymi
owadami. Zamieszkują przeważnie tereny piaszczyste, gdzie prowadzą nocny tryb życia. Występują w pół-nocno-zachodniej Afryce, na
Półwyspie Pirenejskim i w południowej Francji.
grzebiuszka syryjska (Peloba-tes syriacus) — gatunek płaza z rodziny ->grzebiuszkowatych. Rośnie do długości 8 cm. Ma skórę gładką, źrenice
szparo-wate, pionowe, modzele piętowe jasno ubarwione, grzbiet jasnoszary lub żółtawy z nieregularnymi, ciemnozielonymi plamami, brzuch
biały. Żyje na terenach o suchej, twardej i szczelnej glebie, przeważnie gliniastej z domieszką kamieni. W tych warunkach glebowych potrafi
zagrzebywać się
Grzebiuszka syryjska
do 25 cm pod powierzchnią ziemi. G.s. jest wytrzymała na suszę i ginie dopiero po utracie wody z organizmu, równającej się ok. 40% ciężaru
ciała. Żywi się przede wszystkim chrząszczami, pająkami, ślimakami, a poza tym zjada dżdżownice i gąsienice. Kijanki g.s. osiągają długość ok.
15 cm i mają zdolność zimowania v/ stanie larwalnym. Świeżo przeobrażone okazy dochodzą do. ok. 3,5 cm długości. Dorosłe osobniki zimują na
lądzie, w glebie o bardzo małej wilgotności, wynoszącej zaledwie 3 do 5%. G.s. występują na Półwyspie Bałkańskim i w Azji Mniejszej, w Syrii.
grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus) — gatunek płaza z rodziny          —-grzebiuszkowatych. Długość samca dochodzi do 6,5 cm, samicy — do
ok. 8 cia. Ciało jest krępe, głowa wy-sklepiona, tylne kończyny krótkie, a na ich podeszwowej powierzchni występują duże, twarde, o ostrych
krawędziach i półksiężycowatym kształcie modzele rogowe, jasnożółto ubarwione. Służą one do aktywnego zagrzebywania się w ziemi (stąd
nazwa gatunku). Silnie wystające oczy mają pionowe, szparowate źrenice. Brak błon bębenkowych i rezonatorów. Gładka, cienka i delikatna
skóra pozbawiona jest skupień gruczołowych w postaci -»-parotyd, natomiast występują w niej gruczoły produkujące substancję o specy-cyficznej
woni czosnku, która zostaje wydzielona dopiero po mechanicznym podrażnieniu skóry. U dojrzałych płciowo samców w okresie pory godowej
funkcjonują na grzbietowej powierzchni ramion owalne gruczoły wonne, których brak u samicy. Ubarwienie grzbietu jest jasnopopielate z 4
ciemnobrązowymi, mniej lub bardziej wydłużonymi plama-
53
grzechotnik diamentowy
mi. Znane są osobniki o większej .liczbie okrągławych plam, a także okazy bezplamiste. G.z. jest płazem nizinnym, zamieszkującym tereny o
glebach lekkich i średnio wilgotnych. W górach nie występuje. Spotyka się ją na polach uprawnych, łąkach, w ogrodach, sadach, rzadko w lasach.
Prowadzi ściśle nocny tryb życia, nawet w okresie godów. Dzień spędza ukryta w wygrzebanych przez siebie norkach w ziemi, przy czym
każdorazowo zagrzebuje się w innym miejscu. Żywi się dżdżownicami, pająkami, wijami, rozmaitymi chrząszczami o nocnej aktywności,
gąsienicami i ślimakami. Odbywa gody przeważnie w kwietniu i maju, rzadko w terminach późniejszych, do lipca włącznie. Podczas godów za-
równo samce, jak i samice wydają cichy głos godowy, przypominający dwu- lub trzykrotne mruknięcia słyszalne tylko w bezpośrednim sąsiedz-
twie godujących płazów. Samice składają skrzek w postaci grubego, galaretowatego rulonu długości od 60 do 110 cm. Rulony skrzeku bywają
często owinięte wokół roślin wodnych, a nawet ściśle do nich przyklejone. Liczba składanych jaj wynosi od ok. 2300 do ok. 3400 sztuk. Kijanki
mają charakterystyczny kształt, łatwy do odróżnienia od kształtu kijanek innych naszych gatunków płazów, i osiągają znaczną długość — ok. 12
cm, a czasem nawet 18 cm. Dorosłe o-sobniki zimują wyłącznie na lądzie, gdzie zagrzebują się do głębokości ok. 2 m. W Polsce g.z. występują na
całym niżu, gatunkowy zaś obszar ich występowania obejmuje środkową, południową i wschodnią Europę, z wyjątkiem terenów górzystych. Brak
jest g.z. w
Anglii. Na wschodzie sięgają po Ural, a na południu po Kaukaz. Na obszarze Polski podlegają całkowitej ochronie (Tab. VI/1).
grzebiuszkowate (Pelobatidae) — rodzina z rzędu —upłazów bezogonowych. Jej przedstawicieli charakteryzuje średnia wielkość, krępe ciało i
gładka, cienka skóra. Krąg krzyżowy zrośnięty jest z urosty-lem lub jest wolny, a wówczas łączy się z nim tylko jednym kłykciem. Trzony
kręgów są przodowklęsłe, w szkielecie brak żeber, górna szczęka jest uzębiona. U jednych gatunków samce mają —^rezonatory ukryte w dnie
gardzieli, u innych gatunków rezonatory nie występują. U wszystkich g. źrenice oczu są szparowate i ustawione pionowo. U niektórych gatunków
znajdują się na podeszwowej powierzchni tylnych kończyn twarde rogowe modzele, służące im do zagrzebywania się w ziemi. G. występują
głównie na półkuli północnej — w Ameryce Północnej, Europie, Afryce Północnej, Azji Mniejszej oraz w Azji Południowo-Wschodniej aż po
Filipiny. Obejmują 8 rodzajów i ok. 50 gatunków.
grzechotnik diamentowy (Cro-
talus adamanteus) — gatunek gada z rodziny ->.grzechotniko-watych. Rośnie do długości 2,6 m. Jest największym z jadowitych węży Ameryki
Północnej. Ma ogromne zęby jadowe i bardzo silny, niebezpieczny dla człowieka jad. Od jednego okazu można uzyskać jednorazowo (w
przeliczeniu na suchą masę) 660 mg jadu. Szarawą, aksamitną powierzchnię skóry g.d. pokrywa geometryczny deseń ciemnych, rombowatych
plam, otoczonych
-T
grzechotnik karłowaty
64
65
grzechotnik Waglera
2 obwódkami — czarną i białą. Ta ostatnia tworzy jaskrawą, zygzakowatą linię. G.d. żyją w lasach, na terenach porosłych krzaczastą roślinnością,
na wyrębach leśnych oraz w zaroślach nad brzegami rzek. Za schronienie służą im nory lądowego -^-żółwia norowego. Z powodu licznego
występowania na fermach stanowią ich plagę. Głównym pokarmem g.d. są gryzonie, ptaki oraz ich jaja. Samice rodzą jednorazowo 10 do 21
młodych długości ok. 35 cm. G.d. występują na południowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej.
grzechotnik karłowaty (Sźstru-rus TOlliarżus) — gatunek gada z rodziny -»-grzechotnikowa-tych. Rośnie do długości 45 cm, rzadko do 60 cm.
Wzdłuż środka grzbietu biegnie rząd ciemnych, nieregularnych plam, boki zaś tułowia pokryte są małymi, również ciemnymi plamami. G.k.
charakteryzuje się kilkoma cechami: obecnością na głowie dużych, regularnie ułożonych rogowych tarczek, bardzo małą grzechotką i słabym
jadem. Zamieszkuje suche, częściowo kamieniste tereny porośnięte krzewami i żywi się różnymi małymi kręgowcami. Jest gatunkiem
jajo-żyworodnym. Samica rodzi 6 —20 młodych. G.k. występuje w południowo-wschodnich regionach Ameryki Północnej od Missouri do
Florydy. Znane są jeszcze 2 gatunki podobnej wielkości i również jajożywo-rodne. Należą do nich Sistru-rus catenatus występujący na preriach w
stanach Indiana, Illinois, Michigan i Wisconsin. Jeden z jego podgatunków zamieszkuje tereny wilgotne oraz obrzeża wilgotnych lasów, spo-
tykany w stanie Illinois i pojawia się na przedmieściach
Chicago. Trzeci gatunek — Sź-strurus ravus żyje na górzystych terenach w południowym Meksyku.
mieniste obszary, porośnięte krzaczastą roślinnością. Na pokarm okazów dorosłych skła-
grzechotnik malajski (Trime-resuTus occidentalis) — gatunek gada z rodziny -»-grzechot-nikowatych. Rośnie do długości l m. Należy do
wyjątkowo pięknie ubarwionych węży. Grzbietowa powierzchnia głowy, tułowia jak również boki ciała mają jaskrawą zielonożółtą barwę,
brzuszna powierzchnia tułowia jest żółta. Wzdłuż obu boków ciała biegnie biała linia, charakterystyczna dla węży nadrzewnych. Ogon ma
barwę czerwoną, tęczówki oczu są złociste. Głowę pokrywają liczne małe, regularnie ułożone łuski, na grzbietowej powierzchni tułowia łuski są
większe i gładkie. G.m. posiada eliptyczne, pionowo u-stawione źrenice. Ogon zupełnie pozbawiony grzechotki jest cienko zakończony i pełni
rolę narządu chwytnego. G.m. prowadzi nadrzewny i nocny tryb życia, przebywa przeważnie zawieszony na gałęziach krzewów i drzew. Żywi się
małymi jaszczurkami i ptakami. Jest mało agresywny. G.m. występuje w Azji Południo-wo-Wschodniej, na Półwyspie Malajskim, Borneo i
Sumatrze.
grzechotnik teksaski (Crotalus atrox) — gatunek gada z rodziny -^-grzechotnikowatych. Osiąga długość 2,2 m. Jest drugim co do wielkości po
—»-grze-chotniku diamentowym jadowitym wężem Ameryki Północnej. Ma ubarwienie jasno-oliwkowobrązowe z ciemnymi rombowymi
plamami, otoczonymi jasnymi obwódkami, u-kładającymi się wzdłuż grzbietu w poprzeczny deseń. Zamieszkuje suche, na wpół ka-
Grzecbotnik teksaski
dają się przede wszystkim gryzonie i ptaki, młode zaś g.t. żywią się głównie jaszczurkami. Samice rodzą 12 do 20 młodych. G.t. na obszarze swo-
jego występowania jest dość pospolity i dla człowieka szczególnie niebezpieczny ze względu na ilość oraz siłę swojego jadu. Od jednego
dorosłego okazu można uzyskać przy pierwszym pobraniu (w przeliczeniu na suchą masę) aż 1140 mg jadu. G.t. należą do najbardziej jadowitych
węży USA. Zajmują pierwsze miejsce, jeśli chodzi o liczbę pokąsanych ludzi i liczbę śmiertelnych ofiar węży. Występują na
południowo-zachodnich terenach Ameryki Północnej oraz w północnym Meksyku.
grzechotnik Waglera (Tropida-
laemus wagleri) — gatunek gada z rodziny -^-grzechotniko-watych. Rośnie do długości 1,2 m. Charakteryzuje się zmiennym oraz bogato zróżni-
cowanym ubarwieniem ciała. U osobników młodocianych u-barwienie grzbietu jest jaskrawozielone z rzędem plam bia-łoczerwonych, ułożonych
regularnie wzdłuż środka grzbietu. U osobników dorosłych środek
grzbietu jest czarny z licznymi małymi, zielonymi plamkami, boki tułowia zielone, łuski zaś obrzeżone czarno. Prócz tego tułów pokryty jest licz-
nymi poprzecznymi prążkami, które na grzbietowej powierzchni są zielone, na bokach tułowia żółte. Brzuch zielony z żółtymi plamkami, głowa i
o-gon czarne z zielonym deseniem. G.W. jest mieszkańcem dżungli. Dzięki chwytnemu ogonowi, pozbawionemu grzechotki, g.W. prowadzi na-
drzewny tryb życia. Szczególnie chętnie przebywa zawieszony nieruchomo na gałęziach niskich, krzewiastych zarośli. W dzień jest bardzo
ociężały i nieagresywny. Kąsa zaś tylko wtedy, gdy się go mocno lub gwałtownie schwyci. Ukąszenie g.W. jest wprawdzie bolesne, ale nie grozi
człowiekowi dalszymi powikłaniami, a w żadnym przypadku śmiercią. Dotyczy to wszystkich po-łudniowoazjatyckich, nadrzewnych gatunków z
rodziny grze-chotnikowatych. Natomiast gatunki naziemne, jak np. półtorametrowej długości wąż Habu (Trimeresurus flavoviri-dis)
zamieszkujący japońskie wyspy Riu-kiu, są bardzo jadowite i dla człowieka szczególnie niebezpieczne. G.W. jest gatunkiem o aktywności zmie-
rzchowej i nocnej. Żywi się głównie małymi ssakami, jaszczurkami i ptakami, jest ja-jożyworodny. Na wyspie Pe-nang tubylcza ludność hoduje
duże ilości g.W. w świątyniach specjalnie przeznaczonych do tego celu, na Sumatrze zaś i Borneo ochrania się g.W. wiszące na krzewach, w
pobliżu domów, gdyż według tamtejszych wierzeń mają one przynosić człowiekowi szczęście. G.W. występuje na Półwyspie Malajskim, na
wyspach Suma-
gi*zechotnik zielony
66
67
hatteria
trą, Borneo i Celebes oraz na Filipinach. Brak go na Jawie.
grzechotnik zielony (Crotatus viridis) — gatunek gada z rodziny —>-grzechotnikowatych. Rośnie do długości 1,5 m. Grzbiet ma ubarwienie
ciem-nooliwkowozielone lub ciemnobrązowe, z żółtymi, zygzakowatymi liniami na bokach tułowia oraz symetrycznie ułożonymi żółtymi
plamkami.
Grzechotnik zielony
Brzuch jest żółty, koniec ogona — żółto prążkowany, grzechotka — jasnobrązowa. G.z. żyje na obszarach pustynno-
—stepowych, często na gruntach kamienistych i żwirowatych. Żywi się głównie gryzoniami, a okolicznościowo pożera żaby, jaszczurki, ptaki.
Samice g.z. rodzą od 11 do 21 młodych. G.z. nie należą do węży agresywnych, ale ich jad jest silny i niebezpieczny dla człowieka. Pod względem
liczby pokąsań ludzi przez węże w USA zajmują drugie miejsce po —-grzechotniku teksas-kim. Występują w zachodniej części Ameryki
Północnej od Kanady do Meksyku, sięgając na zachód po wybrzeża Oceanu Spokojnego.
grzechotnikowate (Crotaiźdae)
— rodzina gadów z podrzędu
—-węży. Głowa g. pokryta jest kilkoma dużymi tarczkami (podobnie jak u niektórych
-»-żmijowatych) lub tylko łuskami. G. mają podobny aparat jadowy do aparatu jadowego żmij, tzn. ruchome zęby jadowe typu kanalikowatego
(-ySo-lenoglypha). Jad g. jest bardzo silny i niebezpieczny dla człowieka. G. jednak różnią się zasadniczo od żmijowatych posiadaniem
-^-narządu policzkowego. Poza tym u 2 rodzajów
— u g. właściwych (Crotalus} i v. rodzaju Sistrurus — występuje na końcu ogona swoisty twór, zwany grzechotką. Składa się ona z kilku do ok.
20 pustych, suchych i zachodzących na siebie rogowych segmentów w postaci spłaszczonych stożków, z których każdy jest pozostałością po
przebytym linieniu. Liczba segmentów grzechotki świadczy o liczbie wylinek, co z kolei wskazuje w przybliżeniu na wiek grzechotnika.
Końcowy stożek grzechotki (l wy-linka) jest najmniejszy, natomiast początkowy (ostatnia wylinka) jest największy. Gatunki z wymienionych
wyżej rodzajów zaniepokojone, a zwłaszcza rozdrażnione, przyjmują pozycję atakującą — cofają głowę do tyłu i wyginają przedni odcinek
ciała w kształt litery S, równocześnie zaś u-noszą koniec ogona w górę i wibrując nim wydają grzechotką donośny, przenikliwy szelest. Im wąż
jest bardziej rozdrażniony, tym energiczniej porusza grzechotką. Dla człowieka i zwierząt szelest ten może mieć znaczenie ostrzegawcze. U g. z
rodzajów Ag-kistrodon, Trimeresurus, Both-rops, Tropidalaemus i Lachesis grzechotka nie występuje. G. wykazują przystosowania do różnych
środowisk życia, w tym naziemnego, półwodnego i nadrzewnego. Na ogół są aktywne i żerują w nocy. Należą do nich gatunki jajorodne i
jajożyworodne. G. występują głównie w Ameryce (ok. 3/4 gatunków), poza tym w Azji, a niewielka ich grupa żyje na
południowo-wschodnich obszarach Europy, nie występują w Afryce. Rodzina g. obejmuje 10 rodzajów i co najmniej 122 gatunki.
H
haczyki —-narząd Rusconiego.
hardun (Agama stellio) — gatunek gada z rodziny —agam. Rośnie do długości 30 cm. Ma górną powierzchnię głowy pokrytą małymi,
nieregularnymi, gładkimi tarczkami, natomiast boki i tył głowy, tylne odnóża, a zwłaszcza ogon — sterczącymi i kolczastymi łuskami. Na
grzbiecie łuski tworzą guzowate skupienia, na ogonie ułożone są w regularne pierścienie. Ubarwienie h. jest zmienne. Grzbietowa powierzchnia
ciała bywa przeważnie szarobrązowa lub ciemnobrązowa, z rzędem lasnożółtych plam, a ogon ma barwę żółto-pomarańczową. U samca po-
wierzchnia podgardzielowa jest barwy niebieskiej. W czasie zmiany ubarwienia h. może przybierać barwy ceglastoczer-wone lub zupełnie czarne.
H. zamieszkuje suche, ciepłe i kamieniste środowiska, w których prowadzi naziemny, dzienny i bardzo ruchliwy tryb życia. Jest zdolny
wspinać się na mury, skały i pnie drzew, jednak na gałęzie wspina się tylko w czasie ucieczki. Żywi się rozmaitymi owadami oraz soczystymi
fragmentami roślin. Należy do gadów pospolitych. Samica składa jaja w jamkach na powierzchni nieco wilgotnej, piaszczystej gleby. Wylęg mło-
dych w temp. 30°C następuje po 50—55 dniach, w naturalnych warunkach trwa ok. 4
miesięcy. H. żyją w południowej Europie, w północnej. Afryce (w Syrii i Egipcie) oraz w Azji Mniejszej.
hatteria, tuatara (Sphaenodon
punctatus) — gatunek gada z rodziny ryjkogłowych (Rhyn-chocephalia), z rzędu hatterii, z podgromady -^-Lepidosauria, jedyny dziś żyjący
gatunek z rzędu hatterii. Rośnie do długości ok. 75 cm. Ma ogon dłuższy od reszty ciała. Ogon uszkodzony słabo regeneruje. Ciężar dorosłego
osobnika wynosi ok. l kg. Samce są większe od samic i mają zdolność wydawania skrzeczących głosów. Grzbiet ma barwę szarozielonkawą lub
oliwkowozielo-ną i pokrywają go liczne małe, jasne plamki. Ciało jest masywne, głowa duża, kanciasta, wydłużona ku przodowi, a szczyt szczęki
tworzy rodzaj dzioba lub ryja, od czego pochodzi nazwa rodziny. Wzdłuż grzbietu, od głowy do końca ogona, biegnie grzebień skórny, przerwany
w okolicy barkowej i krzyżowej. Grube, dobrze umięśnione nogi opatrzone są palcami zakończonymi silnymi pazurami. Duże ciemnobrązowe
oczy posiadają szparowate, pionowo ustawione źrenice. Brak jest ucha środkowego. Ogólnie biorąo, kształt ciała h. upodobnia ją do dużej
jaszczurki, zwłaszcza z rodziny -»-agam lub ->.legwa-nów. W wewnętrznej budowie
heloderma arizońska
68
ciała występuje jednak szereg cech wyraźnie i zasadniczo różniących ją od tych gadów:
h. ma kość kwadratową połączoną z czaszką nieruchomo, trzony kręgów dwuwklęsłe, prócz żeber piersiowych — żebra brzuszne. U samców brak
narządu kopulacyjnego. Zęby osadzone bezpośrednio na krawędziach szczęk z biegiem lat ulegają całkowitemu starciu, nie odrastają i w ich
miejscu pojawiają się ostre, rogowe listwy, podobne jak na szczękach żółwi. Najbardziej swoistą cechę h. stanowi występo-
Hatteria
wanie u niej otworu ciemieniowego w czaszce oraz niemal w pełni rozwiniętego (bez tęczówki) oka ciemieniowego, przysłoniętego cienką skórą i
wskutek tego z zewnątrz niewidocznego. Roli tego narządu u dzisiejszej h. nie znamy. Rozróżnia jednak światło i cień. H. jest jedynym dziś
żyjącym kręgowcem mającym całkowicie wykształcone oko ciemieniowe. Poza tym u zarodków niektórych jaszczurek występują oczy
ciemieniowe. Większość wymienionych wyżej cech, nie spotykanych u obecnie żyjących gadów, występowała u triasowych i jurajskich gadów
ryjkogłowych, których szczątki udało się odnaleźć.
dzajów Sphaenodon w stanie kopalnym jak dotychczas nie znaleziono. W związku z archaicznymi cechami w budowie ciała, h. nazywana jest
“żywą skamieliną". H. prowadzi nocny, skryty tryb życia, w wodzie dobrze pływa. Zamieszkuje długie nory ziemne, które wygrzebuje pewien ga-
tunek burzyków z rodzaju Pu.f-finus, przy czym w komorze lęgowej z jednej strony gnieździ się ptak, drugą zaś stronę zajmuje h. Na pokarm jej
składają się rozmaite małe zwierzęta, jak owady, mięczaki, robaki i płazy. Optymalna temperatura otoczenia dla h. leży w granicach od 9° do
14°C, a temperatura jej ciała waha się w tych warunkach od 6° do 13°C. W przeciwieństwie do innych gadów h. nie znosi wyższych temperatur.
Wszystkie okazy tego gada hodowane w wyższych temperaturach giną. H. rozmnaża się za pomocą jaj otoczonych pergaminowatymi osłonkami.
Samica składa 8 do 17 jaj długości ok. 3 cm do wygrzebanych przez siebie, płytkich jam w ziemi, a następnie gniazdo zasypuje liśćmi lub ziemią.
Wylęg młodych następuje po upływie 12 do 15 miesięcy. Ciężar świeżo wylęgłego osobnika wynosi ok. 4 g. Dojrzałość płciową uzyskują h. po
ok. 29 latach, żyją zaś do 50 lat. Wiele cech biologicznych i ekologicznych h. jest jeszcze nieznanych. Odkrył ją w 1831 r. angielski zoolog J.E.
Gray. Występuje nielicznie na niektórych wyspach otaczających Nową Zelandię. Na Nowej Zelandii została zupełnie wytępiona. Obecnie
znajduje się pod całkowitą ochroną.
heloderma arizońska, gila (He-
nek gada z rodziny ~»-helo-derm. Rośnie do długości 50 cm. Ma ogon krótszy od reszty
Heloderma arizońska
ciała. Ubarwienie jej grzbietu jest ciemnobrązowe, pokryte nieregularnymi, różowymi plamami, które zlewają się w poprzeczne, szerokie pasy.
Szczególnie wyraźnie zaznaczają się one na ogonie, gdzie rozdzielone są 4 lub 5 ciemnobrązowymi pręgami. Samica składa do jam w wilgotnej
ziemi ok. 15 jaj wielkości jaja kurzego, otoczonych pergaminowatymi o-słonkami. Rozwój jaj trwa ok. miesiąca. H.a. zamieszkują w Ameryce
Północnej pustynne obszary Arizony i Nowego Meksyku.
heloderma meksykańska (Heloderma borrźdum) — gatunek gada z rodziny ->-heloderm. Rośnie do długości ok. 80 cm.
Heloderma meksykańska
Ogon stanowi ok. połowy długości ciała. Grzbiet jest niemi, małymi, żółtymi plamkami. Na ogonie występuje 6 do 7 poprzecznych ciemnych
pasów. Samica składa w sezonie godowym ok. 30 jaj. H.m. występują w zachodnim Meksyku.
helodermy (Helodermattdae) — rodzina gadów z podrzędu -^jaszczurek. Charakteryzuje je krępe ciało, płaska, szeroka, tępo zaokrąglona głowa
z nieproporcjonalnie małymi oczami, gruby, wałkowaty tułów i podobny do tułowia, stosunkowo krótki ogon, będący magazynem tłuszczu. Błony
bębenkowe są widoczne. Skóra pokryta małymi, wystającymi, ziarnistymi łuskami jest wybitnie szorstka i twarda. Grube odnóża wieńczą duże,
masywne pazury. Jaskrawe ubarwienie ma znaczenie odstraszające lub ostrzegawcze. H. są jedynymi jadowitymi jaszczurkami. W odróżnieniu od
węży, u których gruczoły jadowe u-miejscowione są nad szczęką, u h. znajdują się one v/ żuchwie, jako parzyste twory. Przewody
odprowadzające jad uchodzą bezpośrednio do jamy gębowej, do rowków w błonie śluzowej między “wargami" a “dziąsłami". Brak jest właści-
wych zębów jadowych, natomiast większość zębów chwyt-nych, zarówno górnych, jak i dolnych, ma z przodu rynienki. Ponad centymetrowej
długości ostre zęby osadzone są na bocznych, wewnętrznych powierzchniach kości szczęki i żuchwy (pleurodontyzm -^-gady). W czasie
długotrwałego ukąszenia silne zwarcie szczęk h. powoduje wbicie zębów w ciało ofiary przy równocaes-nym wyciśnięciu jadu z gruczołów
jadowych do rowków w błonie śluzowej jamy gębo-
b(
ci,
ce ró h. ca trs pr br:
na os;
We
ule nie PO;
stv ka< tą
herpetologia
wan nio\ w F czóv przy wsk wid< u dz różn H. j kręg cię niow niek' pują szośc cech, nie 3 wała gadó szcza Nato;
rynienek zębowych dostaje się on do zadanych ran. W związku z tym mechanizmem h. po pochwyceniu ofiary długo ją przytrzymują w mocno
zaciśniętych szczękach. Działanie jadu h. na małe zwierzęta kręgowe jest podobne do działania jadu kobry. Porażone zostają centralny system
nerwowy oraz ośrodek oddechowy. Co do śmiertelnych przypadków pokąsania ludzi przez h. zdania są podzielone. Z wiarygodnych jednak
opisów objawów występujących u ludzi pokąsanych przez h. i nie leczonych wynika, że ukąszenia te powodują długotrwałe, a w pewnym okresie
choroby ciężkie dolegliwości. H. prowadzą nocny tryb życia. Dzień spędzają w wygrzebanych przez siebie jamach, dopiero o zmierzchu
opuszczają ziemne kryjówki i rozpoczynają żerowanie. Wzrok mają słaby, w rozpoznawaniu zaś pokarmu posługują się głównie węchem dzięki
dobrze rozwiniętemu
-^narządowi Jacobsona. H. zjadają małe kręgowce, owady, dżdżownice, jaja innych gadów oraz ptaków. Ich głównym o-kresem żerowania jest
pora deszczowa, w pozostałym okresie roku prawie że nie żerują, lecz korzystają z materiałów zapasowych, nagromadzonych w ogonie. H. są
gadami powolnymi, ociężałymi i w związku z tym, jak również z nocnym trybem życia, nie stanowią większego zagrożenia dla człowieka. Żyją
wyłącznie na kontynencie amerykańskim, na pograniczu Ameryki Północnej i Środkowej. Do h. należą tylko 2 gatunki.
herpetologia (od greckiego słowa herpeton — pełzać i logos
— nauka, czyli nauka o zwie-
rrpt.aph n^łyfliapwfht — rłylal"
zoologii zajmujący się m.in. budową ciała oraz fizjologią, zachowaniem się i systematyką płazów i gadów, tj. 2 dużych grup kręgowców należą-
cych do 2 różnych gromad. To wspólne traktowanie płazów i gadów stanowi wyraz pewnej tradycji, u której podstaw leżała mała wówczas
jeszcze znajomość zarówno właściwości, jak i gatunków tych zwierząt. W ostatnich jednak dziesiątkach lat nastąpił tak duży rozwój wiedzy o
płazach i gadach, że liczba znanych dziś faktów z różnych dziedzin biologii dotyczących tych kręgowców zmusza do ich oddzielnego traktowania.
Stąd też wśród herpetologów wyróżnia się e-becnie batrachologów, tj. przyrodników zajmujących się głównie płazami, oraz reptiii®-logów,
zajmujących się głównie gadami (w tym chelonolo-gów, specjalistów od ->żółwi, oraz ofiologów, specjalistów od
-)-węży). Pierwszymi polskimi przyrodnikami, którzy w sposób naukowy zajmowali się m.in. płazami i gadami, byli ksiądz J.K. Kluk
(1739—1796), autor wielu dzieł przyrodniczych, oraz dr fil. F.P. Jaroc-ki (1790—1865), profesor zoologii przy Królewskim Uniwersytecie
Warszawskim, autor pierwszego polskiego podręcznika zoologii (1822). Duże zasługi dla herpetologii polskiej położył w okresie międzywo-
jennym J.A. Bayger (1867—
—1958), autor Klucza do oznaczania płazów i gadów obejmującego całość ówczesnego stanu wiedzy o biologii i występowaniu tych kręgowców
w Polsce.
heterodon ptaskonosy (Hetero-don platyrhinos) — gatunek gada z rodziny -^wężowatych.
"Rrtćrtici dr> dłlionźm l/-i11nirfzi<»-
71
Instytut Butanti
sięciu centymetrów. Ma głowę piaską, wybitnie szeroką i wyraźnie odgraniczoną od tułowia, podobnie jak u -»żmijo-watych. Koniec szczęki
górnej zaostrzony i słabo zagięty ku górze. Kształt pyska umożliwia mu życie w ziemi. Ubarwienie grzbietu bywa oliwkowozielone lub zielone,
plamiste, brzucha — żółtawe. H.p. żywi się ropuchami (wyjątkowo innymi płazami), jaszczurkami,, małymi ptakami i ssakami. Jest znany z
umiejętności udawania martwego. W przypadku grożącego mu niebezpieczeństwa, np. ze strony dużego zwierzęcia, najpierw próbuje się bronić:
zwija się y/kłębek i podobnie jak kobra unosi przód ciała w górę, nadyma szyję, rozszerzając ją przeszło dwukrotnie w porównaniu z normalną,
gwałtownie syczy i uderza głową w kierunku napastnika. Jeśli jednak napastnik nie ustępuje, wówczas rozluźnia sploty ciała, szybko i całkowicie
odwraca brzuch do góry, szeroko otwiera pysk i nieruchomieje. Po pewnym czasie ostrożnie unosi tylko głowę i bada sytuację, a przekonawszy
się, że nic mu już nie grozi, ucieka. W przeciwnym razie znowu przyjmuje pozycję martwego. (Podobne zachowanie, jednak bez odwracania
brzucha, a tylko zastygnięcie w bezruchu i otwieranie pyska, obserwować można u naszego —>-zaskrońca zwyczajnego. Samica składa do ziemi
do 20 jaj, które zagrze-buje. H.p. występują w Ameryce Północnej.
hoplur obroźny (Hoplurus cy-ciurus) — gatunek gada z rodziny ->4egwanów. Osiąga długość 40 cm. Ma głowę i tułów pokryte małymi i
gładkimi łuskami, a na ogonie regularne pierścienie dużych, kolczastych i sterczących łusek. Ubarwienie h.o. jest szarozielonkawe, przy czym na
szyi występuje czarna “obroża", z przodu i z tyłu biało obrzeżona. Na głowie miejsce, gdzie u -»hat-terii występuje oko ciemieniowe, zdobi
czarna obwódka (podobnie jak u wszystkich gatunków z rodzaju Hoplurus). H.o. prowadzi naziemny tryb życia, potrafi jednak wspinać się na
gałęzie drzew oraz na skały. H.o. jest jednym z 7 gatunków legwanów występujących na Madagaskarze i okolicznych wyspach. Dwa z nich
(Hoplurus guddrźmaculatus i Hoplurus saxicola) rozprzestrzenione są od wybrzeży morskich aż do wysokości 1800 m n.p.m. w górach.
Instytut Butanta (w Sao Pau-lo w Brazylii) — jeden z największych i najnowocześniejszych ośrodków naukowych przeznaczonych do badań
nad Jadami węży i skutkami ich działania oraz do badań nad biologią i fizjologią tych jadowitych gadów. W I.B. produkuje się również surowice i
an-
tytoksyny przeciw jadom różnych gatunków węży. Surowice te ratują życie tysiącom ludzi pokąsanych przez węże nie tylko w Ameryce
Południowej, ale i na całym świecie. Założycielem i pierwszym dyrektorem I.B. był zasłużony i znakomity lekarz oraz ofiolog, dr med. Vital
Braził (1865—1950).
hel
cia ccc
roi h. czc trz pri brE nai osa we' ule nie pój stw kac tą
jad węży
72
war nio^ w i czó\ prz;
wsk widi u dz różn H. j kręg cię niov niek pują
SZOŚl
cech nie wałs gadć szcz. Natc
Szpital Butanta, w którym leczy się ludzi pokąsanych
przez jadowite węże, nosi imię Vitala Brazila.
jad węży — mieszanina wielu substancji, których skład chemiczny nie jest jeszcze ostatecznie zbadany. Występują w nim m.in. białka, woda,
pepsyna i niewielkie ilości śliny. Istotnymi jednak składnikami j.w. są: neurotoksyna paraliżująca system nerwowy, hemo-lizyna rozpuszczająca
czerwone ciałka krwi, leukolizyna rozpuszczająca białe ciałka krwi, cytotoksyna niszcząca pozostałe tkanki ciała, hemor-ragina uszkadzająca
ściany naczyń krwionośnych i błony śluzowe oraz koagulina powodująca krzepnięcie krwi. Szczególnie groźne dla organizmu ukąszonej
ofiary jest działanie hemolizyny, która w zetknięciu z lecytynowymi o-toczkami czerwonych ciałek krwi wytwarza nową, silnie działającą
truciznę, toksolecy-tynę. Ta z kolei powoduje szybkie rozpuszczanie lecyty-nowych osłonek erytrocytów, ich rozpad, czyli hemolizę. W ten
sposób następuje nieodwracalne i gwałtowne zahamowanie głównej funkcji krwi jako przenośnika tlenu, co w krótkim czasie sprowadza
śmierć ofiary przez uduszenie. U różnych gatunków jadowitych węży poszczególne toksyczne składniki jadu występują w różnych ilościach, stąd
różne jest jego działanie. Na przykład jad ->-kobry indyjskiej działa przede wszystkim na system nerwowy, porażając go, co prowadzi do paraliżu
ośrodka oddechowego i wstrzymania akcji serca, natomiast jad ->-żararaki pospolitej powoduje powolny rozpad tkanek ciała w miejscu
ukąszenia, nierzadko aż do obnażenia kości, co w najlepszym przypadku powoduje trwałe kalectwo. Ilość produkowanego jadu jest rozmaita i
zależy przede wszystkim od wielkości węża, a także od czasu, jaki upłynął od ostatniego ukąszenia. Przykładowo, u węży nie odżywiających się
przez dłuższy okres ilość jadu występująca jednorazowo w obu gruczołach jadowych wynosi: u
-»-żmii zygzakowatej długości ok. 60 cm — 30 mg (10 mg suchej masy), u -^-kobry indyjskiej długości ok. 1,5 m — 115 mg (33 mg suchej
masy), u
-ł-grzechotnika diamentowego długości ok. 2,5 m — 1050 mg (300 mg suchej masy). Wielkość śmiertelnej dawki jadu zależy od wielu
czynników, głównie jednak od gatunku węża, gatunku ofiary oraz jej odporności na dany jad. Na przykład śmiertelna dawka jadu żmii — ety
piaskowej wynosi dla szczura 0,75 mg, gołębia — 4 mg, kota — 8 mg, żaby wodnej — 0,9 mg. l g jadu kobry może zabić około 7500 świnek
morskich, 40 do 50 koni lub 165 ludzi o przeciętnym ciężarze 60 kg. (Według innych źródeł tylko 60 ludzi). Od ukąszeń jadowitych węży umiera
corocznie na świecie kilka tysięcy ludzi, głównie w Afryce, południowej Azji i w Ameryce Południowej. Radykalnymi za-
73
Jaszczurka perłowa
biegami, które możliwie wcześnie zastosowane zmniejszają ewentualność śmierci, są: przewiązanie kończyny (dopuszczalne do pół godziny)
powyżej miejsca ukąszenia, wykrwawienie tego miejsca, podanie ukąszonemu środków wzmagających akcję serca, a przede wszystkim podanie
odpowiedniej dla danego jadu surowicy. W niektórych przypadkach jedynym ratunkiem dla ukąszonego jest transfuzja krwi.
jajorodność — forma rozrodu zwierząt polegająca na rozwoju zarodkowym poza organizmem matki.
jajożyworodnośc — forma rozrodu zwierząt polegająca na składaniu przez matkę jaj z zupełnie rozwiniętym potomstwem, wykluwającym się za-
raz po złożeniu jaj, bądź na rodzeniu młodych, uwalniających się z otoczek jajowych bezpośrednio przed opuszczeniem organizmu macierzyste-
go.
jamka policzkowa -^narząd policzkowy.
jaszczurka (Lacerta) — rodzaj gadów z rodziny ->j. właściwych. Charakteryzuje ją obecność wszystkich typowych dla tej rodziny cech
morfologicznych. Od innych rodzajów j. właściwych różni się swoistym otarczowaniem głowy oraz szczegółami w pokryciu ciała łuskami.
Należą tu gatunki bardzo ruchliwe, o dziennym trybie życia i rozmaitym ubarwieniu. Rodzaj obejmuje ok. 40 gatunków. Występują w Europie,
zachodniej Azji oraz Afryce.
jasaezurka guzowata krokodylowa (Shinisawus crocodUwus}
- gatunek gada z rodziny
-*-jaszczurek guzowatych. Rośnie do długości 40 cm. Z pokroju ciała (z wyjątkiem głowy) przypomina małego krokodyla. Prócz guzowatych
zro-gowaceń na grzbiecie na górnej krawędzi ogona ma 2 wzdłużne, równoległe grzebienie utworzone z wysokich, bocznie spłaszczonych rogo-
wych płytek. Podobne grzebienie charakterystyczne są dla krokodyli. J.g.t. żyje nad brzegami rzek, przy czym znakomicie pływa, w razie zaś nie-
bezpieczeństwa ucieka do wody, nurkuje i kryje się na dnie rzeki. Żywi się rybami i larwami płazów. J.g.k. występuje w Azji w południowo-
-zachodnich Chinach, w prowincji Kuangsi-Czuang.
jaszczurka perłowa (Lacerta lepida} — gatunek gada z rodziny -^-jaszczurek właściwych. Rośnie do długości 80 cm. Jest drugim co do
wielkości, po
->żółtopuziku bałkańskim, gatunkiem jaszczurki europejskiej. U j.p. powierzchnię grzbietu i boki tułowia pokrywają małe, ziarniste łuski, na-
tomiast na brzuchu występują duże tarczki, zachodzące na siebie dachówkowato. Ogon otaczają regularne pierścienie wydłużonych łusek.
Ubarwienie ciała jest soczystozielone z czarno-żółtym marmurkiem na grzbiecie i kilkoma rzędami dużych, okrągłych, sinoniebies-kich plam na
obu bokach tułowia. J.p. żyją zwykle parami na średnio suchych, pokrytych trawiastą roślinnością nizinnych terenach, często w pobliżu strumieni.
Wykazują przywiązanie do obranych przez siebie miejsc i kryjówek, do których uciekają w razie niebezpieczeństwa. Samiec j.p. w przypadku
zagrożenia swojego te-
jaszczurka picrścieniowata kalifornijska
74
( i } c t F b n o w u n:
pi st k;
tą
wai nio' w ] czćn prz;
wsk wid' u d2 różn H. j kręg cię niow niek Pują szość cech, nie 2 wała gadó' szcza Natoi
rytorium przez innego samca toczy z nim zawzięte walki, które często kończą się wzajemnym okaleczeniem. J.p. żywi się rozmaitymi owadami i
małymi kręgowcami, jak węże, jaszczurki, myszy i pisklęta. Samica składa w okresie pory godowej w ziemnych jamkach do 10 jaj. J.p. wystę-
pują. w południowo-zachodniej Europie (w Hiszpanii i południowej Francji) oraz w północnej Afryce (w Tunezji, Maroku i Algierii) (Tabl. 1/2).
jaszczurka pierścieniowata kalifornijska (Anniella pulchra}
— gatunek gada z rodziny
—^-jaszczurek pierścieniowatych. Rośnie do długości 20 cm. U-barwienie grzbietu srebrzysto-popielate z 3 wzdłużnymi, ciemnymi liniami. J.p.k.
zamieszkuje tereny piaszczyste lub o pulchnej, lekkiej glebie, w której przy pomocy głowy ryje podziemne korytarze. Unika podłoża
kamienistego. Odżywia się głównie rozmaitymi owadami, kierując się przy ich znajdowaniu węchem i dotykiem. Samica rodzi w lecie l—
—i młodych. J.p.k. występuje w Ameryce Północnej na wybrzeżach Kalifornii.
jaszczurka pletwiasta australijska (Pygopus lepidopodus)
— gatunek gada z rodziny ~> jaszczurek płetwiastych. Rośnie do długości 60 cm. Ubarwienie grzbietu brązowe, plamiste. Długość płetwiastych
szczątków odnóży nie przekracza l cm. J.p.a. z wyglądu przypomina węża. Grzbietową powierzchnię głowy pokrywają duże, regularnie ułożone
tarczki, reszta ciała okryta jest małymi, dachówkowato na siebie zachodzącymi łuskami. Oczy osłonięte są okularami. J.p.a. prowadzi nocny tryb
życia, żywi się owadami. Występuje w zachodniej i środkowej Australii oraz na Tasmanii,
jaszczurka skalna (Lacerta sa-xicola) — gatunek gada z rodziny -^jaszczurek właściwych. Rośnie do długości ok. 10 cm. Ma silnie wydłużoną
głowę oraz małe, okrągłe, ziarniste, gładkie lub słabo żeberkowane łuski grzbietowe. Ubarwienie grzbietu u poszczególnych okazów bywa różne:
zielonkawe, oliwkowe lub szare. Wzdłuż boków tułowia przebiegają czarne, nieregularne plamy, tworząc u niektórych osobników wzdłużne,
czarne, szerokie pasma. Brzuch jest żółty, czerwonawy lub zielony. J.s. zamieszkuje tereny górskie, także pokryte lasami, głównie jednak
przebywa wśród rumowisk skalnych i spękanych skał. Spotyka się ją do wysokości 3000 m n.p.m. Żywi się rozmaitymi owadami i pająkami. W
lipcu samica składa
2 do 4 jaj, przeważnie jednak
3 jaja, z których w sierpniu wylęgają się młode długości
Jaszczurka skalna
ok. 2,5 cm. W pierwszym roku życia osiągają one długość ok. 5 cm, w drugim — 8 do 10 cm. Potomstwo zimuje w rozmaitych ziemnych i skal-
nych kryjówkach. Gatunek j.&.
jaszczurka wężowata
dzieli się na liczne podgatunki, z których bliżej opisano co najmniej 9. Populacje niektórych podgatunków zamieszkujących Kaukaz składają się
wyłącznie z samic rozmnażających się partenogenetycznie, tzn. z nie zapłodnionych jaj, z których znowu rozwijają się tylko samice. Mimo że
pewien procent rozwijających się zarodków, a następnie młodych osobników ulega degeneracji i obumiera, to jednak populacje
partenogenetycznych samic są liczne. W przypadku kiedy dochodzi do zapłodnienia par-tenogenetycznej samicy przez samca z populacji
obupłcio-wej z zapłodnionych jaj rozwijają się wyłącznie samice (triploidalne) będące niepłodnymi mieszańcami. Mieszańce te rozwijają się,
osiągają normalną wielkość oraz spotykane są w naturze. Bezpośrednią przyczyną ich bezpłodności jest zupełna degeneracja jajników. T.s. prócz
Kaukazu zamieszkują Krym i Azję Mniejszą.
-jaszczurka tarczowata ryjąca (Gerrhosaurus major) — gatunek gada z rodziny -^jaszczurek tarczowatych. Rośnie do długości 45 cm. Cała
grzbietowa powierzchnia ciała, ogon i odnóża mają jednolitą barwę oliwkowozieloną bez plamistości i deseni. J.t.r. posiada dobrze wykształcone
pięciopal-czaste odnóża oraz pokrycie ciała charakterystyczne dla rodziny -^-jaszczurek tarczowatych. Mimo braku cech przystosowawczych do
ryjącego trybu życia, to jednak j.t.r. sprawnie i chętnie drąży w ziemi korytarze metrowej długości, sięgające do 30 cm pod ziemię i zakończone
komorą
•mieszkalną. Drążenia takiego "korytarza j.t.r. dokonuje w porze deszczowej, kiedy ziemia jest wilgotna i rozmiękła. Niezależnie od tego j.t.r.
prowadzi naziemny tryb życia, żywi się owadami, na które poluje v;
Jaszczurka tarczowata ryjąca
pobliżu swojej nory i w przypadku niebezpieczeństwa do niej się chroni. J.t.r. jest gatunkiem jajorodnym. Występuje w Afryce Wschodniej, od
Erytrei po Natal i w Afryce Zachodniej od Togo po płn. Kongo.
jaszczurka wężowata (Anely-tropsis papillosus) — jedyny gatunek gada z rodziny Anely-tropsidae, obejmującej l rodzaj Anelytropsis. J.w.
osiąga długość 20 cm. Charakteryzuje się robakowatym kształtem, zupełnym brakiem odnóży, otworów usznych, oczu, łuków skroniowych oraz
brakiem kości pasa barkowego. Ewolucyjnie biorąc j.w. wywodzą się prawdopodobnie od -»-scyn-ków. Dotychczas znaleziono zaledwie 4
osobniki tego gatunku: l został znaleziony pod zmurszałym pniem drzewa w pobliżu gniazda mrówek, co pozwala przypuszczać, że owady te
stanowią jego pokarm. Drugi okaz ukryty był pod kamieniem, w terenie porosłym krzewami. J.w. jest najrzadszą jaszczurką świata, o zupełnie
nieznanej biologii, występuje
jaraciurka zielona
76
ona w środkowym obszarze wschodniego Meksyku.
jaszczurka zielona (Lacerta vi-ridts} — gatunek gada z rodziny —>-jaszczurek właściwych. Długość samców i samic dochodzi do 40 cm,
najczęściej do około 30 cm. Ubarwienie i plamistość grzbietu bywają rozmaite. U typowo ubarwionych osobników samce są tra-wiastozielone,
bezplamiste lub nakrapiane licznymi małymi, czarnymi plamkami, a samice — szarozielone, pokryte większymi, nieregularnymi, ciemnymi
plamami, przy czym wzdłuż grzbietu ciągną się 2, rzadziej 4 jasne linie. Pozbawiony plam brzuch ma kolor żółty lub żółtozielony. W porze
godowej samce przybierają jednolity jaskrawozielony kolor, a na ich powierzchni pod-gardzielowej pojawia się niebieska plama. Samce -»•
jaszczurek zwinek w barwach godowych są często mylone z j.z. Okres godów j.z. przypada na koniec kwietnia i maj. Składanie jaj odbywa się z
końcem maja i w czerwcu. Samica składa 5 do 13, rzadko do 21 jaj, o wymiarach 8X18 mm, otoczonych pergaminowymi o-słonkami. Jaja zostają
złożone
Jaszczurka zielona
do jamek w ziemi wygrzebanych przez samicę, a następnie zasypanych przez nią ziemią Młode wylęgają się w sierpniu.
Długość ich wynosi 8 do 9 cm. Ubarwienie mają jednolite, brązowe. J.z. jest gatunkiem wybitnie ciepłolubnym, o aktywności dziennej.
Zamieszkuje tereny trawiaste, kamieniste lub porosłe krzewami, na ogół suche i słoneczne, np. ściany jarów. Chroni się w rozmaitych ziemnych
kryjówkach, często w wygrzebanych przez siebie długich norach zakończonych komorą mieszkalną, w której zwykle zimuje. Głównym jej
pokarmem są rozmaite stawonogi, jednak duże okazy j.z. pożerają również mniejsze jaszczurki i węże. Ostatnio stwierdzono występowanie j.z. w
Polsce, w przygranicznym obszarze Śląska Cieszyńskiego. J.z. preferuje niziny, występuje jednak i w górach, gdzie dochodzi do 1500 m n.p.m.
Jest gatunkiem środkowo- i południowoeuropejskim. Na obszarze ZSRR północna granica jej zasięgu przekracza nieco 49°N. J.z. na terenie
Polski podlega całkowitej ochronie.
jaszczurka zwinba (Lacerta a-gilis) — gatunek gada z rodziny -^-jaszczurek właściwych. Długość samców i samic dochodzi do ok. 23 cm. Na
grzbiecie barwy brązowej w różnych odcieniach widnieją 3 wzdłużne rzędy dużych, ciemnych plam. Jeden z nich biegnie wzdłuż środkowej linii
grzbietu, dwa pozostałe — wzdłuż obu boków tułowia. W środku każdej plamy występuje różnego kształtu mniejsza, biała plamka. Barwa tła
grzbietu oraz plamisty deseń są odmienne u różnych osobników. Brzuszna powierzchnia ciała jest u samic szarokremowa i bezplamista,
szarozielonkawa zaś i delikatnie plamista u samców. Na brzusznej stronie
77
jaszczurka zyworodna
każdego uda znajduje się rząd 11 do 14 otworów gruczołów wonnych, wytwarzających w okresie godów, zwłaszcza u samców, substancję o
specyficznej woni, która ułatwia odnajdywanie i rozpoznawanie się obu płci. W okresie godów samiec przybiera barwę tra-wiastozieloną,
natomiast plamistość grzbietowa okresowo zanika. U samic barwy godowe nie występują. Okres godów przypada na maj, a składanie jaj — pod
koniec maja i w czerwcu. Liczba składanych jaj przez jedną samicę waha się w granicach od 6 do 14 sztuk o wymiarach 1,4X0,9 cm. Jaja
otoczone cienkimi, pergaminowatymi osłonkami zostają złożone do jamek w ziemi wygrzebanych przez samicę przednimi odnóżami. Młode
jaszczurki wylęgłe z jaj podobne są ubarwieniem do dorosłych, a długość ich wynosi 5,5 do 6,5 cm. J.z. zamieszkują różne środowiska
ekologiczne, zarówno nizinne, jak i górskie. Najczęściej występują na terenach porośniętych roślinnością trawiastą, dobrze nasłonecznionych, o
lekkiej i średnio wilgotnej glebie. W przypadku schwytania j.z. ma zdolność odrzucania części ogona, a uszkodzony ogon po pewnym czasie
odrasta. J.z. żywią się głównie owadami, poza tym ślimakami, dżdżownicami itp. Są niezwykle szybkie i zwinne, a dogodne dla nich kryjówki
ziemne zamieszkują przez dłuższy czas. J.z. — to najpospolitsze gady w Polsce. Granica ich pionowego zasięgu dochodzi do 1550 m n.p.m.,
jednak pospolite są tylko do wysokości 700 m n.p.m. Występują w środkowej Europie, od środkowej Francji do środko-wo-zachodniej części
ZSRR. Na Półwyspie         Skandynawskim
północną granicę ich zasięga stanowi 60 N. Lokalnie występuje do 63°N. W Polsce podlegają całkowitej ochronie (Tabl. 1/3).
jaszczurka zyworodna (Lacerta vivipara) — gatunek gada z rodziny ^-jaszczurek właściwych. Samce wyróżnia obecność dobrze widocznego w
nasadzie ogona nabrzmienia płciowego. Przedstawiciele obu płci rosną do długości 16 cm. Ubarwienie tła ich grzbietu, zarówno w okresie
godów, jak i poza tym okresem, jest brązowe w różnych odcieniach. Barwy jaskrawozielone nie występują. Na grzbiecie znajdują się 3 rzędy
plam: jeden środkowy i 2 boczne. Plamy są na ogół okrągławe, często jednak zlewają się ze sobą, tworząc 3 wzdłużne, szerokie, ciemnobrązowe
wstęgi. Charakterystyczną gatunkową cechą ubarwienia grzbietu j.z. jest występowanie 2 wzdłużnych, jas-nożółtych lub białawych linii,
ograniczających z obu boków środkowy rząd plam. Ubarwienie brzusznej powierzchni ciała wykazuje cechy dymorficz-ne. U godującego samca
brzuch jest jaskrawopomarańczowy lub czerwony, często delikatnie plamisty (poza porą godów — pomarańczowo-żółty), u samicy —
jasnoperłowy lub ugro-wy, bezplamisty. J.z. jest gatunkiem żyworodnym. Gody odbywa w maju lub z początkiem czerwca; rodzenie młodych
przypada pod koniec sierpnia lub we wrześniu. Na północnych obszarach występowania oraz wysoko w górach samice rodzą młode raz na 2 lata,
zimując w stanie ciężarnym. Liczba młodych rodzonych przez l samicę waha się od 5 do 13, najczęściej od 6 do 8 sztuk. U zarodków wy-
jaszczurki
78
stępuje dobrze rozwinięte oko ciemieniowe. Długość ciała dopiero co urodzonych jaszczu-
:
      Jaszczurka żyworodna
rek waha się od 3,5 do 4,3 cm. J.ż. zamieszkuje rozmaite środowiska ekologiczne, zarówno nizinne, jak i wysokogórskie, i pod tym względem jest
gadem wyjątkowym. W odróżnieniu od -^jaszczurki zwinki j.z. stanowi gatunek wilgocio-lubny. Żyje na podmokłych łąkach, polanach
śródleśnych, często w pobliżu rzek i staw-kow, rozlewisk it'p. W razie niebezpieczeństwa chroni się do wody, a nawet zagrzebuje się na krótko w
mule dennym. W górach żyje również na terenach pozbawionych wód powierzchniowych. W Polsce j.ż. występuje na całym nizinnym obszarze,
tu jednak nie jest pospolita. Znacznie częściej spotyka się ją w górach, gdzie sięga do 1700 m n.p.m. W Alpach dochodzi do wysokości 3000 m
n.p.m., w Tatrach słowackich do 2400 m n.p.m. J.ż. występują na ogromnym areale od Pirenejów na zachodzie poprzez Europę i Azję aż do
Sa-chalinu na Dalekim Wschodzie. Na południu Europy granicą ich zasiedlenia jest 41°N, a na północy, jako jedyne gady Yalearktyki, sięgają do
Przylądka Północnego (71,6°N). W
Polsce podlegają całkowitej ochronie.
jaszczurki (Sauria) — podrząd gadów z rzędu -».łuskoskór-nych. Wykazują na ogół szereg charakterystycznych cech u-możliwiających łatwe
odróżnienie ich od —>-wężów, niemniej jednak istnieją liczne gatunki, u których pewne z tych cech zacierają się lub nawet brak ich zupełnie. Ga-
tunki te stanowią grupę przejściową między typowymi j. a typowymi wężami, które ewolucyjnie wywodzą się z j. Czaszka j. ma 2 doły skronio-
we, dobrze rozwinięty górny łuk skroniowy oraz przegrodę międzyoczodołową. U wszystkich j. kości żuchwy są silnie ze sobą zrośnięte, paszcza
ich jest więc nierozciągliwa. W związku z tym j. mogą miażdżyć pokarm znajdujący się w jamie gębowej. Swoistą cechą j. jest pokrycie brzusznej
powierzchni tułowia co najmniej kilkoma wzdłużnymi rzędami tarczek lub łusek. U wielu gatunków występują rozmaite twory skórne w postaci
rogowych “hełmów" i rogów na głowie, kolców, grzebieni na grzbiecie, płatków itp. U niektórych j. (np. u padalca zwyczajnego) pod łuskami
występują małe płytki kostne (osteodermalne),        tworzące wspólnie z łuskami rodzaj twardego i stosunkowo sztywnego pancerza. Ciało
typowych j. jest wydłużone i zakończone różnie wykształconym ogonem. Z wyjątkiem waranów, agam, kameleonów, heloderm oraz niektórych
legwanów,       u wszystkich pozostałych gatunków j. ogon wykazuje właściwość -s-autotomii oraz regeneracji. Typowe j. mają dobrze
wykształcone, pięciopalczaste odnóża. U licznych jednak ga-
79
jaszczurki guzowate
tunków zaznacza się tendencja do zaniku kończyn. Jednak nawet u gatunków o całkowicie zredukowanych kończynach istnieją szczątki pasa
barkowego i miednicowego. Zanik odnóży przedstawia się rozmaicie. U jednych gatunków brak przednich kończyn, a tylne są szczątkowe (np. u
-^płatonoga wężowatego), u innych występują przednie odnóża, brak jest natomiast tylnych (np. u -rótjolota), istnieją wreszcie gatunki (np.
-^jaszczurka wężowata i ->-padalec zwyczajny) o zupełnie zredukowanych zarówno przednich, jak i tylnych kończynach. J. o dobrze roz-
winiętych odnóżach poruszają się szybko i zwinnie, przy czym niektóre z nich (jak np. agama wodna i -^-bazyliszek hełmiasty) potrafią biegać na
2 tylnych kończynach, odpowiednio długich i mocnych. W czasie biegania unoszą ogon nad powierzchnią ziemi. Inne, poza normalnym
sposobem lokomocji, wspinają się na drzewa i skaczą zręcznie z gałęzi na gałąź, wykorzystując przy tym boczne fałdy skórne do lotu ślizgowego
(jak np. -»-smok latający), a niektóre potrafią wdrapywać się na pionowe ściany skalne. Gatunki j. pozbawione zupełnie odnóży pełzają po ziemi
jak węże. Większość gatunków j. ma nieprzezroczyste, rozdzielone i ruchome powieki oraz otwory uszne i dobrze widoczne z zewnątrz błony
bębenkowe. Język ma kształt bardzo różnorodny, u większości gatunków jest on na końcu mniej lub więcej wcięty. Wszystkie j. są uzębione.
Osadzenie zębów jest typu akro- lub pleurodontyczne-go (->-gady). Jadowite gatunki .)• (—t-helodermy), opatrzone gruczołami i zębami
jadowymi, należą do rzadkości. J. są
przeważnie jajoródne, rzadko' — jajożyworodne; do wyjątków należą gatunki żyworod-ne. Większość j. prowadzi lądowy i naziemny tryb życia,
nieliczne gatunki są amfibio-tyczne, inne żyją na drzewach. Na pokarm j. składają się rozmaite stawonogi, głównie owady, niektóre gatunki są
wybitnymi drapieżnikami pożerającymi mniejsze kręgowce, a tylko bardzo nieliczne gatunki odżywiają się wyłącznie roślinami (jak -»-legwan
morski). Długość ciała j. mieści się w bardzo szerokich granicach, od ok. 3 cm <-»-gekkon krągłopal-cowy) do ok. 3 m (-^.waran z Komodo). J.
są gadami wybitnie ciepłolubnymi i w związku z tym większość z nich zamieszkuje strefy tropikalne i subtropikalne wszystkich kontynentów
oraz archipelagów i większych wysp oceanicznych. Spośród 23 rodzin j. 9 występuje w Starym Świecie, 6 w Nowym Świecie, natomiast 8 rodzin
żyje w obu tych częściach świata.
jaszczurki guzowate (Xenosau-rźdae) — rodzina gadów z pod-rzędu -^-jaszczurek. Charakteryzuje się występowaniem na skórze grzbietu
małych ziarnistych łusek oraz dużych rogowych, okrągłych guzów ułożonych w regularne poprzeczne rzędy. Brzuch pokrywają płaskie tarczki i
łuski. Duże otwory uszne całkowicie zasłania skóra z małymi łuskami. W skórze właściwej znajdują. się — podobnie jak u -»-padal-cowatych —
płytki osteodermalne nie stykające się ze sobą. Głowa jest masywna, szeroka i wysoka. J.g. uważane-są za grupę reliktowych gadów, żyjących w
górnej kredzie do oligocenu. Były one bardzo podobne do obecnie ży-
jaszczurki kolczaste
80
jących, tylko znacznie większe. Niektóre z nich (np. Melano-saurus) osiągały długość 75 cm. Rodzina współcześnie żyjących j.g. obejmuje 2
rodzaje: Xeno-saurus z 3 gatunkami, występującymi w Meksyku i Gwatemali, oraz Shinisaurus z l gatunkiem, występującym w Chinach.
Wszystkie 4 wymienione gatunki należą do rzadko spotykanych jaszczurek, których biologia jest słabo poznana.
jaszczurki kolczaste (Cordyli-dae) — rodzina gadów z pod-rzędu -^-jaszczurek. Do rodziny j.k. należą na ogół małe gatunki, największe zaś
osiągają długość ciała 65 cm. Niektóre cechy budowy ciała j.k. wspólne są dla agam, scynków i jaszczurek. W systematyce j. k. zajmują miejsce
między —-scynkami a -^.jaszczurkami właściwymi. Posiadają różnorodne ubarwienie ciała; niektóre gatunki bywają bardzo kolorowe. Pod
tarczkami głowowymi i pod łuskami występują płytki osteodermalne. Mały zaokrąglony język, u niektórych gatunków słabo na końcu wcięty,
pokryty jest brodawkami. Na tylnych kończynach znajdują się otwory gruczołów udowych. U większości gatunków odnóża są w pełni
wykształcone, pięciopal-czaste i zakończone pazurkami. Natomiast niektóre gatunki z rodzaju Chamaesaura mają odnóża w różnym stopniu zre-
dukowane i opatrzone tylko 2 palcami, zaś u Chamaesaura macrolepźs nastąpiła zupełna redukcja przednich kończyn. J.k. charakteryzują się
dużymi, silnie wręgowanymi łuskami zakończonymi grubymi, ostrymi i sterczącymi kolcami. Na całym ciele łuski te ułożone są w bardzo
regularne pierścienie. Szczególnie duże i kolczaste łuski pokrywają tył głowy i ogon, który nie wykazuje zdolności do -»-autotomii. Kolczaste
łuski stanowią ochronę przed napastnikami. Niektóre gatunki np. Chamaesaura ae-raea, mają wężowatą postać i długi, gładki ogon. Część ga-
tunków j.k. jest jajorodna, część jajożyworodna. JA. są gadami o aktywności dziennej, żywią się głównie owadami. Zamieszkują stepy i sawanny,
dużo też gatunków żyje na terenach skalistych, gdzie w szczelinach i rozpadlinach skalnych znajdują dla siebie dogodne kryjówki. Rodzina j.k.
obejmuje 4 rodzaje (CordyEus, Pseudocordylus, Platysawus, Chamaesaura) i ok. 27 gatunków. J.k. występują we wschodniej i południowej
Afryce oraz na Madagaskarze. Największą liczbę gatunków znajdywano w południowej Afryce.
jaszczurki nocne (Xaretusźtdoe)
— rodzina gadów z podrzędu
—i-jaszczurek. Do j.n. należą nieliczne, małe gatunki o pokroju ciała typowych jaszczurek z dobrze wykształconymi, pięciopalczastymi
odnóżami oraz ogonem. Podobnie jak u
—•-gekkonów, oczy j.n. osłonięte są okularami i posiadają eliptyczne źrenice. Grzbiet pokrywają małe łuski, brzuch zaś szerokie tarczki. J.n.
prowadzą nocny tryb życia i wówczas są bardzo ruchliwe polując na rozmaite owady, pająki, skorpiony oraz inne małe zwierzęta, które stanowią
ich pokarm. Dzień spędzają ukryte pod kamieniami, w szczelinach skalnych, pod zmurszałymi pniami drzew itp. Część gatunków j.n. jest
żyworodna, rodzą tylko l lub 2 młode, pozostałe gatunki składają jaja,
81
jaszczurki pletwiaste
najczęściej również tylko 2. J.n. zamieszkują rozmaite środowiska strefy tropikalnej, w tym przeważnie nizinne, zwłaszcza wilgotne obszary, jak i
tereny górzyste, gdzie żyją na obrzeżach szpilkowych lasów lub w rumowiskach skalnych. Niektóre gatunki znane z po-łudniowo-zachodnich
krańców Ameryki Północnej należą do najpospolitszych jaszczurek na tamtych obszarach. J.n. występują w Ameryce Środkowej oraz na
sąsiadujących z nią południowych terenach Ameryki Północnej, na Kubie oraz na kilku małych wysepkach u wybrzeży kalifornijskich.
jaszczurki pierścieniowate (An-
niellidae) — rodzina gadów z podrzędu -^-jaszczurek. Charakteryzują się zupełnym brakiem odnóży oraz nie występują u nich zewnętrzne otwory
uszne. Podobnie jak u ->padalcowatych i -».scynków, grzbiet i brzuch pokryte są jednakowej wielkości małymi, okrągłymi i gładkimi, zacho-
dzącymi na siebie łuskami, u-łożonymi w regularne pierścienie. Płytki osteodermalne są zredukowane. Szeroki, na końcu silnie spłaszczony pysk
służy do rycia nor w ziemi. Oczy posiadają ruchome powieki. J.P. są gadami jajożyworodny-mi. Mimo dobrze wykształconych oczu prowadzą
podziemny tryb życia. Rodzina j.p., ściśle spokrewniona z ->-padalcowa-tymi, obejmuje zaledwie l rodzaj Anniella z 2 gatunkami (A. pulchra i A.
geronimemsis), zamieszkującymi wybrzeża Kalifornii w Ameryce Północnej.
Jaszczurki płetwiaste (Pygopo-didae) — rodzina gadów z podrzędu —»• jaszczurek. Do rodziny
j.p. należą gatunki o smukłej wężowatej postaci. Nie posiadają odnóży, jedynie po obu bokach szpary kloakalnej widoczne są • szczątkowe tylne
odnóża w postaci krótkich, płetwiastych wyrostków pokrytych łuskami. U największego gatunku j.p. Lialis jicari, występującego na Nowej Gwi-
nei, a osiągającego wielkość 80 cm, długość tych wyrostków wynosi 6 mm, u niektórych zaś małych gatunków zredukowane są do 2 małych łusek
opatrzonych twardym kolcem. Ogólnie biorąc, długość tych szczątków nie przekracza l cm. Mała głowa jest ostro zakończona i słabo
oddzielona od wąskiego, walcowatego tułowia, ogon. jest 2-krotnie dłuższy od reszty ciała. Grzbietowa powierzchnia głowy okryta jest dużymi,
regularnie ułożonymi tarczkami, na pozostałej powierzchni ciała występują małe, gładkie łuski ustawione w skośne rzędy. Oczy opatrzone są
przezroczystymi       okularami, źrenice mają pionowe. Otwory uszne są małe, u niektórych j.p. brak ich zupełnie. Grzbiet j.p. ma najczęściej
barwę szarą, brązową lub czerwonobrązową z ciemnymi plamami lub z pięcioma wzdłużnymi, ciemnymi pasami. Długość ciała różnych
gatunków j.p. waha się w granicach 15—80 cm. Wszystkie gatunki j.p. prowadzą nocny tryb życia, wszystkie są jajo-żyworodne. Potrafią ryć w
ziemi korytarze. Małe i średniej wielkości j.p. żywią się owadami, niektóre duże gatunki, opatrzone większymi, ostrymi i w tył skierowanymi
zębami pożerają inne jaszczurki. Rodzina j.p. obejmuje obecnie 7 rodzajów i 13 gatunków. J.p. występują w Australii, na Tasmanii i na Nowej
Gwinei.
jaszczurki tarczowate
jaszczurki tarczowate (Gerrho-saurźdae) — rodzina gadów z podrzędu -^jaszczurek. Najmniejszy gatunek (z rodzaju Tetradactylus) rośnie do
długości 20 cm, największy (Zoreo-saurus maximus) do 65 cm. Na ogół j.t. mają kolorowe u-barwienie. Swoistą cechą j.t. jest występowanie na
głowie dużej rogowej tarczki, zrośniętej z czaszką, poza tym wyróżniają się długim ogonem, łatwo ulegającym —>-autotomii, językiem pokrytym
łuskowaty-mi brodawkami oraz wzdłużnymi, bocznymi fałdami skórnymi, ciągnącymi się od karku do nasady tylnych kończyn. U-możliwiają
one jaszczurce swobodniejsze oddychanie. Grube łuski pozbawione kolców ułożone są w regularne, poprzeczne pierścienie (cecha —»jaszczu-rek
pierścieniowatych). Łuski, wspólnie z podścielającymi je płytkami     osteodermalnymi, tworzą rodzaj sztywnego pancerza tracącego sztywność
jedynie w bocznych fałdach skórnych. U niektórych gatunków j.t. widoczny jest rozmaity stopień redukcji palców. U jednych kończyny mają po 4
palce, u innych po 3 lub po 3 palce w przednich, a po 2 w tylnych kończynach, dalej po l palcu, wreszcie u jednego gatunku brak jest w ogóle
przednich kończyn. Gatunki o zredukowanych palcach poruszają się po ziemi ruchami wijącymi, podobnie jak węże. Gatunki z rodzaju
Tracheloptychus, przebywające często nad brzegami rzek, posiadają przed zewnętrznym otworem usznym 'dużą, ruchomo osadzoną łuskę. W
przypadku znalezienia się w wodzie, jaszczurka może tą łuską zamykać otwór uszny. J.t. prowadzą naziemny tryb życia, żywią się owadami, są
jajorod-ne. Zamieszkują sawanny, tereny krzewiaste, obrzeża wi:
gotnych lasów tropikałnyc] Nieliczne gatunki żyją w pier. wotnych lasach. Niektóre wy. grzebują sobie w ziemi kry^, jówki. Rodzina j.t.
obejmuje ( rodzajów {Gerrhosaurus, Żono, saurus, Tetradactylus, Trach* eloptychus, Angolosaurus
Cordylosaurus) i ok. 25 ga' tunków. Blisko połowa z nic( występuje na Madagaskarze pozostałe żyją w południowe i wschodniej Afryce aż do
Zań zibaru i południowego Sudanu
jaszczurki wężowate afrykań' skie (Feyliniidae) — rodzin! gadów z podrzędu —^-jaszczur rek. Należą tu nieliczne, małe robakowatego kształtu
gatunki pozbawione odnóży. Ewolucyj^ nie biorąc wywodzą się o< -^scynków. Nie posiadają łui kow skroniowych, oczu ora zewnętrznych
otworów usz. nych. W szkielecie obecne ss jeszcze szczątki pasa barkowego. Osiągają długość ciała 30 cm. Prowadzą podziemps tryb życia.
Silnie wykształco-i na tarczka dziobowa umożliwiaj drążenie w ziemi. Tarczki głowowe stopione są w duże rogowe płytki. J.w.a. spotyka się
najczęściej pod spróchniałymi pniami drzew. Żywią się wyłącznie termitami. J.w.a. są "bardzo delikatnymi i wrażliwymi gadami. Znane są tylko
4 gatunki z rodzaju Feylmia. Występują wyłącznie w tropikalnej Afryce.
jaszczurki wężowate ślepe (Di-
bamidae) — rodzina gadów z podrzędu -^jaszczurek. Prawdopodobnie wywodzą się od ~>-scynków. Największy gatunek rośnie do długości 28
cm. Ich ciało jest wysmukłe, wężowato wydłużone, ogon krótki. Głowę pokrywają nieliczne, duże tarczki. Podobnie jak inne gatunki
kaczuga indyjska
i.w^ś. mają szczątkowy pas barkowy, oczy zaś są uwstecz-nione i zasłonięte skórą. U sarnie j.w.ś. brak jest w ogóle odnóży, natomiast samce
mają tylne odnóża, ale zredukowane do małych, płetwiastych wyrostków pokrytych łuskami, które są widoczne po obu stronach szczeliny
kloakalnej. J.w.ś. spotyka się często pod spróchniałymi pniami drzew, gdzie znaleźć można termity stanowiące ich pokarm. J.w.ś. są jajorodne —
składają jaja otoczone wapiennymi skorupkami. Rodzina obejmuje l rodzaj Dźbamus z 3 gatunkami;
występują w Indochinach, na Filipinach i na Nowej Gwinei.
jaszczurki właściwe (Lacerti-
dne) — rodzina gadów z podrzędu —^jaszczurek. Mają wydłużone ciało, głowę pokrytą dużymi, symetrycznie ułożonymi rogowymi tarczami,
wyraźne przewężenie szyjne, dobrze rozwinięte, pięciopalczaste odnóża oraz długi, łamliwy i łatwo regenerujący ogon. W czaszce występuje
otwór ciemieniowy. Ostre, stożkowatego kształtu zęby osadzone są bocznie na kościach szczęki i żuchwy. Na pograniczu brzusz-"ej
powierzchni szyi i tułowia znajduje się poprzecznie ułożony szereg większych łusek, tworzących tzw. kołnierzyk. Obecność lub brak kołnierzyka
ma znaczenie taksonomiczne. Grzbietowa powierzchnia ciała pozbawiona jest tego rodzaju tworów skórnych, jak płatki, ząbki, kolce itp. Powieki
są ruchome i nieprzezroczyste, jedynie u niektórych jaszczurek, gekkonów i scyn-ków występują “okulary". Szpara otworu odbytowego
u-stawiona jest poprzecznie. J.w. mają dobrze rozwinięty narząd zmysłu węchu (-^-narząd Jacob-sona). U większości gatunków na brzusznej
powierzchni ud występują duże -^-otwory udowe, ułożone na każdym odnóżu w l rząd. J.w. to gady wyłącznie lądowe, jajorodne, żywo-rodne lub
jajożyworodne. Są one drapieżnikami. Główny ich pokarm stanowią stawonogi i rozmaite inne drobne zwierzęta bezkręgowe. J.w. występują w
całej Palearktyce, od Wysp Kanaryjskich do Sachalinu włącznie, a poza tym spotyka się je w Afryce i w południowej Azji. Brak ich w
Ameryce, Australii i na Madagaskarze. Jeden gatunek — -^-jaszczurkę żyworodną — spotyka się nawet poza kręgiem polarnym. Rodzina
obejmuje obecnie 20 rodzajów i przeszło 150 gatunków.
K
kaczuga indyjska (Kachuga tęcza) — gatunek gada z rodziny żółwi słodkowodnych (Emydi-dne), z podrzędu —^żółwi skry-toszyjnych. Jej
karapaks dochodzi do 40 cm długości. Pancerz grzbietowy jest średnio wypukły, 4 pierwsze tarcze kręgowe mają duże, wysokie, ostro
zakończone i do tyłu skierowane wyrostki, tworzące zębaty kil. Ubarwienie karapaksu jest olłwkowozielone lub brązowe, z czerwonymi
plamkami, otoczonymi czarnymi obwódkami. Skraje rogowych tarcz są jas-nożółte. Plastron ma barwę czerwonawą lub żółtawą w czarne plamy.
Boki-głowy i szyi pokrywają biegnące wzdłuż
kajman krokodylowy
ciała, na przemian czerwone i żółte paski. Swoistą adaptacyjną cechą budowy ciała k.i. jest występowanie na wewnętrznej powierzchni pancerza
grzbietowego płaskich wyrostków kostnych tworzących rodzaj kostnych komór, w których mieszczą się płuca. Dzięki tym wzmocnieniom
kostnym ochraniającym płuca przed niekorzystnym wpływem nadmiernego ciśnienia wody k.i. przystosowana jest do długotrwałego nurkowania
w głębokich zbiornikach wodnych. K.i. zamieszkują duże, czyste i głębokie rzeki lub zbiorniki wód stojących, gdzie znakomicie pływają i
nurkują. Często wychodzą na brzeg w poszukiwaniu pożywienia. Głównym ich pokarmem są rośliny zarówno wodne, jak i lądowe. Okolicz-
nościowo zjadają małe zwierzęta bezkręgowe. K.i. występują w południowej Azji — w zachodnim Pakistanie oraz w Indiach, w dorzeczach
Indusu, Gangesu i Brahmaputry.
kajman krokodylowy (Caiman. crocodylus) — gatunek gada z rodziny -^.aligatorów. Osiąga długość 2,5 m. Ma głowę długą, płaską, na końcu
pyska zwężoną. Jego pierwsze i czwarte zęby żuchwy są największe i wchodzą w specjalne otwory znajdujące się w górnej szczęce. Zdarza się
jednak często, że z jednego lub z obu boków głowy zewnętrzna ścianka otworu dla czwartego zęba ulega zniszczeniu. Ubarwienie grzbietu jest
oliwkowozielone w różnych odcieniach, a brzuch jasnożółty. K.k. jest mieszkańcem dużych rzek o spokojnym nurcie oraz ich dopływów, wy-
stępuje również w ujściach rzek do morza, a poza tym na bagnach i w .rozlewiskach rzek. Chętnie przebywa również w
wodach zasolonych i w związJ ku z tym spotyka się go ' przybrzeżnych strefach mór
Kajman krokodylowy         i
co umożliwia mu zasiedlany wysp położonych w niewielkie-odległości od kontynentu-Szczególną rolę w rozprzestrze-S nianiu się k.k.
odgrywają o-« gromne i gęste skupiska roślin| wodnych, zwłaszcza hiacyntów! pokrywające w postaci jakbyi mat powierzchnię rzek. Odry-1
wające się od głównych skupisk:
fragmenty “mat", często o zna-1 cznej powierzchni, spływają^ jak tratwy z biegiem rzeki dóS morza, przebywające zaś na' ich powierzchni k.k.
odbywają niezamierzoną wędrówkę. Na otwartym morzu “maty" niesione prądami wody trafiajs razem z k.k. w pobliże różnych wysp. Młode
okazy żywią się głównie rozmaitymi wodnymi owadami, a pokarm dorosłych składa się ze słodko-wodnych krabów, ryb oraz innych większych
zwierząt wodnych. K.k. rozmnaża się w ciągu całego roku, jednak głównym okresem rozrodu jest o-kres od stycznia do marca. Samica buduje w
zaroślach w pobliżu wody gniazdo utworzone ze szczątków roślinnych i składa do niego 15 do 30 jaj. Dorosły samiec zajmuje pewien obszar i
broni go przed innymi samcami, usiłującymi do niego wtargnąć. W ostatnich latach liczebność k.k. gwałtów nie maleje z powodu urządza
85
kameleon grzebieniasty
nią na nie masowych polowań w celu zdobycia cennej dla przemysłu galanteryjnego skóry tego gada. K.k. występują w Ameryce Środkowej oraz
w Ameryce Południowej aż do ujścia Parany. Na terenach tych żyje ok. 5 podgatunków k.k.
kajsaka, żararaka lancetowata (Bothrops atrox) — gatunek gada z rodziny ->-grzechotniko-watych. Rośnie do długości 2 m. Nie posiada
grzechotki. Ubarwieniem przypomina -»-ża-rarakę pospolitą. Jest bardzo jadowita głównie z tego powodu, że przy ukąszeniu "wydziela znaczną
ilość jadu. Przypadki pokąsań przez nią ludzi należą do bardzo częstych, gdyż na niektórych terenach w Brazylii występuje pospolicie. Zamiesz-
kuje prócz północnej Brazylii wyspę Martynikę, Trynidad i in. Na wyspy te k. została ongiś sztucznie wprowadzona przez plantatorów w celu
odstraszenia niewolników od u-cieczki z plantacji do buszu.
kameleon Czterorogi (Chamae-Eeo guadncorrais) — gatunek
Kameleon Czterorogi
gada z rodziny -^.kameleonów. Rośnie do długości 20 cm. U samców na czołowej powierzchni głowy wyrastają 4 rogi, z których 2 duże znajdują
się na końcu pyska, natomiast 2 mniejsze tkwią między oczami. Wszystkie 4 rogi, pierścienio-watej budowy, skierowane są poziomo ku
przodowi, a końce dużych rogów sterczą daleko przed szczytem pyska. Samice rogów nie mają K.cz. występują w zachodniej Afryce.
kameleon fałszywy -»legwan czerwonogardzielowy.
kameleon górski (Chamaeleo montium) — gatunek gada z rodziny -^kameleonów. Rośnie do długości 25 cm. Samce mają na grzbiecie dobrze
rozwinięty skórny grzebień, szczególnie wysoki w przednim odcinku ogona. Jest to efekt wyjątkowo długich wyrostków ościstych kręgów tego
odcinka kręgosłupa. Poza tym u samców wyrastają na końcu pyska 2 długie, pierścieniowate rogi. Samice są pozbawione grzebienia i rogów.
Zasadnicze ubarwienie ciała jest jaskrawozielone, przy skrajnych jednak zmianach barw staje się niemal czarne. K.g. przebywają na gałązkach
niskich krzewów, na których są bardzo trudno zauważalne. Przestraszone ulegają charakterystycznemu zesztywnieniu, natomiast podniecone
kiwają się na wszystkie strony, drżą, trzęsą głowami i otwierają pyski. Żywią się głównie owadami. Występują w Afryce, w Kamerunie.
kameleon grzebieniasty (Chamaeleo cristatus) — gatunek gada z rodziny ^-kameleonów. Rośnie do długości 15 cm. Charakteryzuje go wysoki,
silnie ząbkowany fałd skórny, tworzący na grzbiecie i przednie] części ogona rodzaj grzebienia. Do fałdu tego wnikają długi®
'kameleon karłowaty
wyrostki ościste kręgów. Ubarwienie ciała jest zielone, a jedynie powierzchnia podgardzie-Iowa ma kolor jaskrawoczer-wony. K.g. podniecony,
np. widokiem innego samca, nadyma gardziel do dużych rozmiarów, dzięki czemu czerwona barwa staje się bardziej widoczna. "K.g. występują
w Afryce, w Kamerunie, Nigerii, Gabonie i •na wyspie Fernando Po.
bameleon karłowaty (Broofce-
sia minima) — gatunek gada z rodziny —-kameleonów. Osiąga długość 4,5 cm. Jest najmniejszym gatunkiem spośród wszystkich współcześnie
żyjących kameleonów. Ma krótkie i słabo rozwinięte nogi oraz bardzo kró-tki, kikutowaty ogon, pozbawiony zdolności chwyt-nych, tzn.
zdolności okręcania się wokół gałązki, na której siedzi. Na głowie i nad oczami widoczne są trójkątne, gładkie lub zębate wyrostki, wzdłuż zaś
grzbietu ciągnie się rząd niewielkich kolców. Ubarwienie k.k. jest rdzawobrązowe, podobne do barwy zeschłych liści. K.k. prowadzi częściowo
nadrzewny, częściowo naziemny tryb życia. Na ziemi przebywa głównie wśród opadłych zeschłych liści, wśród których "trudno go zauważyć ze
względu na jego barwę ochronną. Właściwości biologiczne tego gatunku są mało poznane. K.k. występują wyłącznie na wyspie Nosy Be koło
Madagaskaru.
kameleon liściowaty (Brooke-sia spectrum) — gatunek gada z rodziny —-kameleonów. Rośnie do długości 7 cm. Podobnie jak u innych
gatunków tego rodzaju, ogon k.l. jest krótki i nie ma zdolności chwytnych. Co prawda, jego ogon może się zwinąć w ciasną spiralę,
nie potrafi jednak okręcić sil wokół gałązki. W związku ;
tym k.l. trzyma się gałązki wy.
Kameleon liściowaty
łącznie palcami swoich kończyn. Na końcu pyska znajduje się krótki kolec. Ubarwienie. k.l. jest ciemnobrązowe i to u-barwienie oraz kształt ciała
łudząco przypomina zeschły liść. K.l. prowadzi tryb życia częściowo nadrzewny, a częściowo naziemny. Żywi się głównie o-wadami. Samice
składają jaja, których liczba waha się w granicach od 2 do 18 sztuk. K.l. występują w Afryce Środkowej od Kamerunu i wyspy Fernando Po do
Ugandy oraz w Kenii i Tanzanii.
kameleon Mellera (Chamaeleo melleri) — gatunek gada z rodziny —-kameleonów. Rośnie do długości ok. 60 cm. Koniec jego pyska opatrzony
jest krótkim rogiem, zaokrąglony i niski “hełm" zachodzi na tułów, a na grzbiecie znajduje się biegnący wzdłuż ciała średniej wysokości grzebień
skórny. U-barwienie tułowia i ogona jest jaskrawożółte z czarnymi, poprzecznymi, szerokimi pasami. Głowa i nogi mają kolor zielony. K.M.
prowadzi nadrzewny tryb życia. Jest gatunkiem drapieżnym, gdyż oprócz owadów pożera jaszczurki, małe ptaki i myszy. Występuje w
południowej Afryce.
87
kameleon Parsoua
kameleon olbrzymi {Chamaeleo
o-ustaleti) — gatunek gada z rodziny —-kameleonów. Rośnie do długości 75 cm (według niektórych źródeł — do l m). Stanowi największy
gatunek spośród wszystkich znanych ka-rneleor-ów. Charakteryzuje go stosunkowo słabo rozwinięty “hełm" i grzebień. Ma ubarwienie
ciemnooliwkowozielone z jasnymi, wąskimi liniami wzdłuż boków tułowia. Dorosłe osobniki prowadzą drapieżny tryb życia, przy czym
najchętniej pożerają myszy. K.o. występują na Madagaskarze, wprowadzono je też do Kenii.
kameleon Owena (Chamaeleo oweni) — gatunek gada z rodziny —-kameleonów. Rośnie do długości ok. 25 cm. Samce mają na frontalnej
powierzchni głowy 3 poziomo ustawione rogi — jeden z nich, środkowy, długi i gruby, wyrasta na samym końcu pyska, a 2 pozostałe, krótsze i
cieńsze, osadzone są między oczami. U samic rogów brak, a jedynie na końcu ich pyska sterczy krótki kolec. U obu płci “hełm" na giowie jest
słabo wykształcony, grzebień zaś ma postać dużych trójkątnych, ostro zakończonych płytek. Na żółtym tle ciała widnieją ciemne poprzeczne pręgi
i okrągławe plamki różnej wielkości. K.O. ma zdolność zmiany barw w szerokim zakresie. W grę wchodzą kolory: zielony, brązowy różnych
odcieni, czarny, rdzawy, czerwonawy, żółty i biały. K.O. wykazują niezwykłą wśród kameleonów właściwość przenoszenia się z gałęzi na gałąź
za pomocą skoków. Długość tych skoków jest niewielka i wynosi ok. 50 cm. W przypadku niebezpieczeństwa k.O. potrafią znakomicie ukryć się
przed wrogiem, szybko zmieniając
miejsce na gałęzi w ten sposób, że kryją się za nią. Żywią się owadami. Występują w zachodniej Afryce, w Kamerunie, Nigerii, Gabonie, Kongo i
na wyspie Fernando Po.
kameleon Parsona (Chamaeleo parsonii) — gatunek gada z rodziny —kameleonów. Rośnie do długości kilkudziesięciu centymetrów. Ma na
głowie grubą, szyszkowatą narośl, utworzoną z dużych, zaokrąglonych, ziarnistych tarczek. Narośl ta przytwierdzona jest swoją szeroką podstawą
do frontalnej powierzchni głowy przed oczami, szczytem zaś wysuwa się poziomo ku przodowi i sterczy przed pyskiem. Szczególnie silnie
rozwinięty i wysoki “hełm" sięga daleko za tylny kraniec głowy. Wzdłuż grzbietu biegnie wysoka skórna listwa o gładkiej krawędzi. Ubarwienie
głowy wraz z naroślą i “hełmem" jest jasnoliliowe, a powierzchnia podgardzielowa, tułów, kończyny i ogon mają
Kameleon Parsona
barwę szmaragdowozieloną a czarnymi, okrągłymi plamkami. Na bokach tułowia widnieją pojedyncze, duże, okrągłe różowe plamy. K.P. należy
do najpiękniej ubarwionych kameleonów. Jest gatunkiem owa-
kameleon pospolity
kameleon żyworodny
dożernym. Występuje na Madagaskarze oraz wyspach Nosy Bś i St. Marie.
kameleon pospolity (Chamaeleo chamaeleon) — gatunek gada z rodziny -^-kameleonów. Osiąga długość do 30 cm, z czego połowa przypada na
ogon. Ma dużą, kanciastą głowę, opatrzoną w tylnej części wysokim, bocznie spłaszczonym, sterczącym wyrostkiem, tworzącym rodzaj
rogowego hełmu. U samców hełm jest większy niż u samic. Boczne krawędzie tego wyrostka wyraźnie odgraniczają głowę od tułowia. Oczy są
duże, a pysk ostro zakończony. Środkiem bocznie spłaszczonego tułowia ciągnie się niski, ostro ząbko-wany, biegnący wzdłuż ciała grzebień,
skórę zaś pokrywają małe, ziarniste łuski. Zasadnicze ubarwienie ciała jest zielone z jaśniejszymi i ciemniejszymi plamkami oraz różowymi
kreskami na bokach tułowia. Przy zmianie temperatury otoczenia i oświetlenia już po kilku minutach następują zmiany ubarwienia i rysunku
plam. Poza tym ubarwienie skóry zależy od barwy podłoża, na którym k.p. przebywa. Może on przybierać barwy czerwone, rdzawe, brązowe,
żółtozielone lub szarobłękitne z rozmaitym deseniem w postaci kresek i plam, w tym nawet na przemian czarnych i białych, ułożonych obok
siebie. Mogą pojawiać się również barwy jednolite bez jakiegokolwiek rysunku. K.p. zamieszkują przeważnie tereny porośnięte drzewami i
krzewami, gdzie prowadzą nadrzewny tryb życia. Przesiadują zwykle na gałązkach pokrytych kwiatami, owady bowiem odwiedzające kwiaty
stają się łatwym ich łupem. Na niektórych
jednak obszarach występu;
również na terenach półpł słynnych, a nawet na płaszcz;
stych wydmach pokrytych pą roślinnością. W tych dowiskach prowadzą nazie:
tryb życia, kryjówkami zaś nich stają się nory rozmaity< zwierząt. K.p. żywią się głóv nie owadami i ich gąsienican na które godzinami czatują
zupełnym bezruchu i które ł' wią za pomocą długiego, ciei kiego, walcowatego języka, bł:
skawicznie wysuwanego z p, szczy. Zdobycz przylepia się końca buławkowatego jeży] K.p. vf hodowli chętnie po:
rają koniki polne, świerszcze inne duże owady, a także mł( de jaszczurki. Pora godowa k.) przypada w ciepłej porze rok) jaja zaś składane są w
koń( lata. Samice składają po 20 ( 40 jaj o wymiarach 7X9 m, do jamek wygrzebanych w zii mi. Jamki te wygrzebuj przednimi nogami, a
wygrzebą' na ziemię odrzucają za pomoc( kończyn tylnych. Gniazdo z jajami zasypują następnie piaskiem lub ziemią i z kolei przykrywają
opadłymi liśćmi i gałązkami. Na ciepłych obszarach młode wykluwają się po 5, a na chłodniejszych — po 9 mię-, siącach, czyli w następnymi
roku po złożeniu jaj. Świeżo wylęgłe osobniki, mierzące ok;
5 cm długości, są jasnożółte i nie mają “hełmu" na głowie. Hodowla k.p. jest trudna, zwłaszcza ze względu na jego szczególne wymagania
cieplne. W pomieszczeniu, w którym przebywa, musi panować stała temperatura powietrza w granicach od 20° do 24°C i pomieszczenie to
wymaga silnego nasłonecznienia. Spadek temperatury otoczenia do ok. 15°C już zagraża życiu tej jaszczurki. K.p. potrzebuje też dużej liczby
żywych owadów jako
pokarmu oraz wody do picia, której krople zbiera językiem z blaszek liści lub ze ścian szklanego terrarium. W związku z tymi wymaganiami ho-
dowle k.p. udają się najlepiej w krajach ciepłych. W Europie znane są hodowle k.p. w Andaluzji (Hiszpania), gdzie trzyma się tego gada w celu
tępienia owadów. K.p. występuje w północnej Afryce, Izraelu, Syrii, na wyspach Morza Śródziemnego, w południowej Hiszpanii oraz w Azji
Mniejszej, poza tym w płd. Indiach i na Cejlonie. Stanowi jedyny gatunek kameleonów występujący w Europie (Tabl. 1/12, 13).
kameleon rzekomy, legwan ka-meleonowaty           (Chamaeteolźs chamaeleonttdes) — gatunek gada z rodziny r-»-legwanów. Stanowi osobliwą
jaszczurkę o istotnych właściwościach leg-wana i niektórych cechach upodobniających ją do kameleona: ma silnie wystające o-czy, poruszające
się niezależnie jedno od drugiego i osłonięte grubymi, szerokimi powiekami tak, że tylko źrenice są nie zakryte, następnie długi, cienki, "a
przekroju okrągły ogon będący narządem chwytnym, a Ponadto porusza się powoli i stawia nogi podobnie jak kameleon, tzn. bardzo ostrożnie '
Jakby z rozmysłem. K.rz. występują na Kubie.
kameleon uszasty (Chamaeleo diiepis} — gatunek gada z rodziny -^.kameleonów. Rośnie do długości 40 cm. Jego specyficzną cechą jest
spłaszczenie górnej powierzchni głowy, co uwidacznia się na skutek braku typowego hełmu w postaci "wuspadzistego daszku oraz występowanie
za tylnym krańcem głowy 2 dużych, zaokrąglonych płatów skórnych, przylegających z obu boków do przedniej, górnej powierzchni tułowia. U
k.u. podrażnionego
Kameleon uszasty
lub podnieconego płaty te odstają od tułowia i przypominają wówczas swoim kształtem i ułożeniem małżowiny uszne (stąd nazwa). U obu płci
brak rogów, a jedynie wzdłuż grzbietu ciągnie się niski i delikatny grzebień skórny. Ubarwienie zasadnicze k.u. jest jasnooliw-kowożółte z
ciemniejszymi poprzecznymi pręgami na tułowiu i ogonie oraz z licznymi ciemnobrązowymi plamkami. Na obu bokach tułowia widoczne są 3
duże, nieregularne, białoróżowe plamy. K.u. prowadzą nadrzewny tryb życia. Żywią się owadami. Samica składa 23 do 50 jaj do jamki o
głębokości ok. 20 cm, którą wygrzebuje w pulchnej ziemi. Rozwój jaj trwa 3 miesiące. K.u. występują w środkowej i południowej Afryce.
kameleon żyworodny (Chamae-leo pumilus) — gatunek gada z rodziny -^kameleonów. Rośnie do długości kilkunastu centymetrów. Nie ma
narośli na głowie w postaci rogów. Zasadnicze ubarwienie jego skóry jest zielone w różnych odcieniach. K.Ż. stanowi wbrew nazwie gatunek
jajożyworodny. Samice rodzą potomstwo, przebywając w tym czasie na gałęzi krzewu lub drzewa. Śwież* urodzone, jeszcze nieruchliwe-młode
dzięki bardzo lepkieji
•kameleony
:skórze w chwili rodzenia przyklejają się kolejno do różnych •gałązek. Wkrótce jednak za-
Kameleon żyworodny
czynają się poruszać, stopniowo się odklejają i natychmiast obejmują gałązki palcami kończyn. Liczba potomstwa jest niewielka. K.ż. — to
gatunek owadożerny. Występuje na chłodnych obszarach południowej Afryki. Jajożyworodność k.ż. jest wyrazem jego przystosowania się do
niekorzystnych warunków życia, w klimacie bowiem o niskiej temperaturze powietrza jaja tego gatunku nie mogłyby się rozwijać. .
'.kameleony (Chamaeleonidae) — rodzina gadów z podrzędu
•^jaszczurek. Mają charakterystyczną postać przystosowaną do życia nadrzewnego. Ciało ich jest mocno bocznie spłaszczone, zwłaszcza w części
•grzbietowej, na której skóra tworzy wysoką, płaską listwę o ostrej krawędzi. Przednia i
•tylna para jednakowo cienkich nóg ma tę samą długość. Palce wszystkich 4 kończyn są przeciwstawne, tak że obejmują gałąź jak obcęgi. W
przednich kończynach 2 palce skierowują się na zewnątrz, a 3 do we-
•TTMnłł.T tir t^rtr>voh lrr\n f"7Vnflpłl
odwrotnie — 3 palce skiero wuja się na zewnątrz, a 3 d< wewnątrz. Nasady palców śpi na skóra sięgająca aż do; id przedostatnich członów. Długi
chwytny ogon pozbawiony jes zdolności regeneracyjnych. R używają go do obejmowani;
gałęzi, na której siedzą. Silnif sklepioną i kanciastą głowi pokrywają u wielu form róż. maite rogowe naroślą w posta-;
ci hełmów lub rogów różne długości w liczbie najwyżej 4 Ruchliwe oczy k. mogą by< równocześnie — każde z osobi na — skierowane w różne
stro-^ ny, np. prawe w górę, a lewe w dół. Grube, nieprzezroczyste i pokryte łuskami powieki są ze sobą tak zrośnięte, że pozostaje między nimi
mały o-> krągły otwór obejmujący jedy nie źrenicę oka. Język jest długi, na końcu buławkowato rozdęty i pokryty lepkim śluzem. W czasie
chwytania owada zostaje on błyskawicznym ruchem wysunięty z otwartej paszczy na odległość do kilkunastu centymetrów. Osadzenie zębów jest
typu akrodontycz-nego. Płuca przedłużone w liczne i rozgałęzione worki powietrzne wnikają między trzewia i pod skórę. Dzięki nadęciu ich
powietrzem, zwiększają objętość i zmieniają kształt ciała zwierzęcia. U wielu gatunków występuje zjawisko —>-dwupostaciowości płciowej. K.
przeważnie składają jaja, a tylko nieliczne gatunki są jajo-żyworodne. Liczba składanych jaj waha się u różnych gatunków od kilkunastu do kilku-
dziesięciu. Głównym pokarmem k. są rozmaite stawonogi, w tym owady, duże zaś gatunki pożerają ponadto małe ptaki i myszy. K. są bardzo po-
wolne; przesiadują nieruchomo na gałęziach drzew i krzewów. Na ziemie schodzą wyjątkowo,
91
kaskabel
jedynie w celu złożenia jaj lub przezimowania. Niektóre gatunki żyją gromadnie. K. znane są ze szczególnych zdolności zmiany ubarwienia ciała i
dostosowania go do barwy otoczenia. Zmiany koloru skóry zależą od różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Barwami dominującymi
są zielona, żółta, popielata i brązowa, pokryte często rozmaitymi deseniami. Niektóre gatunki upodobniają się do otoczenia nie tylko barwą, lecz
nawet kształtem (mimikra), np. kształt ich przypomina zeschłe liście. Długość ciała różnych gatunków waha się od ok. 4 cm do przeszło 60 cm.
Rodzina k. o-bejmująca 3 rodzaje i ok. 85 gatunków zamieszkuje głównie tropikalne, wilgotne lasy kontynentu afrykańskiego (ok. połowa
gatunków) i Madagaskaru (ok. połowa gatunków), a tylko 4 gatunki występują poza tym obszarem, po jednym: w południowej Europie, na
Bliskim Wschodzie, w Indiach i na Cejlonie.
karapaks -^żółwie.
karetta (Caretta caretta) — , gatunek gada z rodziny -^-żółwi morskich. Długość jej ka-rapaksu dochodzi do 1,2 m. a ciężar ciała do ok. 100 kg.
Znane są osobniki o ciężarze ok. 500 kg. Głowę pokrywają regularnie ułożone tarczki, a szczęki mają postać ptasiego dzioba. W karapaksie
występuje 5 par rogowych tarcz żebrowych (u innych gatunków żółwi jest ich 4 pary). Kończyny zamienione w płaskie i szerokie wiosła mają
jeszcze na Przednich krawędziach po 2 Pazury. Ubarwienie karapaksu •lest brązowe, w różnych odcieniach, a plastron — żółtawy. K. zamieszkuje
ciepłe morza i
oceany. Żywi się głównie rybami i innymi małymi zwierzętami morskimi, rzadziej glonami. Samice wychodzą na ląd jedynie w celu złożenia jaj
w wygrzebywanych przez siebie jamach w nadbrzeżnym piasku. Każda z nich składa raz na rok do 150 jaj. Z powodu bardzo nieprzyjemnego
odoru mięso k. nie jest jadalne. Pancerz ich również nie przedstawia wartości, natomiast jaja k. są smaczne i w związku z tym poszukiwane. W
niektórych okolicach znajdują duże zastosowanie przy wypieku ciast. Masowe wybieranie jaj powoduje znaczne obniżenie liczby dorosłych
osobników. K. występują głównie w ciepłych strefach Oceanu Atlantyckiego, spotyka się je'również w Morzu Śródziemnym, a bardzo
Karetta
rzadko pojawiają się u północnych wybrzeży zachodniej Europy.
kaskabel (Crotatus durissus) — gatunek gada z rodziny —»-grze-chotnikowatych. Rośnie do długości 1,8 m. Ma ubarwienie grzbietu
ciemnoczerwonawo-brązowe z jasnożółtymi zygzakowatymi liniami z obu boków ciała. Obejmuje 6 podgatunków,
kątozębne
z których 5 występuje w Ameryce Środkowej, natomiast jeden, najbardziej znany, szeroko rozprzestrzeniony, mianowicie Crotalus durźssus
terrificus, występuje w Ameryce Południowej (w całej Brazylii, w Argentynie i Paragwaju). Jest on jedynym gatunkiem grze-chotnika
właściwego w Brazylii (ma grzechotkę) i w związku z tym nosi też nazwę grze-chotnika brazylijskiego. K. jest wężem naziemnym, żyje na su-
chych stepach, terenach pół-pustynnych, w sawannach, na wyrębach leśnych i plantacjach, unika zaś środowisk leśnych i wilgotnych. Żywi się
głównie gryzoniami. Samica rodzi do 20 młodych długości do 35 cm. Jad k. (zawierający dużo neurotoksyn) działa podobnie jak jad kobry i dla
człowieka jest bardzo niebezpieczny. Pod względem liczby ukąszeń k. zajmuje w Brazylii drugie miejsce po ->.żararace pospolitej, liczba zaś
śmiertelnych przypadków wśród ludzi nie leczonych surowicą wynosi ok. 70% u dorosłych, 100% zaś u dzieci. W celu uzyskania jadu do
produkcji surowicy do
-^-Instytutu Butantan przysyła się rocznie ok. 4000 k., co świadczy o ich pospolitym występowaniu.
kątozębne (Hynobiidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów ogoniastych. W odróżnieniu od
-»-ambystom, pasma zębów podniebiennych znajdujące się za nozdrzami wewnętrznymi załamane są pod ostrym kątem. U niektórych
gatunków liczba palców uległa redukcji do 4, zaś u -^traszki pazurza-stej (Onychodactylus fischeri) nastąpiła zupełna redukcja płuc. U jednego też
gatunku iHynobius shihi) występuje neotenia. Ogólnie biorąc k. to
gatunki małe, o prymitywnie budowie ciała i pierwotnej bi^B logii rozrodu. Jaja i sperm^H tofory składane są do wod^H zapłodnienie jaj
zewnętrzni
93
kobra indyjska
Samice nie mają -»-zbiornihH nasiennego i warg kloakalnycj^ umożliwiających podejmowa^ nie spermatoforów. Toki ni^ występują, aktywność
płciowi samca wyzwala widok złożoj nych jaj. Liczba składahyd jaj waha się u różnych gatun;
ków od kilkunastu do 75 sztuki Nie występuje opieka nad po;
tomstwem. K. żyją przeważnif w zimnych wodach płynących Rodzina ta obejmuje 5 rodzą' jów (Hynotlius, Pachypalami nus, Ranodon,
Batrachuperus, Onychodactylus) i co najmnie| 31 gatunków, przy czym najliczniejszy jest rodzaj Hyno-bius, obejmujący 17 gatunkówJ K.
występuje w północno-^
-wschodniej Azji aż do Korei' i Japonii włącznie, l gatunek! (H. keyserlingii) wykracza po-i za ten obszar w północno-i
-wschodniej Europie oraz się-' ga poza Północne Koło Podbiegunowe. 2 gatunki z rodzaju Batrachuperus żyją wysoko w górach, w granicach
1500—
-4000 m n-p.m.
kijanka -••płazy.
kobra egipska, wąż Kleopatry {Naja haje) — gatunek gada z rodziny ->zdradnicowa-tych. Rośnie do długości 2 m. Ma ubarwienie grzbietu
jednolicie szarożółte lub oliwkowo-brązowe, a brzucha jasnożółte. Żyje w rozmaitych środowiskach — na obszarach stepowych, półpustynnych,
na pustyniach, w tropikalnych lasach i w górach. Przebywa zarówno wśród gęstej roślinności — jak i w stosach kamieni, w rozpadlinach i
rumowiskach skalnych. Wspina się na drzewa,
w wodzie dobrze pływa. Prowadzi dzienny tryb życia. Na pokarm jej składają się wszel-
Kobra egipska
kie małe kręgowce, jak żaby ropuchy, jaszczurki; węże, ptaki i małe ssaki, zwłaszcza gryzonie. K.e. ma silny jad, bardzo niebezpieczny dla
człowieka, jednak na jego widok z reguły ucieka. K.e. wykazuje właściwość wpadania w stan chwilowego odrętwienia i kurczowego
zesztywnienia ciała pod wpływem mechanicznego nacisku na ośrodki nerwowe w okolicy podstawy głowy. Występuje w całej środkowej i
północnej Afryce oraz na Półwyspie Arabskim. Podobnie jak kobra indyjska w Indiach, k.e. w starożytnym Egipcie odgrywała swoistą rolę. Za
panowania faraonów stanowiła symbol ich nieograniczonej władzy, w rękach kapłanów egipskich była przedmiotem “cudu" polegającego na
zamianie laski (k.e. w stanie odrętwienia) na żywego węża, czego dokonał również Mojżesz przed faraonem. Wreszcie używano jej do tracenia
więźniów politycznych, dając im do wyboru śmierć od tortur lub od jadu kobry. W pewnych okolicznościach śmierć od Jadu kobry uważano za
lekką i honorową. Jak wiadomo z historii starożytnego Egiptu, królowa Kleopatra popełniła
samobójstwo, dając się dobrowolnie ukąsić kobrze przyłożonej do piersi. Stąd k.e. nosi też nazwę “węża Kleopatry".
kobra indyjska, okularnik (Naja naja) — gatunek gada z rodziny ->-zdradnicowatych. Rośnie do długości 1,8 m. Ma u-barwienie grzbietu
żółtobrązo-we lub popielate, często z poprzecznymi, ciemnymi pasami. Na grzbiecie za głową widoczne są 2 ciemne, okrągłe i połączone ze sobą
plamy, otoczone dwoma obwódkami — białą od wewnątrz i czarną od strony zewnętrznej. Brzuszna powierzchnia ciała jest biaława lub
jasnożółta, z jedną lub kilkoma poprzecznymi, szerokimi, brązowymi pręgami na przednim odcinku tułowia. U niektórych ras geograficznych k.i.
deseń ciemnych plam na grzbiecie odbiega od typowego lub brak go zupełnie. Podrażniona k.i., podobnie jak inne pokrewne je j gatunki,
przybiera specyficzną postawę; zwija luźno tułów, unosi pionowo w
górę przednią część ciała (ok. 1/3 część jego długości) i przy poziomo ułożonej głowie i za-
kobra indyjska
mkniętym pysku płasko rozszerza szyjny odcinek tułowia, tworząc rodzaj kaptura. Powstaje on w wyniku odchylenia na boki pierwszych 8 par że-
ber. Rozpłaszczenie szyi do średnicy talerza powoduje równocześnie ukazanie się na grzbiecie w całej pełni charakterystycznego desenia
plam, podobnego wówczas do odwróconych ciemnych. okularów w jasnej oprawce (stąd nazwa). K.i. zamieszkuje rozmaite środowiska, zarówno
nizinne, jak i górskie do 2700 m n.p.m. Żyje na obszarach stepowych, pół-pustynnych i częściowo kamienistych, na obszarach porosłych trawiastą
bądź krzaczastą roślinnością i nielicznymi drzewami, w środowiskach ruderal-nych pokrytych usypiskami kamieni i starych, rozwalonych murów,
często też w bezpośrednim sąsiedztwie opuszczonych i walących się lub zamieszkanych domostw. K.i. jest aktywna w chłodnej porze dnia,
zwykle w godzinach popołudniowych i wieczornych, często również wcześnie w nocy. Resztę doby przebywa w ukryciu w rozmaitych
naturalnych kryjówkach. Szczególnie unika południowego słonecznego żaru. W razie konieczności wchodzi do wody, w której sprawnie pływa.
Żywi się wszelkimi niewielkimi zwierzętami, jak o-wady, żaby, jaszczurki, węże, ptaki oraz małe ssaki. W pobliżu zamieszkanych domostw
pożera ptactwo domowe, myszy, a zwłaszcza szczury. Jest znakomitym tępicielem tych gryzoni i ważnym biologicznym regulatorem ich
liczebności. Ofiary nie owija splotami ciała. K.i. trzymają się zwykle parami, a gody odbywają się w styczniu i lutym. Samica składa do jam w
ziemi, zwykle 10 do 20, rzadziej do 45 jaj, którymi
kobra plująca
się opiekuje. Na widok człowit ka k.i. ucieka i znika najeżę. ciej w kryjówce, przed któr| się wyleguje, jednak zagrożon| natychmiast przybiera
postawa atakującą i staje się niebez^ pieczna. K.i. należy do najbari dziej jadowitych, a tym samyni najgroźniejszych węży świataj Jad tego węża,
zawierający znaczne ilości neurotoksyn, działa paraliżująco na system nerwowy i poraża funkcję od^ dechową. W skrajnych przy-| padkach
ukąszony człowiek,! pozbawiony ratunku, umiera w| ciągu kilku godzin. Nie ma do-a kładnych danych co do liczby^ śmiertelnych ofiar
spowodowa-1 nych ukąszeniami k.i. Wiadomo jednak, że w Indiach, bę-' dących głównym obszarem jej i występowania, jest ich corocznie co
najmniej kilkanaście tysięcy spośród ok. 300 000 pokąsanych. Według niektórych źródeł śmiertelność wśród ludzi pokąsanych przez k.i. wynosi
ok. 20%. Wysoką liczbę ofiar powoduje nie tylko siła jadu tej kobry, ale również dość pospolite jej występowanie. K.i. zamieszkuje południowe
obszary środkowej i całą południową oraz południowo--wschodnią Azję (wschodni Iran, Afganistan, Pakistan, Indie, Birmę, Tajlandię, Cejlon,
Tajwan, wyspy Archipelagu Malajskiego z wyjątkiem Cele-besu). Spośród licznych gatunków jadowitych węży Azji k.i. jest jedynym, który
dzięki potędze swego jadu, swojej wielkości i niezwykłej “demonicznej" postaci w chwili ataku od wieków związał się z wieloma baśniami,
legendami i wierzeniami religijnymi Indii, a nawet został uznany za węża świętego. Znana też jest powszechnie postać indyjskiego zaklinacza
węży i kołyszącej się przed nim rytmicznie tej właśnie kobry. Dziś wiadomo, że ko;vsan.ie uniesioną przednią częścią ciała jest naturalną
właściwością k.i., gdyż — ze względu na duży ciężar — nie mc.że ona utrzymać głowy nieruchomo, a zaklinacz dobiera takt granej melodii do
rytmicznych ruchów k.i., węże bowiem są głuche.
kobra królewska (Ophiophagus hc?".Kch) — gatunek gada z rodziny —>-zdradnicowatych. Rośnie do długości 5,5 m. Jest największym
jadowitym wężem na świecie. Ma ubarwienie grzbietu oliwkowozielone lub
Kobra królewska
brązowe, z poprzecznymi, wąskimi, powyginanymi, ciemnymi pręgami. Jasnożółtą brzuszną powierzchnię ciała pokrywa kilka poprzecznych
ciemnobrązowych pręg. Deseń okularowy jest typowy i dobrze zaznaczony. K.k. zamieszkuje dżunglę, gdzie często przebywa w pobliżu wody.
Prowadzi naziemny i dzienny tryb życia, potrafi wspinać się na drzewa, jak również pływać w wodzie. Żywi się głównie rozmaitymi gatunkami
jadowitych węży, w tym również własnego gatunku, m.in. pożera szczególnie jadowite węże z rodzaju Bungarus. Mimo że k.k. sama
jest groźnym, ze względu na siłę jadu, i bardzo agresywnym wężem, to jednak pełni rolę pożyteczną przez zjadanie innych jadowitych węży. K.k.
są znane z pieczołowitej opieki nad swoimi jajami. Składają je do zgarniętych przez siebie kopców zbutwiałych liści, same zaś układają się na
nich i czuwają nad jajami do wylęgu młodych. Również samce opiekują się jajami. K.k. występują w południowej i po-łudniowo-wschodniej Azji
— w Indiach, południowych Chinach, na Półwyspie Indochiń-skim, Malajskim, w Indonezji i na Filipinach.
kobra plująca, żmija plująca
(Haemachatus haemachatus) — gatunek gada z rodziny ->-zdra-dnicowatych. Rośnie do długości 1,5 m. Ma ubarwienie grzbietu czarne z
deseniem nieregularnych, jasnobrązo-wych lub oliwkowozielonych plam, brzucha — także czarne, ale z 2 szerokimi, białymi, poprzecznymi
pasami w przednim odcinku tułowia. Zęby chwytne za zębami jadowymi nie występują. Tryb życia i pokarm k.p. są podobne jak u innych kobr.
Jest ona wężem żyworodnym, bardzo jadowitym, powoduje znaczną liczbę ukąszeń wśród ludzi. Stanowi jeden z 3 gatunków kobr mających
zdolność wystrzykiwa-nia jadu na znaczną odległość w kierunku napastnika. Właściwość ta nazywana jest potocznie “pluciem" i stąd pochodzi
nazwa “plująca". Wystrzyki-wanie jadu następuje pod wpływem skurczu mięśni otaczających gruczoły jadowe i możliwe jest dzięki skierowanym
ku przodowi otworom kanalików w zębach jadowych. W momencie wystrzykiwania jadu z zębów wąż rozpyla go
komórki barwnikowe
krągloglówka uszasta
silnym wydechem powietrza i nadaje rozpylonym kropelkom dodatkową szybkość przez gwałtowny wyrzut głowy ku
przodowi. Obłoczek jadu zostaje wyrzucony na odległość ok. 3 m i na tej odległości zajmuje powierzchnię ok. kilkudziesięciu
centymetrów kwadratowych. W ten sposób jad zawsze dosięga napastnika znajdującego się w pobliżu i z reguły kropelki jadu
przypadkowo dostają się do oczu, mimo że wąż wcale w oczy nie celuje. Całość tego zabiegu odbywa się w błyskawicznym
tempie, w u-łamkach sekundy. Na widok zbliżającego się człowieka k.p. natychmiast przyjmuje typową dla kobr pozycję
atakującą, otwiera szeroko pysk i w tym momencie wystrzykuje jad w jego kierunku. Jad k.p. nie wywiera żadnych ujemnych
skutków na skórze człowieka, natomiast w zetknięciu z błonami śluzowymi, np. spojówkami o-czu, wywołuje ostry stan zapalny,
grożący lokalnym zniszczeniem tych błon. Natychmiastowe przemycie oczu wodą zapobiega trwałemu ich uszkodzeniu i
ewentualnej ślepocie. K.p. występują w południowej Afryce.
kBmórki barwnikowe
nizm.
>-albi-
konolof r-»-legwan z Galapagos.
kotylozaury -^pochodzenie i ewolucja gadów.
krągległówka piaskowa (Phry-
nocephalus interscapularis) — gatunek gada z rodziny ->agam. Rośnie do długości 8 cm. Ma wyraźnie wyodrębnioną głowę, tułów szeroki, ogon
na całej długości silnie grzbieto-brzusz-nie spłaszczony. Grzbietową powierzchnię ciała pokrywają
małe, wyraźnie żeberkov łuski. Na bokach tułowia i :
sady ogona ułożone są pój dyncze rzędy łusek zakończ nych kolcami, które tworj frędzelkowate skupienia. UTaaą wienie grzbietu jest piaskowo
żółte z małymi, ciemnymi i ją snymi plamkami. Na środki grzbietu między łopatkami wi<^ nieje owalna, wydłużona, jas kraworóżowa lub
czerwona pla ma z liliową obwódką. BrzucJ| ma barwę białą. K.p. zamiesz| kuje tereny pagórkowate, po| kryte częściowo ruchomymi piaskami.
W dzień jest aktywa na i żeruje, a na noc kryje sia w wygrzebanej przez siebie norce. Ponieważ zostają one szybko zasypane piaskiem, nai każdą
noc wygrzebuje nową norkę. W niebezpieczeństwie w| ciągu kilku sekund zagłębia| się zupełnie w piasek za po-j mocą bocznych, wahadłowych}
ruchów ciała. K.p. żywi się| przede wszystkim mrówkami, j a poza tym zjada chrząszcze i inne owady, rzadko — soczyste części roślin. Samice
wytwarzają stosunkowo duże jaja, ' długości od 10 do 15 mm. W i całym okresie rozmnażania każda z nich składa od 3 do 4 jaj, przeciętnie po
jednym na tydzień. Świeżo wylęgłe młode mają długość ok. 5 cm
Krągloglówka piaskowa
i uzyskują dojrzałość płciową w następnym roku. K.p. występują w Azji Środkowej, w
południowym Kazachstanie, a prawdopodobnie także w Iranie i Afganistanie.
krągloglówka słoneczna (Phry-nocephalus helioscopus) — gatunek gada z rodziny ->-agam. Bośnie do długości ok. 12 cm.
Krągłoglówka słoneczna
Ma skórę pokrytą na ogół niewielkimi i gładkimi łuskami, prócz nich jednak na grzbiecie, ogonie i na bokach tułowia widnieją skupienia silnie
zgrubiałych łusek tworzących nieregularnie rozmieszczone i różnej wielkości wzgórki. Liczba tych wzgórków bywa rozmaita u różnych
osobników. Ogon, szeroki tylko u nasady, w dalszym swym przebiegu wybitnie się zwęża, jest cienki i o-krągły na przekroju. Grzbiet nna barwę
szaropopielatą lub szarobrązową, z poprzecznie ułożonymi brunatnymi lub czarnymi plamami, a ogon — z ciemniejszymi, poprzecznymi
Pasami. K.s. żyje na gliniasto--Piaszczystych lub kamienistych, rzadziej piaszczystych Półpustyniach, porośniętych niską, krzewiastą roślinnością.
Za schronienie służą jej norki owadów i inne ziemne kryjówki. Na pokarm składają się głównie rozmaite owady. K.s. uzyskuje dojrzałość płciową
Już w drugim roku życia. Jeden miot zawiera od 2 do 5 jaj. K. porusza się w charakterystyczny dla niej sposób: prze-biegnąwszy bardzo szybko
kilka metrów, nagle zatrzymuje się, mocno przywiera do ziemi, zwykle w miejscu, gdzie pada cień rośliny. Po chwili znowu się zrywa i zaczyna
biec. Samiec podniecony unosi w górę ogon. K.s. występują we wschodniej Europie, w centralnej i południowo-zachodniej Azji oraz w Azji
Mniejszej-
krągloglówka uszasta (Phryno-
cephalus mystaceus) — gatunek gada z rodziny -»-agam. Rośnie do długości 20 cm. Przednia część pyska pionowo ścięta i mocno skrócona
nadaje głowie kształt zbliżony do okrągłego. Od strony grzbietowej nozdrza są niewidoczne. Z obu kątów otworu gębowego wyrastają na
zewnątrz duże, mięsiste płaty skórne ze sterczą-
Krąglogłówka uszasta
cymi na ich brzegach stożkowatymi i długimi łuskami. W tyle głowy znajdują się skupienia dużych, kolczastych łusek. Ubarwienie grzbietu jest
żółtoszare lub piaskowe, z nieregularnymi, ciemnymi smugami i owalnymi plamami. Odnóża i ogon pokrywają ciemne pręgi. K.u. zamieszkuje
tereny piaszczyste. Chroni się w wygrzebywanych przez siebie długich norach, zakończonych komorą mieszkalną. Główny jej pokarm
stanową rozmaite owady, ale pobiere również pokarm roślinny. Składanie jaj odbywa się 2 razy w roku —
krokodyl kubański
w :^aju i w lipcu. W l miocie samica składa od 2 do 6 jaj. K.u. znana jest z charakterystycznej dla tego gatunku postawy odstraszającej. Zaatako-
wana, szeroko rozstawia nogi, w górę unosi głowę i przód "tułowia, szeroko rozdziawia pysk i rozpościera wachlarzo-wato gębowe płaty skórne,
które trzykrotnie powiększają powierzchnię jamy gębowej. Przy tym zarówno błona śluzowa jamy gębowej, jak i płatów skórnych nabiega krwią i
staje się intensywnie czerwona. Następnie, gdy napastnik nie umyka, k.u. zaczyna syczeć, parska, macha ogonem i w końcu do niego doskakuje.
K.u. występują na krańcach południowo-
•wschodniej Europy oraz w
•środkowej i południowo-za-chodniej Azji.
taąglojękyczne ->-ropuszkowa-te.
'krokodyl błotny (Crocodylus palustris) — gatunek gada z rodziny ->krokodyli właściwych. Osiąga długość 4 m. Jest
•bardzo podobny do -^-krokodyla nilowego i często bywa z nim mylony. Różni się od niego nieregularnie ułożonymi tarczami grzbietowymi,
krótszą i szerszą głową, której długość jest co najwyżej 1,5 razy większa od jej szerokości u podstawy, oraz innymi szczegóła-.mi zewnętrznymi.
Ma ubarwienie grzbietu zielonooliwko-we w różnych odcieniach. Zamieszkuje wyłącznie zbiorniki wód słodkich, w tym rzeki, jeziora, a
zwłaszcza tereny bagniste, unika zaś wód zasolonych. Żywi się rybami, żółwiami, jaszczurkami i małymi ssa-Tcami. Nie dogodzono resztki dużej
ofiary często zagrzebuje, a po pewnym czasie wraca do
.^łłłł^ i nc;łatp>p7me> Ttrrópra. V7
okresach suszy i obniżania si< poziomu wód zbiornika zagrze. buje się w wysychającym mul< dennym i zapada w stan o. drętwienia aż do
nadejścia po.j ry deszczowej. Samica składa ok. 20 jaj do gniazda wygrze-i banego na lądzie. K.b. nie zagraża człowiekowi, a na wielu obszarach
Indii jest nawe^ czczony jako zwierzę święte;
któremu składa się ofiary v) postaci zabitej kozy. Na głowach niektórych żywych k.b malowane są wersety Koranuf co m.in. świadczy o
spokojnynj^ usposobieniu tego krokodyla, Natomiast podgatunek k.b (Crocodylus palustris kimbula] zamieszkujący Cejlon i częste
przebywający w zasolonych wodach lagun jest niebezpiecz-f ny, gdyż atakuje człowieka— K.b. występuje pospolicie v" Indiach, od Iranu na
zachodzi do Singapuru na wschodzie Nepalu na północy, a poza tyn na Cejlonie.
krokodyl gawialowy, krokody sundajski (Tomżstoma schlege lii) — gatunek gada z rodzina ^•krokodyli właściwych. Roś' nie do długości 5 m.
Od innyci krokodyli właściwych odróżni) się silnie wydłużoną i wąski głową, której długość jest di
Krokodyl gawialowy         •
4,5 razy większa od jej szero-j kości u podstawy, w związki™ z czym kształt pyska k.g. upo-B
dobnia go do -»-gawiali (stąd nazwa). Niemniej jednak k.g. jest bardziej spokrewniony z krokodylami właściwymi aniżeli z gawialami. Jego zęby
są jednakowej wielkości, długie, cienkie i ostre, a skraj górnej szczęki nie ma festonowatych wycięć, istniejących u pozostałych krokodyli.
Ubarwienie grzbietu jest oliwkowobrązowe, brzuch żółtozielony lub żółty, ogon z poprzecznymi, szerokimi, ciemnobrązowymi pręgami. K.g.
zamieszkują rzeki. Żywią się rybami. Występują na Półwyspie Malajskim i na okolicznych wyspach, m.in. na Sumatrze.
krokodyl krótkopyski (Osteo-
laemus tetraspis) — gatunek gada z rodziny -i-krokodyli właściwych. Rośnie do długości 1,8 m. Od innych gatunków krokodyli różni się kilkoma
swoistymi cechami. Należą do nich m.in.; bardzo krótka głowa (w tym również pysk). Której długość jest tylko nieco większa od jej szerokości u
podstawy, występowanie w nozdrzach zewnętrznych kostnych przegród dzielących każdy otwór nosowy na dwie części, obecność w górnych
powiekach kostnych tworów oraz brązowa barwa tęczówek oczu (u innych krokodyli tęczówki są żółtozielone). Ubarwienie grzbietu k.k. jest
ciemnobrązowe z czarnymi, okrągłymi pla-roami, a brzucha — brązowe. Młode są jasnobrązowe z czarnymi, poprzecznymi, szerokimi Pręgami.
K.k. zamieszkuje wszelkie małe zbiorniki wodne, w tym rzeki i stawy, oraz te-''eny bagniste położone wśród lasów. Żywi się różnymi orga-
nizmami wodnymi, głównie ródnak skorupiakami, mięczakami i rybami. Tylne zęby k.k., znacznie większe od pozostałych, grzybkowate
spłaszczone i otoczone pierścieniami zgrubień, przystosowane są do
Krokodyl krótkopyski
miażdżenia pancerzy krabów słodkowodnych oraz muszli mięczaków. K.k. człowiekowi nie zagrażają. Składają jaja do gniazd zbudowanych ze
szczątków roślinnych. Występują w środkowej oraz w zachodniej. Afryce, na południe od Sahary.
krokodyl kubański (Crocodylus rhombifer) — gatunek gada z rodziny -^-krokodyli właściwych. Osiąga długość ok. 3,5 m. Na przedzie głowy,
przed o-czami występują 2 wyniosłości w kształcie rombu. K.k. żyje nad brzegami jezior położonych na obszarach podmokłych, moczarach
porośniętych szuwarami. Żywi się rozmaitymi ma-. łymi kręgowcami, głównie rybami i rakami, poza tym płazami, gadami, a nawet ptakami. W
czerwcu samice składają jaja o wymiarach 6X8 cm, z których w końcu lata wylęgają się młode osobniki długości ok. 30 cm. K.k. należy do ga-
dów bardzo agresywnych, atakuje m.in. inne krokodyle, w tym własnego gatunku i często osobniki większe od siebie. Zagraża również
człowiekowi. Jest gatunkiem endemicznym występującym wyłącznie na Kubie. na półwyspie Zapate. Od dłuższego czasu żyje tam w specjalnie
dla niego utworzonych rezerwatach. Jest jednym z najrzadszych dzisiaj krokodyli i w związku z tym podlega całkowitej ochronie. Niektóre źródła
oceniają jego liczebność na kilkaset sztuk.
krokodyl nilowy
krokodyl różańcowy
krokodyl nilowy (Crocodyius mioticus) — gatunek gada z rodziny -^krokodyli właściwych. Rośnie do długości 6 m (na Madagaskarze
znaleziono jednak szkielety współczesnych k.n. długości ok. 10 m). K.n. charakteryzuje głęboko wcięta paszcza oraz potężne stożkowate zęby
nierównej wielkości. W górnej szczęce piąty ząb, a w żuchwie czwarty są zębami największymi. Przy zamkniętym pysku wchodzą one w
specjalne zagłębienia w szczęce i żuchwie. Długość głowy jest dwukrotnie większa od jej szerokości u podstawy. Dobrze wykształcone oczy o
zielonych lub żółtozielonych tęczówkach mają pionowo ustawione, szpa-rowate źrenice. Grzbiet pokrywa 4, 5 lub 6 rzędów regularnych,
prostokątnych, ułożonych wzdłuż ciała grubych tarcz rogowych, z których każda posiada wysoki, wzdłużny guz. Wspólnie tworzą one kilka
rzędów kili, z których 2 szczególnie wysokie przechodzą na grzbietową krawędź ogona. W końcowym odcinku ogon jest wysoki i silnie bocznie
spłaszczony. Krótkie odnóża są dobrze rozwinięte, a palce — zakończone pazurami. Zielone lub brązowe w różnych odcieniach ubarwienie
grzbietowej powierzchni ciała zdobią liczne małe, czarne plamki. Brzuch
Krokodyl nilowy
jest żółtawy. K.n. prowadzi lądowo-wodny tryb życia. Dzień snedza na ladzie w pobliżu wody, wygrzewając s na ławicach piasku lub wśró
przybrzeżnych zarośli, na no zaś wchodzi do wody, w ktć rej żeruje. Na lądzie porusz się na ogół powoli i ociężali jednak spłoszony lub atakują
zwierzynę potrafi szybko prz< biec w prostej linii krótką od ległość z tułowiem uniesiony-nad powierzchnią ziemi. W w' dzie niezwykle sprawnie
-pł:
wa i nurkuje, posługując si głównie ogonem działającyr jak płetwa. Skład pokarmu k.] zależy od wielkości tego gad;
Świeżo wylęgłe oraz małe 0| sobniki żywią się rozmaitymi stawonogami, osobniki średi niej wielkości — przeważnie małymi rybami,
mięczakami , skorupiakami, natomiast oka' zy duże są drapieżnikami: po;
żerają większe ryby, inne gai;
dy (w tym mniejsze osobnikB własnego gatunku), rozmait(™ ptaki wodne oraz ssaki nawę znacznej wielkości. Te ostatni atakowane są
najczęściej u wo dopojów, gdzie k.n. w stani<B niemal zupełnego zanurzenie (z wody wystają mu tylko oczr t nozdrza) czyha na swoj^ ofiary. W
tych okolicznościac:
k.n. chwyta paszczą zwierz pijące wodę za głowę lub z nogi, wciąga je do wody i to< pi, utopioną zaś ofiarę rozszar puje i pożera kolejne
fragmen' ty jej ciała. Często atakuje ta' kie duże ssaki, jak konie, kro wy, wielbłądy lub osły, kto' rych nie jest w stanie pożrą w całości. Duże k.n.
są rówi nież groźne dla człowieka. Zna ne są przypadki pożerani) przez nie dzieci i topienia ludzi dorosłych lub ciężkiego ict okaleczenia. Zdarza
się to naj częściej podczas czerpania wo' dy, brodzenia, a zwłaszcza v czasie kąpieli. W związku zi zdolnością pochłaniania jedno razowo
ogromnych ilości po
karmu k.n., podobnie jak ptaki, samorzutnie pobiera i połyka kamienie usprawniające mechaniczny proces trawienia pokarmu. K.n. jest bardzo
wytrzymały na brak pożywienia i może się bez niego obejść nawet przez kilka miesięcy. W suchej porze roku i przy niskim stanie wody samice
k.n. składają na lądzie w niewielkiej odległości od wody jaja osłonięte wapiennymi skorupkami, podobne do jaj kurzych. Liczba składanych jaj,
zależna od wielkości samicy, waha się od 25 do 95 sztuk, najczęściej wynosi 55 do 60 sztuk. Jaja składane są do gniazda uprzednio
przygotowanego przez matkę, która wygrzebuje w piasku lub w lekkiej glebie dół głębokości 50 do 60 cm, złożone zaś do niego jaja zasypuje
piaskiem i przykrywa rozmaitymi szczątkami roślin. Samica strzeże gniazda przed wrogami, nie pobierając w tym czasie pokarmu. Rozwój jaj od-
bywa się dzięki wysokiej temperaturze gleby nagrzanej promieniami słońca. Po okresie 60 do 90 dni następuje wylęg młodych, które mierzą od
20 do 30 cm. W momencie wyklu-wania się potomstwo wydaje donośne dźwięki przypominające kwakanie. Matka pomaga młodym wydobyć się
z gniazda, a następnie prowadzi je do wody. W czasie tej wędrówki dużo młodych k.n. pada ofiarą rożnych wrogów, głównie drapieżnych ptaków
(np. czapli, marabutów, kormoranów), jak również innych większych krokodyli. po upływie roku młode "zagają długość 60 cm, po 2 latach — 90
cm, po 5 — ok. 1.7 m, po 10 — ok. 2,5 m, a po w — ok. 4 m. K.n. zamieszają (często gromadnie) duże leziora, rzeki i rozległe tereny bagniste,
rzadziej — ujścia
rzek do morza oraz przybrzeżne strefy mórz. Jako zwierzęta niebezpieczne dla człowieka są powszechnie tępione. Ponadto łowi się je dla
zdobycia mięsa, a zwłaszcza cennej skóry, służącej do wyrobu rozmaitych przedmiotów galanteryjnych. Wskutek tego zostały całkowicie
wytępione w północnej Afryce (gdzie jeszcze kilkadziesiąt lat temu były pospolite w dolnym biegu Nilu) oraz na Półwyspie Arabskim w Jordanie.
Obecnie k.n. występują w całej środkowej i południowej Afryce oraz na Madagaskarze, Wyspach Seszelskich i Komorach.
krokodyl pancerny
wąskopyski.
>-krokodyl
krokodyl różańcowy (Crocody-lus porosus) — gatunek gada z rodziny -^-krokodyli właściwych. Rośnie do długości 6 m (według niektórych
badaczy do 10 m). Cechuje go obecność na grzbietowej powierzchni głowy 2 rzędów okrągłych, guzkowatych, kostnych narośli
przypominających paciorki różańca (stąd nazwa), ciągnących się od przednich krawędzi orbit oczu aż do otworów nosowych. Ubarwienie grzbietu
jest ciemnooliwkowe, zielone, brunatne, ciemnoplamiste lub prawie czarne, brzuch — żółtawy. K.r. zamieszkuje rzeki, głównie jednak ich ujścia
do morza. Spotyka go się także w wodach zasolonych oraz na otwartym morzu. Żywi się wszelkimi dostępnymi zwierzętami oraz padliną.
Podobnie jak krokodyl nilowy, k.r. chwyta duże ssaki u wodopojów, gdzie godzinami nieruchomo czatuje na zdobycz. Po schwytaniu ofiary
paszczą obezwładnia zdobycz uderzeniami potężnego ogona i topi. W nocy
krokodyl sundajski
często wychodzi na ląd, znacznie oddalając się od wody, i w czasie tej wędrówki napada na każde napotkane zwierzę, a uciekające goni. K.r. jest
niezwykle agresywny i bardzo niebezpieczny dla człowieka, którego atakuje w każdej okoliczności na lądzie i w wodzie. Znane są liczne
przypadki uśmiercenia ludzi przez k.r., w związku z czym stały się one postrachem dla ludności tubylczej. W niektórych jednak rejonach ludność
uważa k.r. za zwierzę święte, w którym przebywają dusze zmarłych, co go chroni przed tępieniem. Samica k.r. składa jaja w liczbie od 25 do 50
sztuk w gniazdach odległych o kilkadziesiąt metrów od wody. Mają one kształt kopców utworzonych z liści i pędów roślin. Średnica tych kopców
wynosi ok. 7 m, a wysokość — ok. l m. Wskutek rozkładu butwiejących roślin temperatura wnętrza gniazda dochodzi do ok. 32°C, co zapewnia
szybki rozwój zarodków. Co roku samica buduje nowe gniazdo, jednak w tym samym miejscu co stare. Spośród wszystkich gatunków krokodyli
obszar występowania k.r. jest największy. Obejmuje on południowe Indie, połud-niowo-wschodnią Azję, Filipiny, północną Australię oraz Cejlon,
Sumatrę, Jawę i Fidżi. Rozległe występowanie k.r. świadczy o jego upodobaniach do wód słonych i niezwykłych zdolnościach pływackich.
krokodyl sundajski -^-krokodyl gawialowy.
krokodyl wąskopyski, krokodyl pancerny (Crocodylus ca-taphractus) — gatunek gada z rodziny ^-krokodyli właściwych. Rośnie do długości 2,5
m. Ma głowę znacznie wydłużoną, wąską i ostro zakończoną. Długość jej jest trzykrotnie większa od szerokości l podstawy. Tarczki przednie:
części brzucha mają silnie rozwinięte płytki kostne, tworzą' ce rodzaj pancerza. Wszystkii zęby są jednakowej wielkości^ stożkowatego kształtu i
ostref Żółty lub ciemnooliwkowy^B grzbiet zdobią duże, ciemnobrązowe lub czarne plamy, poprzecznie ułożone na tułowh i ogonie. Brzuch
jest jasno-żółty. K.w. zamieszkuje przeważnie rzeki i jeziora, pozi tym jednak spotyka się go -v wodach zasolonych przy ujś ciach rzek do morza
oraz v lagunach. W okresach suszyfl wywędrowuje z małych zbior-^ ników wodnych do większych, Samica składa jaja do gniazd zbudowanych
na lądzie z< szczątków roślinnych. Młodl żywią się skorupiakami, owa darni wodnymi oraz larwamf a osobniki dorosłe — głównie^ rybami oraz
innymi kręgowii cami. K.w. z reguły człowie-i kowi nie zagraża i na jego ww dok najczęściej ucieka. Znane są jednak przypadki, że duże
osobniki k.w. w dogodnych dla siebie okolicznościach, m.in. na głębokiej wodzie, usiłowały człowieka zaatakować. K.w. występują we
wschodniej Afryce, głównie w jeziorze Tanganika, oraz w zachodniej Afryce, od Senegalu do Angoli.
krokodyle (CrocodyHa) — rząd gadów z podgromady -t-Archo-\ sauria. Wśród współcześnie;! żyjących gadów stanowią je-j dyną grupę, którą
charaktery-1 żuje kilka progresywnych cecbl budowy ciała, mających istotne znaczenie ewolucyjne. Na-i leżą do nich: osadzenie zębów w
zębodołach (zęby tekodon-tyczne), zupełny podział serca
krokodyle
na 2 przedsionki i 2 komory (wykluczający mieszanie się krwi tętniczej z żylną), występowanie przepony (niehomo-logicznej z przeponą ssaków),
która dzieli jamę ciała na jamę klatki piersiowej i jamę brzuszną, gąbczasta struktura piuc oraz występowanie ucha zewnętrznego, wreszcie brak
jest    narządu     Jacobsona. Wszystkie te cechy są właściwością ssaków i częściowo ptaków, zatem wyżej uorgani-zowanych gromad
kręgowców. Prócz tego k. wykazują wiele swoistych dla nich cech, często prymitywnych. Masywna, szeroka i silnie wydłużona czaszka ma 2
doły skroniowe (czaszka diapsidalna), podobnie jak czaszka hatterii i wymarłych dinozaurów. Silnie rozwinięte wtórne podniebienie, utworzone z
kilku elementów kostnych, spowodo-dowało przesunięcie się nozdrzy wewnętrznych ku tyłowi, do gardzieli, co usprawnia funkcję oddechową w
czasie pobierania pokarmu. Zarówno skraje szczęki, jak i żuchwy pokrywają na całej długości liczne, stożkowate i na ogół różnej wielkości zęby,
służące do chwytania zdobyczy i rozszarpywania jej ciała. Zęby szczęki i żuchwy ułożone są w ten sposób, że wzajemnie się mijają, co pozwala
na sprawniejsze zamknięcie paszczy. Brak zębów podniebiennych, a w puszce mózgowej brak otworu dla oka ciemieniowego. Kręgosłup składa
się z 67 do 69 kręgów o trzonach przodo-wklęsłych, a w mięśniach ściany brzucha występuje 7 do 8 Par żeber brzusznych, zwa-"yeh gastraliami.
Żołądek podzielony jest na przednią część "lięśniową i tylną gruczołową. Pierwsza z nich, silnie umięśniona i wyścielona od wewnątrz rogowymi
płytkami, z reguły zawiera kamienie, tzw. gastrolity, połykane przez k. Podobnie jak u ptaków, pomagają one w mechanicznym rozcieraniu
pokarmu. Druga część pełni funkcję trawienną. Pęcherz moczowy nie występuje, a szpara kloakalna jest ustawiona wzdłużnie. K. mają dobrze
wykształcony, silnie umięśniony i bocznie spłaszczony ogon, którego wysokość wydatnie zwiększają spłaszczone grzbietowe tarcze rogowe. Poza
tym u wszystkich k. istnieją dobrze rozwinięte odnóża, z których tylne są znacznie większe i lepiej umięśnione od przednich. Te ostatnie posiadają
po 5 palców. między którymi brak błon pływnych, natomiast tylne odnóża są czteropalczaste, a ich palce są spięte błonami pływ-nymi. K. pływają
wyłącznie za pomocą ogona, poruszając nim jak płetwą. Bierne wówczas odnóża przylegają do boków ciała. Na lądzie k. kroczą powoli i
niezdarnie na wyprostowanych odnóżach, przy czym brzuch wloką po ziemi, w razie potrzeby jednak potrafią szybko przebiec krótką
odległość z tułowiem uniesionym nad ziemią. Skórę k. pokrywają grube, guzowate tarcze rogowe, ułożone na grzbiecie w kilka regularnych, prze-
biegających wzdłuż ciała rzędów, z których co najmniej 2 środkowe przechodzą na ogon. U wszystkich k. grzbietowe tarcze rogowe podścielone
są płytkami kostnymi, czyli osteo-dermalnymi (u kajmanów podścielone są nimi również tarcze brzuszne). U k. występują gruczoły wonne,
których wydzielina ma znaczenie wabiące podczas godów. Jedne z nich znajdują się na podgardzielo-wej powierzchni głowy, a dru-
krokodyle
kumak górski
gie — w ścianie kloaki. Prócz nich w okolicy oczu znajdują się tzw. gruczoły solne, których funkcja polega na wydalaniu z organizmu stężonych
roztworów soli mineralnych przez gruczoły łzowe (tzw. łzy krokodyle). Szczególną adaptacją do wodnego trybu życia jest osadzenie
zewnętrznych otworów nosowych i usznych oraz oczu na silnych wypukłościach grzbietowej powierzchni głowy. Dzięki temu u k. zanurzonych
w wodzie mogą te narządy sterczeć nad jej powierzchnią. Pozwala to czatującemu w wodzie k. swobodnie oddychać i obserwować otoczenie,
samemu pozostając niewidocznym. Dodatkowym urządzeniem adaptacyjnym jest obecność mięśni otaczających otwory nosowe oraz obecność
fałdów skórnych przylegających do zewnętrznych otworów usznych. W czasie nurkowania k. skurcz mięśni zamyka otwory nosowe, a fałdy
skórne zamykają przewody słuchowe. K. prowadzą wodno-lądowy tryb życia. Woda jest głównym środowiskiem, w którym zdobywają pokarm,
przy czym znakomicie pływają i długotrwale nurkują. Na lądzie, nad brzegiem zbiornika wodnego, przede wszystkim wygrzewają się na słońcu,
składają jaja, okazyjnie żerują i czasem odbywają krótkie wędrówki. W czasie wygrzewania się, zwłaszcza leżąc bez ruchu, mają zwyczaj
szerokiego otwierania paszczy. Ma to dwojakie znaczenie. Wskutek wysychania błony śluzowej jamy gębowej odpa-dają liczne pijawki, które pa-
sożytują na jej powierzchni, a ponadto otwarcie paszczy u-możliwia pewnym gatunkom ptaków usuwać resztki rozkładającego się pokarmu,
pozosta-iaceeo miedzy zębami k. Prawdopodobnie odsłonięta błon śluzowa jamy gębowej uspra' nią też oddychanie. Groma dużych k.
wylegujących się brzegu z otwartymi, potężny uzębionymi paszczami sprawi;
niezwykłe i groźne wrażenie Wszystkie k. są jajorodne. Za. chodzi u nich zapłodnienie we. wnętrzne, co następuje w czasi( kopulacji za pomocą
pojedyn czego narządu kopulacyjnegi Jaja otoczone wapiennymi c słonkami i podobne do jaj gęś składane są na lądzie do gniazi
wygrzebywanych w piaskł przez samice, które następnii przykrywają je resztkami roś linnymi. Procesy fermentacyj ne. które zachodzą w
rozkłada jących się fragmentach roślin, podwyższają temperaturę w gnieździe i przyspieszają rozwój jaj. Samice opiekują si< jajami i strzegą
gniazd. Młode wykluwające się z jaj zf pomocą ->-zęba jajowego (który wkrótce zanika) po opuszczę-* niu osłon jajowych natychmiast udają się
do wody. Głównym, a u niektórych k. nawet wyłącznym pokarmem są ryby, poza tym wszelkie inne dostępne im zwierzęta, w tym ptaki wodne i
rozmaite ssaki. Duże k. atakują i pożerają znacznej wielkości kręgowce, na które czatują u wodopojów. Ofiarę chwytają paszczą za głowę lub za
nogi,1 wciągają do wody, topią, a następnie, często gromadnie, róż-' szarpują i po kawałku pożerają. Duże k. atakują również człowieka i
stanowią dla niego poważne niebezpieczeństwo. Podczas poszukiwania pokarmu k. posługują się głównie wzrokiem. Ich dobrze wykształcone
oczy mają pionowe, szparowate źrenice i podobnie jak ptaki 3 powieki. Nie strawione resztki pokarmu, jak pióra, pazury, sierść, podobnie jak
drapieżne ptaki, zrzucają w postaci kuł, tzw. wy-pluwek. K. zamieszkują wszelkie zbiorniki wód stojących i płynących, w tym bagna, jeziora,
laguny z zasoloną wodą, rzeki i ujścia rzek do morza. Często spotyka się je na otwartym morzu w pobliżu lądu. K. są długowieczne; niektóre
gatunki osiągają w hodowli 80, a według niektórych źródeł nawet 100 lat. Podstawowym warunkiem właściwej hodowli jest podawanie im jako
pokarmu całych zwierząt, karmienie bowiem wyłącznie surowym mięsem, które również chętnie pobierają, prowadzi do rozmaitych schorzeń ty-
pu rachitycznego, co z kolei powoduje przedwczesną śmierć. K. należą do gadów dużych — długość ich ciała zawiera się w granicach od 1,5 do
10 m, przy czym przeważają gatunki duże. K. powstały 150 min lat temu, w jurze, bezpośrednimi zaś ich przodkami były ówczesne k. z podrzędu
Eosu-chia. Rozkwit k. przypada na okres kredowy. Dziś pozostały z nich tylko nieliczne gatunki. Niektórym zagraża obecnie wytępienie przez
człowieka. K. występują w strefie tropikalnej i subtropikalnej wszystkich kontynentów oraz na wszystkich wyspach leżących w tych strefach.
Rząd współcześnie żyjących k. obejmuje 3 rodziny: aligatory (4 rodzaje, 7 gatunków), k. właściwe (3 rodzaje, 13 gatunków) i gawia-le (l rodzaj, l
gatunek).
krokodyle właściwe (Crocody-hdae) — rodzina gadów z rzędu -i-krokodyli. W odróżnieniu od -i-aligatorów ich pysk jest dłuższy i węższy. Zęby
mają różną wielkość. Przy zamkniętym pysku zęby żuchwy wcho-•"ą między zęby szczeki, a największe zęby żuchwy wnikają w głębokie
wcięcie w krawędziach szczęk. Największym zębem w żuchwie jest IV, w szczęce — V od przodu. Do rodziny k.w. należą współcześnie 3
rodzaje z 13 gatunkami, z których 11 należy do rodzaju Crocodylus. K.w. występują w Azji, Afryce, Australii, na Nowej Gwinei i w obu Amery-
kach.
kumak dalekowschodni (BOTO-bina orientalis} — gatunek płaza z rodziny ->-ropuszkowa-tych. Rośnie do długości 5,2 cm. Ma ubarwienie
grzbietu zielonkawe lub brązowoszare z czarnymi, okrągławymi plamami, brzuch zaś — czarny z rozległymi,          nieregularnymi, czerwonymi lub
pomarańczowymi plamami. Końce palców są pomarańczowe. K.d. nro-wadzi wodny tryb życia. Zamieszkuje małe i płytkie rzeki oraz wolno
płynące strumienie, gdzie kryje się pod kamieniami lub wśród wodnych zakamarków. Porę godową odbywa w wodach stojących od końca maja
do końca lipca. Samica składa jednorazowo ok. 100 jaj, które przykleja do powierzchni kamieni. Średnica komórki jajowej wynosi 2 mm. K.d.
zimują na lądzie od października do początku maja. Występują w środkowej i wschodniej Azji — w dalekowschodniej części ZSRR, w
północno-wschodnich Chinach i na Korei. Na północ sięgają 52°N, na wschód — do 130°E (Tabl. VI/2).
kumak górski (Bombina varie-gata) — gatunek płaza z rodziny ->ropuszkowatych. Samce i samice osiągają podobną długość ciała, wynoszącą
ok. 5,5 cm. Ich powierzchnia erzbietowa iest nooielata lub
kumak nizinny
oliwkowobrązowa,         pokryta małymi, okrągławymi, ciemnymi plamkami. Na brzuchu występują rozmaitej wielkości i kształtu cytrynowożótłe
plamy, wzajemnie się łączące. Charakterystyczne dla gatunku są połączenia ze sobą plam miednicznych i udowych oraz występowanie tylko
jednej plamy podgardzielowej. Podczas pory godowej na grzbiecie samców pojawiają się silnie zrogowaciałe i ostre kolce, wyczuwalne dotykiem,
znacznie słabiej wykształcające się u samic. Jaskrawe ubarwienie brzusznej powierzchni ciała gra rolę sygnału ostrzegawczego lub
odstraszającego napastnika. Wiąże się to z s.ilnie toksycznym jadem, produkowanym przez skórne gruczoły jadowe. W przypadku niebezpieczeń-
stwa k.g. wygina do góry odnóża oraz przód i tył ciała (tzw. refleks kumaka), ukazując w ten sposób jaskrawą plamistość. Okres godowy trwa od
kwietnia do pierwszej połowy sierpnia. U samców k.g. brak rezonatorów, w związku z czym ich głos godowy przypominający sylabę “u" jest
bardzo cichy. Składanie jaj następuje przede wszystkim w zależności od opadów deszczu, a poza tym od temperatury wody. Skrzek ma postać
małych, galaretowatych pakietów, które przytwierdzane są do pędów roślin wodnych. Liczba jaj składanych przez jedną samicę w okresie całej
pory godowej wynosi ok. 300 sztuk. Na płetwie ogonowej kijanek występuje charakterystyczny deseń w postaci dość regularnej czarnej
siateczki, utworzonej z cienkich i długich wypustek czarnych komórek barwnikowych. Kijanki osiągają długość ok. 5 cm, a świeżo orzeobrażone
osobniki — od l
107
legwan czerwonogardzielowy
do 1,5 cm. K.g. prowadzą wo dny tryb życia. Spotyka si je we wszelkich małych zbiór nikach wodnych, w tym rów;
nież w silnie zanieczyszczę nych, np. ściekami z gospo darstw wiejskich, z gnojowisi itp. Zimują na lądzie w no rach i innych ziemnych kry<
jówkach. W Polsce k.g. są po) spolite w całym regionie Kar^ pat. W Tatrach polskich do^ chodzą do wysokości 1600 nj n.p.m., na Babiej Górze
— d( 1125 m n.p.m. Nie występujl w Sudetach. Zamieszkują za] chodnią Europę (z wyjątkien] Hiszpanii), Europę Środkowi i część Południowej.
Na półnof dochodzą do 52,5°N. W Polso podlegają całkowitej ochronił (Tabl. VI/3, 4).                  ;
kumak nizinny (Bombina borni bina) — gatunek płaza z rar dziny -wopuszkowatych. Samfl ce i samice osiągają podobr^™ długość ciała,
wynoszącą ok. cm. Ich powierzchnia grzbi towa jest szara lub szarobrą zowa, pokryta nielicznymi, ma< łymi ciemnobrązowymi plami karni. U
                                                                         1

wielu k.n. w okolic;] łopatkowej widnieją 2 wygię te łukowato ku osi strzałko' wej ciała i symetrycznie uło żonę plamy. Cechą gatunkowa jest
plamistość brzusznej poM wierzchni ciała w postaci róż^ nej wielkości i kształtu jaskra J woczerwonych plamek, nie po>J łączonych ze sobą.
Również charakterystyczne dla k.n. si izolowane plamy mostkowe obojczykowe, miedniczne i u' dowe oraz co najmniej 2 od dzielone od siebie
plamy podfl gardzielowe. Jaskrawe ubar^ wienie brzusznej powierzchni ciała ma znaczenie sygnału odi straszającego napastnika. ^ razie
niebezpieczeństwa k.n zachowuje się podobnie ja^ ->-kumak górski. Gody k.n. odi
bywają się w maju, czerwcu i lipcu, a często jeszcze w początku sierpnia. U samców brak jest typowych rezonatorów: funkcję ich pełnią rozdęte
płuca. Głos godowy samców przypomina rytmicznie powtarzaną sylabę “kum". Składanie jaj zależy od temperatury wo-oy i opadów deszczu.
Skrzek w postaci małych pakietów, zawierających przeciętnie kilkanaście jaj, zostaje przytwierdzony do roślin wodnych w ten sposób, że pęd
rośliny (np. trawy) stanowi oś pakietu. Ogólna liczba jaj składanych przez jedną samicę w sezonie godowym wynosi ok. 300 sztuk. Podobnie jak
u kijanek kumaka górskiego, na płetwie ogonowej larw k.n. występuje czarna siateczka. Kijanki osiągają długość ok. 5 cm, a świeżo przeobrażone
osobniki — od l do 1,5 cm. K.n. prowadzi wybitnie wodny tryb życia, które spędza w rozmaitych, przeważnie małych stawach. Zimuje na lądzie,
często gromadnie, w różnych naturalnych kryjówkach. W Polsce k.R. jest płazem pospolitym; w
górach dochodzi do wysokości ok. 300 m n.p.m. Występuje w środkowej i wschodniej Europie, w Azji sięga do Uralu. W Europie północną
granicę obszaru występowania k.n. stanowi 57°N. Na obszarach, w których stykają się granice zasięgów obu gatunków ku-maków, występują
hybrydy. Na terenie Polski k.n. podlega całkowitej ochronie (Tabl. VI/5).
kumak wielki (Bombina, maxi-ma) — gatunek płaza z rodziny —>-ropuszkowatych. Dorasta do 8 cm długości. Największy gatunek w tej
rodzinie. Ubarwienie oraz plamistość grzbietu i brzucha podobne do innych gatunków kumaków. Żyje wysoko w górach i prowadzi półwodny
tryb życia. Jaja składane do wody pływają luzem. K.w. jest bardzo powolny w ruchach i daje się łatwo złapać. K.w. występuje w górzystych
terenach zachodnich i południowo-zachodnich Chin, Szczególnie często spotykany w górach prowincji Junan, Sy-czuan, Sin-ciang i Kuangsi.
larwy stale -ł-neotenia.
legwan czerwonogardzielowy
(Anolis carolmensis) — gatu-"ek gada z rodziny -^-legwa-"ów. Rośnie do długości 25 cm. Ma głowę dużą i wydłużoną, tułów smukły, ogon
cienki, dwa razy dłuższy od reszty siała. Skórę pokrywają bardzo roałe łuski. Dobrze wykształ-sone odnóża mają długie pal-pe, zaopatrzone w
zakrzywione 1 ostre pazury. Środkowe pal-"c" są rozszerzone, a na spodniej ich powierzchni znajdują się poprzecznie ustawione zmarszczki
lub fałdy skórne, pełniące rolę przylg. Dzięki nim l.cz. przyczepia się do powierzchni gładkich pni, gałęzi, ścian, a nawet sufitów i chodzi po nich
w każdym kierunku i w każdej pozycji. Ubarwienie l.cz. podobnie jak -»-ka-meleonów jest bardzo zmienne i różnokolorowe — srebrzysto-białe,
żółtawe, zielone, brązowe itp. Dominuje jednak barwa zielona, w czasie godów
legwan czerwonogardzielowy
legwan głuchy
silnie błyszcząca i mieniąca się. Zmiana ubarwienia ciała zależy od wielu czynników zewnętrznych (wilgotność, stopień oświetlenia, barwa i tem-
peratura otoczenia, w którym l.cz. przebywa), jak również od czynników wewnętrznych, psychicznych. Na przykład w temperaturze 10°C l.cz. ma
zasadniczo barwę szarobrązową, w 20°C — ciemnozieloną, w 30°C — brązową, w 40°C — szarozieloną. Przechodzenie jednej barwy w drugą
trwa ok. 3 minut. W związku ze zdolnością zmiany ubarwienia l.cz.
Legwan czerwonogardzielowy
nazywany bywa przez tubylców -^-fałszywym kameleonem. W wyglądzie zewnętrznym l.cz. zaznacza się wyraźnie dymorfizm płciowy. U samca
widnieje pod gardzielą silnie rozwinięty fałd skórny, dający się nadymać powietrzem do dużych rozmiarów, natomiast wzdłuż grzbietu ciągnie
się skórny grzebień, który dzięki obecności u jego podstawy ciała jamistego i wypełnianiu się krwią może również ulegać znacznemu
powiększeniu. Zarówno nadymanie worka pod-gardzielowego, jak i straszenie grzebienia następuje pod wpływem bodźców psychicznych, np.
strachu, podrażnienia, widoku innego samca lub samicy w p7flsip pnrińw- W stanie tvm
szczególnie jaskrawo, w kc lorze czerwonym, ubarwień jest podgardzielowy wore skórny. Od tej cechy pochód;
nazwa gatunku. U samicy bra grzebienia skórnego na grzbi( cię oraz podgardzieloweg worka. L.cz. zamieszkują ten ny zadrzewione i
źarośnięl krzewami, gdzie prowadzą ści;
le nadrzewny tryb życia. Sr' tyka się je w lasach, zagaj kach, parkach, ogrodach, plantacjach, a nawet 'na ż;
wopłotach i parkanach. Prz< bywają też w bezpośredni;
sąsiedztwie człowieka w ro:
maitych zabudowaniach, n w szopach, stajniach oraz pomieszczeniach mieszkalnyc W tych okolicznościach częsti padają ofiarą domowych ko
tów. Żywią się głównie owa darni. W czerwcu lub w lipci samice schodzą z drzew, wyiB grzebują w ziemi za pomoc<^ przednich nóg płytką
jamkę składają do niej l lub 2 jaja Następnie gniazdo zasypuji ziemią. Po okresie 6—7 tygod ni wylęgają się młode, któr zaraz wdrapują się na
drzew^B i żyją przez pewien czas z da J la od dorosłych osobnikóysM Podczas godów samce toczi między sobą na ziemi zaciętl walki. L.cz.
znane są nie tył' ko ze swojej ruchliwości, ali przede wszystkim z agresyw ności. Dojrzały samiec, przebyć wający zwykle w towarzystwie kilku
samic, a często i kilkijB młodych, zajmuje na stałe pef wną przestrzeń, której bronM przed dostępem innych sam-M ców. W przypadku
pojawienia się intruza natychmiast docho dzi do walki. Najpierw wrogo wie okrążają się ze wszystkictB stron, charakterystycznie ki'~ wając przy
tym głowami, na stępnie nadymają worki pod gardzielowe oraz stroszą grze hienie i jeśli żaden z nich nii
ucieka, rzucają się na siebie i kąsają zażarcie. Często się zdarza, że obydwa samce zostają w trakcie walki mocno pokaleczone, jeden z nich zo-
staje pozbawiony ogona, a nawet zagryziony na śmierć. Ze względu na piękne i zmienne ubarwienie l.cz. łowi się w dużych ilościach, sprzedaje
na targach i hoduje jako zwierzę ozdobne. L.cz. występuje pospolicie na południowych obszarach Ameryki Północnej i na Kubie.
legwan Darwina (Diplolaemus darwinii) — gatunek gada z rodziny -»-legwanów. Osiąga niewielkie rozmiary. Ma ubarwienie jasnobrązowe z
małymi ciemnymi plamami, ułożonymi w poprzeczne pasy. Prowadzi naziemny tryb życia. Został odkryty przez Darwina w Patagonii, w czasie
jego słynnej podróży dookoła świata okrętem “Beagle". Należy do legwa-nów zamieszkujących najdalej na południe wysunięte krańce Ameryki
Południowej. Występuje wyłącznie w Patagonii.
legwan frędzlasty (Urna roota-ta) — gatunek gada z rodziny ->legwanów. Rośnie do długości 20 cm. Ubarwienie grzbietu ciemnobrązowe z
bardzo licznymi, okrągławymi, białymi Plamami, czarno oczkowanymi; brzuch czerwony z dużą nieregularnego kształtu czarną Plamą
umiejscowioną pośriM-ku. Zamieszkuje tereny piasz-Gzyste, na których porusza się ^ybko i zwinnie dzięki wy-^ępowaniu na bokach palców
łusek tworzących rodzaj frędz-I1. Podczas wysuwania nóg i Palców do przodu łuski te Przylegają do siebie i do po-^erzchni palca, natomiast przy
Przesuwaniu nóg i palców do iyłu, łuski te odchylają się,
przez co zwiększają powierzchnię stopy. Uniemożliwia to zapadanie się nóg w piasku zarówno w czasie biegania, jak
Legwan Irędzlasty
i chodzenia. Prócz tego l.f. ma płatki skórne służące do zamykania otworów nosowych i usznych oraz specjalne łuski chroniące oczy. Szczęka jest
dłuższa od żuchwy i klinowato wydłużona. Prowadzi częściowo podziemny tryb życia. Jest gatunkiem jajorodnym. L.f. występuje w
południowo--zachodnich obszarach Ameryki Północnej. 'i
legwan głuchy (Holbroofcźa macitlata) — gatunek gada z rodziny ->-legwanów. Rośnie do długości 18 cm. Ubarwienie grzbietu jasnobrązowe
z dużymi, nielicznymi, brązowymi plamami, poprzecznie rozciągniętymi. L.g. charakteryzuje się brakiem zewnętrznych
Legwan głuchy
otworów usznych oraz niewystępowaniem błon bębenkowych. jest wiec ełuchy. Pro-
legwan kameleonowaty
legwan zielony
wadzi naziemny tryb życia, zamieszkuje nizinne tereny pustynne i półpustynne. Jest gatunkiem jajorodnym. Samica składa 2—10 jaj. L.g.
występuje na południowo-zachodnich obszarach Ameryki Północnej.
łegwan kameleonowaty -»ka-meleon rzekomy.
legwan karłowaty (Urosaurus ornatus, dawniej Vta ornata)
— gatunek gada z rodziny
-^legwanów. Rośnie do długości 10 cm. Jest najmniejszy z legwanów. Przebywa wyłącznie na gałęziach niskich drzew i krzewów. Żywi się
owadami. Występuje w półpustynnych suchych środowiskach na południowo-zachodnich obszarach Ameryki Północnej.
legwan morski (Amblyrhyn-chus cristatus) — gatunek gada z rodziny ->legwanów. Osiąga długość ok. 130 cm, z czego ogon mierzy ok. 80 cm.
Środkiem grzbietu od głowy do końca ogona biegnie nieprzerwany skórny grzebień o ząbkowanym brzegu i rogowych kolcach. Ubarwienie ciała
jest szare z jasnopopielaty-mi i czarnymi plamami, układającymi się w poprzeczne pręgi. L.m. są silnie związane ze środowiskiem wodnym, z
morzem. Żyją towarzysko na przybrzeżnych skałach, gdzie w dzień wygrzewają się na słońcu. Na lądzie są mało ruchliwe i leniwe, natomiast w
wodzie znakomicie pływają i wytrwale nurkują. Żywią się wyłącznie morskimi wodorostami, zwłaszcza morszczynami. Zdobywają je w ten spo-
sób, że z krawędzi skał, na których przesiadują, rzucają się co pewien czas wprost w przybrzeżną kipiel morską, nur-
li-ma rlr* dno 7rvwma rwsłripm
rosnące tu rośliny i natyci miast je połykają. Przypora nają wówczas pasące się kr( wy na łące. Dopiero po nay dzeniu się wypływają brzeg. L.m.
występują obeo w jedynym miejscu na l ziemskiej, na wyspach Gs pagos. Zostały mocno wyti bione przez żeglarzy łowiącye je dla zdobycia
mięsa. Niedc bitki tego legwana znajduj się pod całkowitą ochroną. ;
legwan obrożny (Crotaphytht collaris) — gatunek gada z rc dziny —-legwanów. Rośnie d długości 30 cm, z czego 2, przypada na cienki, biczykc
waty ogon. Posiada bardz zmienne ubarwienie. Głów ma barwę brązową, szyja zol ta z dwoma czarnymi paskarn rozdzielonymi paskiem białyn
Otaczają one szyję jak obrożs Reszta ciała, w tym odn6ż i ogon są jaskrawo ziołom Grzbiet pokrywają żółte, po przeczne linie oraz liczne, mą łe,
białe plamki. L.o. wykazi je zdolność do chwilowej żmii ny ubarwienia w zależności o temperatury i wilgotności ot( czenia, od stopnia oświetleni
wreszcie od nastroju danegi osobnika. W niskiej tempera
Legwan obrożny
turze ubarwienie l.o. jest ciern-1 ne, w temperaturze wysokiej iasne- w ciemności barwy sta-1
ją się blade, w jasnym oświetleniu ciemniejsze, inne barwy ma osobnik głodny, inne najedzony, inne przestraszony. L.o. jest gadem bardzo
ruchliwym, o smukłej postaci i długich, dobrze umięśnionych tylnych kończynach. Ucieka — biegając szybko na tylnych nogach unosząc tułów i
ogon do góry. Samica składa jaja do wygrzebanego przez siebie dołka w ziemi. Po złożeniu zasypuje jaja ziemią i już się nimi nie opiekuje. L.o.
żywi się owadami. Zamieszkuje tereny suche, półpustynne. Występuje w Ameryce Północnej, w stanach położonych na zachód od Mississippi.
legwan peruwiański (Liolae-
mus multiformis) — gatunek gada z rodziny ->legwanów. Należy do małych gatunków. Jego ciało jest grzbieto-brzu-sznie spłaszczone i pokryte
małymi, okrągłymi łuskami. Samce nie mają grzebienia skórnego i worka podgardzie-Iowego. Ubarwienie grzbietu Jest ciemnobrązowe lub czar-
niawe, z licznymi jasnymi Plamkami, otoczonymi czarnymi obwódkami. L.p. prowadzi naziemny tryb życia, zamiesz-KUJC wygrzebywane przez
siebie nory w ziemi. Żyje na wysoko położonych płaskowyżach górskich, na których osiąga rekordową wysokość 5000 m u-P.na. Stanowi jedyny
gatunek spośród dziś żyjących gadów o tak wysokim zasięgu Pionowym. Możliwe to jest "zięki swoistym właściwoś-"om adaptacyjnym do panu-
jących tam surowych warunków klimatycznych. Charakteryzują się one m.in. opadami ^niegu oraz spadkami tempe-diury powietrza do ok. 0°C w
nocy nawet w okresie lata. ^•P. wykazuje aktywność i porusza się przy temperaturze-ciała wynoszącej zaledwie 1,5°C, do czego nie są
zdolne-żadne inne gady, tracące ruchliwość nawet przy znacznie wyższych temperaturach ciała. W dzień l.p. wychodzą z nor, wyszukują miejsca
oświetlone słońcem i wkrótce nagrzewają się do temperatury dochodzącej do 37°C. Różnica między ciepł&tą ciała tych zwierząt a ciepłotą
otoczenia może wówczas wynosić ok. 30°C. L.p. żywią się rozmaitymi owadami oraz soczystymi pędami roślin. Są jajożyworodne. Pora godowa
przypada u nich na kwiecień, od września zaś do końca października samice rodzą l do 10 młodych. Pojawiają się one w najkorzystniejszym' dla
nich okresie w tamtejszych wysokogórskich         warunkach klimatycznych. L.p. występują w Ameryce Południowej, w Andach, od Peru do Chile i
Argentyny.
legwan z Galapagos, konolof
(Conolophus subcristatus) — gatunek gada z rodziny -^legwanów. Rośnie do długości 1,25 m. Jest ociężały, masywny, ciemno ubarwiony, z ma-
łym grzebieniem skórnym na karku. Prowadzi ściśle lądowy tryb życia, z dala od wybrzeży morskich. Żywi się wyłącznie roślinami lądowymi,
m.in. kaktusami, które zjada razem z kolcami. Do wody nie wchodzi. Występuje tylko na wyspach Galapagos.
legwan zielony (Iguana iguana) — gatunek gada z rodziny -^legwanów. Przy osiąganej przez niego długości ok. 2 m, długość ogona wynosi po-
wyżej 1,2 m. L.z. jest największym spośród dziś żyjących legwanów. Ma głowę silnie wyskleniona. zęby duże i
legwany
ostre, a pod żuchwą zwisa mu obszerny fałd skórny na kształt worka. Tułów, a zwłaszcza ogon, jest mocno bocznie spłaszczony. Środkiem
grzbietu od głowy do końca ogona biegnie wysoki i głęboko wycinany grzebień skórny. Masywne, dobrze umięśnione tylne kończyny mają
wyjątkowo długie palce. Ubarwienie ciała jest jaskrawozielone z poprzecznymi, ciemnymi, szerokimi pręgami na tułowiu i ogonie. L.z. prowadzą
głównie nadrzewny tryb życia, przy czym poruszają się z niezwykłą sprawnością i szybkością, skacząc z gałęzi na gałąź lub wspinając się na
wierzchołki wysokich drzew. W czasie wygrzewania się na słońcu leżą wyciągnięte nieruchomo na gałęzi i dzięki ochronnemu ubarwieniu są
wówczas trudne do zauważenia. Drugim środowiskiem życia l.z. jest woda, w której potrafią długo nurkować, a za pomocą spłaszczonego i
mocnego ogona sprawnie i szybko pływać. W związku z przystosowaniem do na wpół drzewnego i na wpół wodnego życia, l.z. z reguły
przebywają w lasach na drzewach rosnących nad brzegami rzek. W razie niebezpieczeństwa rzucają się natychmiast z gałęzi wprost do wody i
znikają w jej nurtach. L.z. są roślinożerne. Na ich pokarm składają się głównie liście, kwiaty i owoce, zjadają jednak również rozmaite małe
zwierzęta bezkręgowe, zwłaszcza owady. Na ziemię schodzą w celu złożenia jaj lub czasami także dla zdobycia pokarmu zwierzęcego.
Zaatakowane bronią się z ogromną zaciętością i wtedy dla małych zwierząt, a poniekąd i dla człowieka są niebezpieczne. Podrażnione nadyma-
ia nnwiptrypm wnrlrnwat.v fałd
pod gardzielą i głośno sycz bez wahania rzucają się na n pastnika, kąsają go dotkliw i równocześnie silnymi uderz niami ogona biją jak pejczer
Rany zadane ich ostrymi ze| bami mogą być głębokie i roa ległe. Mięso l.z. jest jadalna wysoko cenione i w związki z tym urządza się na nieg
polowania. L.z. występują \ tropikalnej części AmeryB Środkowej i Południom (Tabl. 1/11).
legwany (Iguanźdae) — rodzfi na gadów z podrzędu ->-jaszj czurek. Pokrój ciała różnycj gatunków l. jest silnie zróżn| cowany, jednak większość
nich przypomina typowe ja szczurki, opatrzone długim < gonem. Ogólnie biorąc, gaturi ki prowadzące naziemny try życia są
grzbieto-brzusznB spłaszczone, nadrzewne zaś ga tunki mają ciało wyraźna bocznie spłaszczone. Skórę (•l tym również na głowie) pokr^g wają
małe, nieregularne łusk| U wielu l. występują rozmaitj twory skórne, jak grzebienia wachlarze, kolce, płatki, fałdj itp. Niektóre mają na końcacj
palców rozszerzone przylgl umożliwiające im poruszany się po gładkich powierzchniacl| U samców wielu gatunkó^ występują obszerne worki
pod gardzielowe, które w stan! podniecenia nadymają się po wietrzem do dużych rozmia rów. W skórze płytki kostn (osteodermalne) nie wyst^
pują. Barwy ciała bywaj jaskrawe lub ochronne (o róż maitym odcieniu zieleni). Ubar wienie u niektórych l. (tzw -^-fałszywych kameleonów) by
wa zmienne. Trzony kręgów s przodowklęsłe. Osadzenie ze bów jest typu pleurodontycz nego, przy czym zęby ulegaj stałei wymianie. U
niektórycll
ligosoma Fernanda
l występują oprócz zębów żuchwowych i szczękowych zę-gy podniebienne. Kształt i wielkość zębów zależą od rodzaju Dożywienia. Mięsisty
język nie jest wysuwany. Niektóre l. mają zdolność odrzucania ogona (->-autotomia), jednak jego regeneracja jest słaba lub w ogóle nie zachodzi.
Długość ;iała rozmaitych gatunków mieści się w granicach od ok. l O cm (l. karłowaty) do ok. 2 m (l. zielony). L. zamieszkują rozmaite
środowiska. Żyją w iasach subtropikalnych i tropikalnych, na stepach, pustyniach i terenach skalnych zarówno nizinnych, jak i górskich, a jeden z
gatunków bytuje w jaskiniach. L. prowadzą na ogół ruchliwy tryb życia — naziemny, nadrzewny lub półwodny — gatunki zaś, których życie
związane jest z wodą, znakomicie pływają i nurkują, a nawet pod wodą zdobywają pożywienie (jak np. l. morski). Istnieją również gatunki ryjące
nory w ziemi. Na pokarm większości l. składają się rozmaite drobne zwierzęta, w tym także małe kręgowce. Wiele gatunków jest
wszystko-żernych, nieliczne są ściśle roślinożerne, a jeden z nich żywi się wyłącznie morskimi wodo-foślami. Mięso i jaja dużych gatunków l.
spożywa się, a na-^t wysoko ceni. Przeważają-^ większość l. jest jajorodna, a Pozostałe są jajożyworodne, ^ stanowi wyraz adaptacji do Cudnych i
niekorzystnych wa-''unków klimatycznych. Liczba ^J składanych przez samice uwiera się (w zależności od gatunku) w granicach od l do 35 sztuk.
Jaja otoczone cien-^nii, pergaminowatymi osłonkami składane są do ziemi, w ^m również przez gatunki adrzewne. L. stanowią najmniejszą
rodzinę jaszczurek.
Obejmują ok. 50 rodzajów i ok. 700 gatunków. Kolebkę ich rozwoju ewolucyjnego oraz główny obszar występowania stanowi kontynent
amerykański, od południowej Kanady aż do Patagonii. Poza tym obszarem tylko 2 rodzaje i 7 gatunków żyje na Madagaskarze, l zaś rodzaj i l
gatunek reprezentowany jest w Polinezji, na wyspach Fidżi i Tonga. L. nie występują zupełnie w Afryce, Azji, Australii oraz w Europie. Zarówno
pod względem pokroju ciała, jak i trybu życia oraz właściwości biologicznych i przystosowań l. są odpowiednikami -»-agam zamieszkujących
wyłącznie Stary Świat. Na żadnym też kontynencie l. nie występują wspólnie z aga-mami. Dlatego l. nazywa się agamami Nowego Świata, a
agamy — l. Starego Świata.
Lepidosauria — podgromada -»gadów o czaszce typu diapsi-dalnego, tzn. mającej 2 doły skroniowe — górny i dolny. Dzięki temu układ mięśni
poruszających żuchwę jest znacznie sprawniejszy niż u -f-Ana-psida. Podgromada L. obejmuje ze współcześnie żyjących gadów 2 rzędy: hatterie i
łuskoskóre.
Lepospondyli -ł-pochodzenie l ewolucja płazów.
ligosoma Fernanda (Lygosoma fernandi) — gatunek gada z rodziny ->-scynków. Rośnie do długości 35 cm, jest to największy scynk afrykański.
Ma dobrze wykształcone pięciopal-czaste odnóża i długi ogon. Prowadzi naziemny tryb życia. Unika silnego światła słonecznego, zamieszkuje
cieniste, wil-gotae lasy w równikowej, deszczowej strefie Afryki.
ligosomy
liściołaz
ligosomy (Lygosoma) — rodzaj gadów z rodziny ->-scynków. Długość ciała różnych gatunków waha się w granicach 12—35 cm. Charakteryzują
się rozmaitym ubarwieniem. Mogą być niebieskie, zielone, brązowe, czarne — jednolite lub plamiste. L. mają wysmukły lub wężowaty kształt
ciała i przeważnie długi ogon. Wśród l. widać rozmaity stopień redukcji kończyn i palców. Obok gatunków posiadających w pełni wykształcone
pięciopalczaste odnóża, np. żyjąca na Molu-kach L. cyanarum, istnieją gatunki mające kończyny o różnym stopniu skrócenia, ale jeszcze
pięciopalczaste, następnie gatunki o krótkich, kiku-towatych odnóżach, wreszcie gatunki pozbawione kończyn zupełnie, jak np. australijska L.
optiscincus. Gatunek ten wyróżnia się jeszcze małymi oczami, brakiem otworów usznych oraz; ogonem krótszym od reszty ciała. Prowadzi on
częściowo podziemny tryb życia. Proces redukcji dotyczy również liczby palców. Znane są bowiem ligosomy o 4 palcach w każdym odnóżu, o 3,
2 i o l palcu w tylnych nogach (w tym przypadku, jeśli nie ma przednich kończyn). L. o dobrze wykształconych kończynach są przeważnie
mieszkańcami lasów, gdzie wspinają się na gałęzie drzew i krzewów. Inne gatunki przystosowane są do życia naziemnego w różnych innych
środowiskach lądowych. L. są gadami jajorod-nymi i jajożyworodnymi, wśród tych ostatnich występują nieliczne gatunki posiadające zawiązek
prymitywnego łożyska (placenta). Żywią się głównie owadami, gatunki większe pożerają również jeszcze inne drobne zwierzęta, niektóre zaś
indonezyjskie i polinezyjskie l.
zjadają bardzo chętnie owoce. L. stanowią najbog w gatunki rodzaj ->-scyi obejmujący co najmniefl gatunków. Zasiedlają ogr<| obszary
tropikalnych i ciei| stref kuli ziemskiej, zwła| pasa równikowego i pó| południowej, w tym róv(| wielu wysp oceanicznycte występują w Ameryce,
AS Azji i Australii, na Madaj karze, w Indonezji, na wys( Polinezji. Często występują tych obszarach, gdzie nie| mabuj, czego przykładem *|
Australia. Ostatnio niektq autorzy wprowadzili zna| zmiany w systematyce rodź
linka ->-wylinka.
liopelma Hochstetera (Li
ma hochstetteri) — gato płaza z rodziny Leiopel' dae, z rzędu — płazów ogonowych. Stanowi obok -»-żaby ogoniastej naji:
mitywniejszy gatunek p bezogonowego, podobny do z budowy. Rośnie do długi 3,5 cm. Ma ubarwienie SZ z niewyraźną plamistością, i je w
górzystych środowisk;
o wilgotnym i zimnym klir cię. Przebywa w rozmaił;
jamkach i kryjówkach w bliżu płytkich rozlewisk g< kich potoków. Odbywa gi w listopadzie i grudniu. J składa w postaci małych ;
pęk pod kamieniami,, ka"w karni drewna i innymi prz miotami na wilgotnej zie przeważnie w bezpośredl sąsiedztwie źródeł. Czasem one
częściowo zanurzone w ^ dzie. Liczba jaj składani przez l samicę waha się o< do 8 sztuk. Dorosłe sań przesiadują w pobliżu skrz< i opiekują się
nim. Sredn świeżo złożonych jaj wraa osłonkami wynosi 5 mm,
miarę zaś ich rozwoju powiększa się do ok. l cm. Kijanki odbywają cały rozwój w osłonkach jajowych, w typowych warunkach niezależnie od
środowiska wodnego. Brak im takich narządów, jak aparatu gębowego (w tym rogowego dziobu i rogowych ząbków) oraz zewnętrznego otworu
oddechowego (spźraculum). Pobieranie tlenu umożliwia silnie rozwinięta sieć naczyń krwionośnych w fałdach płetwy ogonowej oraz w skórze
brzuszne] powierzchni ciała. W przypadku wyjęcia larw z osłon jajowych i umieszczenia w wodzie rozwijają się one normalnie. Komórki jajowe
zawarte w jednym pakiecie skrzeku wykazują różną zawartość żółtka i w związku z tym rozwój ich trwa rozmaicie długo. Z jaj o małej
zawartości żółtka przeobrażone osobniki pojawiają się po 41 dniach (licząc od momentu złożenia jaj), z jaj dużych — dopiero po 50 dniach.
Czasem się zdarza, że wskutek energicznych ruchów ogona kijanka rozrywa osłonki jajowe, a wówczas z jednej strony jaja sterczy na zewnątrz
płetwa ogonowa, z drugiej zaś głowa. Młode osobniki opusz-fzające osłonki jajowe mierzą 2 cm i mają jeszcze resztki ogona. W ciągu pierwszego
Miesiąca swobodnego życia od-^wiają się nadal pozostałoś-tiami żółtka zarodkowego i od-"ychają za pomocą skórnej sie-c1 naczyń
krwionośnych, gdyż Płuca podejmują swoją czynność dopiero po upływie tego szasu. L. występują w górzys-•ych okolicach Wyspy Północ-^J
koło Nowej Zelandii.
^opelmy (Leidpelmatidae) — ^dzina płazów z rzędu -»-pła-ow bezogonowych. Nieliczni "^dstawiciele L. wykazują w
budowie ciała szereg bardzo pierwotnych cech, mianowicie kręgi o trzonach dwuwklęsłych (cecha rybia), obecność 9 kręgów przedkrzyżowych
(podczas gdy u ->-żabowatych jest ich 8), występowanie wolnych kostnych żeber, okrągłego, po-duszkowatego języka, wreszcie szczątki mięśni
ogonowych u-krytych w muskulaturze tułowia. Cechy te wskazują, że l. należą do najprymitywniejszych żyjących współcześnie płazów
bezogonowych. Rodzina l. obejmuje zaledwie 2 rodzaje i 4 gatunki. Szczególnie interesujące jest rozmieszczenie geograficzne przedstawicieli l.
Występują bowiem na 2 skrajnie odległych obszarach kuli ziemskiej, mianowicie na półkuli południowej w Nowej Zelandii, gdzie są jedynymi
żyjącymi tu płazami (rodzaj Lei-opelma, w tym 3 gatunki) oraz na półkuli północnej, w pół-nocno-zachodnich obszarach Stanów
Zjednoczonych i w Kanadzie (rodzaj Ascaphus i l gatunek). Przyczyny takiego rozmieszczenia tej rodziny nie są dokładnie wyjaśnione. Być może
wiążą się one z czynnikami paleogeograficznymi.
liściołaz (Phyllobates trinitatis)
— gatunek płaza z podrodziny
->-drzewołazów. Rośnie do długości 25 mm. W odróżnieniu od pozostałych drzewołazów i innych gatunków żabowatych charakteryzuje go
zupełny brak zębów na górnej szczęce. Ubarwienie grzbietu l. jest oliwkowobrązowe lub brązowe z ciemnymi plamami. U samic brzuch ma
kolor cytrynowo-żółty. Podobnie jak u pozostałych drzewołazów również u l. występuje instynkt opieki nad jajami i kijankami, które rozwijają się
na grzbiecie samca. L. zamieszkują wilgotne lasy.
liściołaz dwukolorowy
lusecznik lepki
Prowadzą dzienny tryb życia i z reguły przebywają na powierzchni liści rozmaitych roślin. Żywią się małymi owadami i gąsienicami. Występują
w północnych obszarach Ameryki Południowej, w Wenezueli.
liściołaz dwukolorowy (Phyllo-bates bicolor) — gatunek płaza z podrodziny -»-drzewoła-zów. Rośnie do długości 5 cm. Ogólnym pokrojem
ciała przypomina typową żabę. Powierzchnia jego skóry jest ziarnista od licznych, małych gruczołów jadowych, a ponadto silnie
Liściołaz dwukolorowy
błyszcząca. L.d. ma głowę płaską, szeroką, pysk tępo zaokrąglony, a tylne odnóża — długie, grube, dobrze umięśnione. Między palcami błony
pływne nie występują. Wszystkie palce zakończone są słabo rozwiniętymi, poduszeczkowa-tymi zgrubieniami. Na szczęce oraz na żuchwie brak
zębów. Cała grzbietowa powierzchnia ciała, w tym kończyn i palców, ma barwę jednolicie jaskrawo-czerwoną, tylko boczne powierzchnie
tylnych nóg oraz pięty są intensywnie czarne. L.d. zamieszkują wilgotne, tropikalne lasy. Prowadzą lądowy tryb życia. Podobnie jak
inne gatunki liściolazów bywają na liściach roznia_ roślin. Żywią się owadami w liczbie ok. 20 sztuk skl|| na wilgotnej ziemi. Kijanfl opuszczeniu
osłon jajo^ wpełzają na grzbiet samca| nim odbywają dalszy roij| Są one stosunkowo duże t| ją czarne ubarwienie. Po f tygodniach od momentu
lęgnięcia się kijanek sań wyrośniętymi na nim lar wchodzi do wody, w l opuszczają one jego grzh wkrótce przeobrażają się.l dobnie jak inne
drzew również l.d. służą Indiano uzyskiwania jadu i zatruM nim grotów strzał. L.d. w pują na północno-zachod obszarach Ameryki Połud wej, w
Peru.
liścionos madagaskarski (Z
gaha intermedia) — gatuneKj da z rodziny ~»-wężowat3| Należy do grupy ->-0ptst| glypha. Osiąga długość l| Ma źrenice oczu szparow| pionowe,
a ubarwienie grza tu szarozielone lub ziela) Istnieje u niego dymorfl płciowy — zjawisko rza| spotykane u węży. Mianov u samca na końcu pyska
z duje się pokryty łuskami, gi i miękki, walcowaty w stek, natomiast u samicy rostek ten jest szeroki, mo spłaszczony i na skraju głę ko
powycinany. Wyrostek wyglądem i barwą do złuć nią przypomina blaszkę lis W związku z tym zróżnicoy niem uważano dawniej sań i samice
l.m. za 2 odrębne i tunki węży. L.m. prowad nocny i nadrzewny tryb żyS, Pożerają nadrzewne płazy, p| ki i kameleony. Są jajoży rodne.
Występują na Madag karze.
tnseczBik lepki (Ichthyophis ylutmosus) — gatunek płaza z rodziny        marszczelcowatych (Caecitttdae), z rzędu -upłazów beznogich. Rośnie do
długości 40 cm. Ma ciało wężowato wydłużone, okrągłe na przekroju, o średnicy 2 cm, głowę słabo wyodrębnioną. Kończyny i ogon nie
występują. Otwór kloakal-ny znajduje się na końcu tułowia. Gładką, bogatą w gruczoły i lepką od śluzu skórę pokrywają liczne poprzeczne
bruzdy, tworzące na powierzchni regularne pierścienie. U dorosłych ł.l. występuje ich ok. 400. W skórze tkwią zmarniałe, okrągłe, wapienne
łuski. Oczy o czarnych tęczówkach są słabo wykształcone, lecz funkcjonują. Żuchwa ma 2 rzędy małych, ostrych i ku tyłowi zakrzywionych
ząbków. Podu-szeczkówaty język jest całkowicie przyrośnięty do dna jamy gębowej. Na grzbietowej powierzchni głowy, między nozdrzami a
oczami, znajdują się ukryte w bruzdach, wysu-walne na zewnątrz, jasno u-barwione czułki dotykowe. Prawe płuco sięga w jamie ciała aż do
końca tułowia, lewe Płuco jest zmarniałe. Ciało ma barwę ciemnobrązową lub ciemnogranatową, przy czym wzdłuż boków tułowia ciągną s1?
pojedyncze, szerokie, żółto-Pomarańczowe pasma. Ł.l. zamieszkują wilgotne tereny po-tożone nad brzegami rzek i ^rumieni. Prowadzą ściśle lą-
dowy i podziemny tryb życia. Rod powierzchnią ziemi na głębokości ok. 30 cm ryją dłu-8ie chodniki, które służą im ^ schronienie, miejsce
rozro-uu i środowisko dostarczające Pokarmu. Często w jednym Wodniku przebywa kilka osobników. Na powierzchni ziemi ł.l. pojawiają się z
własnej woli tylko wtedy, gdy z powodu ulewnego deszczu chodniki ich wypełnią się wodą. Poza tym przy okazji rozmaitych robót ziemnych
przypadkowo zostają wyrzucane na wierzch. Poruszają się powoli wijącymi ruchami ciała. Pełzając, co chwilę wysuwają czułki i dotykają nimi
ziemi. Żywią się napotkanymi w chodnikach robakami, ślimakami, a nawet małymi wężami. Samice składają w wygrzebanych przez siebie głę-
bokich jamkach w ziemi od 12 do 25 jaj, których średnica wynosi 0,8—1,2 cm. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne i następuje w czasie kopulacji za
pomocą narządu kopulacyjnego, utworzonego z wynicowanej kloaki samca. Jaja sklejone są ze sobą gęstą, galaretowatą substancją, całość zaś
skrzeku ma postać kulistej bryłki. Samice wykazują silnie rozwinięty instynkt opieki nad jajami. Owijają się szczelnie wokół nich kilkoma
splotami ciała i w tej pozycji pozostają aż do wylęgu kijanek. Dzięki temu ścisłemu kontaktowi ciało samicy nie tylko chroni jaja przed
wyschnięciem, ale prawdopodobnie dostarcza wilgoci koniecznej do ich rozwoju, po usunięciu bowiem samicy jaja obumierają. Cały zarodkowy
rozwój jaj odbywa się w ziemi. U wyrośniętych zarodków występują dobrze wykształcone 3 pary piórkowatych skrze-li zewnętrznych, ->-narząd
linii bocznej oraz zawiązki oczu, tylnych kończyn i ogona. Przed opuszczeniem osłon jajowych przez młode kijanki skrzela i zawiązki odnóży
ulegają zupełnej redukcji. Larwy dłu-
łuskoskóre
mabuje
gości ok. 4 cm wykluwają się z jaj i wędrują do wody. Trą- • fiają do niej z łatwością, gdyż gniazda ziemne zakładane są nad brzegami strumieni.
Kijanki odbywają rozwój w wodzie. Kijanka ł.l. ma 2 otwory skrzelowe położone z boków głowy (w każdym z nich 3 szczeliny skrzelowe
prowadzące do gardzieli) oraz krótki ogon, opatrzony grzbietowym i brzusznym fałdem skórnym. W tym stadium kijanka oddycha tylko
częściowo za pomocą płuc. Przy długości 7 cm kijanka przeobraża się i wówczas zanikają szczeliny skrzelowe oraz ogon, a oczy ulegają
uwstecznieniu. Po wyjściu na ląd dorosły ł.l. nigdy do wody nie wraca, rzucony zaś do niej tonie, gdyż nie potrafi pływać. Na niektórych terenach
ł.l. występują pospolicie, jednak z powoda skrytego trybu życia uważane są za rzadkie. Niekiedy po ulewnej burzy pojawiają się gromadnie na po-
wierzchni ziemi. Często giną z rąk ludzi, którzy biorą je za węże. Ł.l. występują na dużych obszarach południowej Azji — w Indiach, Birmie,
Indonezji, na Cejlonie i na Płw. Malaj-skim.
łuskoskóre (Squamata} — najliczniejszy rząd gadów z pod-gromady ->-Lepżdosaurza. Należą tu zwierzęta o bardzo różnorodnej postaci,
budowie ciała oraz różnych' przystosowaniach. Pochodzą od permskich albo triasowych gadów, należących do rzędu Eosuchia. Stopień
ruchliwości żuchwy jest u nich rozmaity, a to z kolei decyduje o sposobie pobierania pokarmu. Przy małej ruchliwości żuchwy (u jaszczurek)
pokarm jest miażdżony, przy dużej ruchliwości (u węży) zdobycz musi być połykana w całości. U większości j tunków ł. głowę pokryn rogowe
tarczki, różnej ' kości i kształtu, a resztę — rogowe łuski. Z wyjął bardzo nielicznych gatui brak jest w skórze jakich wiek gruczołów. Ł. okres
zrzucają wierzchnią, zrogołl ciała warstwę naskórka, cz linieją. Mają poprzecznie długiej osi ciała ustawie, szparę otworu kloakalnego.3 samców
występuje parzyg narząd kopulacyjny (tzw. l mipenes), którego wielko kształt oraz inne cechy mor;
logiczne są właściwościami ;
tunkowymi. Ł. mają na o rozdwojony na końcu jeż wysuwamy z pyska. Większ ł. cechuje kolorowe, czę jaskrawe, o rozmaitych des niach
ubarwienie oraz prz ważnie dość znaczna ruch! wość. Poza nielicznymi wyją karni ł. są mięsożerne. Więi szość gatunków jest jajorodl (ich jaja
mają miękkie, pe gaminowe osłonki). U pozost łych gatunków występuje zj| wisko jajożyworodności lii żyworodności przy obecnośi
prymitywnego łożyska. WsrS dziś żyjących gadów rząd ł. H jedyna grupa znajdująca się l rozkwicie. Dzieli się on na podrzędy: obrączkowce,
czy;
amfizbeny, jaszczurki i wężd które wywodzą się z jaszcza rek. Między amfizbenami, jaji szczurkami a wężami wyst^ pują znaczne różnice w
pokryj ciu ciała łuskami, w budowli czaszki, wykształceniu pasów ' kończyn (a co za tym idzie -w sposobie poruszania się), ' budowie narządu
słuchu, jęz^ ka i innych narządów. Znan są liczne gatunki o pośrednicy cechach budowy ciała miedza jaszczurkami i wężami. Wszyi stkie ł. są
zwierzętami ciepło-| lubnymi, w związku z czyr
ogromna ich większość występuje w strefach tropikalnych i subtropikalnych wszystkich kontynentów. Nieliczne gatunki żyją wysoko w górach, a
do wyjątków należą formy o zasięgu przekraczającym Północne Koło Podbiegunowe. Ł. są gadami przeważnie lądowymi, tylko niektóre (węże
morskie) prowadzą ściśle wodny tryb życia i nigdy na ląd nie wychodzą. Ł. charakteryzuje
ogromna rozpiętość długości ciała — od kilku centymetrów ((gekkon krągłopalcowy) do powyżej 11 m (pyton siatkowy). Rząd ł. obejmuje ok.
600 rodzajów i ok. 5700 gatunków (co stanowi ok. 96% wszystkich współcześnie żyjących gadów), w tym jaszczurki reprezentowane są przez ok.
300 rodzajów i ok. 3000 gatunków, a węże — przez ok. 300 rodzajów i 2700 gatunków.
M
mabuje (Mabuya) — rodzaj gadów z rodziny ->scynków. Należą tu średniej wielkości gatunki osiągające długość ciała 25—30 cm. Przeważnie
mają brązowo ubarwiony grzbiet, najczęściej z 3 wzdłużnymi, białymi lub żółtymi paskami, wzdłużnymi ciemnymi wstęgami lub wzdłużnie
ułożonymi ciemnymi plamkami. Częstym również deseniem są ciemne plamki lub kropki ułożone w poprzeczne rzędy lub nieregularnie
rozrzucone. U m. występują również barwy niebieskie, zielone i czerwone. Samce indonezyjskiego gatunku Mabuya multifasciata mają wzdłuż
środka grzbietu rząd plam o barwie pomarańczowej. U niektórych gatunków m. występują w okresie młodocianym mnę barwy niż u dorosłych
(np. na brązowym tle wzdłuż-"e niebieskie paski, których brak u osobników dojrzałych). M. charakteryzują się wysmukłym kształtem ciała,
długim ogonem i dobrze wykształconymi odnóżami. Głowę pokrywają tarczki, zaś resztę ciała "^ałe i gładkie łuski. M. są Jaszczurkami
przystosowanymi ^ życia w różnych środowiskach lądowych. Prowadzą dzienny tryb życia, odznaczają się dużą ruchliwością, szybko
biegają, a nawet skaczą. Sprawnie wdrapują się na krzewy i wspinają na drzewa. Nie wygrzebują nor, lecz kryją się pod kamieniami. Żywią się
owadami. Jedne gatunki m. są jajorodne inne jajożyworodne M. zamieszkują tereny suche, stepowe i trawiaste oraz skały i rumowiska skalne.
Niektóre gatunki, np. afrykańska Mabuya ąuinąuetaeniata żyje w pobliżu ludzkich zabudowań, gdzie często można ją spotkać na dachach domów
i chat. Inny bardzo pospolity amerykański gatunek Mabuya mabouya chętnie przebywa w małych miastach i osiedlach. M. występują w gorących
strefach prawie wszystkich kontynentów, w Afryce, na Madagaskarze, w Ameryce Północnej, Meksyku, Ameryce Środkowej — ich zasięg
dociera aż do Chile i do środkowej Argentyny w Ameryce Południowej, w południowo-wschodniej Azji, na Nowej Gwinei i na małych wyspach
indomalajskiego regionu. Nie występują w Australii.
malpolon
marszczelec pierścieniowy
malpolon (Malpolore monspes-sulanus) — gatunek gada z rodziny -^wężowatych. Rośnie do długości 2 m. Jest największym europejskim
wężem. Ma dużą i wysoką głowę, słabo zaznaczone przewężenie szyjne, walcowaty tułów bez bocznych krawędzi oraz długi ogon, o-siągający
ok. 1/5 długości ciała. Nieproporcjonalnie duże o-czy posiadają okrągłe źrenice. Ubarwienie grzbietu jest gli-niastobrązowe, oliwkowobrązo-we
lub ciemnobrązowe, jednolite albo pokryte małymi, ciemnymi plamkami, ułożonymi w 5 do 7 podłużnych rzędów. U niektórych osobników
plamki grzbietowe zlewają się ze sobą. Żółtawy lub czerwonawy brzuch pokrywają liczne, matę, czarne plamki. Charakterystyczną cechą m.
jest jego uzębienie. Na szczęce występuje 10 do 17 zębów, z których l lub 2 pary, znacznie większe, opatrzone rynienkami i znajdujące się w tyle
szczęki, są zębami jadowymi (->-0pźstho-glypha). W żuchwie przednie zęby są dłuższe od tylnych i brak jest wśród nich zębów jadowych. M.
zamieszkują tereny suche i kamieniste, częściowo piaszczyste, porośnięte niską roślinnością, stepy, rzadziej sady, winnice i pola u-prawne. Na
wyżynach dochodzą do 700 m n.p.m. W lecie prowadzą zmierzchowy i nocny tryb życia, a na wiosnę i w jesieni aktywne są w dzień. Chowają się
w szczelinach między kamieniami, w norach gryzoni i w innych kryjówkach. Mają zwyczaj nacierania od czasu do czasu brzucha końcem pyska,
rozprowadzając w ten sposób wydzielinę gruczołów nosowych. Czynią to prawdopodobnie w celu pozostawiania na podłożu śladu węchowego,
będącego znakiem
rozpoznawczym dla innych| sobników tego gatunku. W Ę cu samice m. składają 4 do| jaj o wymiarach 40X15 B M. są bardzo agresywne. W! zie
niebezpieczeństwa gw townie i głośno syczą. GłóVI ich pokarm stanowią jaszc;
ki; prócz nich pożerają r węże (w tym również żm a także małe ptaki i p gryzonie. M. są'niezwykle łoczne. Duży okaz potrafi żreć jednorazowo 20
dorosły jaszczurek. W niektórych prą padkach, po schwytaniu ofia do pyska, owijają ją splotą! ciała. Małe zwierzę ukąszcoj przez m. ginie od
jego jadu j ciągu l do 2 min. Dla cziowi| ka niewielki m. nie stano3| szczególnego zagrożenia, | chwili ukąszenia bowiem '| miejscowione w tyle
pasze zęby jadowe nie mogą ciosie nać ciała człowieka. Jedyr przednie zęby (nie jadowe) p wodują zwykłe, mniejsze Id większe skaleczenia.
Natomiaj skutki ukąszenia przez dużeg m., długości 1,5 do 2 m, maj| cego więc odpowiednio du paszczę i możliwości głębok go uchwycenia, np.
ręki, mo się okazać groźne dla zdrów człowieka. M. występują w E łudniowej Europie, w półno no-wschodniej Afryce i w Azj Mniejszej.
mamba czarna (Deredroasp polylepis) — gatunek gada rodziny —>-zdradnicowatych. Ri śnie do długości 4,5 m. Okaz dorosłe mają ubarwienie
jed nolicie ciemnobrązowe, czarn| lub oliwkowobrązowe, a osób niki młodociane — zielonkaw< Zęby jadowe m.cz. są bardz duże, a pierwsze
zęby żuchwo we (podobnie jak u wszyst| kich mamb) — znacznie dłuż| sze od pozostałych. M.cz. żyj| na terenach zalesionych luq
pokrytych zaroślami. Czasem spotyka się ją na drzewach. 2ywi się rozmaitymi małymi Kręgowcami. Jest wężem bardzo ruchliwym i
agresywnym. \ff czasie ataku unosi w górę przednią część ciała. Jad m.cz., podobny w działaniu do jadu Kobry, zawiera dużo neuroto-ksyn i jest
dla człowieka bardzo niebezpieczny. Ukąszenie przez tego węża jest prawie zawsze śmiertelne. M.cz. występuje w środkowej i
połud-niowo-wschodniej Afryce, m.in. w Etiopii, Kenii, Tanzanii, Mozambiku i Rodezji. Na północy sięga do Dakaru.
mamba zielona (Deradroaspis angusticeps) — gatunek gada z rodziny           ->-zdradnicowatych. Rośnie do długości 2 m. Ma u-barwienie grzbietu
jednolicie jaskrawozielone, brzuch żółtozielony, oczy duże, czarne.Jest jednym z najpiękniej ubarwionych węży Afryki. Żyje w lasach, gdzie
prowadzi nadrzewny tryb życia. Żywi się prze-
Mamba zielona
raźnie ptakami i małymi ga-"ami, zwłaszcza jaszczurkami. "limo swei nłochliwości iest
dla człowieka niebezpieczny, gdyż dysponuje silnym jadem. Występuje w południowo-
-wschodniej Afryce, od Kenii do Natalu, oraz na wyspie Zan-zibar.
marszczelec pierścieniowy (Si-phonops ctłmulatus) — gatunek płaza z rodziny marszczelco-watych (Caeciltżdae), z rzędu
-upłazów beznogich. Rośnie do długości 40 cm. Ma silnie wydłużone ciało, na całej długości jednakowo cienkie, średnicy ok. 1,5 cm, pozbawione
zupełnie kończyn i ogona. Powierzchnię skóry pokrywają poprzeczne. głębokie bruzdy, tworzące na niej regularne, grube pierścienie w liczbie 85
do 95 (u dorosłych osobników). W związku z tym m.p. przypomina dużą dżdżownicę. W skórze brak łusek. Na żuchwie występuje. tylko l rząd
zębów. Oczy są lepiej wykształcone niż u innych marszczelcowatych. Czuł-,ki dotykowe znajdują się w pobliżu oczu. Ubarwienie ciała (z
wyjątkiem bruzd) jest czarne o stalowym połysku, bruzdy natomiast mają barwę białawą i są dobrze widoczne. M.p. prowadzi ściśle lądowy i
ziemny tryb życia. Ryje chodniki w ziemi lub przebywa pod grubą warstwą ściółki leśrifej. Zamieszkuje tereny wilgotne w pobliżu wód
płynących. Żywi się przeważnie mrówkami i termi-tami. Samica składa ok. 5 jaj w wygrzebanych przez siebie jamkach w ziemi. Duże komórki
jajowe owalnego kształtu mają wymiary 8,5X10 mm, są sklejone ze sobą galaretowatą substancją. Samica opiekuje się jajami, owija się wokół
nich i pozostaje w tej pozycji aż do wylęgu kijanek. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne, odbywa się za pomocą narządu konulacvinpen. a ich
rny.wói
matamafci
przedstawia się podobnie jak u innych marszczelcowatych (->4usecznik lepki). M.p. występują w Ameryce Południowej — w Brazylii,
Ekwadorze, Peru i Gujanie (Tabl. VII/1).
matamata (Chelus fimbriatus) — gatunek gada z rodziny Chelidae, z podrzędu ->-żółwi bokoszyjnych. Karapaks dochodzi do długości 40 cm.
Pancerz grzbietowy jest płaski, okrągły. Tarcze grzbietowe pokrywają pojedyncze, duże, rogowe guzy, ułożone w 3 wzdłużne rzędy. Głowa ma
wybitnie trójkątny zarys wskutek silnie zwężonego szczytu pyska, zakończonego długim, rurkowatym i do góry sterczącym wyrostkiem. Na
końcu tego wyrostka znajdują się otwory nosowe umożliwiające m. oddychanie powietrzem w stanie zupełnego zanurzenia, bez wychylania
głowy nad powierzchnię wody. Na bokach głowy, a zwłaszcza w kątach szczęk oraz na bokach długiej, pokrytej miękką skórą szyi, widoczne są
liczne, długie, frędzelko-wate wyrostki skórne. Palce wszystkich kończyn spinają błony pływne. Ubarwienie ka-rapaksu, głowy, szyi i pozosta-
łych części ciała jest ciemno-oliwkowobrązowe. M. żyją wyłącznie w wodzie, mianowicie w rzekach i ich bagnistych rozlewiskach. Jaja składają
na
mokasyn dalekowschodni
Matamata
iąłzie. Żywią się głównie ma-cyai rybami, na które nieru-
zbiornika wodnego. Poza zjadają żaby i kijanki. W;
tek ciemnego ubarwienia, U nych wyrostków skórnych O pokrycia karapaksu warst glonów są zupełnie do ż6 niepodobne i w wodzie ni&
strzegalne. Upodobniają się sterty butwiejących liści. C ryba zbliży się , do głowy wówczas żółw gwałtownym chem otwiera szeroki pi ryba zaś
bezwładnie do n wpada wciągnięta ssącym dem wody, wywołanym ruc pyska. M. występują na nocnych obszarach Amer:
Południowej — w Brazylii, C Janie oraz w rzekach Wenez eli, w których są dość pos lite.
matikora (Matźcora iratestżn lis) — gatunek gada z rodzic ->-zdradnicowatych. Rośnie "i długości 0,6 m. Grzbiet koi rowy z wzdłużnym
deseniem tworzonym z barw czarny< żółtych i czerwonych. M. w kazuje niezwykłą i rzadko sp tykaną u jadowitych we;
właściwość anatomiczną, mi nowicie ogromny przerost gr< czołów jadowych. W związł z tym nie mieszczą się one-normalnym swoim miejscu,
w głowie za oczami, nad goi szczęką, lecz sięgają w g jamy ciała aż do 1/3 długoi tułowia. Powoduje to zmiął w układzie narządów wewn
trznych, w tym znaczne prz sunięcie serca ku tyłowi cia;
M. należy do bardzo jado'ł tych węży, szczególnie nieb' piecznych dla człowieka, p) czym skład chemiczny jadu n jest dokładnie znany. Wkrót<
po ukąszeniu człowiek odczi wa lokalny silny ból, nastęi nie pojawiają się zaburzeni oddechowe i równowagi, wres;
cię utrata przytomności
Aw.inł.A     T\/T    riTm>TQ^'7l     T-ia'7H=
ny, nocny oraz skryty tryb życia i w związku z tym ukąszenia człowieka należą do rzadkości. Jest gatunkiem jajoży-worodnym. M. występuje w
południowo-wschodniej Azji.
meandrowce -^-pochodzenie i ewolucja gadów.
metamorfoza u płazów -^-przeobrażenie u płazów.
mokasyn błotny (Agkistrodon piscworus) — gatunek gada z rodziny -»-grzechotnikowatych. Ma ubarwienie grzbietu czarne lub ciemnobrązowe,
bez desenia. Młode osobniki są brązowe z poprzecznymi, ciemnymi plamami na grzbiecie. Podobnie jak wszystkie mokasyny nie posiada
grzechotki. M.b. zamieszkuje tereny podmokłe, moczarowate i bagniste; spotyka się go również nad brzegami rzek i strumieni. W wodzie, w
której świetnie pływa i nurkuje, często czatuje na zdobycz. Żywi się przede wszystkim rybami, a prócz tego pożera wszelkie małe kręgowce,
jak żaby, jaszczurki, węże, ptaki i niewielkie ssaki. Zjada również padlinę, zwłaszcza martwe ryby, w tym odpadki rybne wyrzucane przez
rybaków oraz ryby porzucone przypadkiem przez ptaki wodne. Samica rodzi 5 do 15 młodych długości 15 do 30 cm. Samce często odbywają
walki godowe w wodzie, wychylając z niej głowy i przednie odcinki tułowia. M.b. są agresywne i bardzo jadowite. Występują na
południowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej.
mokasyn dalekowschodni (Ag-kistrodon halys) — gatunek gada z rodziny —>-grzechotniko-watych. Rośnie do długości
1.9. m     Ą/To ntMan^orno cynrn-
brązowe z licznymi poprzecznymi, nieregularnymi, żółtymi, paskami, czarno obramowany-
Mokasyn dalekowschodni
mi. Między nimi widnieją ciemne plamy z jasnymi otoczkami. M.d. podobny jest z kształtu ciała, a zwłaszcza z kanciastej, z przodu zwężonej, a z
tyłu silnie rozszerzonej głowy, do żmii. Zamieszkuje rozmaite środowiska ekologiczne, głównie stepy i półpustynie, a na dalekowschodnich
obszarach Azji żyje również w lasach. W górach spotyka go się aż do granicy wiecznego śniegu. Jeszcze na wysokości 4000 m n.p.m. jest dość
liczny. Przebywa tu wśród głazów i skalnych rumowisk. Na nizinach, podobnie jak żmija, prowadzi nocny tryb życia, wysoko zaś w górach staje
się aktywny i żeruje w późnych godzinach popołudniowych i porannych, w południe natomiast wygrzewa się na słońcu. M.d. ukrywa się w no-
rach gryzoni, pod kamieniami lub w szczelinach skalnych. Żywi się głównie gryzoniami, a poza tym żabami, jaszczurkami, wężami, pisklętami i
jajami ptaków. Samica rodzi do 12 młodych długości 15 do 20 cm. Dla człowieka ukąszenia m.d. są szczególnie niebezpieczne w przypadku
pokąsania tułowia lub głowy. Dla zwierząt nawet tak dużych jak owce, kozy i konie ukąszenia tego węża są przeważnie śmiertelne. W niektórych
latach w centralnej Azji setki koni pa-rima ofiara m.d.. stad budzą
mokasyn gładki
mussurana
one postrach wśród pasterzy. M.d. występują w całej środkowej Azji, od pogranicza z Europą na zachodzie aż po Japonię i
Tajwan na wschodzie.
•'?
mokasyn gładki (Agkistrodon rhodostoma) — gatunek gada z rodziny -»-grzechotnikowa-tych. Rośnie do długości 85 cm. Charakteryzuje go
brak żeberek na łuskach tułowia, w związku z czym powierzchnia ciała jest zupełnie gładka. M.g. ma ubarwienie grzbietu
jasno-czerwonobrązowe z 2 rzędami trójkątnych, brązowych plam z białymi i czarnymi obwódkami. Żyje na wilgotnych, a nawet bagnistych
obszarach, na polach ryżowych i terenach innych upraw rolnych. Żywi się głównie małymi gryzoniami oraz żabami. M.g. jest jajorod-ny. Samica
składa 10 do 30 jaj do przygotowanego przez siebie gniazda i opiekuje się nimi aż do wylęgu młodych. Śmiertelne przypadki pokąsań człowieka
przez m.g. nie są znane. M.g. występują na Półwyspie Indochińskim, na Sumatrze, Jawie oraz w Indonezji.
mokasyn himalajski (Agkistrodon himalayanu,s) — gatunek gada z rodziny ->grzechotniko-watych. Rośnie do długości kilkudziesięciu
centymetrów. Samica rodzi młode. M.h. żyje w górach; znajdowano go nawet na wysokości ok. 4900 m n.p.m. Należy do nielicznych gatunków
gadów występujących na tak znacznej wysokości nad poziomem morza i przystosowanych do życia w skrajnie surowych warunkach
klimatycznych. M.h. zamieszkuje w środkowej Azji zachodnią część Himalajów.
mokasyn miedzioglewiec (Ag-kistradan. coTitortri.-rt — oat.n-
nek gada z rodziny ->-grzech nikowatych. Rośnie do długc l m. Ubarwienie jego grzbi jest żółtawobrązowe lub cz
Mokasyn nuedzloglowiec
wonawe, z poprzecznymi, cz wonobrunatnymi, ciemno rzężonymi pręgami, zwężon na środku grzbietu, a znać rozszerzonymi na bokach tuło wia.
Grzbietowa powierzchni) głowy ma barwę czerwono miedzianą, brzuch — żółtawi lub różową, plamistą. M.m. za| mieszkuje różne środowiska, 1
tym lasy liściaste, łąki, past wiska, pola uprawne, sady ora tereny pagórkowate o glebac] częściowo kamienistych. Żyw się małymi gryzoniami i
róż maitymi owadami oraz ich gal sienicami. Na wiosnę odbywa gody, podczas których samca toczą między sobą swoista walki — tańce o
samicę. Pod koniec lata samice rodzą po 9 do 6 młodych. M.m. jest naj-i pospolitszym jadowitym wę-i żem Ameryki Północnej. Ze względu na
jego liczebność^ szerokie rozprzestrzenienie orazj występowanie w różnych śro-^ dowiskach ukąszenia ludzij przez niego często się zdarzajął
Ukąszenia tego małego grze-j chodnika, aczkolwiek bardzoj bolesne, nie zagrażają jednaki życiu dorosłego człowieka. M.m.|
Ktnsll-nirnw/l rfnh-rypt •yrtrtoT łin-a
dowie i może w niej żyć nie-[{iedy nawet ponad 20 lat. Występuje na wschodnich i połud-niowo-wschodnich obszarach Ameryki
Północnej.
moloch, moloch straszliwy (Mo-loch horridus) — gatunek gada z rodziny ->.agam. Rośnie do długości 22 cm. Jego ogon jest nieco mniejszy od
połowy długości ciała. Ma małą głowę, szyję wyraźnie wyodrębnioną, tułów szeroki, rozpłaszczony, ogon na przekroju okrągły. Cała grzbietowa
powierzchnia ciała m., w tym odnóża i ogon, najeżona jest różnej wielkości, ostrymi, w rozmaitych kierunkach powyginanymi, rogowymi
kolcami. Największe z nich u-kładają się wzdłuż środkowej linii grzbietu, nad oczami oraz na bokach głowy i tułowia.
-^W Moloch straszliwy
Prócz nich duże, wysokie i o-stro zakończone rogowe naroś-^ w postaci garbów pokrywają sklepienie głowy, szyję i odcinek krzyżowy. W
gęstwinie kolców, cierni i rogowych guzów trudno jest w pierwszej chwili rozpoznać kształty tej Jaszczurki. M. ma ubarwienie Przeważnie
jasnobrązowe lub rdzawe, z ciemnymi plamami, wożonymi symetrycznie wzdłuż Sfzbietu. Zamieszkuje wyłącznie tereny pokryte luźnymi
piaskami i prowadzi naziemny oraz dzienny tryb życia. W razie niebezpieczeństwa zagrze-buje się płytko w piasku lub kryje się w naturalnych
ziemnych zakamarkach. Głównym jego pokarmem są mrówki, których pożera ogromne ilości. Jednorazowo może ich zjeść ok. 1500 sztuk. Ta
specjalizacja pokarmowa uniemożliwia hodowlę m. w warunkach sztucznych. M. występują w południowej i zachodniej Australii.
mussurana (Cletźa cloelia) — gatunek gada z rodziny -^wężowatych. Rośnie do długości 2,5 m. Należy do grupy -»-0pi-sthoglypha. Ubarwienie
grzbietu osobników dorosłych jest niebieskoczarne,       osobników młodych — różowawe. M. żywi się głównie innymi wężami (w tym również
jadowitymi, jak ->-żararaka i -»-groźnica), przy czym może pożreć węża niewiele mniejszego od siebie. Ofiarę oplata ciałem i wielokrotnie kąsa.
Mimo że m. jest jadowita, to jednak uważa się ją za zwierzę bardzo pożyteczne, gdyż tępi inne węże jadowite, szczególnie groźne dla człowieka.
Pokąsania przez nią ludzi należą do rzadkości, jad zaś jej jest słaby. M. występuje dość pospolicie w Ameryce Środkowej ł w Ameryce
Południowej po Argentynę. W związku z pożyteczną rolą m. w herbie -^-Instytutu Butanta oraz na znakach 'fabrycznych surowic produkowanych
przez ten instytut zamieszczono wizerunek m., będącej symbolem ochrony przed jadowitymi wężami.
narząd balansowy
narząd Rusconiego
N
narząd balansowy -^narząd Rusconiego.
narząd Biddera — narząd występujący u samców -»-ropucho-watych, stanowiący niedorozwinięte jajniki. Znajduje się on z przodu męskich
gruczołów płciowych, w ich pobliżu. Po sztucznym usunięciu jąder następuje zmiana płci, gdyż wówczas n.B. rozwija się w normalnie
funkcjonujące jajniki, które wytwarzają jaja. Po zapłodnieniu jaj rozwijają się z nich kijanki, N.B. ma duże znaczenie dla systematyki płazów
bezogonowych, gdyż obecność jego pozwala na bezsporne zaliczenie danego gatunku płaza do rodziny ropuchowatych, brak zaś tego narządu
wyklucza przynależność do tej rodziny. W ostatnich latach badania przeprowadzone w tym zakresie umożliwiły skorygowanie przynależności
systematycznej niektórych grup płazów, co spowodowało m.in. pewną zmianę dotychczasowych granic zasięgu geograficznego rodziny
ropuchowatych.
narząd Jacobsona — specyficzny narząd zmysłu węchu, występujący u ->-gadów. Leży on poniżej jamy nosowej i nie ma z nią połączenia. N.J.
składa się z 2 kieszonek, których przewody otwierają się (niezależnie od siebie) na podniebieniu w przedniej części jamy gębowej. Kieszonki te są
stale wypełnione cieczą, będącą produktem gruczołów przyocznych. Działanie n.J. polega na przenoszeniu końcem języka substancji
zapachowych z przedmiotów lub z powietrza do wnętrza tego narządu, gdzie za
cje te docierają do nat węchowego,       wyścielaj ściany kieszonek (po wci? ciu języka do pyska, jegoil dwojone końce przyleg;
ujść n.J.). U ->7,olwi org jest mały i słabo wyks ny, w przeciwieństwie do > szczurek, a zwłaszcza -MI u których rozdwojony na cu język jest
szczególnie'1 chliwy. U -^-krokodyli na ten nie występuje. N.J. st wi urządzenie dodatkowe sprawniające na ogół do rozwinięty zmysł węchu
dów, którego receptory dują się także w jamie wej. Stąd jaszczurki i mają znacznie lepszy od ir gadów zmysł węchu, poz\ jacy im tropić
niewidoczną! nich ofiarę, doskonale ro;
znawać pokarm, wrogów' osobniki płci odmiennej.
narząd linii bocznej
zmysłowy występujący u larw płazów i u niektód płazów dorosłych. Reagujej na ruch wody. U -upłazów! stępuje w postaci otwara na zewnątrz,
oddzielnych, k| kowatych zagłębień w sk6J zwanych neuromastami. Kq ułożone są wzdłuż obu bolj ciała, tworząc pojedyncze'] nie, ciągnące się
od głowy1;
do końca ogona. U płazów] jedyncze kubki składają si kilku właściwych koma czuciowych. Komórki te n kształt gruszkowaty i zat czone są
pręcikami czucio mi, sterczącymi do wnę kubka wypełnionego wód płaza przebywającego w dowisku wodnym. Komd czuciowe otaczają komo
zrębowe, pozbawione pręciki
jest od reszty komórek naskórka niskim kołnierzem, będącym tworem tegoż naskórka. Komórki czuciowe oplata gęsta sieć włókien nerwowych,
których ośrodek znajduje się w mózgu, w tzw. wzgórku słuchowym. Zarówno u larw, jak i u dorosłych -upłazów ogoniastych, prowadzących
lądowy tryb życia, n.l.b. ma podobną budowę, różni się zaś tym, że u okazów dorosłych kubki są głębsze i komórki czuciowe są bardziej ukryte w
skórze niż u form larwalnych. Natomiast w okresie godów, kiedy dorosłe płazy ogoniaste przebywają w wodzie, kubki ich n.l.b. spłycają się,
dzięki czemu łatwiej wnika do nich woda. Dla form dorosłych znajdujących się na lądzie n.l.b. nie ma żadnego znaczenia. N.l.b. jest dobrze
wykształcony u larw wszystkich płazów oraz u dorosłych płazów ogoniastych, natomiast brak go u dorosłych -upłazów bezogonowych. Wyjątek
pod tym względem stanowi afrykański płaz bezogonowy -oplatana, który prowadzi ściśle wodny tryb życia. N.l.b. pozwala wyczuwać prądy oraz
wszelkie drgania wody (co umożliwia pełną orientację w środowisku wodnym nawet Przy słabej widoczności, np. w mętnej wodzie lub w nocy),
pozwala zauważyć poruszającą się zdobycz, zbliżanie się jakiegoś zwierzęcia lub ominąć niewidoczną przeszkodę.
narząd policzkowy, jamka po-uczkowa, oko termiczne — na-^ąd zmysłu termicznego wy-^ępujący wyłącznie u węży z rodziny
-ogrzechotnikowa-tych. N.p. jest narządem pa-^ystym i ma postać silnie Wgłębionej jamki lub krótkiej "ruzdy. Twory te położone są Po obu
stronach głowy, między
otworem nosowym a okiem. Dno jamki pokrywa błona, do której dochodzą liczne zakończenia nerwowe. Działanie n.p. polega na odbieraniu
promieniowania cieipnego (podczerwonego), którego źródłem jest ciało jakiegoś małego ssaka. Dzięki n.p. grzechotnik w ciemnościach nocnych
(lub sztucznie oślepiony) nieomylnie odnajduje ofiarę, mimo że jej nie dostrzega wzrokiem. Narząd ten jest wyraźną cechą adaptacyjną,
umożliwiającą sprawne zdobywanie pokarmu w czasie nocnych łowów.
narząd równowagi —>-narząd Rusconiego.
narząd Rusconiego, narząd równowagi, narząd balansowy, haczyki — narząd mający postać 2 cienkich, dość sztywnych, prostych,
nitkowatych tworów skórnych (każdy długości ok. l mm), wyrastających po obu bokach głowy młodych kijanek niektórych gatunków -upłazów
ogoniastych, np. tra-szek, oraz u kijanek jednego gatunku płazów bezogonowych, mianowicie u -oplatany. N.R. jest wytworem naskórka, każda z
jego nitek ma końce bu-ławkowato rozdęte, w których znajdują się duże skupienia jednokomórkowych gruczołów śluzowych, zwanych
-»-gruczo-łami Leydiga. W każdym z tych wyrostków wypełnionych tkanką łączną biegną 2 naczynia krwionośne — tętnica i żyła — łączące się
ze sobą u szczytu wyrostka. Wyrostki skierowane są na boki, dzięki zaś skurczom mięśni znajdujących się u ich podstawy mogą one wykonywać
niewielkie ruchy. U zarodka fraszki n.R. pojawia się równocześnie z zawiązkami skrzeli zewnętrznych, wcześniej od zawiązków przednich koń-
narządy gwiaździste
narządy wzroku gadów
czyn, a na krótko przed opuszczeniem osłon jajowych przez młodą larwę. Po wykluciu się kijanki z osłon gajowych n.R. osiąga maksymalną
wielkość, z chwilą zaś wykształcenia się przednich odnóży zostaje całkowicie zresorbowany i znika bez śladu. Zatem pełny rozwój n.R. przypada
na okres, w którym przednie odnóża kijanki znajdują się dopiero w stadium morfologicznego różnicowania, a resorpcja następuje wówczas, gdy
przednie odnóża larwy zaczynają funkcjonować. N.R. służy młodej kijance, nie umiejącej jeszcze sprawnie pływać i nie mającej odnóży, do przy-
klejania się do różnych przedmiotów, przede wszystkim do pędów roślin wodnych, w akwarium zaś nawet do powierzchni szyb. Przyklejanie to
następuje dzięki lepkiemu śluzowi, jaki pokrywa maczugowate końce n.R. Dzięki n.R. kijanka może zaczepić się nad dnem zbiornika wodnego,
na którym zwykle panują gorsze warunki bytu — brak światła, niższa temperatura wody, mniejsza ilość tlenu rozpuszczonego w wodzie
(pochłanianego przez rozkład nagromadzonej materii organicznej) — oraz gdzie czyha znacznie większa liczba wrogów. Ponadto n.R. uzupełnia
oddechową funkcję skrzeli (gdy są one jeszcze słabo rozwinięte) oraz pełni rolę równoważników umożliwiających kijance lepsze utrzymywanie
równowagi zarówno w czasie jej ruchu, jak i chwilowego pobytu na powierzchni dna.
narządy gwiaździste ->-grzbie-toród amerykański.
narządy słuchu i równowagi gadów. U większości gadów n.s. i r. są dobrze rozwinięte i wykazują szereg cech adaptacyjnych do warunków śi
wiska lądowego. Składają;;
z ucha środkowego i wev' trznego. Ucho zewnętrzne stępuje jedynie u ->-krokoi Otwór ucha środkowego pr krywa od zewnątrz błona i benkowa,
za którą znajdujej jama bębenkowa połączeni gardzielą za pośrednictw trąbki słuchowej, czyli pi wodu Eustachiusza. W jai bębenkowej
występuje kos słuchowa (stapes) w post pręcika kostnego, który pr rasta jednym końcem do t ny bębenkowej, drugim końcem przylega do błony <
graniczającej ucho środko od wewnętrznego. Ucho \ wnętrzne (obejmujące narzs zmysłu słuchu, jak i równon gi) mieści się w tzw. błędnil
błoniastym, otoczonym puszl kostną. Najbardziej istotnył składnikami błędnika są po! czone ze sobą 3 kanały półK listę oraz przewód i woreczi
endolimfatyczny. Wypełnić! są one endolimfą, wewnętrzi zaś ich ściany wyścielają k mórki zmysłowe. Fale glosom rozchodzące się w powietr
wprawiają w drganie bło bębenkową, która przekazi je za pośrednictwem kolumie ki słuchowej do przestrzeni ( rylimfatycznej, otaczającej cho
wewnętrzne i wypełnior perylimfą. Z kolei drgania f rylimfy przekazywane są ścii nie błędnika, ta zaś powoduj] drgania endolimfy. W końc
drgania te, przechwytywari przez odpowiednie słuchowca komórki zmysłowe, dochod;^| za pośrednictwem nerwów 4^^ odpowiedniego ośrodka
w mól gu, gdzie rejestrowane są J postaci wrażeń głosowych. Pod łożem odczucia braku równej wagi wynikającego ze zmiana położenia ciała jest
nacisk er| dolimfy na jeden z 3 kanałó^
półkolistych,      ustawionych względem siebie pod kątem prostym. Nacisk ten powoduje podrażnienie odpowiednich zakończeń nerwowych
przekazywane do ośrodka w mózgu, co wywołuje określone reakcje ruchowe, umożliwiające powrót ciała do położenia równowagi. U -»-żółwi,
-Aatterii i u
->-węży brak ucha środkowego (błony i jamy bębenkowej), a jako pozostałość ucha środkowego występuje jedynie kolumienka słuchowa. Gady
te są głuche.
narządy słuchu i równowagi płazów. U wszystkich płazów brak ucha zewnętrznego. U
-upłazów ogoniastych, -upłazów beznogich oraz u niektórych niżej uorganizowanych
-upłazów bezogonowych (np. u
->-kumaków i ->-grzebiuszkowa-tych) brak też ucha środkowego (błony bębenkowej, jamy bębenkowej i kostki słuchowej). W związku z tym
płazy te są prawdopodobnie głuche. U płazów ogoniastych i beznogich jest to zrozumiałe, gdyż płazy te głosu nie wydają, jednak u pozostałych,
wymienionych wyżej płazów trudno to wyjaśnić, wydają one bowiem, zwłaszcza podczas godów, charakterystyczne głosy. U przeważającej
większości płazów bezogonowych występuje dobrze rozwinięte ucho środkowe, przystosowane do warunków lądowego środowiska. Ucho
środkowe składa się m.in. z błony bębenkowej kształtu kolistego, rzadziej owalnego. Wielkość błony bębenkowej oraz jej widoczność jest
rozmaita; u niektórych gatunków trudno ją zauważyć. W skład ucha środkowego wchodzi również obszerna jama bębenkowa, łącząca się z
gardzielą przewodem Eustachiusza, oraz jedna
kostka słuchowa, przylegająca jednym końcem do błony bębenkowej, drugim zaś — do błony zasłaniającej otwór jamy błędnika. U wszystkich
płazów uszy wewnętrzne (w tym narządy równowagi) są dobrze rozwinięte. Poza drobnymi szczegółami mają one budowę analogiczną do
budowy uszu wewnętrznych pozostałych kręgowców, w tym również gadów. Kijanki płazów nie mają uszu środkowych tylko uszy wewnętrzne.
Zob. też: narządy słuchu i równowagi gadów.
narządy wzroku gadów. U
większości —>-gadów oczy są dobrze wykształcone i (podobnie jak u wszystkich kręgowców) zawierają twardówkę przechodzącą na przedzie
oka w przezroczystą rogówkę, leżącą pod nią naczyniówkę przechodzącą w tęczówkę oraz siatkówkę zawierającą czopki i pręciki będące
komórkami zmysłowymi wrażliwymi na światło. Siatkówka wyściela od wewnątrz dno i boki gałki ocznej. Otwór w tęczówce — źrenica — ma
rozmaity kształt, np. okrągły, owalny, poziomo lub pionowo szparowaty, powycinany, nieregularny itp. W tyle za nią znajduje się dobrze
wykształcona soczewka, Ako-modacja odbywa się zarówno przez zmianę położenia soczewki względem siatkówki, jak i przez zmianę kształtu
soczewki. Do dna obu gałek ocznych i do siatkówki wnikają nerwy wzrokowe. Tak jak u innych kręgowców, wnętrze gałki ocznej wypełnia
półpłynna, przezroczysta substancja, zwana ciałem szklistym. W oczach niektórych gadów, w miejscu przejścia twardówki w rogówkę, znajduje
się pierścień kostny złożony z 14 małych, regularnych, płaskich kostek
narządy wzroku płazów
usztywniających przednią powierzchnię oka. Na dnie oka znajduje się niewielki, silnie unaczyniony i pokryty ciemnymi komórkami barwnikowy-
mi wzgórek skierowany ku soczewce. Jest to zawiązek tzw. grzebienia występującego u ptaków, a chroniącego oko przed rażącymi promieniami
świetlnymi. Oczy gada opatrzone są dobrze rozwiniętymi i ruchomymi powiekami — górną i dolną. Poza tym występuje jeszcze trzecia powieka,
tzw. błona migawkowa, przytwierdzona do dośrodkowego kąta oka, a przesuwająca się w kierunku poprzecznym (bocznym) do ruchu powiek. U
wielu jaszczurek (np. —>-scynki) oraz u
-)-węży powieki są zrośnięte, przezroczyste i tworzą tzw. okulary. Niektóre z obecnie żyjących gatunków gadów (—-hat-teria) lub ich zarodki
(->]a-szczurki) mają dobrze rozwinięte ->-oko ciemieniowe.
narządy wzroku płazów. U
wszystkich -upłazów o lądowym trybie życia oczy są dobrze wykształcone i podobnie zbudowane jak u innych kręgowców. W skład oczu
wchodzi m.in. twardówka przechodząca w przezroczystą rogówkę, naczyniówka bogato wyposażona w naczynia krwionośne i przechodząca na
przedzie oka w rozmaicie zabarwioną tęczówkę oraz siatkówka, w której znajdują się komórki zmysłowe
— czopki i pręciki. Źrenice u różnych gatunków mają rozmaity kształt, najczęściej jednak poziomo lub pionowo o-walny, rzadziej trójkątny lub
nieregularny. Za tęczówką znajduje się dobrze rozwinięta, spłaszczona, dwuwypukła soczewka. Oczy mają zdolność akomodacji, która
następuje tylko wskutek przesuwania
nurzaniec błotny
soczewki ku przodowi albo fania jej bez zmiany kszt soczewki. Przemieszczenie czewki odbywa się za pom połączonych z nią mieś Wnętrze oczu
wypełnia cis szkliste. Brak zawiązka grs hienia. U -upłazów bezogom wych występują niejednakov rozwinięte powieki — górn znacznie mniejsza
i nieruehi ma, oraz dolna, duża i ruchł wa, często przezroczysta, kto] przesuwając się ku górze osła' nią całą przednią powierzchni gałki ocznej.
Oczy ->-płazófl ogoniastych, zwłaszcza prowa. dzących wodny tryb życia, wy. kazują nieco niższy stopief. rozwoju. Soczewka oka, podo-i bnie
jak u ryb, jest kulista,. obydwie zaś powieki — górnaj^ i dolna — mniej więcej jedna-;
kowej wielkości, są nieruchome. U niektórych płazów;
(-^-odmieniec jaskiniowy, -^-salamandra teksaska, —.-marsz-, czelec pierścieniowy) oczy są;
uwstecznione i ukryte pod skórą, u innych zaś (-^-syrena ja-szczurowata, -s-grzbietoród a-merykański) oczy są normalnie wykształcone, lecz
zupełnie pozbawione powiek. Również larwy płazów mają dobrze rozwinięte oczy, ale brak im powiek, co stanowi cechę rybią.
neotenia — zjawisko występujące m.in. u płazów, a polegające na uzyskiwaniu dojrzałości płciowej oraz zdolności rozmnażania się w stanie lar-
walnym (n. pełna albo zupełna) lub na nadmiernym przedłużaniu się życia larwalnego, jednak bez zdolności rozmnażania się (n. niepełna albo
niezupełna). U płazów n. pełna wynika z braku odpowiedniej reakcji tkanek ich larw na hormon tarczycy — tyroksynę przy normalnie
wykształconym gruczole tarczowym lub wynika z niedorozwoju bądź nienormalnej funkcji tarczycy przy zachowaniu zdolności reagowania
tkanek na hormon tego gruczołu. Pierwszy z tych czynników stanowi właściwość gatunkową, zakodowaną genetycznie. Takich płazów, jak np.
-^-odmieniec jaskiniowy, -»-am-fiuma 1 ->-syrena, występujących przez całe życie w stadium larwy, a mających dobrze wykształcone gruczoły
tarczowe, nie można zmusić podawaniem nawet znacznych ilości tyroksyny w pokarmie do przeobrażenia się. Tkanki wymienionych gatunków
nie reagują na hormon tarczycy. Gatunki te, nie znane jako formy lądowe, mają tzw. larwy stałe. Inne natomiast gatunki płazów, np. dość
pospolite w laboratoriach ambystomy (->-aksolotl), jakkolwiek w warunkach naturalnych pozostają przez całe życie w stadium larwy i roz-
mnażają się w tym stadium, to jednak mogą się przeobrazić w zdolne do rozrodu formy lądowe. W warunkach hodowlanych metamorfoza tych
gatunków następuje często już po jednorazowym podaniu niewielkiej ilości tyroksyny. Wynika z tego, że u płazów tych tarczyca nie jest w pełni
rozwinięta lub nie produkuje odpowiedniej ilości hormonu, lecz tkanki zachowały zdolność reakcji na ten hormon. U larw z objawami n. pełnej
występuje szata godowa, toki samców, składanie spermato-forów i jaj. Stosunkowo rzadkie zjawisko n. zupełnej znane Jest tylko u -upłazów
ogoniastych, natomiast dość pospolita n. niepełna występuje zarówno u płazów ogoniastych, Jak i bezogonowych. Powstawanie neotenicznych
form płazów mogą umożliwiać m.in.
panujące w środowisku życia larw, które hamują ich rozwój. Należą, do nich najczęściej albo brak odpowiedniej ilości pokarmu w początkowym
o-kresie życia larwy, albo zbyt niska temperatura wody, w której larwy żyją. Zwykle te czynniki działają wspólnie. Znakomitym tego
przykładem jest odkryty w 1959 nowy pod-gatunek ->traszki zwyczajnej. Triturus vulgaris borealis, zamieszkujący zimne, wysokogórskie jeziora
w północnej Szwecji, a występujący tylko w postaci neotenicznej.
nurzaniec błotny (Pelodytes punctdtMS) — gatunek płaza z rodziny -^-grzebiuszkowatych. Osiąga długość ok. 5 cm. Ma ciało krępe, głowę
płaską, skórę pokrytą drobnymi brodawkami. Na podeszwowej powierzchni tylnych odnóży brak rogowych modzeli. Źrenice oczu n.b. są
szparowate i pionowo ustawione, rezonatory — bardzo słabo rozwinięte i na zewnątrz niewidoczne. W okresie godów występują u samców małe,
ciemno ubarwione mo-dzele godowe, widoczne na 2 pierwszych palcach przednich kończyn, na przedramieniu i ramieniu oraz parzyste
mo-dzele na powierzchni brzusznej w okolicy mostka. Ubarwienie grzbietu jest bardzo zmienne, najczęściej szare, brązowe lub oliwkowe z
zielonkawymi, nieregularnymi plamami. Brzuch biały. N.b. zamieszkują tereny nizinne porośnięte roślinnością trawiastą i zaroślami. Żyją
przeważnie na wilgotnych albo bagnistych łąkach, na wrzosowiskach oraz wśród zarośli w dolinach rzek. Na lądzie zręcznie skaczą, podobnie jak
żaba, a w razie niebezpieczeństwa przywierają do ziemi.
'KT.t/i    ••w* f. -i n     rr/l/^lł-t/l^it^       •7*1 rfT"7olTV—
nurzańcowate
obrączkowiec z Florydy
wania się. Prowadzą lądowy i nocny tryb życia. Do wody wchodzą tylko w czasie godów, które odbywają w małych stawkach
silnie zarośniętych roślinnością. Pora godowa przypada na wiosnę, w południowych jednak obszarach występowania n.b.
istnieje jeszcze druga pora godowa, która przypada na jesień. Głos godowy samców jest bardzo słaby. Samice składają skrzek w
postaci krótkiego, grubego, pojedynczego, galaretowatego rulonu. Kijanki osiągają długość ok. 3 cm, wyjątkowo ok. 6 cm. N.b.
żywią się różnymi owadami, w tym gąsienicami, oraz dżdżownicami. Występują tylko w zachodniej Europie — w Hiszpanii,
Francji, Belgii i w północno-zachodnich Włoszech.
nurzańcowate (Pelodytidae) rodzina płazów z rzędu -»-pL zów bezogonowych. Rodzina nie jest wyodrębniana prą wszystkich
autorów, jedyn, zaś należący tu rodzaj oraz gatunki zaliczane są do rod;;
ny ->grzebiuszkowatych. W w różnieniu jednak od tych t. stataich, rodzaj nurzaniec (P< lodytes) wykazuje istotne róż nice w
budowie ciała. Krę krzyżowy jest wolny i łącz;
się z urostylem 2 kłykciami Kości tylnej kończyny, astra galus i calcaneus, są ze sob zrośnięte w jeden element ko stny, poza tym
na podeszwo^ wej powierzchni tylnej koniczyny nie ma rogowych mo-*l dzeli. N. występują w zachodni niej Europie (P.
punctatus) i na| Kaukazie (P. caucasicus).
O
obrąezkowee, amfizbeny (ATO-phisbaenźa) — podrząd gadów z rzędu -^łuskoskórych, jedna z najbardziej wyspecjalizowanych i równocześnie
najbardziej jpod względem budowy ciała uwstecznionych grup gadów. O. charakteryzuje swoisty, robakowato wydłużony kształt ciała, na całej
długości jednakowo gruby, na przekroju okrągły lub słabo grzbieto--brzusznie spłaszczony. Głowa o. jest mała, podobnej szerokości jak tułów,
pysk tępo zaokrąglony, zwężenie szyjne bardzo słabo zaznaczone lub nie występuje. O. mają mały otwór gębowy, przód szczęki mniej lub więcej
wydłużony, u niektórych gatunków grzbie-to-brzusznie spłaszczony, żuchwę znacznie krótszą, tworzącą razem ze szczęką rodzaj dłuta. Zęby są
duże i ostro zakończone, język krótki, szeroki, mięsisty. Szczątkowym oczom brak powiek lub w miejscu oczu występują tylko ciemne
punkty przysłonięte skórą, będące rezultatem nagromadzenia się pigmentu. Narządu słuchu nie widać z zewnątrz z powodu braku błon bębenko-
wych. O. mają funkcjonujące tylko l płuco, lewe. Ogon jest krótki, podobnie gruby jak tułów, wybitnie tępo zakończony, w związku z czym
niewiele odróżnia się kształtem od głowy. Głowę okrywają tarczki, pozostała zaś powierzchnia ciała pozbawiona jest łusek, tylko zaznaczają się
na niej głębokie, poprzeczne bruzdy tworzące na powierzchni tułowia i ogona liczne i regularnie u-łożone obrączki (stąd nazwa podrzędu).
Przednie kończyny
ClP<1i WY-słonInat f--, ł——"      '••'-
pięciopalczaste w porównaniu ; wielkością ciała nieproporcjonalnie małe, jednak mocne i opatrzone długimi pazurami. Tylko 3 meksykańskie
gatunki (z rodzaju Bipes) posiadają przednie kończyny, pozostałe natomiast gatunki o. w ogóle odnóży nie mają, przy czym istnieją u nich resztki
pasa barkowego i miednicowego albo nawet brak tych elementów zupełnie. Podobnie jak u innych gadów, u samców o. występuje zewnętrzny,
podwójny narząd kopulacyjny (hemipenes). O. są na ogół ja-jorodne, rzadziej — jajożywo-rodne. Większość gatunków o. ma jasne ubarwienie w
kolorach różowym, żółtawym, brązowym lub pastelowoliliowym, przy czym niektóre z nich pokryte są ciemnymi plamkami. Wylinkę zrzucają w
całości podobnie jak węże. Długość cia-la o. waha się u większości gatunków w granicach od 20 do 30 cm, a największe gatunki osiągają długość
70 cm. O. są ściśle przystosowane do naziemnego lub podziemnego trybu życia. Te ostatnie za pomocą specyficznych ruchów głowy i przedniego
odcinka tułowia ryją w ziemi chodniki, które zamieszkują. Na ziemi poruszają się prostoliniowym ruchem ciała, posługując się przy tym głównie
funkcją mięśni brzusznych. Na pokarm o. składają się m.in. rozmaite owady, zwłaszcza mrówki i termity, przy czym pewne gatunki o.
zamieszkują ich gnia-^a, do których składają swe isja. Poza tym o. pożerają wije, dżdżownice i inne małe zwierzęta bezkręgowe. O. prowadzą na
ogół skryty tryb ży-^a. Aktywne są przeważnie w nocy i podczas pogody deszczowej. Blisko połowa gatun-
tCim? r\ ^inrotctTMno na łrrmiłcal-
nych i subtropikalnych obszarach Ameryk, niemal wszystkie pozostałe — w tropikach Afryki, nieliczne — w północnej i południowej Afryce, na
Półwyspie Arabskim i w Azji Mniejszej, a tylko l gatunek żyje w południowo-zachodniej Europie. Podrząd o. obejmuje 2 rodziny, 19 rodzajów i
132 gatunki.
obrączkowiec europejski {Bla-nus cinereus) — gatunek gada z rodziny obrączkowców. Rośnie do długości 32 cm. Ma ubarwienie
szaroczerwonawe lub rdzawobrązowe, głowę małą, pysk zwężony, tępo ścięty, szczękę i żuchwę niemal równej długości, zwężenie szyjne
Obrączkowiec europejski
słabo zaznaczone, pozostałą część ciała robakowato wydłużoną, pokrytą regularnymi o-brączkami w liczbie ok. 150. O.e. 'pozbawiony jest
zupełnie oczu oraz odnóży. Prowadzi podziemny lub naziemny tryb życia. Chodniki w ziemi ryje za pomocą głowy. Często przebywa pod
kamieniami. Żywi się głównie wijami, a prócz nich innymi stawonogami. O.e. jest jedynym gatunkiem o-brączkowca występującym w Europie,
na Półwyspie Pire-nejskim.
obrączkowiec z Florydy (Rhi-neura floridana} — gatunek gada z rodziny obrączkowców. Rośnie do długości 30 cm. Ma ubarwienie jednolicie
białawe z różowym odcieniem i
odmieniec amerykański
odmieniec jaskiniowy
błyszczącą powierzchnię skóry. Robakowato wydłużone ciało pozbawione jest zupełnie odnóży i oczu. Skórę pokrywają liczne, wyraźnie
zaznaczone i regularnie ułożone obrączki. Tarczki na stosunkowo małej głowie są dobrze widoczne. Przód głowy jest grzbie-to-brzusznie
spłaszczony, ogon krótki, gruby i tępo ścięty, tak mało zewnętrznie różni się od głowy, że o. z F. nazywany jest niekiedy, o. dwugłowym. Ogólnie
biorąc, o. z F. przypomina kształtem ciała dużą dżdżownicę. Prowadzi on ściśle podziemny tryb życia. Zaostrzonym pyskiem ryje w wilgotnej
ziemi długie chodniki, w których porusza się zarówno do przodu, jak i do tyłu. Często jest wykopywany podczas prac ziemnych. Żywi się głównie
dżdżownicami, a ponadto rozmaitymi owadami, zwłaszcza termitami i mrówkami. Z początkiem wiosny samica składa 2 silnie wydłużone jaja,
otoczone pergamino-watymi osłonkami. O. z F. występują wyłącznie w południo-wo-wschodniej części Ameryki Północnej, na Florydzie.
odmieniec amerykański (Nec-turus maculosus) — gatunek płaza z rodziny odmieńcowa-tych (Proteidae) z rzędu -upłazów ogoniastych. Rośnie
do długości 43 cm. Jest gatunkiem neotenicznym, nie odbywa metamorfozy. Ma 3 pary skrzeli zewnętrznych. Wielkość skrzeli zależy od
warunków środowiska. U osobników żyjących w wodach zimnych i bogato natlenionych skrzela są małe i słabo rozwinięte, natomiast u
osobników żyjących w wodach stojących, ciepłych i ubogich w tlen, skrzela są duże i silnie krzaczaste. Duża, płaska i szeroka głowa, o.a. kończy
się tępo ściętym pys Masywny tułów przecho< krótki, bocznie spłasa ogon. Odnóża są dobrze
Odmieniec amerykański ,|
winietę i mają po 4 palce. posiada małe, jednak norr nie wykształcone oczy. Ul wienie jego grzbietu jest szj lub rdzawobrązowe z mały)
okrągłymi, ciemnobrązowy plamami. O.a. żyje w je| rach, nie wysychających 6 żych stawach, strumieniad rzekach z czystą wodą, pri ważnie z
piaszczystym dnen obficie zarośniętych rośltni ścią wodną. Prowadzi noC tryb życia. Żywi się rozmai" mi organizmami wodnymi, skorupiaki,
larwy owadów, maki, małe ryby, kijanki;
zera również ikrę ryb i skrzi płazów. Pora godowa przyp da na jesień, rzadziej na wio nę. Zapłodnienie jaj jest w wnętrzne i zachodzi za porno
-,-spermatoforów zbieranyl przez samice wargami kloaka nymi. W maju lub czerwcu si mice składają po kilkadziesil jaj, z których każde
otacza;
galaretowate, przezroczyste < słonki. Średnica jaj w otocaf kach wynosi 5 do 6 mm. Jajj przyklejane są obok siebie pd jedynczo do pędów roślfl
wodnych lub do spodniej pd wierzchni kamieni. Samice d piekują się jajami aż do wył lęgu larw. W zależności o< temperatury wody rozwój ja
trwa od 38 do 63 dni. Swież< wylęgłe larwy mierzą 22 di 23 mm i mają dobrze rozwinięto nrzednie i tylne odnóża ora:
skórne fałdy larwalne otaczające ogon. Dojrzałość .płciową uzyskują po 5 latach życia, przy długości ok. 20 cm. W Ameryce o.a. nazywane są
“psami wodnymi" z powodu Zdolności wydawania głosu szczekającego psa. O.a. występują we wschodnich obszarach Ameryki Północnej, od
Kanady aż do basenu rzeki Missisipi.
odmieniec jaskiniowy (Proteus anguinus) — gatunek płaza z rodziny odmieńcowatych (Pro-teidae), z rzędu -upłazów ogoniastych. Rośnie do
długości 30 cm. Jest gatunkiem neotenicznym, nie przechodzącym metamorfozy. Zachowuje' przez całe życie 3 pary dobrze rozwiniętych skrzeli
zewnętrznych. Ma parzyste, gładko-ścienne worki płucne, które są jednak nieczynne, i w związku z tym o.j. wydobyty z wody po krótkim czasie
ginie. Głowa o.j. jest silnie wydłużona, pysk spłaszczony, tępo ścięty, tułów nieproporcjonalnie długi, cienki, wałkowaty, ogon krótki, bocznie
spłaszczony. Odnóża są słabo rozwinięte, krótkie i cienkie, przednie trzypalczaste, a tylne dwupalczaste. Szczątkowe, zarośnięte skórą oczy prze-
świtują przez nią w postaci ciemnych punkcików. Ubarwienie ciała jest jasnoróżowe lub jasnożółtawe, z powodu braku melanoforów, często z
niałymi, okrągłymi, żółtymi lub
Odmieniec jaskiniowy
szarymi plamkami. Skrzela '"nają krwistoczerwony kolor. 0-J- żyje wyłącznie w podziemnych, zimnych, czystych, bogatych w wapń wodach gór
krasowych, płynących w grotach, jaskiniach i korytach podziemnych rzek, gdzie przebywa w zupełnych ciemnościach. Temperatura wód, które są
środowiskiem życia o.j., waha się w granicach od 6° do 15°C. Poza grotami o.j. występuje bardzo rzadko i tylko przypadkowo. Ma to miejsce
wówczas, gdy wskutek silnych opadów deszczu zostaje uniesiony z wezbranymi, podziemnymi wodami na powierzchnię ziemi. O.j. umieszczony
w świetle dziennym jest wyraźnie zaniepokojony i stara się ukryć w miejscu zacienionym. Reakcja ta jest wynikiem wrażliwości na światło całej
powierzchni skóry. O.j. żywi się rozmaitymi skorupiakami i robakami. Jest bardzo wytrzymały na brak pokarmu, którego może nie pobierać przez
szereg miesięcy. W warunkach naturalnych przy temperaturze wody ok. 15°C samica o.j. rodzi 2 larwy długości 9 do 12 mm. W hodowli przy
temperaturze ok. 20°C samica składa 12 do 80 jaj, których rozwój trwa ok. 90 dni. Świeżo wylęgłe larwy mierzą 20 do 22 mm i są dość podobne
do form dorosłych. Różnią się od tych ostatnich lepiej rozwiniętą płetwą ogonową, której fałd grzbietowy sięga aż do połowy tułowia, lepiej
widocznymi o-czami oraz otworem gębowym przesuniętym pod spód pyska. O.j. w warunkach hodowlanych rozpoczynają gody dopiero
wówczas, gdy w akwarium z przepływającą i zimną wodą zostaną umieszczone okruchy wapiennych skał. Jaja bywają składane już przy
temperaturze wody wynoszącej 11,5°C. Jaja, którymi opiekuje się samiec, są przyklejane do powierzchni kamieni. Zapłodnie-
odmieńcowate
okularowiec pannoński
nie jaj jest wewnętrzne. O.j. występuje wyłącznie w podziemnych grotach Jugosławii. Jest on płazem rzadkim i podlega całkowitej ochronie.
odmieńcowate (Proteźdae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów ogoniastych. Biologiczną właściwością o. jest występowanie przez całe życie w
stadium larwy, zdolnej do rozmnażania się. Wiąże się to ze zjawiskiem -rfieotenii, wszystkie bowiem gatunki o. nie przechodzą metamorfozy,
lecz jako osobniki dorosłe posiadają w pełni rozwinięte 3 pary skrzel zewnętrznych, prócz tego po 2 szczeliny skrzelowe z każdego boku głowy i
larwalną strukturę skóry. Podawanie hormonu tarczycy nie powoduje u o. przeobrażenia się. Niezależnie od obecności skrzel o. mają również
płuca, którymi jednak nigdy nie oddychają. O. przebywają stale w .wodzie w bardzo różnych zbiornikach wodnych, w tym również w zbiornikach
wód jaskiniowych. O. mają silnie wydłużone ciało opatrzone 2 parami kończyno rozmaicie zredukowanej liczbie palców, zarówno w przednich,
jak i w tylnych odnóżach. Niektóre kości aparatu gębowego również ulegają u nich redukcji. Jeden z gatunków (-^odmieniec jaskiniowy) nie
posiada powiek. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne za pomocą -»-spermatoforów. Rodzina o. obejmuje 2 rodzaje i 6 gatunków. Występują one w
południowej Europie (rodzaj Proteus) oraz w Ameryce Północnej (rodzaj Necturus, obejmujący 5 gatunków).
oko ciemieniowe — trzecie, normalnie wykształcone oko, położone w otworze znajdującym się w czaszce między kośćmi
ciemieniowymi, połączone wem wzrokowym z ośrod' wzrokowym w mózgu. występowało u wielu pr tywnych płazów i gadów L, cych w erze
paleozoicznei mezozoicznej, o czym świad wyraźny otwór ciemienio istniejący w czaszkach kopalnych kręgowców. Z giem ewolucji zarówno jak
i otwór ciemieniowy . gły zanikowi. Obecnie jedyn współczesnym gadem, u l rego zachowało się normaL wykształcone o.c., jest —>-hat ria. U
niektórych innych (, dów, np. u -^-waranów, ->-1^ wanów, ->-scynków, istnieje j szcze w czaszce otwór cierni niowy, u wielu zaś jaszczur!
występuje ponadto szczątkom o.c. U pozostałych gadów, po tym u ptaków i ssaków, po2 stałością po o.c. jest szyszyni;
Sądząc z budowy o.c. u hatt< rii, zwierzęta mające ten orga odbierały nim takie same wrą żenią wzrokowe jak pozostał" mi oczami, widziały więc
3 czarni.
oko termiczne ->.narząd polic!
kowy.                    '
okularnik -»-kobra indyjska.
okularowiec (Ablepharus) -rodzaj gadów z rodziny -»-scyn ków. Obejmuje ok. 32 niewielkie i bardzo małe gatunki. O charakteryzują zrośnięte
ze sobą, przezroczyste powieki, tzw;
okulary, podobne do “okularów" węży, krótkie i słabo rozwinięte odnóża (u większość gatunków pięciopalczaste, u niektórych dwu-, trzy- lut
czteropalczaste),     wydłużone walcowate ciało bez widoczne-| go przewężenia szyjnego orażj długi ogon. O. poruszają siej wijącymi ruchami
ciała, podob-jj nie jak węże. Żyją na terenach!
trawiastych, piaszczystych, kamienistych, wśród rumowisk skalnych, między korzeniami i konarami zwalonych drzew, w wykrotach itp. Są
jajorodne lub jajożyworodne. Żywią się drobnymi stawonogami i mięczakami. Występują w południowej Europie (na Półwyspie Bałkańskim), w
Afryce, na Madagaskarze, w środkowej Azji, w Australii, na Nowej Gwinei oraz na wyspach Oceanu Spokojnego.
okularowiec alajski (Ablepharus alaźcus) — gatunek gada z rodzaju -»-okularowca. Rośnie do długości 8 cm. Samice są większe od samców.
O.a. ma ubarwienie grzbietu szarooliw-kowozielone, na którego tle występują 4 wzdłużne rzędy jasnych kresek. Żyje na trawiastych i
kamienistych stokach gór i w dolinach górskich. Od czerwca do sierpnia samice rodzą po 2 do 6 młodych. O.a. dochodzi w górach do wysokości
3800 m n.p.m., gdzie w niektórych rejonach (Pamir, Góry Ałajskie, Tien-szan) jest jedynym gatunkiem gadów żyjącym na tak znacznej
wysokości. Występuje w środkowej Azji.
okularowiec azjatycki (Able-
P?iarus brandtź) — gatunek gada z rodzaju -»-okularowca. Rośnie do długości 6 cm. Samice ^ą większe od samców. Typowo ubarwione okazy
mają sza-rooliwkowe tło grzbietu, na którym występują 3 wzdłużne, wąskie, ciemne linie, z boków zaś tułowia — pojedyncze, siemnoszare pasy z
rzędami Jasnych plamek pośrodku. Ogon Pokrywają na przemian ciemne 1 Jasne plamki, ułożone poprzednie. O.a. zamieszkuje tereny 0
wilgotnym podłożu, porośnię-te drzewami i krzewami. U-^rywa się w rozmaitych ziemnych zakamarkach, do których wpełza za pomocą
wężowych ruchów ciała, przy czym odnóża przylegają ściśle do boków tułowia. Składanie jaj na nizinach odbywa się z końcem kwietnia, w
górach — w czerwcu i lipcu. Liczba składanych jaj (długości 9 do 10 mm) wynosi najczęściej 3 do 4, a nie przekracza 6 sztuk. Młode, dopiero co
wylęgłe z jaj, mierzą ok. 20 mm. -O.a. dochodzi w górach do 2500 m n.p.m. Występuje w środkowej Azji, Azji Mniejszej, Iraku i północno-
-zachodniej części Iranu.
okularowiec karłowaty (Able-
pharus grayanus) — gatunek gada z rodzaju -^.okularowca. Rośnie do długości 4 cm. Stanowi najmniejszy gatunek z rodziny scynków. Pokrojem
i ubarwieniem przypomina ->o-kularowca azjatyckiego. Występuje w południowej i połud-niowo-zachodniej Azji — w Indiach, Afganistanie,
Tadżykistanie i Iranie.
okularowiec pannoński (Able-pharus pannonicus, obecnie A. kitaibelii} — gatunek gada z rodzaju ->-okularowca. Rośnie do długości 11 cm.
Ogólnym pokrojem ciała przypomina
-»-padalca. Ma oliwkowobru-natne ubarwienie, które zdobią biegnące środkiem grzbietu 2 czarne paski lub kilka do kilkunastu rzędów czarnych
kresek. O.p. porusza się zwinnymi, wężowatymi ruchami. Żyje na terenach trawiastych lub trawiasto-piaszczystych, gdzie prowadzi skryty tryb
życia. Jest gadem jajorodnym. Występuje w południowej Europie (na Węgrzech, w Rumunii,, Bułgarii, Grecji, Jugosławii i Albanii) oraz w Azji
Mniejszej i w północnej części Półwyspu Arabskiego.
okularowiec pustynny
padalcowate
okularowiec pustynny (Abie-pharus deserti) — gatunek gada z rodzaju —>-okularowca. Rośnie do długości ok. 6 cm. Ubarwienie jego grzbietu
jest najczęściej jednolicie szaro-oliwkowe z zielonawym odcieniem, bez wzdłużnych pasów. Z boków głowy, od nozdrzy poprzez oczy i z boków
tułowia biegną pojedyncze rzędy ciemnoszarych plam przechodzących na ogon. O.p. żyje na obszarach pustynnych, piaszczystych i kamienistych,
porosłych skąpą roślinnością kserofitycz-ną, a także na terenach uprawnych, w winnicach i sadach. Ukrywa się pod kamieniami, w szczelinach
gruntu i w norach gryzoni. Potrafi wspinać się na drzewa. Na nizinach z końcem maja, a w górach w czerwcu i lipcu samica składa 3 do 6 jaj
długości ok. 9 mm. Młode, długości 15 do 20 mm, pojawiają się w sierpniu. O.p. dochodzą w górach do 3000 m n.p.m. Występują wyłącznie w
środkowej Azji.
okulary -»węże.
Opisthogłypha — grupa gatunków węży z rodziny -»-wężowa-tych, mająca l lub kilka par nieruchomych zębów jadowych, większych od
pozostałych i osadzonych w tyle szczęki za innymi zębami. Każdy ząb jadowy opatrzony jest na przedniej powierzchni wzdłużną rynienką lub
rowkiem, którymi spływa jad do rany zadanej w momencie ukąszenia ofiary. Wąż o takim typie uzębienia jest groźny jedynie w tym wypadku,
jeśli zdoła uchwycić ofiarę głęboko paszczą. Tylko wówczas bowiem umieszczone w tyle szczęki zęby jadowe dosięgają ciała ofiary i spełniają
swoją rolę. Stąd znane są liczne przypadki pokąsań ludzi przez jadowite węże z ] py O., które okazały się źli nie niegroźne w skutkach związku z
tym węże o omói nym wyżej typie uzębieni kreślą się mianem węży runkowo jadowitych. Póki węży z grupy O. stano głównie małe zwierzęta,
tylko takie są łatwo dosfc dla ich zębów jadowych. :
tym jad większości gatun jest bardzo słaby.
ostajnica nakrapiana (CT
des ocellatus) — gatunek z rodziny ->scynków. R do długości 25 cm. Ubarwię jej grzbietu bywa najczęśi jasnobrązowe z ciemnymi, regularnymi
plamkami. ma wydłużone, wężowate ( stosunkowo krótki ogon małe, kikutowate odnóża,! których każde opatrzone je,' palcami. Mimo zmarniał
kończyn porusza się bar szybko wężowatymi ruchs Porę godową odbywa 2 lub razy w roku. U samicy wys' puje prymitywne łożysko. jednym
miocie samica rodzi do 9 młodych długości ( 4 cm, które natychmiast po rodzeniu zagrzebują się w pi sku. O.n. występuje w połu niowej Europie
(w Grecji, Sardynii, Sycylii) oraz w p< nocnej Afryce i na Półwysi Arabskim (Tabl. 1/14).
ostajnica trójpalczasta (Chale des chalcides) — gatunek ga< z rodziny -»scynków. Osią;
długość 40 cm, z czego poło< przypada na ogon. Ubarwień jej grzbietu jest jasnopopiel te, brązowe lub oliwkowobr zowe, z kilkoma wzdłużnyH
ciemnymi pasami. Ma wężowi ty kształt ciała i silnie zredl kowane, cienkie kończyn przednie mierzące 8 mm, a ty ne — 12 mm długości.
Każd
odnóże wieńczą 3 szczątkowe, nie funkcjonujące palce. O.t. ;yje na terenach pokrytych trawiastą roślinnością, na wilgotnych łąkach, nieużytkach
itp. Jej pożywienie stanowią różne pająki, owady, gąsienice i małe ślimaki. Samica rodzi żywe młode, zwykle w liczbie do 15 sztuk. O.t.
występują na Półwyspie Apenińskim. Sardynii, na Sycylii oraz na terenie północnej Afryki.
otwory udowe — występują one wyłącznie u -^-jaszczurek na brzusznej powierzchni skóry okolicy udowej obu tylnych kończyn. Liczba o.u. na
jednej nodze wynosi przeciętnie kilkanaście i stanowi cechę gatunkową różnych jaszczurek. O.u. znajdują się w łuskach ułożonych w pojedynczy
rząd biegnący wzdłuż środkowej linii uda, od tarczki analnej do stawu kolanowego. Każdy z nich prowadzi do oddzielnego i stosunkowo dużego,
płaskiego, o nerkowatym kształcie gruczołu skórnego, którego dno wyściela kilkanaście warstw żywych komórek, owalnych na
przekroju i mających duże jądra. Komórki dolnych warstw mnożąc się przesuwają górne ich warstwy do wnętrza gruczołu, gdzie te ostatnie
stopniowo obumierają i zamieniają się w gęstą, mazistą substancję. Wypełnia ona szczelnie krótki i szeroki kanał, otwierający się na powierzchni
łuski. Substancja ta, żółtawego koloru, wydziela specyficzną, ostrą woń, dającą się łatwo wyczuć w zamkniętym pomieszczeniu, w którym
znajdują się jaszczurki. O.u. występują zarówno u samców, jak i u samic, jednak u tych ostatnich gruczoły udowe są nieczynne. Zapach wydziela-
nej substancji ma znaczenie sygnalizacyjne, umożliwia bowiem rozpoznawanie i odnajdywanie się jaszczurek płci odmiennej w okresie
godowym. Dla jaszczurek żyjących w gęstej, przyziemnej roślinności, a mających dobrze rozwinięty narząd zmysłu węchu (->-na-rząd
Jacobsona), sygnały zapachowe mają duże znaczenie. Po zakończeniu pory godowej czynność gruczołów udowych zanika.
P
Padalcowate (Anguidae) — rodzina gadów z podrzędu -^-jaszczurek. Należą do nich for-"ly małe i średniej wielkości, o rozmaicie
wykształconych odnóżach — w pełni rozwinię-^ch, szczątkowych lub całkowicie zredukowanych. U garnków opatrzonych kończynami brak
gruczołów udowych (-^otwory udowe). P. mają długi ogon, niezwykle łamliwy,
•Jednak nie podlegający całkowitej regeneracji. Rogowe
•srczki i łuski pokrywające
ciało podścielone są płytkami kostnymi pochodzenia skórnego. Utwory te tworzą razem rodzaj sztywnego pancerza, zmniejszającego
plastyczność ciała. Oczy opatrzone są rozdzielonymi, ruchomymi i nieprzezroczystymi powiekami. Dobrze rozwinięte i przeważnie ostre zęby
osadzone są bocznie (pleurodontyzm) na kościach szczęki i żuchwy. W czaszce zachował się otwór ciemieniowy, a u form bezno-gich występują
szczątki pasa
padalec zwyczajny
parotydy
barkowego i miednicowego. Charakterystyczną cechą morfologiczną, wspólną dla wszystkich, jest budowa języka, który składa się z 2 części:
przedniej — wąskiej, u różnych gatunków rozmaicie wciętej, oraz tylnej — grubej, mięsistej, tworzącej rodzaj pochwy, do której bywa wciągana
przednia część języka. P. wiodą lądowy tryb życia. Są jajorodne lub jajoźyworodne. Żywią się rozmaitymi drobnymi zwierzętami bezkręgowymi,
głównie owadami, ślimakami i dżdżownicami. Rodzina p. obejmuje ok. 10 rodzajów i 60 gatunków. Większość z nich występuje w Ameryce
Środkowej i Północnej, a pozostałe zamieszkują południowo-wschod-nią Europę, Azję Mniejszą, zachodnie Indie oraz północne obszary Afryki.
padalec zwyczajny (Anguis fragilis) — gatunek gada z rodziny ->-padalcowatych. Samce rosną do długości 45 cm, samice — do ok. 55 cm. P.z.
ma ciało wężowato wydłużone, na przekroju okrągłe, pozbawione zupełnie odnóży. Zwężenie szyjne nie występuje. Ogon jest słabo
wyodrębniony, a jego długość stanowi przeszło połowę <53—55%) długości ciała. Ogon łatwo odpada i po zabliźnieniu nie dorasta do pierwotnej
długości. Łuski grzbietowej i brzusznej powierzchni ciała mają ten sam kształt i podobną wielkość. Źrenice oczu są okrągłe, otwory uszne
bardzo małe i słabo widoczne. Ubarwienie grzbietu bywa brązowe w różnych odcieniach. U osobników typowo ubarwionych środkiem
grzbietu biegną 2 ciemne lub prawie czarne linie, ułożone blisko siebie i rozpoczynające się na pograniczu głowy i tułowia widełkowato nymi
końcami. Często . pują osobniki z 3 lub 5 mi oraz okazy jednolicie wionę bez linii. Znana je rzadka odmiana barwna| padalec turkusowy — p ^|
zowym kolorze grzbietu. wzdłużnych linii, pok] licznymi, małymi, jaskray bieskozielonymi plamka] wszystkich odmian bam brzuszna
powierzchnia samców jest , jasnopopieB u samic — ciemnopopielatd czarnej włącznie. Barwy goi we nie występują. U p.z.1 odróżnieniu od
-^-węży) isf" ją otwory uszne oraz ruch i nieprzezroczyste pow P.z. jest jajożyworodny. M_^ długości 8 do 10 cm rodzą;
jeszcze w osłonkach jajowy! wiotkich i przezroczysty które natychmiast po uroi" niu lub w chwili rodzenia gają rozerwaniu, a świeżo l dzone
młode zdolne są do niedzielnego życia. Pora go^ wa trwa od połowy kwie^ do połowy lipca. Ciąża t ok. 3 miesięcy. Rodzenie i-dych rozpoczyna
się z końc, lipca, lecz najczęściej przyt da na sierpień i począt września. Nieliczne sam" wydają potomstwo nawet październiku lub zimują
stanie ciężarnym. Liczba mł| dych rodzonych przez jedj| samicę waha się zwykle odj do 16 sztuk, wyjątkowo do f sztuk. P.z. jest jaszczurką!
aktywności zmierzchowej | nocnej. Żywi się owadart ślimakami i dżdżownicami. Z muje w rozmaitych ziemnyt kryjówkach, często gromadni
razem z innymi gadami, a taM że płazami. Występuje w ró nych środowiskach zarówno i nizinach, jak i w górach, gd2 sięga do wysokości 2200
n.p.m. W Polsce spotyka sJJ
p.z. na obszarze całego kraju. W Tatrach i na Babiej Górze znajdowano go do wysokości 1100 m n.p.m. P.z. zamieszkuje prawie całą Europę, w
tym również Alpy, a na Półwyspie Skandynawskim granica jego zasięgu przebiega niedaleko Koła Podbiegunowego. Poza tym występuje w
Turcji, w za-kaukaskiej części ZSRR, w Iranie, na Cyprze i na niektórych wyspach Morza Egejskiego. P.z., powszechnie posądzany o jadowitość,
należy niestety do gadów tępionych. Jest jednak nie tylko niejadowity, ale zupełnie bezbronny, podlega w Polsce całkowitej ochronie (Tabl. 1/9).
Parapsida — historyczna, nieaktualna już nazwa podgroma-dy wymarłych w erze mezozo-icznej, przeważnie morskich -^gadów, w których
czaszce występował l dół skroniowy, górny.
parotydy, gruczoły przyuszne, gruczoły zauszne — skupienia silnie rozwiniętych gruczołów jadowych,          wytwarzających substancje toksyczne
w postaci żółtawej, gęstej, mazistej i tężejącej na powietrzu wydzieliny o nieprzyjemnym zapachu. P. występują u płazów i mają kształt dużych,
nerkowatych tworów, znajdujących się po bokach głowy za oczami i sięgających aż poza okolicę skroniową. Największe p. istnieją u niektórych
-^-salamandrowa-tych oraz u wszystkich ->-ro-Puchowatych. Silnie piekący i gorzko-kwaśny jad zawiera między innymi 2 składniki o różnych
właściwościach — bu-fotalinę — CgłH^Oid — o działaniu zbliżonym do glikozydów nasercowych (np. ekstrakt z naparstnicy) oraz bufoteninę
mającą podobny skład chemiczny, ale działającą odurzająco względnie usypiająco i ha-lucynogennie. Znane są fakty, że niektóre prymitywne ple-
miona od setek lat używają startych na proszek, wysuszonych skór ropuch jako swoistego narkotyku. Dla psa śmiertelna dawka wysuszonego jadu
ropuchy wprowadzonego podskórnie wynosi 5 mg na l kg ciała; śmierć następuje po ok. 15 minutach. U psa, który ugryzł żywą ropuchę,
pierwszym charakterystycznym objawem działania jadu jest obfity, pienisty śli-notok. Toksyczne działanie jadu jest znacznie słabsze w
przypadku dostania się go do przewodu pokarmowego. Obliczono, że doustna śmiertelna dawka jadu dla dorosłego człowieka równa się tej ilości,
jaka zawarta jest w skórach 10 dużych ropuch. Mniejsze dawki trucizny wywołują senność, co przypisuje się działaniu bufoteniny. Powodują też
mdłości, duszność, bezwład (stężenie mięśni), hamują akcję serca, w przypadku zaś zetknięcia się z błonami śluzowymi lub spojówkami oczu,
wywołują ich ostre zapalenie. Natomiast odpowiednio małe dawki jadu działają uśmierzająco na bóle serca. Tę właściwość jadu ropuchy znali już
lekarze starożytnych Chin, pacjentom bowiem cierpiącym na serce podawali do spożycia kawałki wysuszonej lub sproszkowanej skóry tego płaza.
Starta na proszek sucha skóra ropuchy zastosowana w większych ilościach służyła też do sporządzania różnych trucizn. Jad produkowany przez
p. odstrasza naturalnych wrogów ropuch i salamander. Płazy te na widok napastnika nie mogą co prawda wydzielić samorzutnie ja-
pelomeduzy
du. Następuje to dopiero po mechanicznym podrażnieniu płaza, np. po uderzeniu go, ugryzieniu lub mocnym ściśnięciu. Taki mechaniczny uraz
(za pośrednictwem silnie rozgałęzionych zakończeń nerwowych oplatających p.) powoduje skurcz, włókien mięśniowych, również otaczających
każdy gruczoł, czego efektem jest wyciśnięcie jadu. Wówczas nieznaczna ilość jadu, jaka dostaje się na język napastnika, zmusza go do porzu-
cenia ofiary. Istnieją jednak zwierzęta (np. -^-zaskroniec zwyczajny), które nie reagują na jad ropuch i salamander i pożerają je.
pelomeduzy (Pelomedusźdae) — rodzina gadów z podrzędu ->-żółwi bokoszyjnych. Należą tu żółwie, które nie wciągają głowy w głąb pancerza,
lecz odchylają głowę w bok i układają ją między pancerzem grzbietowym a brzusznym. Kręgi szyjne mają na przedzie wyrostki poprzeczne,
które nie występują u ->-żółwi skryto-szyjnych. Podobnie jak u wszystkich żółwi bokoszyjnych na przedzie pancerza brzusznego znajduje się
nieparzysty, średniej wielkości wyrostek. P. zamieszkują rzeki oraz wody stojące. W okresie suszy zapadają w sen letni. P. występują na półkuli
południowej, w Afryce, Ameryce Południowej oraz na Madagaskarze.
pętówka babienica (Alytes ob-stetrźcaras) — gatunek płaza z rodziny        ->-ropuszkowatych. Rośnie do długości ok. 5 cm. Ma ciało silnie
grzbieto-brzusz-nie spłaszczone. Prawie całą skórę pokrywają małe brodawki, a jedynie na bokach tułowia występują pojedyncze rzędy dużych,
okrągłych brodawek. Źrenice oczu są sz rowate i pionowo ustawio:
a błony bębenkowe — sła widoczne. U samców brak r zonatorów. Na brzusznej p wierzchni dłoni znajdują się okrągłe modzele, na powier;
chni podeszwowej — l du okrągły modzel. Ubarwiei grzbietu bywa szare, szarobi zowe lub zielonkawe, z moz. ką czarnych i jasnych plami U
samic rzędy bocznych bri dawek mają kolor ceglasty lul pomarańczowy. Brzuch je:
białawy. P.b. zamieszkuje po( górza i góry do wysokości 151 m n.p.m. Przebywa na ten nach o sypkiej glebie, w ka' mieniołomach, wśród usypisi
kamieni Prowadzi ściśle lądowy i nocny tryb życia. V dzień kryje się wśród ziem' nych zakamarków — pod kas mieniami, w norach gryzom, w
chodnikach kretów — ora^ w norkach przez siebie wygrzebywanych za pomocą prze-ł dnich odnóży i końca pyskaj Długość tych norek dochodzi
niejednokrotnie do ok. l m, P.b. jest wytrzymała na brali wilgoci. Na lądzie skacze lut biega. Żywi się głównie owadami, m.in. gąsienicami orai
dżdżownicami. Gody p.b. trwa^ ją przez cały ciepły okres roku (od maja do września), Skrzek składany jest kilka-
platana
krotnie. Kojarzenie par, skła< danie jaj oraz ich zapłodnienia odbywa się na lądzie. Skrzek ma postać 2 krótkich, galaretowatych sznurów, z
których każdy zawiera od 20 do 60 jaj;
Samiec w stanie -»-ampleksus z samicą, po złożeniu przez nią jaj na lądzie, wsuwa do skrze-i ku tylne kończyny i odpo-;;
wiednimi ruchami powodujej owinięcie się sznurów skrzeku, wokół nóg. Następnie puszcza) samicę i mając spętane (stąd! nazwa rodzajowa)
odnóż
skrzekiem, chowa się do kryjówki. W tym stanie pozostaje przez okres 2 do 3 ty-
Pętówka babienica
godni, w którym to czasie następuje rozwój jaj aż do wyrośnięcia larw. Zawartość wody w galaretowatych osłonkach jaj uzupełniana jest albo
przez rosę w czasie żerowania samca w nocy, albo też samiec co pewien czas wchodzi na noc do wody i rano ją opuszcza. Gdy larwy są już
wyrośnięte, samiec wchodzi ze skrzekiem do wody, a wówczas kijanki opuszczają galaretowate osłonki jajowe. Jeśli skrzek zostanie przez samca
przypadkowo zagubiony na lądzie, jaja rozwijają się dalej, jednak do ukończenia całkowitego rozwoju konieczne jest dostanie się ich w
odpowiednim czasie do wody. Kijanki osiągają długość ok. 5 cm, wyjątkowo — 8 cm. Często zimują i przeobrażają się dopiero na drugi rok, w
tym przypadku długość ich ciała wynosi ok. 2,5 cm. P.b. występują na stosunkowo niewielkim i zwartym obszarze Europy — we Francji, Belgii,
Holandii oraz w Republice Federalnej Niemiec.
Pęz dwubarwny ->-wąż morski dwubarwny.
Plastron -^.żółwie.
plątana, żaba szponiasta (Xe-"opus laevis) — gatunek płaza z rodziny bezjęzycznych (Pi-pidae), z rzędu -upłazów bez-ogonowych. Długość
samic dochodzi do 12,5 cm, samców — do 8 cm. P. ma małą głowę, pysk szeroko zaokrąglony, masywny, ku tyłowi rozszerzony tułów oraz
nieproporcjonalnie grube i silnie umięśnione tylne kończyny. Małe, wystające i pozbawione powiek oczy z okrągłymi źrenicami, umieszczone na
grzbietowej powierzchni głowy, skierowane są wyraźnie ku górze. Pod oczami występują krótkie, nitkowate twory, przypominające swoim
wyglądem narząd dotykowy u płazów beznogich. Język nie występuje, podobnie jak u innych przedstawicieli bezjęzycznych. Długie i cienkie
palce przednich odnóży nie mają błon pływnych oraz gwiaździstych narządów dotykowych, typowych dla pokrewnego gatunku, ->grzbietoroda
amerykańskiego. Silnie rozwinięte i grube palce tylnych kończyn spięte są obszernymi błonami pływnymi, sięgającymi do końca palców. U samic
otwór klo-akalny zakrywają 3 fałdy skórne. Skóra jest gładka i śliska. Szczególnie charakterystyczne morfologiczne cechy p. stanowi
występowanie na 3 pierwszych palcach tylnych odnóży dużych, ostrych i czar-\lo ubarwionych pazurków ffifaz występowanie na skórze
boków tułowia dobrze rozwiniętego -^narządu linii bocznej, widocznego w postaci 2 rzędów kresek, ustawionych do siebie prostopadle. Ubar-
wienie grzbietowej powierzchni ciała jest dość różnorodne — jasnobrązowe lub oliw-kowozielone w różnych odcieniach, z dużymi, nieregularny-
mi, ciemnobrązowymi albo czarniawymi plamami, rozmaicie ze sobą połączonymi. P.
plątana
wykazuje również zdolność dostosowywania barwy grzbietu do barwy, a nawet desenia otoczenia. Brzuch ma jasno-
Platana
szary lub żółtawy, pozbawiony plam lub pokryty małymi, ciemnymi plamkami. P. prowadzi ściśle wodny tryb życia i na suchy ląd nigdy nie wy-
chodzi. Położona na ziemi porusza się powoli i bardzo niedołężnie, przy czym usiłuje skakać, natomiast w wodzie szybko i zwinnie pływa. Obec-
ność narządu linii bocznej wskazuje na wyraźną adaptację p. do życia w środowisku wodnym. P. zamieszkuje większe i bogato zarośnięte roślin-
nością zbiorniki wód stojących. W przypadku wysychania zbiornika wodnego początkowo wywędrowuje z płytszych miejsc do
głębszych, pełzając po błotnistym dnie. Po mu-listym i wilgotnym podłożu potrafi również przewędrować z jednego zbiornika do drugiego, jeśli
dzieli je niewielka odległość. Przeważnie jednak w okresie suszy p. zagrzebuje się w głębsze, wilgotne i chłodne warstwy mułu dennego i zapada
w letarg będący snem letnim. Z nastaniem pory deszczowej wygrzebuje się mułu i rozpoczyna życie c:
ne, przystępując do rozn żania. P. jest drapieżna i zwykle żarłoczna. Na poka:
jej składają się wszelkie orj niżmy wodne, które tylko j trafi połknąć (w tym równ własne potomstwo), a ponal padlina. Na zdobycz czati ukryta
na dnie zbiornika w< nego, gdzie zagrzebuje się mule palcami zakończonymi ' pazury. W hodowli chętnie ] biera duże kawałki świeże surowego
mięsa. Przy połyt niu pokarmu pomaga so palcami przednich odnóży, l dobnie jak to czynią inne p zy bezogonowe. Zarówno warunkach
naturalnych, jak w hodowli p. pobiera pokari wyłącznie pod powierzchni wody. W naturze składa ja;
kilka razy do roku, w warui kach hodowlanych — prz cały rok. U godujących sar ców pojawiają się na palcai przednich odnóży dobrze r winietę
modzele godowe 01 ujawnia się zdolność do v dawania donośnego głosu g' dowego, podobnego do głos^ rzekotki. W stanie -»-amplek. sus samce
trzymają samice pachwinach. Wówczas u oso! ników obu płci skóra grzbie pęcznieje, plamistość zaś stajć się bardziej kontrastowa i jaskrawa.
Gody, w tym kojarzenie par oraz składanie jaj, odbywają się tylko w nocy. Dorosła samica może złożyć łącznie do 15 000 jaj rocznie. Za-
płodnienie ich jest zewnętrzne. Jaja przyklejane są pojedynczo lub po kilka do pędów roślin wodnych, które samica przytrzymuje w tym czasie
tylnymi odnóżami. Średnica komórki jajowej wynosi ok. 3 mm. Przy temperaturze wody 22°C kijanki opuszczają osłony jajowe po 48 godzinach,
145
platonóg wężowaty
cały zaś ich rozwój odbywa się w czasie od 2,5 do 3 miesięcy, w tym przeobrażenie trwa od 15 do 20 dni. Kijanki opuszczające osłonki jajowe nie
mają już skrzeli zewnętrznych, gdyż pojawiają się one, a następnie zanikają w okresie życia zarodkowego, zatem jeszcze w osłonkach jajowych.
Poza tym kijanki p. posiadają szereg swoistych cech, brak im bowiem lejka około-gębowego, rogowych szczęk i rogowych ząbków. Za głową po
bokach ciała występują 2 otwory skrzelowe, na spodniej zaś powierzchni głowy, w okolicy otworu gębowego, widoczna jest parzysta gruczołowa
przylga, która wkrótce zanika. Wreszcie w pierwszych dniach życia kijanek p. wyrastają im w kątach otworu gębowego nitkowate twory będące
narządem równowagi (-^-narząd Rusconiego). P. jest jedynym gatunkiem płaza bezogonowe-go, u którego kijanki mają ten narząd. Na pokarm
kijanek składają się rozmaite mikroskopijnej wielkości organizmy wodne, jak wiciowce, jednokomórkowe glony, skorupiaki itp. Są one pobierane
razem z wodą, a następnie odcedzane na aparacie filtracyjnym, znajdującym się na łukach skrzelo-wych. W czasie pobierania pokarmu kijanki
przyjmują pionową pozycję dzięki odpowiednim ruchom płetwy ogonowej. Wyrośnięte kijanki p. oddychają częściowo płucami. Przeobrażenie
rozpoczyna się pojawieniem się przednich odnóży równocześnie z obu boków ciała. Odnóża przebijają ściany kieszonki skórnej nad otworami
oddechowymi, a więc nie Wydostają się przez te otwory. Po zakończonym przeobrażeniu Fnłode osobniki pozostają w wodzie. Ogólnie biorąc,
kijanki p. swoimi cechami i sposobem przeobrażania się upodobniają się do larw płazów ogoniastych. Zarówno dorosłe osobniki, jak i kijanki p.
doskonale znoszą warunki hodowlane, jeśli zapewni im się odpowiednio wysoką temperaturę wody (powyżej 20::C). W związku z małymi wyma-
ganiami pokarmowymi p., jak również w związku z właściwością rozmnażania się w każdej porze roku, p. należą do powszechnie hodowanych
zwierząt laboratoryjnych. Występują w południowej Afryce, sięgając na północ po Angolę i Kilimandżaro.
platonógr wężowaty (Pygopus
lepidopodus) — gatunek gada z rodziny płatonogów (Pygo-podidae), z podrzędu —^jaszczurek. Osiąga długość 60 cm. Ma pośrednie cechy
budowy ciała między budową -^jaszczurek i -t-węży. Ogólnym wyglądem upodobnia się do węża, jednak szereg cech zewnętrznych wyraźnie
wskazuje na jego r^y-należność do jaszczurek. P.w. jest wężowato wydłużony, o-*-"'. trzony smukłym ogonem, którego długość jest dwukrotnie
większa od długości reszty ciała. Ma słabo wyodrębnioną głowę, a tułów cienki, walcowaty. Grzbietową powierzchnię głowy pokrywają duże,
regularne tarczki, natomiast
Płatonóg wężowaty
boki głowy i pozostała powierzchnia ciała, w tym grzbiet i brzuch, pokryte są małymi, tej
plaży
plaży
samej wielkości i kształtu łuskami (co stanowi cechę jaszczurek). Przednich kończyn brak, tylne zaś, częściowo zredukowane, mają postać
łopat-kowatych lub płatowatych, pokrytych łuskami tworów o zaokrąglonych kształtach. Wyrostki te, zawierające jeszcze resztki szkieletu
palców, są u samców dwukrotnie większe niż u samic. P.w. porusza się wężowatymi ruchami ciała, w czym odnóża nie biorą żadnego udziału.
Podobnie jak u węży na oczach p.w. znajdują się przezroczyste okulary, natomiast analogicznie jak u jaszczurek występują otwory uszne w
postaci ukośnych szpar. Zęby są dobrze rozwinięte, jednakowej wielkości, ostre i pochylone nieco ku tyłowi. Szparowate źrenice oczu ustawione
są pionowo. Na tle rdzawobrązowego lub oliwko-wobrązowego grzbietu przebiegają zwykle wzdłużne rzędy czarnych plamek. U młodych
osobników, z reguły jaśniej ubarwionych, czarne plamki wyraźnie się zaznaczają, u dorosłych często zupełnie zanikają. P.w. zamieszkuje suche,
półpustynne tereny porośnięte trawiastą roślinnością i niskimi krzewami. Spotyka się go również na obrzeżach lasów. Prowadzi nocny tryb życia.
W dzień ukrywa się pod kamieniami lub w zaroślach bądź też w gniazdach termitów, czasem jednak spostrzega się p.w. owinięte wężowatymi
splotami na gałęzi krzewu i wygrzewające się na słońcu. P.w. żywią się głównie rozmaitymi owadami, duże osobniki pożerają również jaszczurki.
Są jajo-rodne. Biologia ich rozrodu jest jeszcze słabo poznana. Występują w środkowej i wschodnie] części Australii oraz na Tasmanii.
płazy (Amphibtd) — gronie kręgowców pokrytych mur skórą, u form dorosłych '•Wff;
posażoną w liczne, wiel0fc^| mórkowe gruczoły śluzowa których wydzielina utrzymuje powierzchnię skóry w stałej wilgotności. W skórze p. wy-
stępują również liczne gruczoły jadowe, tworzące rozmaita wielkości skupienia widoczni w postaci skórnych brodaweA Największe z nich,
parzystjS położone po obu bokach gł^ wy, zwane są gruczołami przyl. usznymi (-»-parotydami). Tei» peratura ciała p. jest zmienna zależna od
temperatury otfl^ czenia. Większość gatunków ma 2 pary dobrze wykształca nych odnóży typu krocznegc| zakończonych palcami bez p«"i żurów.
Przednie kończyny pv» siadają po 4, tylne — po ł palców. U niektórych gatunj ków liczba palców jest w róiiS nym stopniu zredukowana, »|t także
może występować tyltó l para kończyn. U l grupy pł«| zów w ogóle kończyn bra]^ Silnie spłaszczona czaszka i"" czy się z pierwszym kręgie Ta
pomocą 2 kłykci. U wie gatunków brak jest żeber lii są one bardzo krótkie, W tworzą więc klatki kostne® U p. (jak u wszystkich h gowców)
wyróżnia się uh nerwowy ośrodkowy (obejr jacy mózg i rdzeń kręgowa układ nerwowy obwodom (składający się z nerwów l chodzących
metamerycznie ośrodkowego układu nerwom go) oraz układ nerwowy wsp czulny. Zasadniczymi eleiw tami tego ostatniego są 2 p nerwowe
przebiegające po 0^ stronach kręgosłupa i wy5j|t sażone w zwoje nerwołlJI Mózg p. ma w porównanii ~ mózgiem ryb silniej rozwir te
przodomóżdże, a słabiej ;
winiety móżdżek. W
układu pokarmowego p. wchodzi jama gębowo-gardzielowa, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito proste uchodzące do kloaki oraz gruczoły:
wątroba i trzustka. Układ wydalniczy składa się z parzystych nerek, odchodzących od nich parzystych moczowodów uchodzących do kloaki oraz
z otwierającego się do steku pęcherza moczowego. Mocz (tak jak u gadów) dostaje się moczowo-dami do kloaki, skąd przechodzi do pęcherza
moczowego i po jego wypełnieniu zostaje przez kloakę usunięty na zewnątrz. U samców w skład układu rozrodczego wchodzą parzyste jądra oraz
kanaliki wyprowadzające plemniki, które przez nerki dostają się do moczowodów. Narządu kopulacyjnego na ogół brak. U samic występuje para
jajników oraz para jajowodów, które niezależnie od siebie otwierają się do kloaki. Głównym narządem oddechowym są płuca. U form o
prymitywnej budowie ciała płuca mają ściany gładkie, u wyżej u organizowanych w płucach występują przegrody. Powietrze dostaje się do
płuc poprzez zewnętrzne otwory nosowe i nozdrza wewnętrzne (choany). P. oddychają również za pomocą bogato unaczynio-nej skóry, błony
śluzowej ja-niy gębowej i gardzieli. Gatunki o ściśle wodnym trybie życia, mimo że zawsze posiadają płuca, oddychają jednak dobrze
rozwiniętymi skrzelami Wewnętrznymi lub piórkowatymi skrzelami zewnętrznymi, Występującymi u nich przez całe życie. Wyjątek stanowi
nieliczna grupa amerykańskich salamander bezpłucnych, u których brak zarówno płuc, Jak i skrzeli. Oddychają one Wyłącznie skórą oraz błoną
Guzową jamy gębowej. Serce
p. składa się z 2 przedsionków i l komory, występują zatem 2 krwiobiegi — duży (serce—ciało) i mały (serce
—płuca). W związku z obecnością l komory krew odprowadzana z serca do organizmu jest mieszana, tętniczo-żylna.
—-Narządy wzroku, słuchu i węchu są dobrze rozwinięte. Jaja p. należą do typu mezole-cytalnego, zawierają średnie ilości żółtka. Właściwą
komórkę jajową otaczają galaretowate osłonki zewnętrzne, chroniące jajo, a następnie zarodek przed wyschnięciem i przed urazami
mechanicznymi. Większość . p. składa jaja (tzw. skrzek) do wody i wówczas wskutek pęcznienia zewnętrznych osłonek jajowych masa skrzeku
staje się z reguły wielokrotnie większa od masy ciała samicy, która te jaja złożyła. Nieliczne p. składają jaja do wilgotnej ziemi, a gatunki
nadrzewne — do gniazd z liści budowanych wśród gałęzi. Samice niektórych gatunków składają jaja do własnych, swoistych kieszeni skórnych.
Zapłodnienie jaj jest przeważnie zewnętrzne, rzadziej wewnętrzne. W rozwoju zarodkowym błony płodowe (łącznie z owodnią) nie pojawiają się,
p. należą więc do kręgowców bezowodniowych. W rozwoju osobniczym występuje lar-w-a, tzw. kijanka, u wszystkich p. opatrzona skrzelami
zewnętrznymi lub wewnętrznymi oraz płetwą ogonową, przystosowana do życia wyłącznie w środowisku wodnym. Po wyrośnięciu kijanka
odbywa
—^przeobrażenie (metamorfozę), w czasie którego zmienia się na organizm lądowy. Niektóre gatunki p. są jajożyworodne i rodzą młode w
postaci larwalnej, czasem zupełnie przeobrażonej. U tych ostatnich,
plaży beznogie
płazy bezogonowe
nic^cznych p. brak jest stadium wolnej larwy, rozwijającej się w środowisku zewnętrznym. P. zamieszkują rozmaite środowiska ekologiczne —
wodne, lądowe, w tym podziemne, naziemne i nadrzewne. Niektóre gatunki, z naszych np. kumaki, ropucha zielona i żaba śmieszka, znoszą
stosunkowo wysokie zasolenie wody. Głównym pokarmem p. są stawonogi, poza tym różne inne organizmy bezkręgowe. Gatunki duże i
drapieżne pożerają również kręgowce — ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Organizmy składające się na pokarm p. połykane są przez nie w całości.
P. zasiedlają wszystkie kontynenty świata. Brak ich tylko na wyspach oceanicznych, gdyż barierą biologiczne uniemożliwiającą im panowanie
tych lądów jest zasolenie mórz. Najliczniej występują w wilgotnych, bogatych w roślinność obszarach stref tropikalnych i subtropikalnych. Zasięg
bardzo nielicznych gatunków przekracza Koło Podbiegunowe Północne (66,5°), w górach zaś również nieliczne gatunki osiągają wysokość ok.
3C;2 m n.p.m. Jedynie w Himalajach i Andach Peruwiański—i niektóre tamtejsze gatunki p. występują jeszcze na wysokości ponad 4000 m
n.p.m. Współcześnie żyjące p. dzieli się na ->-p. ogoniaste, ->-p. bezogonowe i ->p. beznogie. Zalicza się do nich 2100 do 2200 .gatunków.
Systematyka p., podobnie jak gadów, nie jest ostatecznie ustalona, w związku z tym systematyki p. podawane przez różnych autorów wykazują
znaczne różnice. Szczególnie “płynne" są podziały na rodziny oraz przynależność do nich różnych rodzajów i różnych gatunków.
plaży beznogie (Apoda) — . -upłazów o budowie wybił przystosowanej do podzi nego trybu życia. Mają c wydłużone, cienkie, robako te,
średnicy od l do 3 cm. ] mniejsze gatunki osiągają a gość zaledwie 12 cm, najwfl sze zaś — 135 cm. Długf ciała większości gatunków ^ ha się w
granicach od 25i|| 30 cm. P.b. charakteryzuje i pełny brak pasów, kończs ogona. Otwór kloakalny za duie się na samym końcu ła. "Gładka skóra
wyposażę) jest w liczne gruczoły śluzox| U niektórych gatunków wierzchnie jej pokrywają gularne, pierścieniowate br dy (stąd przypominają te i
zy z wyglądu dżdżownice).! licznych form występują j skórze małe, wapienne łusi będące pozostałością skórne) pancerza pierwotnych płazół
Małe, uwstecznione oezy i dują się pod skórą. Rów uwsteczniony jest zmysł chu, natomiast zmysł we jest dobrze rozwinięty. Szc ka, żuchwa oraz
kości podn bienne mają małe, ostre, tyłu skierowane ząbki. Ję3 przyrasta do dna jamy gett wej. Kręgosłup składa sięu licznych kręgów o trzonaS
dwuwklęsłych (typ rybi), k| rych liczba u pewnych gatiźj ków przekracza 275. Pra'| płuco, długie, sięga aż do kó ca jamy brzusznej, lewe
uwstecznione. U samców występuje narząd kopulacy umożliwiający           zapłodnić wewnętrzne, czego nie spofl ka się u pozostałych dziś H jących
płazów. Przebieg pca godowej nie jest u nich <| kładnie znany. Samice jedn^ gatunków rodzą potomst^j inne składają jaja w jamktj wygrzebanych
przez siebie| ziemi i tu otaczają skrsq
swym ciałem aż do czasu wylęgu młodych. Jaja giną, jeśli samica je opuści. Przeobrażenie larw odbywa się w osłonach jajowych bądź (u form
żyworodnych) jeszcze w jajowodach samicy. Tylko u niektórych gatunków występuje stadium kijanki żyjącej w wodzie. Ubarwienie okazów do-
rosłych z wyjątkiem nielicznych form jest ciemne. P.b. żyją w wilgotnych środowiskach tropikalnych i subtropikalnych pod ściółką leśną, w
różnych ziemnych zakamarkach, w gniazdach termitów. \V niektórych miejscach są bardzo pospolite. W wilgotnej ziemi ryją długie chodniki, w
których poruszają się bardzo sprawnie zarówno do przodu, jak i do tyłu. Niektóre gatunki prowadzą wodny tryb życia przebywając w rzekach. Na
pokarm p.b. składają się przede wszystkim dżdżownice oraz różne małe zwierzęta, w tym również termity. P.b. występują w lasach południowej i
południowo-wschodniej Azji, w Melanezji, na Seszelach, w Afryce, w środkowej i południowej Ameryce. Niektóre gatunki sięgają do wysokości
2000 m n.p.m., występując głównie wzdłuż koryt rzek. Brak p.b. na Madagaskarze, Nowej Gwinei, Antylach i w Australii. Obecnie rząd p.b.
obejmuje 4 rodziny, ok. 20 rodzajów i ok. 100 gatunków należących przeważnie do jednej rodziny marszczelcowa-watych (Caeciliidae).
Plaży bezogonowe (Salientia) — rząd -upłazów o skróconym, krępym i szerokim tułowiu, nie mających ogona. Kręgi ogonowe uległy u nich
redukcji i stopieniu w jeden element kostny, zwany kością ogonowa Inh lirnot-t/iprrt Wc-7i7c+l/-i^
gatunki opatrzone są 2 parami kończyn, z których tylna para jest przeważnie znacznie dłuższa i lepiej umięśniona od przedniej. P.b. za pomocą
tylnych odnóży wykonują długie skoki, co stanowi ich normalny sposób poruszania się. Niektóre gatunki dzięki obecności błon pływnych między
palcami tylnych kończyn mogą sprawnie pływać. U większości gatunków występuje ucho środkowe i błona bębenkowa oraz zęby na szczęce.
U niektórych brak zębów zarówno na szczęce, jak i na żuchwie. P.b. mają szkielet dobrze skostniały, trzony kręgów przeważnie przodowklęsłe,
rzadziej tyłowklęsłe lub dwuwklęsłe, pas barkowy i mostek — dobrze wykształcone, a kości przedramienia i podudzia — zrośnięte. Cechy
dymorficzne u większości gatunków są dobrze wykształcone. U godują-cych samców występują barwy godowe, a na palcach przednich kończyn
— modze-le godowe. Godujące samce wydają donośne głosy dzięki znajdującym się w okolicy głowy -^-rezonatorom. Toków nie
zaobserwowano. Większość p.b. składa jaja i u tych gatunków występuje zapłodnienie zewnętrzne w czasie uchwytu samicy przez samca.
Nieliczne gatunki są żyworod-ne i u nich zapłodnienie jest wewnętrzne, bez udziału
-»-spermatoforów. Kijanki są zupełnie niepodobne do form dorosłych. Mają skrzela, ogon
-^-narząd linii bocznej oraz swoisty aparat gębowy, przystosowany do pobierania pokarmu roślinnego. Żołądek nie występuje. Dorosłe p.b. są
mięsożerne. Żywią się rozmaitymi małymi zwierzętami, głównie owadami. Najmniejszy gatunek
noTacyo   ft mm ^łncrnćfi    na-i-
płazy ogoniaste
większy ok. 40 cm. P.b. żyją w rozmaitych środowiskach i prowadzą różny tryb życia, w tym ściśle wodny, lądowy lub nadrzewny. Gatunki nale-
żące do 2 najwyżej uorganizo-wanych rodzin — ropuchowa-tych i żabowatych — zamieszkują wszystkie kontynenty świata z wyjątkiem
Grenlandii, Nowej Zelandii i azjatyckiego Dalekiego Wschodu. Rozmieszczenie pozostałych rodzin, zwłaszcza najprymitywniejszych, ma
charakter dys-junktywny. Rząd p.b. stanowi ilościowo największą grupę współczesnych płazów. Reprezentuje go 6 podrzędów, 16 rodzin (m.in.
bezjęzyczne, grze-biuszkowate, ropuchowate, rze-kotkowate, żabowate) i ok. 18000 gatunków.
plaży ogoniaste (Caudata) — rząd -s-płazów o ciele wydłużonym, zaopatrzonym w różnie wykształcony ogon, bocznie spłaszczonym u
gatunków o wodnym trybie życia, okrągłym na przekroju u gatunków lądowych. Większość ma 2 pary kończyn, na ogół słabo umięśnionych,
jednakowej długości i podobnego pokroju. P.o. kroczą na lądzie powoli i niezdarnie, wijąc ciałem. Gatunki o zredukowanych kończynach są silnie
wydłużone, wę-gorzowatego kształtu. P.o. ściśle wodne nie mają powiek, natomiast u gatunków lądowych występują powieki nieruchome. U
wszystkich p.o. brak ucha środkowego i błony bębenkowej. Nie mają one też zdolności wydawania głosu. Szczęka, żuchwa oraz kości
lemieszowo-podniebienne są uzębione. Gatunki prymityw-niejsze cechuje chrzestny szkielet, dwuwklęsłe trzony -i--, “in^r, wykształcony
przedramienia i podudzia. :1 większości gatunków cechy UJ morficzne są dobrze rozwiń:
te, u niektórych zaś pojay się charakterystyczna szata dowa, której głównym skŁ niklem obok barw godów. są grzbietowe fałdy skórne postaci
tzw. grzebieni. Wieli szoso p.o. składa jaja, nielici ne są jajożyworodne. Zapło(|E" nienie jest zewnętrzne lub wfrfc wnętrzne za pomocą ->-sperm
toforów składanych przez sar. ce podczas bardzo orygina nie odbywających się tok6'< U niektórych gatunków w czt się toków dochodzi do skort
plikowanego i kilkakrotnegjĘ uchwytu samicy przez samc^ U samic wyżej uorganizowaSjji nych gatunków występuj^ zbiornik nasienny, w
któryś^ przetrzymywane są plemnikfe aż do czasu owulacji. Jaja skła'€» dane są pojedynczo lub w po-|f staci skrzeku o rozmaityelg kształtach u
różnych gatun<|y ków. Wyrośnięte kijanki, pó-^ dobne do postaci dorosłych,! mają szczękę i żuchwę uzę<* bione oraz wyodrębniony żó^ łądek.
Ich pokarmem są rózg" maite drobne zwierzęta wodK ne, głównie skorupiaki i larwy owadów. U niektórych ga"i tunków występuje ->neoter"
zupełna, u licznych — neoter. niezupełna. Większość p.o. ż je na wilgotnym lądzie, in prowadzą tryb życia podzienid ny (w norach) lub
nadrzewny^ a nawet naskalny, nieliczne gsi tunki przebywają stale w wfl dzie. P.o. żywią się małyn zwierzętami wodnymi i lądoa wymi.
Najmniejsze gatur." osiągają długość ok. 10 c największy ma długość t 160 cm. Głównymi obszarari występowania p.o. są lądy poi kuli
północnej. W Azji prze<! stawiciele l rodziny wystĘ '
pochodzenie i ewolucja płazów
gunowym. Nieliczne rodzaje zamieszkują Amerykę Środkową i północne części Ameryki Południowej, inne — północną Afrykę i
południowo-wschod-nią Azję. P.o. pojawiły się w kredzie, pod koniec ery me-zozoicznej. Rząd p.o. obejmuje 3 podrzędy, 8 rodzin l ok. 280, a
według innych autorów — 316 gatunków.
pochodzenie i ewolucja gadów.
Gady wywodzą się z karboń-skich wymarłych płazów tar-czogłowych z grupy m e a n-d r o w c ó w (Labyrźnthodon.-tża), których zęby
wykazywały charakterystyczną cechę, mianowicie szkliwo pokrywające ich powierzchnię wnikało w postaci meandrowało powyginanych blaszek
w głąb zębiny. Wśród tych płazów istniały wówczas swoiste formy nazwane -i-sejmuriami. Z grupy sej-muriowatych płazów powstały jeszcze w
karbonie właściwe, a zarazem najprymitywniejsze spośród dotychczas znanych gady zwane kotylozaura-mi (Cotylosaurźa). Miały one czaszkę
pozbawioną dołów skroniowych, czyli anapsydal-ną. Kotylozaury przetrwały perm i wymarły w triasie. Z tych najstarszych gadów powstały w
permie —>-żółwie. W permie, u schyłku ery paleo-zoicznej, nastąpił eksplozywny rozwój gadów, tak że już na początku ery mezozoicznej (w
triasie) reprezentowane były linie rodowe wszystkich znanych wymarłych gadów, w tym również tych grup, z których wywiodły się współcześnie
żyjące -^-krokodyle, -^hatterie i -^-łuskoskóre. Rozkwit gadów przypada głównie na erę me-zozoiczną, która trwała około 155 min lat. W kredzie,
pod koniec ery mezozoicznej, nastąpiło jednak wymieranie
przeważającej części ówczesnych gadów. Do obecnych czasów zachowały się z nich tylko 4 rzędy (żółwie, krokodyle, hatterie i łuskoskóre), przy
czym hatterie należą dziś do gadów wymierających. Przyczyny wymarcia tak licznej, różnorodnej i niegdyś panującej grupy kręgowców trudne są
do wytłumaczenia. Można jednak przypuszczać, że spowodowały je czynniki natury genetycznej, morfologiczno--anatomicznej
(niekorzystne struktury ciała) oraz wielkie i katastrofalne zmiany w środowiskach życia tych kręgowców.
pochodzenie i ewolucja płazów.
Płazy, będące ewolucyjnie pierwszymi kręgowcami lądowymi, powstały w dewonie z ówczesnych ryb trzon o-płetwych (Crossopterygn),
które w odróżnieniu od wszystkich innych ryb miały kilka cech charakterystycznych dla kręgowców lądowych. Należały do nich nozdrza
wewnętrzne (choany), zęby meandrowa-te (->-sejmuria) oraz w parzystych płetwach piersiowych kostny szkielet, w którym występowały
elementy odpowiadające kości ramieniowej, obu kościom przedramienia oraz kościom śródręcza. Pierwszymi płazami, jakie pojawiły się już w
górnym dewonie, były ->-ry-bopłazy — zwierzęta o pokroju salamandry, należące do grupy meandrowców (La-byrinthodontia). Oprócz dobrze
rozwiniętych 2 par palczastych odnóży, rybopłazy miały także kilka cech rybich, uzasadniających ich nazwę, m.in. w szkielecie czaszki kość
wieczka skrzelowego, na skórze brzucha i ogona rybie łuski oraz fragmentaryczną płetwę grzbietową i ogonową, rozpię-
połóż amurski
tą na kostnych promieniach. Rybopłazy wymarły w górnym karbonie, natomiast pozostałe meandrowce przetrwały do końca triasu, a być może
nawet do końca jury. Z powodu braku dowodów paleontologicznych szczegółowe drogi ewolucji płazów, zwłaszcza w permie, a częściowo i w
me-zozoiku, nie są dokładnie znane. Niemniej jednak zakłada się, że z meandrowców wywiodły się współczesne -upłazy bezogonowe. Ich
przodkowie, zwani        przedpłazami (Proanura), posiadający jeszcze cechy pierwotne (dwuwklęsłe trzony kręgów, 2 kości przedramienia i 2
kości podudzia, luźne kręgi ogonowe), pojawili się w dolnym triasie (np. Pro-tobatrachus massmott z Madagaskaru). Właściwe płazy bezogonowe
znane są od środkowej jury. Współczesne -upłazy ogoniaste oraz -upłazy bezno-gie wywodzą się z drugiej grupy wymarłych płazów, należących
do Leposporedylt, których przedstawiciele znani są z górnego karbonu. Wśród nich były niewielkie zwierzęta wężowatego kształtu i pozbawione
kończyn oraz formy o ciele również wydłużonym, jednak opatrzone słabo rozwiniętymi odnóżami. Ogólnie biorąc, te prymitywne płazy różniły
się znacznie od współczesnych płazów ogoniastych. Dalsze ewolucyjne ich losy w początkach i w środkowym mezozoiku nie są znane i dopiero
w kredzie pojawiają się właściwe płazy ogoniaste. Na podstawie pewnych cech budowy ciała, wspólnych dla płazów ogoniastych i beznogich,
przypuszcza się, że obie te grupy powstały prawdopodobnie ze wspólnego pnia rodowego wymarłych płazów. Najstarsze znaleziska kopalnych
form płazów beznogich pochodzą jednak dopi z paleocenu. W związku z t płazy beznogie uważane są ewolucyjnie najmłodszą gruj płazów.
połóż amurski (Elaphe schretut. cki) — gatunek gada z rodziny^ • -^wężowatych. Rośnie do dłu€ gości 2 m. Ma brzuch żółty, i||;, grzbiet niemal
czarny z pot:| przecznymi, jaskrawożółtymtij pręgami, z których każda ni|i| bokach tułowia tworzy widia'*!' ste rozgałęzienia. Zasiedla tfifiK
reny leśne, obszary pokrytej krzewami i zaroślami oraz pOfcii lany. Często spotyka się go w|l ogrodach, a także w obrębift|| gospodarstw, gdzie
ukrywa si^J w rozmaitych zakamarkachi;| Zamieszkuje również dziuplę^ drzew, na które wspina si<t|| bardzo wysoko w poszukiwała niu
zdobyczy. Znajdowano p.a;;|| przebywające na gałęziach at| do wysokości ok. 10 m nad' ziemią. Osobliwe, że na wido^* człowieka nie uciekają.
P.ari żywią się rozmaitymi małymi ssakami, w tym gryzoniami, a3 poza tym niewielkimi ptakana. i ich jajami. W środku lata sa<| mice składają
do wilgotneg<^ mchu lub stert butwiejącyct^ liści od 13 do 30 jaj wielkości jaj kurzych. Świeżo wyległ*. młode mierzą ok. 30 cm dłutj gości. Na
niektórych obszarach, występowania p.a. ze względu? na tępienie przez nie gryzoni. toleruje się obecność tych we*
połóż leopardowy
Połóż amurski
ży w obrębie zabudowań gos podarskich. P.a. występują 2 południowych obszarach Dal
kiego Wschodu, w północnych Chinach, w Mandżurii i w Korei. Wszystkie gatunki poło-zów są niejadowite.
połóż kaspijski (Coluber jugu-laris) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Należy do największych niejadowitych węży Europy. Rośnie do
długości 3 m. Ma ciało masywne, grube i mocne, grzbiet jasno-brązowy, brązowy lub oliwko-wobrązowy bezplamisty, a brzuch —
słomkowożółty lub czerwonawy. Zamieszkuje tereny suche, półpustynne, porośnięte roślinnością krzaczastą, otwarte stepy, kamieniste stoki
wzgórz i winnice. W bez-deszczowym okresie lata przebywa w miejscach wilgotnych iub w pobliżu rzek. Prowadzi dzienny tryb życia, przesypia-
jąc noc pod kamieniami, w norach gryzoni, w szczelinach ziemnych itp. Żywi się drobnymi ssakami, w tym przeważnie gryzoniami, małymi
ptakami i ich jajami, wężami, jaszczurkami, rzadziej zjada płazy. Po schwyceniu niewielkiego zwierzęcia obezwładnia Je, przyciskając paszczą do
ziemi, natomiast większą zdobycz otacza najpierw kilkoma splotami ciała i następnie pożera. W poszukiwaniu pokarmu wchodzi do nisko położo-
nych dziupli drzew, pod stogi siana, a nawet zapuszcza się cło zabudowań gospodarskich. P-k. jest niezwykle agresywny 1 niepłochliwy.
Podrażniony lub zaatakowany nie ucieka, lecz zwija się w spiralę, unosi Przód ciała w górę (podobnie jak kobra) i bez wahania rzu-Ga się na
napastnika, kąsając §o zajadle i wielokrotnie. Mo-% dosięgnąć wroga jednym ''kokiem z odległości ponad l m. Znane są przypadki zaatakowania
nrypT- n k f7.łn\vie-
ka przechodzącego obok niego. Ze względu na wielkość i agresywność p.k. jest postrachem pasterzy, wędrowców i pracowników winnic,
zwłaszcza że uważa się go powszechnie za węża jadowitego. Samice składają po 7 do 15 jaj w czerwcu lub w lipcu. Młode wylęgają się w
sierpniu lub wrześniu. P.k. wykazują przywiązanie do miejsc swojego pobytu i po oddaleniu się wracają do nich. Zimują w rozmaitych ziemnych
kryjówkach, często zespołowo. Występują w południowej Europie (na wschód od Półwyspu Bałkańskiego do rzeki Ural) oraz w Azji Mniejszej.
połóż leopardowy (Elaphe si~ tulą) — gatunek gada z rodziny -^wężowatych. Osiąga długość l m. Ma grzbiet szaro-brązowy z jasnożółtawą
wstęgą biegnącą wzdłuż ciała. Po obu stronach wstęgi znajdują się pojedyncze rzędy poprzecznie wydłużonych, ciemnobrunatnych plam,
otoczonych czarnymi obwódkami. Brzuch jest jasno ubarwiony z czarnymi plamkami lub jednolicie czarniawy. Na głowie występuje czarna
plama podkowiastego kształtu. P.l. żyje w środowiskach stepowych oraz na terenach kamienistych porośniętych zaroślami. Głównym jego
pokarmem są gryzonie i małe ptaki gnieżdżące się na ziemi oraz ich jaja. Samice składają w czerwcu lub w lipcu po 2 do 5 jaj. P.l. dobrze znoszą
hodowlę, w której osiągają maksymalnie wiek 23 lat. Występują w południowej Europie (we Włoszech, na Półwyspie Bałkańskim, na wyspach
Morza Egejskiego, na Sycylii, na Malcie i na Krecie) oraz w Azji Mniejszej. Żyją również na Kaukazie i na Krymie.
poloz stepowy
połóż stepowy (Elaphe ąuatuor-lineata) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Rośnie do długości 2,5 m. Ma grzbiet brązowy z biegnącymi
wzdłuż ciemnymi liniami, a brzuch — słomkowożółty, bezplamisty lub pokryty małymi, ciemnymi plamkami. Zamieszkuje stepy, kamieniste
półpustynie porośnięte zaroślami oraz rzadkie lasy. Spotyka się go również na polach uprawnych, w winnicach i w sąsiedztwie zabudowań. W
górach dochodzi do 2500 m n.p.m. Żywi się większymi gryzoniami i ptakami oraz ich jajami. W poszukiwaniu tych ostatnich wspina się na
drzewa i gałęzie krzewów. Ukrywa się w głębokich szczelinach gruntu, w norach gryzoni, pod stertami kamieni itp. W lipcu lub z początkiem
sierpnia samice składają po 6 do 16 jaj długości ok. 6 cm. P.s. występują w południowej Europie, w Azji Mniejszej i w Iranie. Znane są również
na Ukrainie.
poprzecznozębne, ambystomy
(Ambystomatźdae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów ogoniastych. Zęby podniebienne, znajdujące się za nozdrzami wewnętrznymi, układają
się u nich w kilka poprzecznych szeregów w stosunku do długiej osi ciała. P. mają trzony kręgów dwuwklęsłe, gładką skórę, 2 pary dobrze
wykształconych kończyn, z których przednie są czteropalczaste, a tylne — pięciopalczaste, tułów z wyraźnie zaznaczonymi bruzdami
międzyżebrowymi oraz bocznie spłaszczony ogon. U godujących samców brak szaty godowej w postaci fałdów skórnych, grzebieni itd. U p.
występuje zapłodnienie wewnętrzne za pomocą ->-sper-
pyton kartowały
są skrzelami zewnętrzni natomiast osobniki przei;
żonę zamiast skrzel mają ca. U wielu gatunków p. ne jest zjawisko ->-neotenii pełnej. Większość gatun] zamieszkuje wody stojące. obejmują 5
rodzajów oraz gatunków. Najliczniejszy j< rodzaj Ambystoma, do któ^. go należy 21 gatunków. P. "••• stępują wyłącznie w Ame;
Północnej.
prosiak -»-żaba marmurkow(^
na.                                          -$:
Proterogłypha — grupa gatu ków węży z dwóch blisko sobą spokrewnionych jednosi systematycznych, które cecl' je obecność tylko l lub 2 l
zębów jadowych, większych zębów pozostałych i nieruchdr^ mo osadzonych na przodzU szczęki. U wielu gatunków wijt" ży tej grupy zęby
niejadoi^, są w różnym stopniu zredukowane, niekiedy całkowicie. Z^ by jadowe mają rynien! otwarte na całej długości zęt lub przechodzące w
kanali Osadzenie zębów jadowych • przedzie szczęki jest kora stniejsze od osadzenia ich tyle szczęki (->0pisthoglyph gdyż każdorazowe ukąszę)
spełnia swoje zadanie, ts wprowadza jad do ciała ofial P. są groźne również dla dl żych zwierząt, które stanowi ich pokarm. P. obejmują 2 r(
dziny: węże morskie i zdra< nicowate.
przedplazy -^-pochodzenie ewolucja płazów.
przeobrażenie u płazów, met
morfoza u płazów — zjawisi polegające na zmianie posta kijanki ->-płaza na formę postaci płaza dorosłego, ja'
•   •   •      -        — • --l—;^.“.-»ło
płciowo. Prócz zmian anatomicznych i morfologicznych u larw przeobrażających się następują również zmiany w fizjologicznej funkcji
niektórych narządów (np. skóry, nerek, układu krwionośnego). Czynnikiem bezpośrednio decydującym o rozpoczęciu metamorfozy i regulującym
jej przebieg jest wydzielnicza funkcja gruczołu dokrewnego — tarczycy. Produkuje ona hormon tyrok-synę, na którą kijanki płazów są
szczególnie wrażliwe. Sekre-cyjna działalność tarczycy u-warunkowana jest jednak nadrzędną czynnością przedniego płata przysadki mózgo-
wej i jej hormonu — tyreo-tropiny. Wzajemna zależność tych czynników jest bardzo ścisła i brak jednego z nich uniemożliwia larwie odbycie
przeobrażenia. Jednym z głównych składników tyroksyny jest jod, tarczyca zaś jest magazynem tego pierwiastka w organizmie larwy. Obecność
jodu ma istotne znaczenie zarówno dla normalnej czynności tarczycy, jak i dla samego procesu przeobrażenia. Podawanie kijance wyciągów z tar-
czycy zawierających jod powoduje jej przedwczesną metamorfozę, natomiast sztuczne usunięcie larwie tarczycy uniemożliwia, je j odbycie
metamorfozy. Hamujący wpływ na przeobrażenie ma hormon przedniego płata przysadki mózgowej — prolaktyna. Działanie tego hormonu
jest anta-gonistyczne w stosunku do działania hormonu tyreotropo-wego. Prócz czynników hormonalnych duży wpływ na p.u p. wywierają
również rozmaite czynniki zewnętrzne, a wśród nich temperatura wody środowiska, w którym larwy żyją. Wysoka temperatura wody
przyspiesza p.u p., natomiast niska temperatura hamuje je. Ta ostatnia zależność, zdarzająca się najczęściej w górach, jest przyczyną opóźniania
się terminu metamorfozy i zimowania larw w środowisku wodnym. Metamorfoza tych larw następuje dopiero na wiosnę następnego roku.
Długość okresu życia larwalnego jest właściwością gatunkową, różną u różnych gatunków płazów. W warunkach klimatu umiarkowanego prze-
obrażenie kijanek naszych gatunków płazów następuje przeciętnie po ok. 3 miesiącach życia larwy i trwa zaledwie kilka dni. Z uwagi na liczne
niebezpieczeństwa jest to najbardziej groźny dla życia płaza okres jego rozwoju. U przeważającej liczby gatunków rozwój jaj i larw odbywa się w
sposób typowy, tzn. w wodzie. U stosunkowo nielicznych gatunków jaja i larwy rozwijają się w środowisku skrajnie lądowym, np. jaja na po-
wierzchni wilgotnej ziemi, kijanki zaś na grzbiecie dorosłego płaza. Znane są też liczne gatunki, u których jaja i wylęgłe z nich larwy rozwijają się
w jajowodach samicy i młode rodzone są jako osobniki już przeobrażone. Wreszcie znane są gatunki, których rozwój zarodkowy i larwalny
odbywa się w osłonach jajowych, tak że osłony jajowe opuszczają już osobniki przeobrażone. Wszystkie te przypadki są wyrazem adaptacji do
szczególnych warunków środowiska życia danych gatunków płazów. Zob. też: rozwój larwalny płazów.
pyton hieroglifowy ->pyton skalny.
pyton karłowaty (Liasźs boa,
dawniej Wardoana boa) — ga-
pyton królewski
pyton skalny
tunek gada z rodziny ->-dusi-cieli. Rośnie do długości 1,25 m. Ubarwienie grzbietu najczęściej brązowe z czarnymi plamami lub z poprzecznymi,
czarnymi pręgami. Świeżo wylęgłe osobniki mają barwę pomarańczową z czarnymi pierścieniami. Prowadzi nocny tryb życia, o czym świadczą
m.in. pionowe źrenice oczu. Żywi się małymi ssakami. Polując na myszy często wchodzi do ludzkich siedzib, do kurników itp. P.k. występuje na
wyspach Archipelagu Bismarcka.
pyton królewski (Python re-gius) — gatunek gada z rodziny ^-dusicieli. Jest jednym z najmniejszych gatunków dusicieli. Nie przekracza długości
1,5 m. Ma ubarwienie grzbietu brązowe w różnych odcieniach, z dużymi, żółtymi, wydłużonymi, owalnymi plamami, ciemno oczkowanymi, uło-
żonymi z boków tułowia. Zamieszkuje tereny pokryte roślinnością. Przestraszony zwija się w kłębek i do jego środka chowa głowę. W tym stanie
można go łatwo schwytać. Ukąszenia tego węża nie są groźne dla życia człowieka. P.k. występuje w zachodniej Afryce, od Senegalu do Nigerii i
Kamerunu, na wschód sięga do Sudanu i Ugandy. (Tabl. 11/3).
pyton krótkoogonowy (Python curtus) — gatunek gada z rodziny -^-dusicieli. Rośnie do długości 3 m. Ubarwienie grzbietu
ceglastoczerwone. Charakteryzuje się nieproporcjonalnie krótkim i cienkim ogonem oraz bardzo grubym tułowiem. Podniecony, energicznie i
nerwowo porusza ogonem. W odróżnieniu od innych gatunków dusicieli przebywa przeważnie w pobliżu czek. Zamieszkuje tereny zalesione,
gdzie chroni się w cieniu niskiej roślinności. W hodowli, którą dobrze znosi, najchętniej pożera szczury. P.k. występuje na Półwyspie Mai lajskim
oraz na wyspach Sumatra i Borneo.                   ;
pyton rombowy (Morelźa ar-r gus) — gatunek gada z rodziny -i-dusicieli. Rośnie do długości 3,8 m. Występuje w 2 odmianach barwnych: jedna
z nich ma grzbiet brązowoczar-ny lub czarny, z jaskrawożół-tymi, rombowymi plamami, druga, o jasnobrązowym grzbiecie i ciemnobrązowych
plamach, podobna jest z ubarwienia do -»-pytona skalnego. P.r. zamieszkują nizinne, wilgotne środowiska, w suchej-zaś porze roku przenoszą się
w pobliże wody, do której chętnie wchodzą. Wspinają się również na drzewa i wykorzystując długi, cienki i chwyt-ny ogon, zręcznie poruszają się
wśród gałęzi. Żywią się głównie młodymi torbaczami, gryzoniami i ptakami. Przebywają często w obrębie spichlerzy, stodół i zagród, gdzie tępią
myszy i szczury. W Australii uważane są za szczególnie pożyteczne węże z powodu tępienia dzikich królików, będących tam plagą. P.r. występu-
ją również na Nowej Gwinei' i w Australii.
pyton siatkowy (Python reti-culatus) — gatunek gada z rodziny ->-dusicieli. Rośnie do długości 11 m, osiągając ciężar ponad 100 kg. Stanowi je-
den z największych współcześnie żyjących gatunków węży. Ma grzbiet żółty, ceglastoczer-i wony lub oliwkowobrązowy, K czarnymi lub
ciemnobrązowymi, zygzakowatymi liniami, krzyżującymi się wzajemnie W ten sposób, że tworzą deseń w.
rodzaju sieci o dużych oczkach. Największe i najjaśniejsze “oczka", połączone ze sobą narożami, ułożone są wzdłuż środka grzbietu. Tę-
czówki oczu są barwy żółtej. P.s. należy do najpiękniej ubarwionych węży. Zamieszkuje zarówno tropikalne gęste puszcze, jak i tereny otwarte,
porośnięte niską roślinnością. Spotyka się go również nad brzegami rzek. Jest gatunkiem nizinnym, w górach rzadko dochodzi do wysokości 1200
m n.p.m. Wnika często do osiedli ludzkich, do których zwabia go łatwość zdobycia pokarmu w postaci zwierząt domowych. Z wiarygodnych
relacji podróżników z końca XIX w. wynika, że np. w samym Bangkoku znaleźć można było p.s. w zakamarkach wielu domów, a nawet w
pałacach książęcych. W dzień węże przebywały ukryte w rozmaitych dziurach, szczelinach, w stosach drewna itp., w nocy zaś pożerały psy, koty,
świnie, kozy i wszelkie ptactwo domowe. Do rozprzestrzenienia p.s. przyczyniły się statki handlowe, stąd często można go spotkać w rozmaitych
portach ciepłej strefy klimatycznej. P.s. jest doskonałym pływakiem, widywanym zarówno w rzekach, jak i w morzu, z dala od wybrzeży. Po
słynnym wybuchu wulkanu na Krakatau w 1888, który to wybuch całkowicie zniszczył życie na tej wyspie, pierwszymi gadami ponownie
zasiedlającymi tę wyspę były p.s. pochodzące z Jawy lub Sumatry. W naturalnych warunkach p.s. żywi się waranami, ptakami i rozmaitymi
ssakami, również tak dużymi jak dzikie świnie (Jednak zdobycz o ciężarze 10 do 15 kg sprawia mu już pewne trudności w jej połknięciu).
Prawdopodobnie poluje również na ryby, gdyż czasem chwyta się p.s. zaplątane w sieci rybackie. Duża samica p.s. składa ok. 100 jaj, małe — kil-
kanaście. Samice wysiadują jaja. Okres rozwoju jaj trwa od 6 do 80 dni. Świeżo wylęgłe osobniki mają długość 60 do 75 cm i ważą 110 do 170 g.
W pierwszych latach życia przyrastają rocznie ok. 60 cm, od czwartego lub piątego roku życia — ok. 30 cm na rok. Najstarsze osobniki osiągają
w hodowli wiek 21 lat. Duże p.s. są agresywne i ze względu na swoją wielkość oraz siłę ir-ogą się okazać groźne dla dorosłego człowieka, a
bardzo niebezpieczne dla dzieci i młodzieży. Znany jest przypadek pożarcia przez p.s. 14-letniego chłopca malajskiego na wyspie Salebabu. Poza
tym znane są fakty zaatakowania przez te węże ludzi w naturalnych warunkach, a hodowców w ogrodach zoologicznych oraz w cyrkach. Z
wiarygodnych relacji wynika, że do obezwładnienia 7-metrowej długości p.s. potrzebne jest współdziałanie 5 lub 6 mężczyzn. P.s. występują w
całej południowo-wschod-niej Azji, w południowej Birmie oraz na wszystkich większych wyspach Archipelagu Malajskiego, aż po południowe
rejony Filipin (Tabl. 11/2).
pyton skalny, pyton hieroglito-wy (Python sebae) — gatunek gada z rodziny ->-dusicielL Prawdopodobnie osiąga długość ponad 7,5 m (śr. 5 m).
Ma ubarwienie jasnobrązowe ze skomplikowanym deseniem ciemnobrązowych, wydłużonych, zygzakowatych plam, ułożonych wzdłuż grzbietu,
oraz z licznymi krótkimi i rozmaicie powyginanymi żółtymi plamami na bokach tułowia. Żyje na terenach pokrytych wysoką
pyton tygrysi
158 i
159
rezonatory
roślinnością trawiastą, na rozległych obszarach sawanny, rzadziej w lasach. P.s. leżącego w gęstwinie suchej trawy trudno jest zauważyć z
powodu jego ubarwienia ochronnego. Choć gatunek ten nazwano “skalnym", rzadko występuje na terenach skalistych. P.s. żywi się większymi
ssakami, w tym młodymi antylopami, dzikimi świniami, poza tym gryzoniami i naziemnymi ptakami, P.s. długości ok. 4 m pożera ssaki o
ciężarze ok. 30 kg. Duża samica tego gatunku składa ok. 100 jaj, które otacza ciałem i wysiaduje. Świeżo wylęgłe młode mają długość ok. 70 cm.
Wobec człowieka p.s. zachowuje się różnie. Przeważnie szybko i zwinnie ucieka, natomiast w przypadku zastania go przy uduszonej ofierze,
natychmiast rzuca się na człowieka z szeroko otwartą paszczą i wówczas może zadać ciężkie rany swoimi długimi zębami. Znany jest fakt zaata-
kowania i uśmiercenia przez p.s. długości ok. 3,5 m kobiety piorącej odzież nad brzegiem rzeki. W wielu okolicach naturalnego występowania
p.s. urządza się na niego polowania dla zdobycia cennej skóry, mięsa i tłuszczu, na innych zaś obszarach, np. w Gwinei, buduje mu się rodzaj
świątyń, gdzie kapłani otaczają go opieką, a ludność oddaje mu cześć. Stwierdzono, że p.s. mogą żyć 15 lat. Występują w całej środkowej i
południowej Afryce, na południe od Sahary.
pyton tygrysi (Python molu-rus) — gatunek gada z rodziny -^-dusicieli. Rośnie do długości 8 m. Okazy długości 6 m ważą ok. 90 kg. P.t. ma
grzbiet jasnobrązowy albo brązowy, z rzędem dużych, nieregularnych, rozmaicie wydłużonych, ciemnobrązowych plam o jasnożół»^ tej
obwódce. Z boków tułowia^ widnieją pojedyncze rzędy ma«t| łych, brązowych plam o bia-jji łych oczkach. P.t. zamieszkuje lasy oraz tereny
pagórkowatej częściowo kamieniste i porosi nięte krzakami. Przebywa czę^:
sto w pobliżu wody lub na(K[ brzegami zbiorników wodnychtj" W górach sięga do wysokośc|| 1800 m n.p.m. Spotyka go sil$|i czasem w
osiedlach ludzkict Żywi się przede wszystkie ssakami, ptakami i gadam:
rzadko zjada żaby. Zdolny jest pożerać tak duże zwierzęta ssące, jak makaki. W żołądki! P.t., długości 5,7 m, znaleziona nawet raz leoparda.
Samice ^ zależności od swojej wielkośl składają od 8 do 107 jaj dh] gości 7 do 11,5 cm. Występuje u nich instynkt opieki nad po| tomstwem,
przejawiający sii| tym, że samica broni jaj •w| gnieździe. Świeżo wylęgłe mło-? de mierzą 50 do 60 cm dług gości. W stosunku do człowie-1 ka
p.t. nie jest agresywny. N<j niektórych obszarach hoduj< się go w domach nie tylko •! uwagi na piękne ubarwienie ale i dlatego, że tępi myszy |
szczury. Ustalono, że żyje dj 25 lat. P.t. obejmuje 2 podga< tunki. Jeden z nich, osiągająca mniejsze rozmiary, o jaśniej szym ubarwieniu (Python
mffj lurus molurus), występuje | Pakistanie, Indiach i na Ce| łonie, drugi zaś podgatunel większy i ciemniejszy (PythH molurus bwittatus),
występu| w Birmie, w południowych Clf nach, na Półwyspie IndochU skim i na Wyspach Sundaj skich (Tabl. 11/4).                    ;
pyton zielony (ChandropytM yiridis) — gatunek gada z l dziny —>-dusicieli. Rośnie długości ok. 2,5 m. Należy najmniejszych dusicieli.
grzbiet żótłozielony z jasnymi, poprzecznie wydłużonymi plamami i z małymi, okrągłymi białymi plamkami, ułożonymi wzdłuż środka grzbietu.
Prowadzi nadrzewny tryb życia przebywając zwykle w koronach drzew. Chwytny ogon ułatwia mu sprawne poruszanie się wśród gałęzi. Na tle
zielonych liści jest trudno dostrzegalny dzięki ochronnej barwie ciała. P.z. ma bardzo długie zęby, którymi z łatwością chwyta i przytrzymuje
ptaki, będące głównym jego pokarmem. Występuje na Nowej Gwinei, w płn.-wsch. Australii, na Archipelagu Salomona.
^
pyton ziemny (Caldbarźa rein-hardtii) — gatunek gada z rodziny -^dusicieli. Długość jego ciała nie osiąga l m. P.z. ma małą głowę, pokrytą
nielicznymi, stosunkowo dużymi tarczkami, małe oczy, walcowaty tułów z wąskimi i gładkimi tarczkami brzusznymi, wybitni ;e krótki i gruby
ogon oraz pionowo ustawione, szparowate źrenice oczu. Ubarwienie jego grzbietu jest ciemnobrązowe z i-isnymi, nieregularnymi plamami,
boków tułowia — czerwonawe, brzucha — jasnobrą-
zowe, pokryte różowymi plamkami. Tęczówki oczu są brązowe, a głowa i ogon — zupełnie czarne. U licznych osobników przed końcem ogona
występuje białawy, poprzecznie ułożony pasek, co wizualnie upodobnia koniec ogona do głowy. W związku z tym tubylcy nazywają p.z. wężem
dwugłowym i wzbudza on u nich lęk. P.z. żywi się rozmaitymi małymi zwierzętami. Zamieszkuje gęste, wilgotne tropikalne lasy z grubą warstwą
ściółki leśnej lub humusu, gdzie prowadzi podziemny tryb życia. Za pomocą głowy ryje w butwieją-cej ściółce długie korytarze. W czasie
zagłębiania się w ściółkę zniża głowę prostopadle w dół, ogon zaś unosi nad powierzchnię ziemi i energicznie porusza nim na boki. Sprawia to
wrażenie, jak gdyby z ziemi wysterczał przód ciała i głowa węża. W przypadku niebezpieczeństwa p.z. zwija się w ciasny, kulisty kłębek z głową
umieszczoną w jego środku. Sploty ciała są tak silne, że trudno je rozplatać. Dla człowieka p.z. jest niegroźny; nie kąsa nawet schwytany do
ręk'-P.z. występuje w zachodniej Afryce — w Liberii i Kongo.
R
reptiiiologia -»-herpetologia.
rezonatory (u płazów) — rozciągliwe, cienkościenne uchył-ki błony śluzowej, znajdujące się w obrębie głowy, służące do wzmacniania
dźwięków wydawanych przez drgające struny głosowe. R., zwane również workami głosowymi, napełniane są powietrzem przez otwory
uchodzące do wnętrza jamy gębowej w okolicy krtani. Wzmacnianie głosu następuje dopiero w stanie rozdęcia powietrzem worków głosowych.
U różnych gatunków płazów bezogono-wych r. są rozmaicie wykształcone. U jednych r. stanowią narządy wewnętrzne i w tym przypadku ukryte
są w dnie gardzieli pod językiem, u innych stanowią narządy zewnętrzne, dobrze widoczne w sta-
ropucha amerykańska
nie ich rozdęcia na zewnątrz boków głowy, w okolicy kątów szczęk. R. mogą być pojedyncze lub podwójne. Siła wzmocnionego głosu zależy od
wielkości r. — im są większe, tym głos jest silniejszy. W obrębie płazów r. występują u płazów bezogonowych, i to tylko u dojrzałych płciowo
samców. R. działają głównie w okresie godów i w związku z tym głosy samców płazów bezogonowych uważa się za głosy godowe. Biologiczne
znaczenie tych głosów polega na wabieniu samic p/zez samce wchodzące z reguły wcześniej od samic do stawu, w którym odbędą się gody oraz
zostaną złożone jaja. Wysokość, barwa, natężenie, rytm i inne cechy głosu godowego, będące właściwością gatunkową, .kształtują się rozmaicie u
różnych gatunków płazów. U jednych są one melodyjne i podobne do śpiewu ptaków, u innych przypominają rytmiczne, metaliczne uderzenia
albo stanowią niemelo-dyjne skrzeczenie, chrobot itp. Głosy te są istotnym składnikiem wiosennych “żabich koncertów" i po dźwiękach można
rozpoznać, jakie gatunki płazów aktualnie odbywają gody.
ropucha amerykańska (Bufo
'""lericanus) — gatunek płaza z rodziny —-ropuchowatych. Rośnie do długości 10 cm. Jej gr-^ietową powierzchnię skóry pokrywają liczne, małe
brodawki skórne. ->Parotydy są szczególnie silnie rozwinięte. Ubarwienie grzbietu jest brązowe lub czerwonawe w różnych odcieniach, u
samców przeważnie jednolite, u samic pokryte ciemnymi plamami. U niektórych osobników wzdłuż środka grzbietu biegnie jasny pasek. W
odróżnieniu od innych, blisko spokrewnionych
ropucha Fowlera
gatunków r.a. charakteryziflto brak połączenia nadocznyi|§ fałdów skórnych z paroty<te«. mi oraz występowanie najwijj. żej 2 wybitnie dużych
brodd^ wek skórnych na grzbieelg, R.a. żyje w rozmaitych środa, wiskach lądowych, na ogół j<i, dnak suchych, i prowadzi noe»-ny tryb życia.
Gody odbywa oH początku kwietnia do końcii czerwca. Wśród godujących ro» puch z reguły znacznie Itóz,. niejsze są samce, co wynika ?
dłuższego ich przebywania < wodzie, podczas gdy samice wchodzą do stawu na krótko, tylko na czas potrzebny do złożenia skrzeku. Godujące
samce wydają dużym, pojedynczym -^-rezonatorem bardzo donośne, rytmiczne, trwające ok. 30 s trele. Dorosła samica składa jednorazowo
przeciętnie ok, 20 000 jaj, a może ich złożyć do 28 000, przy czym, podobnie jak u innych ropuchowatych, skrzek ma postać galaretowatych
sznurów. Skóra kijanek' wydziela trującą substancja. dzięki czemu larwy nie są pożerane przez inne zwierzęta,' zwłaszcza ryby. R.a. zamieszkują
środkowe ł wschodnie ob-szary USA oprócz przybrzeż-'' nych, południowo-wschodnicH terenów łącznie z Florydą. ';.
ropucha Blomberga {Bufff^ blombergi) — gatunek płaza Z|g rodziny ->ropuchowatych, od-H kryty dopiero w 1951 r. Osiąga;
^
Ropucha Blomberga
długość powyżej 20 cm. Ubarwienie grzbietu jednolicie brązowe, boki zaś ciała i odnóża czarne. Jeden z największych obecnie żyjących
gatunków ropuchowatych. Z uwagi na swoją wielkość, interesujące ubarwienie oraz małą płochliwość stanowi pożądany obiekt w hodowli
płazów, zwłaszcza w ogrodach zoologicznych. R.B. występuje w Kolumbii, w A-meryce Południowej.
ropucha dębowa (Bufo ąuerci-cus) — gatunek płaza z rodziny ->-ropuchowatych. Rośnie do długości 3 cm. Charaktery-
Hopucha dębowa
żuje się bardzo dużymi -»-paro-tydami i silnie brodawkowatą powierzchnią skóry. Posiada szczególnie piękne ubarwienie. Jasnobrązowy grzbiet
pokrywają nieliczne, duże, nieregularne, ciemnobrązowe lub czarne plamy, w których zakończenia brodawek są karminowo-czerwone. Prócz tego
wzdłuż środka grzbietu biegnie szeroka pomarańczowa lub kremowa wstęga. W odróżnieniu od większości gatunków —^ropuchowatych, r.d.
prowadzi dzienny tryb życia. Wbrew swojej rodzimej nazwie zamieszkuje głównie lasy sosnowe, gdzie szuka schronienia w ściółce leśnej. W
okresie godów samiec
przy pomocy nieproporcjonalnie dużego rezonatora wydaje donośne i przenikliwe dźwięki podobne do głosu pisklęcia kukułki. R.d. występuje w
Ameryce Północnej, od obszarów Północnej Karoliny do Florydy i Luizjany.
ropucha Fowlera (Bufo wood-
housii fowleri) — podgatunek płaza z rodziny -^ropuchowatych. Rośnie do długości 8 cm. Ma grzbiet brązowy, brązowo-szary w różnych
odcieniach, a niekiedy zielonkawy lub cegla-stoczerwony. Wzdłuż środka grzbietu ciągnie się jasny pasek. R.F. kształtem ciała i u-barwieniem
przypomina ropuchę amerykańską. Różni się od niej połączeniem -»-parotyd z nadocznymi fałdami skórnymi, liczniejszymi brodawkami oraz
liczniejszymi, a przy tym mniejszymi, ciemnymi plamami na grzbietowej powierzchni ciała. Jest pospolita. Zamieszkuje przeważnie tereny
piaszczyste położone w pobliżu większych zbiorników wodnych (jezior, rzek). Stwierdzono doświadczalnie, że przy wzrastaniu wilgotności
powietrza temperatura ciała r.F. maleje i może być niższa nawet o 7°C od temperatury otoczenia. R.F. odbywa gody od wczesnej wiosny do
połowy sierpnia w rozmaitych rowach, stawkach, większych kałużach, nawet okresowo wysychających. Głosem godowym samców jest krótki,
przeraźliwy krzyk, podobny nieco do ludzkiego, powtarzający się co kilka sekund. R.F. występuje na wschodnich terenach USA aż do wybrzeży
atlantyckich z wyjątkiem Florydy. Na większości tego obszaru bytuje w tych samych środowiskach co -^-ropucha amerykańska, z którą tworzy
krzyżówki.
ropucha karłowata
ropucha panterowata
ropucha karłowata (Bufo rosei)
— gatunek płaza z rodziny
-*TOpuchowatych. Osiąga długość 2,5 cm. Najmniejszy gatunek spośród wszystkich dziś żyjących ropuch. Prowadzi lądowy tryb życia. Po ziemi
przeważnie szybko biega, rzadziej skacze, przy czym długość skoku nie przekracza długości jej ciała. Gody odbywa w wodzie. Samica składa
skrzek w postaci dwóch galaretowatych sznurów. W ciągu całej pory godowej składa ok. 7000 jaj. Wyrośnięta kijanka mierzy 15 mm, z czego
na dobrze wykształcony ogon przypada przeszło połowa tej długości. Rozwój larw od opuszczenia osłon jajowych do przeobrażenia trwa 6
tygodni. W populacji r.k. -występuje duża śmiertelność. Biologia tego gatunku jest słabo poznana. R.k. występuje w południowej Afryce, m.in. w
okolicach Kapsztadu.
ropucha kubańska (Bufo em-pusus) — gatunek płaza z rodziny ->ropuchowatych. Osiąga długość ok. 9 cm. Ubarwienie grzbietowej powierzchni
ciała niemal jednolicie brązowe z niewyraźną ciemną plamistością na bokach tułowia. Tęczówki dużych oczu jaskrawo-
oczu. Aktywna jest w nocy, w--dzień zaś przy pomocy tylnyc|^ odnóży wygrzebuje w miękkie, ziemi długą norę zakończona.'
poziomo położoną komorą mie« szkalną. Otwór prowadzący dy. nory dokładnie zasłania wła&k;
nym ciałem a właściwie głową o silnie skostniałej czaszce., R.k. występuje na Kubie. ;
ropucha marmurkowana (Bufo
marmoratus) — gatunek płaza z rodziny ->-ropuchowatych..
Ropucha kubańska
zielone. Charakterystyczną cechą r.k. są twarde, rogowe pierścienie otaczające orbity
Ropucha marmurkowana
Osiąga długość 7 cm. Ubarwienie grzbietu zielonkawobrązo- " we z jasnozieloną wzdłużną -i;
linią kręgową, natomiast bo- f ki tułowia i grzbietową po- | wierzchnie kończyn pokrywa '* marmurek ciemnych, nieregu- r;
larnych plam na popielatym 4 tle. R.m. występuje w Ameryce,'|j Środkowej w Meksyku, za- $ równo na obszarach od strony ' Pacyfiku, jak i od
strony Atlantyku.
ropucha nadrzewna (Pedosti-bes hosii) — gatunek płaza z rodziny ->-ropuchowatych. Samce rosną do długości 6,5 cm, samice — do 10 cm.
R.n. mają ubarwienie grzbietu szarobrą-zowe z ciemnymi plamami. Na końcach ich palców znajdują się dobrze rozwinięte przylgi, co wiąże się z
nadrzewnym
trybem życia. Żywią się głównie mrówkami. Podczas pory godowej dorosłe osobniki schodzą z drzew na ziemię i gromadzą się nad brzegami
wolno płynących wód. Samce wydają głos godowy, siedząc na gałęziach niskich krzewów rosnących nad wodą albo też siedząc na ziemi. Skrzek
r.n., mający postać podwójnych sznurów, składany jest do wody płynącej, w której rozwijają się kijanki. R.n. występują na Półwyspie
Indochińskim oraz na wyspach Archipelagu Malaj-skiego.
ropucha nosata (Rhinophrynus dorsalis) — gatunek płaza z rodziny -»-ropuch nosatych (Rhinophrynidae). Ubarwienie grzbietu ciemnobrązowe
z kilkoma wzdłużnymi, żółtymi lub pomarańczowymi paskami oraz małymi, żółtymi plamkami na bokach tułowia. R.n. osiąga długość ok. 6 cm i
wykazuje szereg      charakterystycznych cech budowy ciała. Jedną z nich jest przyrośnięcie języka do tylnej części dna jamy gębowej. Wskutek
tego w chwili łowienia np. owada przez r.n. język nie jest wyrzucany z paszczy tylnym jego końcem, jak to czynią ropuchy i żaby, lecz jest
wysuwany przednim końcem w sposób podobny jak u ssaków. R.n. nie posiada zębów i widocznych błon bębenkowych, źrednice oczu mają
kształt pionowo ustawionych szczelin. Palce tylnych kończyn są tylko u nasady spięte błonami pływnymi, przy czym pierwsze palce opatrzone są
dużymi, rogowymi, łopatkowa-tego kształtu naroślami służącymi r.n. do rozgrzebywania ziemi. Koniec pyska (nos) wyciągnięty jest w krótki
ryjek. Poza tym tułów ma kształt i wielkość jaja kurzego, nogi są
krótkie, ciało pokrywa cienka, delikatna skóra. Środowiskiem życia r.n. są leśne zarośla, gdzie aktywna jest w nocy, zwłaszcza w okresie pory
deszczowej. W razie niebezpieczeństwa r.n. podkurcza nogi i silnie nadyma się powietrzem, co powoduje wybitną kulistość jej postaci. W okresie
godów samce przebywające jeszcze w lądowych kryjówkach wydają krótkie, donośne, gardłowe, a przy tym chrapliwe dźwięki podobne do
krakania niektórych ptaków. Skrzek składany w postaci zwartych kłębów wkrótce jednak rozkleja się tak, że w wodzie unoszą się pojedyncze jaja.
W odróżnieniu od kijanek prawie wszystkich innych płazów bezogo-nowych, kijanka r.n. nie posiada właściwych warg, zaś otwór gębowy okalają
długie, frędzelkowate, skórne wyrostki przypominające wąsiki u niektórych ryb (np. sumowa-tych). Kijanki r.n. osiągają długość do 4 cm. RJI.
występuje w Ameryce Środkowej, w Meksyku i Gwatemali.
ropucha panterowata ('Bufo regularis) — gatunek płaza z rodziny -^ropuchowatych. 0-siąga długość 14 cm. Jasne tło grzbietu pokrywają
kontrastowo ciemne plamy o kształtach regularnych wieloboków, a nawet kwadratów, przypominając plamistość pantery. Poza porą godową,
trwającą 6 miesięcy (od sierpnia do końca stycznia), r.p. prowadzi nocny i skryty tryb życia. Gody odbywa we wszelkich małych stawach i
rzekach. W wodzie sprawnie pływa, na lądzie porusza się wolno krocząc. Samica składa jednorazowo ok. 24000 jaj. Kijanki r.p. rozwijają się
wolno, a dzięki ogromnej rozrodczości gatunku poja-
ropucha paskówka
ropucha szara
wia.ią się masowo w każdym małym zbiorniku wodnym. Stanowią one ważny składnik pokarmowy dla wielu rozmaitych zwierząt, zarówno
owadów, jak i kręgowców. R.p. spotyka się w prawie całej Afryce, od Kairu po Kapsztad, poza tym występuje również na Półwyspie Arabskim.
R.p. zajmuje największy obszar spośród wszystkich afrykańskich gatunków ropuchowatych.
ropucha paskówka (Bufo cala-mita) — gatunek płaza z rodziny -M-opuchowatych. Długość jej ciała (u obu płci) dochodzi do 8 cm, najczęściej
osiąga 6 do 7 cm. Ma grzbiet jasnopopielaty z odcieniem oliwkowym, pokryty różnej wielkości okrągławymi, ciemnozielonymi plamami.
Środkiem grzbietu — od początku pyska aż po otwór odbytowy — biegnie szeroka, jasnożółta linia kręgowa, zwana paskiem. Jest ona
charakterystyczną cechą ubarwienia r.p. odróżniającą ją od -»-ropuchy zielonej. Szczyty brodawek skórnych na grzbietowej powierzchni tułowia
mają kolor jaskra-wocynobrowy. Gruczoły przy-uszne i błony pływne są słabo rozwinięte. Na podeszwowej powierzchni najdłuższego (IV) palca
tylnych kończyn występują 2 rzędy modzeli stawowych. Głównym okresem pory godowej r.p. jest maj i czerwiec. Głos godowy samców
przypomina dźwięczny, o wysokim tonie trel kanarka. Samice składają po 2 sznury jaj, długości do 2 m każdy, zawierające 3000 do 4000 jaj.
Kijanki mają barwę czarną, osiągają długość ok. 3 cm i są bardzo podobne do kijanek ->-ropuchy szarej; należą do najmniejszych gatunków
kijanek naszych płazów bezogonowych.
Długość ciała dopiero co przeobrażonych osobników wynosi ok. l cm. R.p. zamieszkuję ' przeważnie tereny o glebach lekkich i suchych,
lessowych lub piaszczystych, w tym również ruchome wydmy nadmorskie, porosłe skąpą roślinnością trawiastą. Poza tym przebywa na polach
uprawnych i łąkach. R.p. nie tylko kroczy (jak pozostałe nasze gatunki ropuch), ale potrafi też szybko biegać, R.p. są odporne na suszę oraz
wysokie zasolenie wody. Zimują na lądzie. W Polsce występują na całym nizinnym obszarze kraju, z wyjątkiem nielicznych okolic, na ogół
jednak nie są pospolite. W górach nie przekraczają wysokości 1200 m n.p.m. Zamieszkują zachodnią i środkową Europę; w Szwecji północna
granica ich zasięgu dochodzi do 59,5°N. W Polsce podlegają całkowitej ochronie (Tabl. VI/9).
ropucha Rokoko (Bufo para-cnemis) — gatunek płaza z rodziny -M-opuchowatych. Rośnie do długości 25 cm. Uważana jest za największy
współcześ- ? nie żyjący gatunek ropuchy, t Ubarwienie grzbietu brązowe, ^ słabo plamiste. Charakteryzuje || się ogromnymi nerkowatymi "j
->-parotydami, 2 razy dłuższymi -il| od ich szerokości, a sięgają- -t cymi od tylnego krańca błon || bębenkowych aż do połowy tułowia. Poza tym
na podudziach widoczne są wałkowate, silnie wysterczające i wyraźnie wyodrębnione skupienia gruczołów jadowych. Cała skóra grzbietu jest
silnie brodawko-wata. R.R. występuje w Ameryce Południowej (w Brazylii, Boliwii i północnej Argentynie).
ropucha strumieniowa (Ansonia grUUyooo) — gatunek płaza z
rodziny -^-ropuchowatych. 0-siąga długość ok. 4 cm. Ma grzbiet oliwkowobrązowy z małymi, jaśniejszymi plamkami. Podobnie jak inne gatunki
z rodzaju Ansonia, r.s. nie przypomina wyglądem zewnętrznym pozostałych ropuchowatych, brak jej bowiem -^-paro-tyd, kończyny zaś (zarówno
przednie, jak i tylne) ma długie i smukłe. R.s. zamieszkuje tereny górskie, gdzie przebywa w pobliżu strumieni, a zv^asz-cza małych
wodospadów. Skrzek, zawierający ok. 250 sztuk dużych i pozbawionych pigmentu jaj, składa wyłącznie w wodzie szybko płynących strumieni.
Kijanki r.s. wykazują szczególne przystosowanie do życia w takim nietypowym dla larw płazów środowisku wodnym. Charakteryzuje je bowiem
zwarty i grzbieto--brzusznie spłaszczony tułów, silnie umięśniona płetwa ogonowa o zredukowanych fałdach skórnych oraz okolica gębowa
przekształcona w rodzaj dużej, płaskiej tarczy, działającej jak przyssawka. Umożliwia ona kijance silne przyczepianie się do powierzchni
ka-naieni leżących na dnie strumienia. Dzięki temu urządzeniu kijanki nie są porywane prądem wody. R.s. występują na wyspach Indonezji oraz
na Płw. Malajskim.
ropucha szara (Bufo bufo) — gatunek płaza z rodziny -^ropuchowatych. Samce osiągają długość do 10 cm, samice — do 13 cm, wyjątkowo do
20 cm. R.sz. jest największym europejskim płazem bezogonowym. Ma ubarwienie brązowe w różnych odcieniach z licznymi małymi,
ciemnobrązowymi plamkami. Suchą i szorstką skórę Jej grzbietu pokrywają różnej wielkości brodawki, w których
mieszczą się gruczoły jadowe. Szczególnie silnie rozwinięte są gruczoły przyuszne. Na podeszwowej powierzchni najdłuższego (IV) palca
tylnych kończyn występują 2 rzędy modzeli stawowych. Głównym okresem pory godowej jest kwiecień. Głos godowy samców przypomina
ciche skomlenie młodego psa. Samice składają po 2 sznury jaj długości ok. 4,5 m. każdy, liczba zaś zniesionych jaj waha się w granicach od ok.
3000 do ok. 10000 sztuk. Kijanki mają barwę czarną i osiągają długość do 3 mm. Są najmniejszymi kijankami spośród wszystkich europejskich
gatunków płazów bezogonowych. Długość ciała osobników świeżo przeobrażonych wynosi przeciętnie ok. 7 mm. R.sz. występuje przede
wszystkim w wilgotnych lasach liściastych i mieszanxch, poza tym na łąkach, polach uprawnych, w sadach i w ogrodach. Podobnie jak wszystkie
ropuchy, r.sz. jest bardzo pożyteczna dzięki zjadaniu dużych ilości rozmaitych owadów oraz ślimaków będących szkodnikami upraw rolnych. Do
dzisiaj jeszcze wiąże się z tą ropuchą wiele przesądów ludowych o-raz powszechne, a błędne przekonanie o groźnych dla człowieka skutkach
działania jadu zawartego w jej gruczołach skórnych. Dlatego bywa niestety tępiona. R.sz. zimuje na lądzie. W Polsce jest dość pospolita.
Występuje na obszarze całego kraju. Na Babiej Górze znajduje się ją jeszcze na wysokości ok. 1600 m n.p.m., w górach Azji — na wysokości ok.
3000 m n.p.m. Zamieszkuje całą Europę. Granica jej północnego zasięgu zbliża się do ok. 67°N. W Polsce podlega całkowitej ochronie gatunko-
wej. (Tabl. VI/7, 8).
ropucha wodna
ropucha żyworodna gwinejska
ropucha wodna (Pseudobufo subasper) — gatunek płaza z rodziny -*ropuchowatych. Po-
Bopucha wodna
dobnie jak kilka innych, nielicznych gatunków z rodzaju Pseudobufo charakteryzuje się wodnym trybem życia, wykazując szereg
odpowiednich przystosowań, które nie występują u pozostałych ropuchowa-tych, będących formami lądowymi. Główne z nich to: silnie
rozwinięte błony pływne sięgające do końca palców tylnych kończyn, oczy przesunięte prawie na środek głowy oraz otwory nosowe umieszczone
obok siebie na szczycie wydatnego, specjalnego zgrubienia w postaci wałka, a znajdującego się na końcu pyska. Te ostatnie cechy umożliwiają
pływającej r.w. obserwowanie powierzchni wody oraz swobodne oddychanie. Natomiast — podobnie jak i lądowe ropucho-wate — posiada ona
szorstką, brodawkowatą skórę. Długość jej ciała sięga do 15 cm. Ubarwienie grzbietu brązowe z pojedynczymi, nieregularnymi, przerywanymi
jasnymi pasmami na bokach tułowia. R.w. występuje na Płw. Malajskim oraz na Sumatrze i Borneo.
ropucha zielona (Bufo viridis) — gatunek płaza z rodziny
-».ropuchowatych. Długość saflk« ców dochodzi do 9 cm, a diu* gość samic w środkowej Eui"^ pie — do 10 cm. Na południca wych obszarach
Europy samic* osiągają długość 14 cm. R.z. vaa tło grzbietu jasnopopielate, p», kryte zielonymi plamami ••g> różnym kształcie i wielkojlft
Samce cechuje jaśniejszy kok» plam, samice — ciemniejsi Szczyty brodawek na bokae^ tułowia, zwłaszcza u samic, M jaskiawoczerwone.
UbarwieiBB r.z. jest bardzo podobne do m barwienia -^-ropuchy paskowa ale różni się brakiem jasneH linii kręgowej. Na podeszwowaj
powierzchni najdłuższego (rff| palca tylnych kończyn wy ster puje l rząd modzeli stawo* wych. Głównym okresem pory godowej jest maj, przy
czyro' termin składania jaj zależy od temperatury wody i w dużej;
mierze od opadów deszczu. Głos godowy samców r.z., po** dobny do głosu godowego roł^ puchy paskówki, przypomina? trel kanarka. Samice
składaj^;
po 2 sznury jaj długości otó 4 m każdy. Liczba składanych jaj zawiera się najczęściej Wi, granicach od 7000 do 10 OOOr.i Kijanki są czarne i
osiągają ,' długość ok. 5 cm. Długość ciaN| świeżo przeobrażonych osobniĄ' ków wynosi l do 1,5 cm. R.Z,^| występuje na suchych łąkach^M
polach uprawnych, a takżflg często na terenach kamieni-H stych i w środowiskach rude-ł:
rainych. W porównaniu z W nymi płazami r.z. jest gatun^ kiem przebywającym najczęś< ciej w obrębie zabudowań-^ gospodarskich, gdzie
chętntta| wchodzi do rozmaitych dostępy nych jej pomieszczeń, w tyn^ również mieszkalnych. R.z. ziT;, muje na lądzie. W Polsce jest;
pospolita, występuje na całyni^ nizinnym obszarze kraju, WJ górach — do 800 m n.p.m. W|
Alpach osiąga wysokość ok. 2000 m n.p.m. Północna granica jej zasięgu dochodzi w Szwecji do 59°N. W Polsce podlega całkowitej ochronie
(Tabl. VI/10).
ropucha żyworodna (Wecto-
phrynoides vivipara) — gatunek płaza z rodziny —>-ropucho-watych. Rośnie do długości 6 cm. Ma ubarwienie grzbietu bardzo zmienne, zależne
od koloru otoczenia — jasnopopielate, czerwonobrązowe, brązowe lub oliwkowozielone. Zamieszkuje górskie tropikalne lasy, przebywając
najczęściej w listowiu niskich krzewów. U ropuchy tej mimo braku męskiego narządu kopulacyjnego występuje wewnętrzne zapłodnienie jaj. Jest
to możliwe dzięki temu, że otwór kloakalny samca przesunięty jest nieco na brzuszną powierzchnię ciała, u samicy zaś otwór ten znajduje się
bliżej powierzchni grzbietowej. W czasie ->-am-pleksus odbywającego się na lądzie otwory kloakalne obu partnerów stykają się ze sobą,
plemniki zaś zostają przekazane bezpośrednio do kloaki samicy. Zapłodnione jaja rozwijają się w końcowych odcinkach jajowodów, odpowiednio
rozszerzonych i połączonych ze sobą, tworzących jakby macicę. Mimo że cały rozwój zarodkowy i larwalny odbywa się w jajowodach samicy i
młode osobniki rodzone są w stanie zupełnie przeobrażonym, to jednak w rozwoju osobniczym r.ż. występuje stadium wolnej kijanki.
Charakteryzuje ją kulisty głowotułów zakończony długą płetwą ogonową, słabo umięśnioną, silnie unaczynioną i okrągłą na przekroju. Pełni ona
funkcję dodatkowego narządu oddechowego larwy po-hipraiapp!To tlen ze ścianek jajowodów. Długość ciała osobników przeobrażonych wynosi
ok. 6 mm. Liczba młodych rodzonych przez l samicę waha się od około 100 do 135 sztuk. R.ż. występuje we wschodniej Afryce, w górzystych
okolicach Tanganiki.
ropucha żyworodna gwinejska
(Nectophrynoides occidentalis)
— gatunek płaza z rodziny
-ł-ropuchowatych. Rośnie do długości ok. 3,5 cm. Ma ubarwienie zmienne — zielonkawe, oliwkowe, brunatne. Podobnie jak u pozostałych 2
gatunków z tego rodzaju, zapłodnienie jaj jest u niej wewnętrzne i następuje w czasie -»-amplek-sus bez udziału narządu kopulacyjnego. Samice
rodzą młode w stanie zupełnie przeobrażonym. R.ż.g. jest gatunkiem górskim, żyjącym w paśmie wysokości od 900 do 1600 m n.p.m. W
środowiskach, gdzie występuje, temperatura powietrza utrzymuje się z reguły powyżej 12°C. Przy niższej temperaturze r.ż.g. traci aktywność i nie
odżywia się. Na pokarm jej składają się głównie mrówki i małe chrząszcze. R.ż.g. zamieszkuje kamieniste zbocza gór, zarośnięte krzewami i
niskimi drzewami. W o-kresie suszy trwającej kilka miesięcy wszystkie osobniki tego gatunku znikają z powierzchni ziemi i ukrywają się głęboko
w rozmaitych szczelinach skalnych, rozpadlinach ziemnych, zakamarkach zabezpieczających je przed wyschnięciem. Z nastaniem pory desz-
czowej, w kwietniu, opuszczają kryjówki i rozpoczynają aktywne życie. W tym czasie spotyka się na ziemi liczne okazy r.ż.g., których liczebność
dochodzi niekiedy do 500 sztuk na powierzchni 100 cm2. Gody przypadają w porze deszczo-
ropucha żyworodna Torniera
wej, tj. w lipcu i sierpniu. Ampleksus odbywa się na lądzie i trwa kilka godzin, rzadziej cały dzień. Zapłodnione jaja gromadzą się w końcowych,
rozszerzonych odcinkach jajowodów samicy. Jaja są małe i ubogie w żółtko. Średnica ich wynosi 0,6 mm. Z jaj tych rozwijają się jeszcze w
jajowodach samicy kijanki o-patrzone długim ogonem, okrągłym na przekroju. Jest on słabo umięśniony, natomiast silnie unaczyniony, i w związ-
ku z tym pełni funkcję oddechową. Dzięki stykaniu się ogona z unaczynioną ścianą jajowodu tlen przenika z krwiobiegu samicy do organizmu
kijanki. Cały rozwój larwalny aż do przeobrażenia kijanek odbywa się w jajowodach samicy. Kijanki w tym czasie rosną i odżywiają się białkową
wydzieliną wytwarzaną przez ściany jajowodów. Wydzielinę tę pobierają otworem gębowym i trawią jak normalny pokarm. Nie posiadają skrzeli
zewnętrznych i wewnętrznych oraz rogowych ząbków w aparacie gębowym. Ostatecznie przeobrażone osobniki uzyskują długość od 7 do 12 mm
i ciężar ok. 500 razy większy od jaja, z którego się rozwinęły. Długość ciała i waga nowo narodzonych o-kazów zależy od ich liczby:
im jest ich więcej, tym są mniejsze. Różnice wielkości młodych występują nawet w potomstwie jednej samicy w przypadku gdy w jednym ja-
jowodzie było ich więcej, a w drugim mniej. Rodzenie młodych, całkowicie już przeobrażonych i zdolnych do samodzielnego życia następuje
pojedynczo co kilka minut, przy czym akt rodzenia następuje w efekcie jednoczesnego skurc7.ii mięśni brzusznych.
nadęcia płuc powietrzem ora^ nacisku tylnych kończyn iy| brzuch. Samice r ż.g. rodzą o«t
1 do 22 młodych, najczęśeift. jednak od 4 do 12. Przypuszczfc się, że porody odbywają tylke
2 razy w życiu. Masowe rch;
dzenie młodych przypada n» czerwiec lub początek lipcft, Prawie cały rozwój zarodkok wy i larwalny (ciąża) odbywj| się w okresie
bezdeszczowyn^ tempo zaś jego jest wówcza^ wolne, trwa kilka miesięcy. DO(» piero z początkiem pory desza, czowej i opuszczeniem przed
samice kryjówek następutt gwałtowne przyspieszenie teg^' rozwoju. R.ż.g. występuje n|| niewielkim obszarze zachodnia Afryki, w masywie gór
Nimbie
w Gwinei. Odkryto je w 1942.;
^'•Ł'
ropucha żyworodna Torniera;
(Nectophrynoides tornieri) -», -gatunek płaza z rodziny ->ro-puchowatych. Jest bliskim krewniakiem pozostałych 2 ga- ;
tunków ropuch żyworodnych i;'| ma podobną do nich biologię." f Samice rodzą po ok. ,35 mło- , dych zupełnie przeobrażonych. ;
R.ż.T. występuje razem z —>io- ^ puchą żyworodna we wschód- < niej Afryce — na terytorium.;
Tanganiki.                     .;j
ropuchowate, ropuchy właściwe (Bufonidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogo-nowych. Większość należących tu gatunków cechuje
krępe ciało, szeroki tułów oraz silnie skrócone tylne odnóża. W związku z tym (w przeciwieństwie do żab) r. nie skaczą, lecz przeważnie kroczą
lub szybko biegają. U r. występuje 8 kręgów przedkrzyżowych o trzonach przodowklęsłych, pas barkowy typu ruchomego oraz połączenie kręgu
krzyżowego z'j urostylem za pomocą 2 kłykci." Brak im zębów zarówno na
ropuchowate
szczęce, jak i na żuchwie, oraz brak zębów podniebiennych. Długi i wąski język jest przyrośnięty przednim końcem do dna jamy gębowej. Ucho
środkowe i błony bębenkowe są dobrze rozwinięte. U samców istnieją ^.rezonatory oraz swoisty -^-narząd Biddera. Poza tym znaczna
większość r. ma grubą, suchą, szorstką, bro-dawkowatą skórę, wyposażoną w liczne gruczoły jadowe. Największe z nich skupione są w silnie
rozwiniętych -»paroty-dach. R. żyją przeważnie w różnych nizinnych środowiskach lądowych (w lasach, na łąkach, polach uprawnych,
plantacjach, w sadach, ogrodach itp.), niektóre gatunki zamieszkują obszary suche, a nawet pustynne, oraz tereny położone wysoko w górach. Na
tych ostatnich szereg gatunków osiąga znaczne wysokości, a jeden z nich, ropucha zielona, dochodzi w Himalajach aż do 4672 m n.p.m.
Większość gatunków r. prowadzi ściśle naziemny i przeważnie nocny tryb życia, tylko nieliczne są przystosowane do życia nadrzewnego lub
wodnego. Podczas dnia r. chowają się w rozmaitych ' ziemnych kryjówkach, niektóre zaś gatunki mające na piętach duże, ostre, rogowe modzele,
zagrzebują się za ich pomocą do ziemi, podobnie jak .-»-grzebiuszko-wate. Do wody r. wchodzą na krótki czas i tylko w celu odbycia godów oraz
złożenia jaj. R. (pomijając nieliczne gatunki żyworodne i nadrzewne) stanowią wyjątkową grupę wśród wszystkich płazów, którą cechuje
ogromna rozrodczość. Małe gatunki składają jednorazowo kilka tysięcy jaj, gatunki średniej wielkości — kilkanaście tysięcy, Jedna zaś z
największych ropuch, ->-aga, składa jednorazowo ok. 35 tyś. jaj. Jaja składane są w postaci długich, podwójnych, galaretowatych sznurów. U
nielicznych gatunków żyworodnych brak typowej dla płazów larwy, żyjącej w środowisku zewnętrznym (wodnym). U tych gatunków (-^-ropucha
żyworodna) występuje też rzadkie wśród płazów bezoganowych zjawisko zapłodnienia wewnętrznego oraz odbywanie godów na lądzie. Na
pokarm r. składają się rozmaite małe zwierzęta, głównie jednak owady, a wśród nich duże ilości szkodników upraw rolnych. Ta pożyteczna, od
dawna znana rola r. spowodowała sztuczne zasiedlanie tych płazów w rozmaitych krajach różnych kontynentów, a nawet na wyspach oceanicz-
nych (Guam, Haiti, Hawaje, Wyspy Salomona i in.) w celu ochrony roślin uprawnych, zwłaszcza plantacji trzciny cukrowej, przed
szkodnikami ze świata owadziego. Obliczono, że wartość nadwyżek plonów, jakie uzyskuje się w tych krajach dzięki ochronnej roli r., wynosi
rocznie ok. l mld dolarów. Rozmieszczenie r. jest szerokie, brak ich jednak w Australii, na Grenlandii, na Nowej Gwinei, Nowej Zelandii,
Madagaskarze, na północnych obszarach Ameryki Północnej i Azji oraz na skrajnie północnych terenach Półwyspu Skandynawskiego. Rodzina r.
obejmuje co najmniej 41 rodzajów i przeszło 540 gatunków. Najliczniejszy i najbardziej typowy rodzaj -— ropucha {Bufo) — reprezentowany jest
przez ok. 250 gatunków, z których 3 występują w Europie, ok. 77 w Azji, ok. 64 w Afryce, 13 w Ameryce Północnej i ok. 81 gatunków w Ame-
ryce Środkowej i Południowej.
ropuchy nosate
ropuchy nosate (Rhinophryni-dae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Obejmuje tylko l rodzaj Rhi-nophrynus. R.n. są płazami
wyspecjalizowanymi,        które charakteryzują się swoistymi cechami w budowie ciała:
kształt ciała jajowaty, krótkie kończyny, z których tylne przystosowane są do grzebania w ziemi oraz delikatna, cienka skóra. W szkielecie brak
mostka oraz wolnych żeber. -»-Ampleksus jest ingwinalny, jaja składane są do wody, zapłodnienie zewnętrzne, kijanki wolno pływające. R.n.
występują w Ameryce Środkowej.
rozwój embrionalny gadów
ropuchy właściwe
watę.
>-ropucho-
ropuszka krąglojęzyczna (Dis-coglossus pzctus) — gatunek płaza z rodziny -wopuszkowa-tych. Osiąga długość 7,5 cm. Z pokroju ciała bardziej
podobna jest do żaby niż do ropuchy. Ma język okrągły, po-duszkowaty, przyrośnięty całą powierzchnią do dna jamy gębowej, błony bębenkowe
dobrze wykształcone, źrenice oczu eliptyczne, poziomo wydłużone lub trójkątne. -^-Rezonatory ukryte są pod skórą w dnie gardzieli. U obu płci
widnieją wzdłuż boków tułowia dobrze rozwinięte fałdy grzbietowe. Samce wyraźnie różnią się od samic. U samców cała grzbietowa
powierzchnia skóry jest wybitnie gładka, błony pływne w tylnych kończynach sięgają zaledwie do połowy długości palców, w okresie zaś godów
pierwsze palce przednich kończyn silnie grubieją, tak że niewiele różnią się kształtem i wielkością od modzeli godowych. U samic boki tułowia
oraz grzbietowa powierzchnia kończyn są chropowate, błony pływne w trf nych kończynach sięgają <b końca palców, a cienkie, piei^
Ropuszka Krągłojęzyczna •'»'. f?
wsze palce przednich kończyt nie różnią się od pozostałyc^ R.k. ma grzbiet brązowy y różnych odcieniach — od jas1?. nożółtobrązowego lub
rdzawa czerwonego do ciemnobrązo* wego — z dużymi, nieregular-Jt nymi plamami, pokrywający!;
mi również kończyny. U nie-"?, których osobników plany?, grzbietowe ułożone są w 2';
rzędy, między nimi zaś bieg-i nie jasnobrązowa, wzdłużna linia. Brzuch ma barwę biała-K wą z licznymi, małymi, ciemĄ nymi plamkami. R.k.
jest cie*^ płolubna. Optymalna tempe-tf ratura otoczenia wynosi dlrfi niej ok. 25°C. R.k. zamieszkuje tereny położone nat brzegami rzek,
strumieni małych zbiorników wód stojących, gdzie prowadzi na po wodny tryb życia, podobnii jak nasze żaby wodne. Port godowa r.k. rozciąga
się ni cały ciepły okres roku, w cza się którego samica składa jaji 5 do 6 razy. Skrzek ma postał nieregularnych brył, opadają^ cych na dno
zbiornika wod< nego, łączna zaś liczba ja;
składanych przez l samii sięga ok. 6000 sztuk. Rozw' kijanek trwa ok. 2 miesięcy a długość świeżo przeobrazi nych osobników wynosi o'
3 cm. Kijanki tego gatunku spotyka się w stawach przez cały rok. R.k. występuje w po-iudniowo-zachodniej Europie (w Hiszpanii, Francji, we
Włoszech, na wyspach Morza Śródziemnego) oraz w północnej Afryce.
ropuszkowate, krągłojęzyczne (Discoglossźdae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Charakteryzują je liczne, prymitywne
cechy budowy. Do r. należą małe gatunki płazów o grzbieto-brzu-sznie spłaszczonym ciele i silnie brodawkowatej skórze. Ta ostatnia cecha
ur.odobnia je do ropuch. U r. na 3 kręgach tułowiowych występują krótkie, wolne żebra. Zaokrąglony poduszkowaty język, bez wcięcia przyrasta
całą podstawą do dna jamy gębowej. Górna szczęka ma zęby. Pierwszy palec przedniej kończyny jest znacznie krótszy od drugiego. Na
brzusznych powierzchniach .stóp brak modzeli stawowych. Zewnętrzny otwór skrzelowy u larw występuje na środku powierzchni brzusznej
głowotu-łowia. R. zamieszkują Europę, północną Afrykę, zachodnią, wschodnią i południową Azję oraz Filipiny. Rodzina r. obej-rnuje 4 rodzaje i
8 gatunków.
rozwój embrionalny gadów.
Gady, podobnie jak ptaki i ssaki, należą do owodniowców (Amniota), a więc kręgowców, u których w rozwoju zarodkowym występują błony
płodowe: najbliższa zarodka — owodnia (amnioTi), najbardziej zewnętrzna — kosmówka (cho-rion) i znajdująca się między nimi omocznia
(allaTitozs). Pojawienie się błon płodowych w r.e.g. jest ważnym osiągnięciem ewolucyjnym, gdyż u-mnziiwiala one jajom gadów
rozwój na lądzie poza naturalnym środowiskiem wodnym i poza organizmem samicy. Niemniej jednak zarodek gada, podobnie jak ptaka i ssaka,
odbywa rozwój w stworzonym przez siebie środowisku wodnym, mianowicie w wodach płodowych, produkowanych przez owodnię, która
łącznie z pozostałymi błonami płodowymi jest wytworem rozwijającego się zarodka. Dzięki obecności błon płodowych gady w porównaniu z
płazami mogły dokonać wielkiego kroku na ewolucyjnej drodze zdobywania lądu i mogły opanować zupełnie suche środowiska. W odróżnieniu
od jaj płazów jaja większości gadów okryte są skórzastymi lub pergamino-watymi osłonkami, natomiast jaja ->-żółwi i ^-krokodyli otaczają
twarde, wapienne skorupki. W związku z tym zapłodnienie jaj gadów następuje w jajowodach samicy przed wytworzeniem się zewnętrznych
osłon jajowych. Jaja gadów charakteryzuje duża ilość żółtka (jaja polilecytalne), stąd na ogół duże ich wymiary oraz zupełnie odmienny sposób
rozwoju zarodkowego niż u płazów. Duża kula żółtkowa komórki jajowej gada uniemożliwia całkowity jej podział, czyli bruzdkowanie. Podział
ten odbywa się wyłącznie na biegunie twórczym, w miejscu gdzie znajduje się cytoplazma i jądro komórki jajowej. Jest to tzw. podział
niecałkowity tarczowy. W miejscu podziałów komórki jajowej powstaje tarcza zarodkowa, zajmująca położenie na powierzchni kuli żółtkowej.
Pierwsze 2 stadia rozwojowe — morula i bla-stula — mają postać inną niż u płazów, trzecie stadium, ga-strula, powstaje przez wpukle-nie ściany
blastuli, dalszy zaś
rozwój embrionalny płazów
152
173
rozwój larwalny płazów
rozwój gastruli prowadzi do utworzenia trzeciego listka zarodkowego, mezodermy. W tym stadium na tarczy zarodkowej pojawia się wydłużony
twór, zwany smugą pierwotną. Następnie na tarczy zarodkowej, pod zewnętrznymi osłonami jajowymi, rozpoczyna się rozwój błon płodowych.
Zarodek jest obrastany fałdem, zwanym fałdem owodni, którego zewnętrzną ścianę tworzy ektoder-ma, a wewnętrzną — mezo-derma ścienna.
Dalszy wzrost fałdu prowadzi do zetknięcia się, a w końcu do zrośnięcia jego krawędzi nad zarodkiem. W ten sposób wewnętrzna,
me-zodermalna ściana fałdu tworzy owodnię, zewnętrzna zaś, ektodermalna ściana formuje kosmówkę. Z uchyłka kloaki powstaje omocznia,
której ściany wciskają się między kosmówkę i owodnię. W jamie owodni, wypełnionej wodami płodowymi, rozwija się zarodek, do omoczni
wydalane są produkty jego przemiany materii, kosmówka zaś otacza całość organizmu zarodka wraz z omocznia i owodnią. W tych warunkach
zarodek szybko się rozwija i, po uzyskaniu ostatecznej wielkości, aktywnie, często gwałtownymi ruchami ciała rozrywa zewnętrzne osłony jajowe
i opuszcza je. U wielu gadów rozerwanie tych osłon następuje za pomocą tzw. ->-zęba jajowego. W r.e.g. brak łożyska (placenta}. V niektórych
gadów jajożyworod-nych zapłodnione jaja odbywają cały swój rozwój w jajowodach samicy, która rodzi młode, ostatecznie wykształcone i
zdolne do samodzielnego życia. U nielicznych innych gatunków        jajożyworodnych (np. u ->-żmii zygzakowatej) występuje w jajowodach za-
wia przepływ wody, substancji pokarmowych oraz produktów przemiany materii między a»-rodkiem a organizmem matki W przeciwieństwie do
płazów^ w rozwoju osobniczym gadów brak jest larwy. Z jaja wy-kluwa się postać młodociana podobna do formy dorosłej i nie podlegająca
metamorfozie.
rozwój embrionalny plazów.1
Płazy, podobnie jak ryby, należą do bezowodniowców (Ana-mnia). czyli kręgowców, a których w rozwoju zarodkowym brak błon płodowych.
Większość płazów składa jaja bezpośrednio do wody i zarówno zapłodnienie, jak i ich rozwój embrionalny odbywają się w osłonach jajowych
poza organizmem rodzicielskim. Zapłodniona komórka jajowa ze względu na średnią ilość ma'-teriałów zapasowych (jaja me" zolecytalne)
podlega podziałowi całkowitemu, lecz nierównomiernemu. Zarówno morula, jak i blastula utworzone są v. komórek różnej wielkości —fe z
mniejszych na bieguniti;
twórczym (animalnym), gdzit^ znajduje się jądro komórki, ^ z większych na biegunie odżyw''~ czym (wegetatywnym), któr zawiera materiały
odżywcz w postaci żółtka. Gastrula po wstaje w wyniku 2 procesor wpuklenia (inwaginacji) ora obrastania (epibolii), przy czyt w otworze
gastruli, gastropo rżę, pojawia się swoisty twoi czop Rusconiego, będący pozo stałością opornie dzielącego s' bieguna wegetatywnego. Da szym
charakterystycznym sti dium jest wytworzenie sij fałdów neuralnych, stanowi^ cych zawiązek rynienki nel| wowej, w kolejnym zaś stal dium,
zwanym neurulą, nastq puje zamknięcie się tej ryniefl
wowej, czyli proces neurulacji. W dalszych stadiach rozwojowych ciało zarodka zostaje zróżnicowane na odcinki, tj. głowę, tułów i ogon,
pojawiają się zawiązki oczu, metame-rycznie ułożonych mięśni tułowiowych, skrzeli zewnętrznych, płetwy ogonowej i przewodu pokarmowego.
Rozpoczyna się akcja serca i krążenie krwi, a zarodek wykonuje słabe ruchy płetwą ogonową. W tym okresie rozwoju następuje głównie
organizowanie się poszczególnych narządów przyszłej larwy. Po tym okresie zarodek szybko rośnie i w końcu ostatecznie uformowana młoda lar-
wa gwałtownymi ruchami ciała rozrywa osłony jajowe i wydobywa się na zewnątrz. Pęknięcie osłon jajowych następuje nie tylko wskutek ru-
chów zarodka, ale przede wszystkim dzięki nadtrawieniu ich wydzieliną swoistych gruczołów skórnych, rozmieszczonych na grzbietowej
powierzchni larwy. Tempo r.e.p., będące właściwością gatunkową, jest również uzależnione w wysokim stopniu od temperatury wody. W wyższej
temperaturze r.e.p. odbywa się szybciej, a ulega zwolnieniu w niskiej.
rozwój larwalny płazów. Płazy są jedyną gromadą kręgowców, u których w rozwoju osobniczym występuje powszechnie stadium larwalne.
Wykazuje ono w budowie ciała szereg cech rybich. Należą do nich skrzela zewnętrzne lub wewnętrzne w liczbie 3 par, ~>-narząd linii bocznej
oraz jednokomórkowa -^-gruczoły śluzowe (Leydiga) występujące w naskórku. Larwy -upłazów ogoniastych różnią się znacznie zarówno
budową ciała, jak i zewnętrznym wyglądem od
larw -upłazów bezogonowych. Ogólnie biorąc, larwa płaza ogoniastego jest podobna do formy dorosłej. We wczesnym okresie rozwojowym ma
->na-rząd Rusconiego, a przez cały okres życia larwalnego występują u niej skrzela zewnętrzne. Jej aparat gębowy, sposób pobierania pokarmu
oraz budowa przewodu pokarmowego są podobne do występujących u osobników dorosłych. W trakcie rozwoju larwalnego wyrastają u niej
najpierw odnóża przednie, później tylne, a w trakcie metamorfozy ogon nie zanika. Natomiast larwa płaza bezogonowego nie jest podobna do
formy dorosłej. We wczesnym okresie rozwojowym zamiast narządu Rusconiego istnieje u niej rodzaj przylgi utworzonej z komórek gruczo-
łowych. Skrzela zewnętrzne występują tylko przez krótki, początkowy okres życia larwalnego, później zaś zachowują się już tylko skrzela
wewnę-. trzne, ukryte w komorze skrze-Iowej. Pojedynczy, zewnętrzny otwór skrzelowy (spiraculum) znajduje się u larw większości gatunków
na lewym boku gło-wotułowia, u niektórych na prawym, a u -M-opuszkowa-tych na środku powierzchni brzusznej głowotułowia. Aparat gębowy,
sposób pobierania pokarmu oraz budowa przewodu pokarmowego u larwy płaza bezogonowego zupełnie różnią się od tychże właściwości u form
dorosłych. Zwłaszcza aparat gębowy wykazuje swoistą budowę. Składa się on z rogowych szczęk, tworzących rodzaj “dzioba", oraz z kilku pasm
małych, rogowych ząbków, służących wyłącznie do zeskrobywania pokarmu, głównie w postaci jednokomórkowych glonów porastających
powierzchnię roślin i innych
rybopłaz
rzekotka karłowata
przedmiotów znajdujących się w wodzie. W przewodzie pokarmowym, kilkakrotnie dłuższym od ciała larwy, brak jest żołądka. Obie pary
kończyn rozwijają się równocześnie, ale przednia para przez cały okres życia larwalnego ukryta jest pod skóra w komorze skrzelowej. Ogon przy
końcu metamorfozy całkowicie zanika. W czasie przeobrażania się u wszystkich larw płazów, czyli kijanek, zanikają typowe, swoiste dla danej
grupy płazów cechy larwalne, w tym prawie u wszystkich narząd linii bocznej. Rozwój larwalny —upłazów beznogich znany jest dokładniej tylko
u niektórych gatunków. Zob. też: przeobrażenie u płazów.
ryboplaz (Ichthyostega) — kopalny praprzodek płazów. Doskonale zachowane szkielety, a nawet skamieniałe miękkie części ciała kilkunastu
okazów tych zwierząt odkryła w 1952 duńska ekspedycja paleontologiczna w słodkowodnych osadach górnego dewonu na północnych zboczach
Góry Celsjusza na Grenlandii. W budowie ciała tych niezwykłych kręgowców występowały obok siebie zarówno cechy płaza, jak
1 ryby. Cechy płaza manifestowały się obecnością pasów barkowego i miednicowego,
2 par dobrze wykształconych pięciopalczastych odnóży oraz 2 kłykci potylicznych, następnie — przekształceniem kości gnykowo-żuchwowej w
kostkę słuchową i pokrojem ciała płaza ogniastego. Do cech rybich należały rybie łuski pokrywające brzuch i cały ogon, płetwa z promieniami
pletwowymi, występująca na ogonie i tworząca wspólnie z nim typowo rybią płetwę ogonową, pozo-
mentów czaszki w postaci kozo , ci przedwieczkowej, wieczko*, wej i dziobowej, a także poło-, żenię zewnętrznych otworów? nosowych na kraju
górnej', szczęki, jak u ryb dwudysznych^ oraz budowa czaszki podobnt, do budowy czaszki ryb trzonom płetwych. Wynika z tego, ż6 ciało r.
wykazywało cechy zarówno kręgowca wodnego (ryby), jak i kręgowca lądowego (płaza). Jest to zatem forma" przejściowa między rybami
a-płazami, z wyraźną jednak do-" minacją cech tych ostatnich. R. żył z pewnością w podmokłych, płytkich, moczarowatych środowiskach, gdzie
korzystając z " płetwy ogonowej mógł w wodzie sprawnie pływać lub za pomocą odnóży sprawnie chodzić na lądzie. Ze względu na specyficzne
cechy budowy ciała nie występujące u żadnych' innych płazów, szwedzki pa- . leontolog Jarvik stworzył dla r. odrębny rząd r. (Ichthyoste-galia),
reprezentujący filoge-netycznie najstarszą grupę płazów tarczogłowych, które jako pierwsze kręgowce opanowały, ląd. Szkielety r. znaleziono ra-'
żem ze szczątkami ryb dwu-,'. dysznych, chrzęstnoszkieleto— wych i trzonopłetwych, co do-,^. wodzi, że żyły one razem w';
jednym środowisku i że już w górnym dewonie kierunki róż- ] wojowe tych kręgowców biegły własnymi, odmiennymi dro^ gami. Zob. też:
pochodzenie if ewolucja płazów.
rzekotka drzewna (Hyla arbo-| rea) — gatunek płaza z rodzi-| ny ~»-rzekotkowatych. Rośnie do długości ok. 6 cm. Ma cial^ o smukłej i
delikatnej budo wie, odnóża tylne długie i cień kie, a końce wszystkich pal ców zakończone zaokrąglony! mi, poduszeczkowatymi przy itrami
Cienka i delikatna skć
ra pozbawiona jest -»-parotyd, fałdów grzbietowych i innych skupisk gruczołowych. Ubarwienie grzbietu, w normalnych warunkach jednolicie
trawia-stozielone, może ulegać zmianie w zależności od różnych czynników zewnętrznych, takich jak temperatura, wilgotność, oświetlenie, oraz
od czynników wewnętrznych, takich jak ból, głód itd. W tych odmiennych warunkach rz.d. może przybierać barwy żółte, szare, oliwkowe,
liliowe, brązowe i prawie czarne. Po ustąpieniu czynnika, który wywołał zmianę barwy, powraca normalny kolor zielony. Zdarzają się okazy
czarno kropkowane. Rz.d, zamieszkuje przeważnie tereny nizinne pokryte zaroślami, niskimi krzewami oraz drzewami liściastymi. W górach
spotyka się ją do wysokości 1500 m n.p.m. Przebywa zwykle na gałązkach i liściach krzewów i drzew. W warunkach hodowlanych (dzięki
posiadaniu lepkich przylg) porusza się sprawnie po gładkich, pionowych szybach szklanych. Rz.d. jest jedynym europejskim gatunkiem płaza o
nadrzewnym trybie życia. Wykazuje aktywność dzienną i jedynie w okresie godów jest ruchliwa również w nocy. Na pokarm jej składają się
głównie rozmaite dzienne owady, wśród nich mrówki oraz pająki. Nie zauważono, aby zjadała dżdżownice i owady wodne. Należy do płazów
wybitnie ciepłolubnych i w związku z tym odbywa porę godową późno, tj. w maju. Samce rz.d. mają obszerny, pojedynczy -^-rezonator, ukryty w
gardzieli pod językiem. Bardzo donośny głos godowy samców przypomina rytmiczny i szybko powtarzany terkot. -*-Ampleksus jest ingwi-
nalny, bardzo luźny. Samice składają skrzek w postaci małych, kulistych, galaretowatych pakietów, zawierających łącznie od ok. 400 do ok. 1000
jaj. Kijanki rz.d. rosną do długości 5 cm, mają bardzo szeroko rozstawione oczy oraz silnie wygrzbieconą płetwę ogonową, zakończoną długą i
cienką nicią ogonową. Świeżo przeobrażone osobniki mierzą 1,3 do 1,5 cm. Z wyjątkiem okresu godowego rz.d. spędza życie na lądzie. Na lądzie
tez zapada w sen zimowy. W Polsce rz.d. występują na całym nizinnym obszarze kraju. Zasięg tego gatunku obejmuje środkową i południową
Europę, północno--zachodnią Afrykę i Azję Mniejszą, na wschód dochodzi do Uralu, na południowym wschodzie — do Morza Kaspijskiego, na
południu — do Kaukazu. Rz.d. nie występują w Anglii i Irlandii. Znanych jest ich 5 podgatunków. W Polsce podlegają całkowitej ochronie (Tabl.
VI/11, 12).
rzekotka karłowata (Hyla em-richi, obecnie H. minuta) — gatunek płaza z rodziny —>-rze-kotkowatych. Rośnie do długości 18 mm. Stanowi
jeden z najmniejszych gatunków w rodzinie rzekotek. Zamieszkuje gęste zarośla. Samce w okresie godów wydają przenikliwy głos,
przypominający dźwięk. jaki powstaje przy pociąganiu metalem po twardej powierzchni, np. po szkle lub porcelanie. Mimo bardzo niewielkich
rozmiarów może wykonywać skoki dochodzące do długości 75 cm. Występuje na terenie Ameryki Południowej od Trynidadu po płd. Brazylię i
Argentynę oraz od wybrzeży A-tlantyku po Boliwię i wsch. stoki Andów w Kolumbii i Wenezueli.
rzekotka kowal
rzekotka kowal (Hyla faber) — gatunek płaza z rodziny ->-rze-kotkowatych. Rośnie do długości 9 cm. Ma płaską, szeroką głowę, duże, silnie
wystające oczy z eliptycznymi źrenicami, ustawionymi poziomo, smukły tułów, długie i cienkie nogi oraz szerokie, dobrze wykształcone przylgi
na końcach palców. Powierzchnia skóry jest ziarnista. Ubarwienie grzbietu bywa zmienne — w dzień jasnożółte lub gliniaste, z regularnie
ułożonymi, ciemnobrązowymi kreskami i małymi plamkami. U niektórych osobników wzdłuż środka grzbietu biegnie ciemny pasek. W nocy
lub w cieniu grzbiet staje się brązowy, często z czerwonym odcieniem. Tylne kończyny pokrywają niewyraźne, ciemne, poprzeczne pręgi. Brzuch
ma barwę ochry. Tęczówki oczu są złociste. Rz.k. zamieszkują tropikalne lasy w pobliżu zbiorników wodnych. Prowadzą nadrzewny i ściśle
nocny tryb życia, dzień zaś spędzają w bezruchu, siedząc na gałęziach drzew. W czasie snu nie zakrywają oczu powiekami, tylko silnie zwężone
źrenice oczu chronią je przed nadmiarem światła. Głównym pokarmem rz.k. są rozmaite nocne owady, zwłaszcza ćmy. Pora godowa rozpoczyna
się w lutym. Godujące samce wydają niezwykle silny, metaliczny glos, podobny do uderzeń kowalskiego młota o kowadło, od czego pochodzi
nazwa tej rzekotki. W okresie godów samce wznoszą swoiste budowle wodne dla pomieszczenia >v nich skrzeku i wylęgu kijanek:
w przybrzeżnych płyciznach zbiornika wodnego za pomocą przednich odnóży i głowy wygrzebują w mule kratero-wate zagłębienia, a wokół nich
wznoszą z wygrzebanego iłu
groblę, której korona sten nad powierzchnią wody. Ve\_ rodzaju koliste stawki, otoczdłS ne zamkniętymi obwałowania^ mi, mają średnicę ok. 30
cUk i głębokość ok. 10 cm. Ich bul| dowa odbywa się w porziJK, nocnej, w ciągu 2 kolejnycfc dób. Po wybudowaniu stawtaj| samiec wchodzi do
niego H przez całą noc wydaje swó(i ogłuszający głos, który waty samice. Samica w stanie -zamuli pleksus z samcem często je^. szcze umacnia i
starannie wy» ' gładzą przednimi odnóżami, a,;
nawet powierzchnią gardziele i brzucha, wewnętrzne ścianka, grobli. Poszczególne pary zaA;
kładają takie gniazda w nie-*'? wielkiej odległości od siebie l w każdym z nich składa jaja' tylko l samica. Skrzek rz.lc.;
ma postać nieregularnego,, kłębka. Kijanki wylęgają się ,po upływie 4 do 5 dni i poĄ czątkowo rozwijają się w sztu<I cznie utworzonym
stawku. 'WĘj. czasie ulewnego deszczu wod<(|. z niego przelewa się do zbiory nika wodnego, w którym ta^:
kie gniazdo się znajduje, a ra<| żem z nią wypływają równieiS kijanki. Rz.k. występują •W|| Ameryce Południowej na tefS renie Brazylii i
północnej Arij. gentyny.                    .y^-
c
rzekotka królewska (Hyla re-| gilla) — gatunek płaza z TO" dziny -»-rzekotkowatych. Rci-t nie do długości 5 cm. Ma •wff, bitnie szorstką skórę
oraz du| 7-4 zdolność zmiany ubarwię' nią. Grzbietowa powierzchnłi 1ej ciała może przybierać róż maite barwy — od jasnoszan poprzez
popielatą, zieloną, r< żową, czerwonawą, brązową s do czarniawej. Niektóre z tyć barw miewają metaliczny pi łysk. Zmiany kolorów nast( pują w
bardzo krótkim czasi w ciągu zaledwie 8 do 10 mil
rzekotka olbrzymia
Rz.k. przypomina pod tym względem ->rzekotkę drzewną, z tą różnicą, że u pierwszej skala zmienności barw jest znacznie większa oraz zmiany
ich następują szybciej. Stałą cechą rz.k. jest obecność na głowie   charakterystycznej, ciemnej plamy w kształcie litery Y lub V, przypominają-
cej symbolicznie koronę. U wielu osobników na barwnym tle grzbietu występuje ciemny deseń w postaci wzdłużnych linii lub okrągławych plam,
a tylne kończyny są pręgowane. Rz.k. zamieszkują obszary nizinne, jak i góry do wysokości 4000 m n.p.m. Występują w zachodniej części
Ameryki Północnej, od Kolumbii Brytyjskiej do Meksyku/
rzekotka krzyżowa (Hyla cru-cifer) — gatunek płaza z rodziny -s-rzekotkowatych. Rośnie do długości 4 cm. Na wo-skowobrązowym lub
żółtawym tle jej grzbietu widnieje ciemna plama w kształcie litery X lub krzyża, od czego pochodzi nazwa tego płaza. Rz. k. przebywa na
gałęziach drzew i krzewów. Żywi się rozmaitymi owadami, głównie komarami i innymi muchówkami. Na ziemi porusza się energicznymi
skokami, których długość może 17-krotnie przekraczać długość jej ciała. Należy do płazów najwcześniej ukazujących się na wiosnę, w czasie zaś
godów występuje niemal w każdym stawie, często masowo. Samce rz.k. mają pojedynczy rezonator, który w czasie wydawania głosu godowego
potrafi nadymać się do ogromnych rozmiarów. Głosem godowym są donośne, metaliczne dźwięki o wysokim tonie, przechodzące w przenikliwy
świst. W związku z tym rz.k. przezwano gwizdaczem wodnym. Przy nagromadzeniu się dużej liczby godujących samców rz.k., nad stawem w
nocy unosi się chóralny, przeraźliwy, wręcz oszałamiający świst, który słychać jeszcze w odległości ponad 2 km. Mimo małych rozmiarów ciała
samice składają po 800 do 1000 sztuk jaj rocznie. Rz.k. występują w całej wschodniej części Ameryki Północnej z wyjątkiem Kanady.
rzekotka kubańska (Osfeophż-lus septentrionalis, dawniej Hyla) — gatunek płaza z rodziny -»-rzekotkowatych. Osiąga długość 14 cm, z
wyciągniętymi zaś tylnymi kończynami mierzy ok. 30 cm. Jest największym gatunkiem wśród rzekotkowatych. Prowadzi nadrzewny tryb życia,
najczęściej zaś przebywa wśród roślin epi-fitycznych porastających pnie drzew. Na gody schodzi na ziemię i w zbiornikach wody stojącej składa
jaja. Głos godowy samca przypomina ludzkie chrapanie, jest jednak znacznie donośniejsze. Rz.k. często można spotkać w pobliżu ludzkich
osiedli, a nawet bezpośrednio w obrębie domostw. Rz.k. występuje na Kubie, stąd bierze się jej nazwa, i na wyspach Bahama. W ostatnich latach
wprowadzono ją sztucznie na obszar Puerto Rico i okoliczne wyspy.
rzekotka miskowata —»-rzekot-ka tragarz.
rzekotka olbrzymia (Hyla. va-sta) — gatunek płaza z rodziny -^-rzekotkowatych. Należy do największych gatunków wśród rzekotek. Samice
rosną do długości 13 cm, samce — do 8 cm. Palce przednich odnóży tego płaza spięte są krótkimi błonami, a między palcami tylnych kończyn
występują
rzekotka torbowa
rzekotka pancerzoglowa
ITtt?.
znacznie lepiej rozwinięte błony pływne, nie sięgające jednak do końca palców. Na zewnętrznych skrajach przednich i tylnych kończyn widnieją
fałdy skórne. Na skórze odnóży znajdują się skupienia gruczołów. Cała powierzchnia skóry jest silnie ziarnista. Grzbiet ma barwę
oliwkowo-zieloną, na której tle występują ciemne plamy. Rz.o. składa jaja między kamieniami w przybrzeżnych płyciznach górskich strumieni.
Po 6 dniach larwy opuszczają osłony jajowe. U kijanek wytwarza się wokół otworu gębowego rodzaj przylgi, za pomocą której kijanki
przytwierdzają się do powierzchni kamieni, co jest wyrazem adaptacji do życia w szybko płynących strumieniach. Rz.o. znane są z niezwykle ja-
dowitej wydzieliny gruczołów skórnych, wywołującej na skórze człowieka silne oparzenia. Rz.o. występują na Haiti i prawdopodobnie na
innych wyspach w rejonie Morza Karaibskiego.
rzekotka pancerzoglowa (Apa-rasphenodołi brunoi} — gatunek płaza z rodziny -M-zekot-
mi brązowymi plamami, bok)^ tułowia również brązowe, pla«| miste. Rz.p., podobnie jałć wszystkie gatunki z tego roy dzaju, posiada na
powierzcha|r czaszki silnie skostniałą płytk<p zrośniętą ze skórą, a tworzący rodzaj pancerza. Rz.p. przebył wa na wysokich drzewach^, gdzie w
dzień ukrywa się wft szczelinach pod korą lub w lej-ń kowato zwiniętych liściach epi-i litycznych roślin bromeliowa-tych. W tych ostatnich rz.p,i
sadowi się na dnie lejka, tak» że głową zamyka dolną części lejka. W nocy jest aktywna 8, poluje na owady, które są, głównym jej pokarmem. Sa-
miec w porze godowej wydaje, głos podobny do chrząkania;
świni. Rz.p. występuje na po- , łudniowo-wschodnim wybrzeżu Brazylii.
rzekotka ptasia (Hyla avivoca)
— gatunek płaza z rodziny
—»-rzekotkowatych. Rośnie do .
Rzekotka pancerzogłowa
kowatych. Rośnie do długości 9 cm. Ubarwienie grzbietu zło-ciRt.p 7. małymi mprpf?i]1arnv-
                           ;
Rzekotka ptasia              ?
A'1
długości 5 cm. Ma zmienne ^ ubarwienie grzbietu — szare, ^i brązowe lub zielonkawe, z du-"|| żymi, nieregularnymi, ciemny-J mi plamami.
Zamieszkuje pod-ij mokłe lasy, przeważnie cypry-1 sowę lub brzozowe, położone| w pobliżu większych zbiorni-'] ków wodnych. Prowadzi na-''|
drzewny tryb życia. Gody od^;| bywa gromadnie od późney wiosny do końca sierpnia. Głoś;| endnwv samców iest łudząco
podobny do dźwięcznego i melodyjnego śpiewu ptaka (stąd nazwa), a czasem przypomina świst. Rz.p. występują na niewielkim obszarze
Ameryki Północnej, w południowo--wschodniej części doliny rzeki Missisipi.
rzekotka sosnowa (Hyla femo-raiźs) — gatunek płaza z rodziny ->rzekotkowatych. Osiąga długość ok. 4 cm. Ma zmienne ubarwienie grzbietu
— szare, zielonkawe, najczęściej rdzawobrązowe lub zielone, pokryte nielicznymi, małymi, ciemnymi plamami. Charakterystyczną cechą
plamistości, umożliwiającą odróżnienie rz.s. od innych, podobnie ubarwionych gatunków, jest występowanie na tylnych powierzchniach ud
czarnych, szerokich pasów. Najczęściej spotyka się rz.s. w nizinnych lasach sosnowych, nieco rzadziej —na bagnistych terenach porosłych lasami
cyprysowymi. Rz.s. prowadzi nadrzewny tryb życia. Zamieszkuje wszystkie piętra lasu, od niskich krzewów i zarośli aż do szczytów najwyższych
drzew, przy czym niezwykle zwinnie i szybko wspina się po gałęziach. Jej pora godowa trwa od kwietnia do końca sierpnia. Głosem godowym
samców są głośne, bezdźwięczne, rytmicznie powtarzane trzaski lub uderzenia, przypominające terkot karabinu maszynowego lub odgłosy
maszyny służącej do automatycznego nitowania metalowych blach. Rz.s. występują na        południowo-wschodnich, przybrzeżnych terenach
Ameryki Północnej, od Marylandu do Luizjany i Florydy włącz-
rzekotka torbowa, torbówka
(Gastrptheca marsupźata) —
gatunek płaza z rodziny -»-rze-kotkowatych. Rośnie do długości ok. 8 cm. Ma grzbiet jas-noszarozielony z ciemnymi, oliwkowozielonymi,
wzdłużnymi pasmami, obrzeżonymi białymi i ciemnobrązowymi liniami. U samic znajduje się na grzbiecie obszerna torba lęgowa,
otwierająca się wzdłużną szparą w tylnej okolicy tułowia. Podobnie jak u innych pokrewnych gatunków rozwój jaj odbywa się w owej kieszeni
skórnej. —>-Ampleksus trwa ok. 30 godz. i w tym czasie samica składa ok. 200 jaj, które poprzez wynicowaną kloakę długości ok. 2 cm i zagiętą
na jej grzbiet dostają się do torby lęgowej. Również samiec odpowiednimi ruchami tylnych kończyn współdziała przy tym procesie. Okres
rozwoju i pobytu kijanek w torbie lęgowej trwa 6 do 7 tygodni. Pod koniec tego okresu kijanki pozbawione są już żółtka zarodkowego oraz
skrzeli zewnętrznych (mających podobnie jak u -^-rzekotki wylęgarki kształt baloników), posiadają natomiast dobrze wykształcone tylne
odnóża i długą płetwę ogonową. W tym stadium kijanki dostają się do wody, w której odbywają dalszy rozwój aż do przeobrażenia. Uwolnienie
kijanek z torby lęgowej następuje w ten sposób, że samica przebywająca w wodzie zakłada tylną kończynę na swój grzbiet, zahacza najdłuższym
(IV) palcem o skraj otworu w torbie lęgowej i odchyla fałd skórny na bek. Dzięki temu przez rozchylony otwór w kieszeni skórnej kijanki mogą
swobodnie przedostać się do wody. Zdarza się czasem, że samica zakłada na grzbiet obydwie tylne kończyny równocześnie i obydwoma
czwartymi palcami rozciąga na
rzekotka tragarz
181
rzekotka wylęgarka
boki otwór w torbie lęgowej. Uwolnienie kijanek do wody odbywa się tylko w nocy. Rz.t. występują na terenie Ameryki Południowej w Peru i
Ekwadorze.
rzekotka tragarz, rzekotka mi-skowata (Fritziana goeldii) — gatunek płaza z rodziny -»-rze-kotkowatych. Długość samic dochodzi do 5 cm,
samce są nieco mniejsze. Rz.t. ma smukły kształt ciała, głowę wyraźnie odgraniczoną od tułowia, pysk zaostrzony, a oczy duże, silnie wystające.
Palce wieńczą dobrze rozwinięte przylgi. Ubarwienie grzbietu form dorosłych jest jashobrązowe z ciemnymi nieregularnymi plamami, a
osobników młodocianych — brązowe z plama-^, mi żółtymi. Rz.t. zamieszkuje gęsto zalesione pagórkowate tereny. Przebywa zwykle na niskich
drzewach wśród tropikalnej epifitycznej roślinności, często jednak schodzi na ziemię i żeruje wśród opadłych liści. Rz.t. należy do najwcześniej
godujących gatunków rzekotek. Samce wydają rytmiczne i szybko powtarzające się dźwięki “czik-czik-czik". Samice mają na skórze grzbietu
płytkie, miskowate zagłębienie, obrzeżone przezroczystym fałdem skórnym, tworzącym rodzaj balustrady. W związku z tym rz.t. nazywana jest
również rzekotka miskowatą. W miseczce tej samice noszą 9 lub 10 dużych, zapłodnionych jaj (które dostają się tam w czasie -»-ampleksus), przy
czym fałd skórny częściowo jaja obrasta. Kijanki opuszczają osłonki jajowe jeszcze na grzbiecie matki. Są one już zaawansowane w rozwoju,
mają bowiem dobrze wykształcone 4 kończyny i długi ogon. Samice wyszukują wówczas wypełnione
wodą deszczową, lejkowaio zwinięte liście roślin bromeiy^i watych, wchodzą do Jednego nich i uwalniają z grzbietu 8j|> janki. W tym
nadrzewnA środowisku wodnym kijaniti wkrótce się przeobrażają. Dła-gość świeżo przeobrażonylh osobników wynosi ok. l cm. Dzięki
znakomitej ochronie skrzeku i doskonałemu zabezpieczeniu rozwoju potomstwa rz.t. należą do płazów pospoH* tych, mimo że poszczególne sa-
mice składają niewielką liczbę jaj. Rz.t. występują na terenia Ameryki Południowej, w Brazylii.
rzekotka trawna (Limnaoedus ocularis) — gatunek płaza zrodzony ->-rzekotkowatych. Rośnie do długości 16 mm. Jest najmniejszą z rzekotek i
w ogóle najmniejszym gatunkiem spośród bezogonowych płazów Ameryki Północnej. Ma zmienne ubarwienie grzbietu — żół-, tobrązowe,
zielonkawe, brązowe, najczęściej rdzawe lub czerwonawe. Na znacznie jaśniejszych bokach ciała, od końca pyska po pachwiny, ciągną się
pojedyncze czarne pasy. Przebiegają one przez oczy, które w związku z tym są słabo widoczne. Rz.t. zamieszkuje wilgotne, trawiaste środowiska,
położone nad brzegami wszelkich małych zbiorników wodnych, kałuż oraz bagien poroś-;, łych cyprysami. Często prze- s bywa na gałęziach
niskich za- i rośli. Godujące samce wydają-metaliczne, o bardzo wysokim tonie, szeleszczące, a przy tym niezwykle przenikliwe dźwięki, W
ciepłych okolicach, np. na® Florydzie, rz.t. godują przeze cały rok, natomiast w okoli-H cach położonych bardziej na|| północy — od końca
stycznia^ do końca sierpnia. Rz.t. wyste-^| pują w południowo-wschodnieJ|B|
części Ameryki Północnej, od stanu Wirginia na północy do Florydy na południu włącznie.
rzekotka wielka (Hyla boans, dawniej H. maxima) — gatunek płaza z rodziny ->rzekot-kowatych. Ociąga długość 11,5 cm. Ubarwienie
grzbietu jednolicie jasnobrązowe lub oliwkowe, bez plamistości. Głowa płaska, szeroka, oczy silnie wystające, tęczówki żółtawo-
Rzekotka wielka
srebrzyste. Niezwykłą cechą rz.w. jest obecność w przednich kończynach szczątkowego kciuka w postaci małego wyrostka, jakby ostrogi, osadzo-
nej u nasady i na wewnętrznej powierzchni właściwego palca. Poza tym wzdłuż zewnętrznego skraju przednich i tylnych kończyn ciągną się fałdy
skórne, poszerzające odnóża, na piętach widoczne są krótkie, trójkątne płatki skórne, które razem z fałdami na kończynach zacierają właściwy
kształt ciała, a upodabniają rz.w. siedzącą na gałązce do liścia. Rz.w. występuje w Ameryce Południowej.
rzekotka wylęgarka (Gastro-theca ovifera) — gatunek płaza z rodziny -M-zekotkowatych. Samice osiągają długość 10 cm,
samce — 6 cm. Nazwa gastro-theca oznacza torbę brzuszną, dawniej bowiem przypuszczano, że rz.w. ma taką torbę na brzuchu. Dziś wiadomo,
że kieszeń skórna, będąca w istocie torbą lęgową, znajduje się u samic rz.w. na grzbiecie. Kieszeń ta otwiera się wydłużoną lub okrągławą szparą
w tylnej okolicy grzbietu. U samców brak torby lęgowej. Prócz tego odmienne płcie różnią się ubarwieniem; deseniem plamistości oraz pewnymi
szczegółami w budowie czaszki. Rz.w. prowadzą naziemny tryb życia. Samce w okresie godów siedzą w norkach ziemnych i wydają głos godowy
w porze nocnej. Sposób dostawania się jaj do torby lęgowej samic został stosunkowo niedawno poznany. Otóż w czasie -»-ampleksus, kiedy
samiec trzyma partnerkę pod pachami, kloaka samicy u-lega wynicowaniu i tworzy błoniastą, lejkowatą rurkę. Równocześnie wynicowana kloaka
zostaje zagięta na grzbiet samicy, dzięki czemu ujście jej znajduje się w pobliżu otworu prowadzącego do kieszeni skórnej. Po ok. 20 godz. od
chwili skojarzenia się pary samica unosi tył tułowia w górę, tak że pochylona ku przodowi wzdłużna oś ciała tworzy z poziomem ziemi kąt ok.
30°. W tej pozycji samica wydala jaja, które spływają po jej nachylonym grzbiecie wprost do torby lęgowej, gdzie zostają zapłodnione. Spływanie
jaj do torby dodatkowo ułatwia wodnista ciecz wydalana na grzbiet samicy zarówno przez nią, jak i przez samca. W miarę wydalania jaj samica
wznosi tył ciała coraz wyżej (do 45°) i w ten sposób jaja dokładnie wypełniają jej torbę lęgową. Jaja rz.w. są wyjątkowo duże i pozbawione
zupełnie pigmentu.
rzekotka zielona
rzefefttkowate
Średnica ich wynosi ok. 10 mm, łączna zaś ich liczba waha się od 15 do 20 sztuk. Cały rozwój larwalny odbywa się wewnątrz torby lęgowej.
Zamiast typowych skrzeli zewnętrznych pojawia się u kijanek swoisty narząd oddechowy w postaci 2 (po l z każdego boku) kulistych,
błoniastych, cienkościennych baloników, bogato una-czynionych. Łączą się one z ciałem kijanki w okolicy skrze-Iowej za pomocą podwójnych,
cienkich i stosunkowo długich nitkowatych tworów. W ścianach tych baloników następuje wymiana gazowa. Torbę lęgową samic opuszczają
świeżo przeobrażone żabki. Rz.w. występuje w Wenezueli.
rzekotka zielona (Hyla cinerea)
— gatunek płaza z rodziny
-»rzekotkowatych. Długość samic dochodzi do 6,5 cm, samców do 5 cm. Ubarwienie grzbietu jest jaskrawozielone z nielicznymi, małymi,
złotymi plamkami. Rz.z. łatwo zmienia barwę w zależności od podłoża na żółtą, szarą lub brązową. Na bokach ciała, od końca pyska do końca
tułowia, ciągną się pojedyncze, wąskie, białe paski. Również boczne "powie-
Rzekotka zielona
rzchnie kończyn są białe. Rz.z. prowadzi nadrzewny tryb życia. Zamieszkuje nizinne, wilgotne tereny, położone brzegami rzek, jezior i inny
zbiorników wodnych. Czę;
przesiaduje na pędach roś wodnych pływających na poił;
wierzchni wody. Żywi si| głównie owadami. Gody odbyt" wa od marca do końca sier{»(i nią. W tym czasie gromadzi sA w wodzie ogromna
ilość rz.2^i których skupienia liczą często tysiące osobników. Godującijt samce wydają piękne, metalte czne, krótkie dźwięki przypór minające
uderzenia mosiężnego:
dzwonka. W związku z tyny rz.z. w niektórych okolicach,:
gdzie występuje, nazywana jest “krowim dzwonkiem". Spotyka się ją w środkowych i wschodnich obszarach Ameryki Północnej, od stanów
Illinois i Wirginia na północy do Teksasu i doliny Missisipi na po-, łudniu.
rzekotka złocista (Litoria, daw- f niej Hyla aurea) — gatunek płaza z rodziny -wzekotkowa-tych. Osiąga długość 7,5 cm. » Ubarwienie grzbietu
szmarag- ;
dowe lub błękitnozielone, a z boków tułowia ciągną się pod- “ łużne, metalicznie połyskujące X pasy złotego koloru. Rz.z. wykazuje większą
skłonność do < wodnego trybu życia niż inne | rzekotkowate i w związku z ^ tym często przebywa w wodzie ^ lub w pobliżu zbiorników wód-1|
nych wśród niskiej roślinności, posiada ona znacznie mniejsze przylgi na końcach palców niż:-rzekotkowate prowadzące na-;
drzewny tryb życia. Pora go-;';
dowa rz.z. trwa przez całą wio-^j snę i lato. Głos godowy samca! przypomina uderzenia młotemiJj o kamień. Samica składa duż^|B ilość jaj, które
przykleja do|B| pędów roślin wodnych przy^g dnie stawu. Ulubionym pokar* mem rz.z. są małe płazy i dżdżownice. Rz.z. dobrze znosi:
hodowlę, łatwo się oswaja, w znanym przypadku przeżyła 15 lat w niewoli. Występuje w południowo-wschodniej Australii i na Tasmanii,
została też wprowadzona do Nowej Zelandii i Nowej Kaledonii.
rzekotkowate (Hylidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Należą do nich na ogół małe lub średniej wielkości okazy o smukłej
sylwetce, przystosowane budową ciała i właściwościami biologicznymi do nadrzewnego trybu życia. Liczba członów palców w porównaniu do
liczby członów palców u innych płazów jest zwiększona o l człon dodatkowy, ostatnie zaś człony palców wszystkich 4 odnóży są dośrodkowo
zagięte. Na końcach wszystkich palców występują buławkowato nabrzmiałe, lepkie przylgi, umożliwiające przyklejanie się do gładkich
powierzchni liści lub innych przedmiotów (np. szyby) w każdej pozycji ciała (również grzbietem w dół). Niektóre gatunki oprócz przylg mają
chwytne kończyny o przeciwstawnym l palcu we wszystkich 4 odnóżach. Szczęka jest uzębiona, żuchwa bezzębna. Pęcherze rezonacyjne u
samców są z reguły dobrze rozwinięte, co umożliwia im wydawanie podczas pory godowej donośnych, a nawet ogłuszających dźwięków, często o
metalicznym brzmieniu. Większość gatunków rz. ma barwy ochronne, dostosowujące je idealnie do otoczenia (barwy zielone), albo wybitnie
jaskrawe (barwy żółte, liliowe, czerwone). Długość ciała tych oryginalnych płazów waha się w granicach ! od 1,6 do 14 cm. Jedną z najbardziej
charakterystycznych biologicznych właściwości rz. jest ogromna różnorodność
form opieki nad potomstwem. U jednych gatunków opieka ma charakter bezpośredni dzięki występowaniu na grzbiecie samic specjalnych tworów
skórnych, tzw. toreb lęgowych, do. których w czasie -^ampleksus zostają wsunięte zapłodnione jaja. Rozwijają się one wewnątrz tych toreb aż do
stadium ostatecznie wykształconej' kijanki, u niektórych zaś gatunków — aż do przeobrażenia się kijanek. Dopiero po uzyskaniu odpowiedniego
stadium rozwojowego potomstwo dostaje się do środowiska zewnętrznego. U innych gatunków jaja są tylko przyklejane do silnie sfałdowanej
skóry na grzbiecie samicy, która je nosi aż do czasu wylęgu z nich kijanek. Znane są jeszcze inne, wyjątkowe formy bezpośredniej opieki nad
potomstwem, np. przysysanie się kijanek d® ciała dorosłych okazów i przenoszenie się razem z nimi z jednego zbiornika wodnego do. drugiego.
Pośrednie formy o-pieki nad potomstwem polegają na budowaniu różnorodnych gniazd (np. ze specjalnie w tym celu sklejanych śluzem liści
drzew i krzewów, albo na formowaniu w przybrzeżnym szlamie zbiorników wodnych małych kałuż, otoczonych sztucznie wytworzonymi
groblami. z mułu) lub wreszcie na składaniu jaj do lejkowato zwiniętych liści roślin, w których gromadzi się woda daszczowa. W gniazdach
takich jaja i wylęgłe z nich kijanki chronione są przed wrogami oraz mają zapewnioną odpowiednią ilość wody, konieczną do rozwoju. Są też i
takie rz., które składają jaja luzem do wody, nie opiekując się nimi zupełnie. Liczba składanych jaj wiąże się wyraźnie z występowaniem lub
brakiem u danego gatunku
r
salamandra czarna
opieki macierzyńskiej. U rze-kotek, u których jaja rozwijają się w torbach lęgowych na grzbiecie samicy, liczba jaj składanych przez samicę w l
sezonie godowym waha się od kilku do kilkudziesięciu, u gatunków budujących gniazda wynosi przeciętnie kilkaset jaj, u gatunków zaś nie
wykazujących opieki nad potomstwem do ok. 1000 sztuk. Ogromna większość rz. żyje w koronach drzew i krzewów, a tylko nieliczne gatunki
prowadzą ściśle wodny lub naziemny tryb życia. Zasadniczym ich pokarmem są rozmaite owady i inne stawonogi. Główne śroc ., wisko życia rz.
stanowią wl
Jotne iasy tropikalne Amery, rodkowej i Południowej oi^s Australii. Poza tym występni | one na Nowej Gwinei. Szca<» gólnie bogata fauna rz.
wyst<^ puje w brazylijskiej puszczt, brak jej natomiast na dużych obszarach Afryki, na Madagaag karze i w krainie orientalnej. Rz. — jedna z
najbogatszych roy dzin wśród płazów — obejmuj ją 40 rodzajów i ponad 600 gatunków, z czego najbardzieji typowy i kosmopolityczny rof dzaj
rzekotka (Hyla) obejmuje około 300 gatunków.
185
salamandra czerwonogrzbietowa
S
salamandra czarna (Salamandra atra) — gatunek płaza z rodziny —>-salamandrowatych. Długość ciała jej przedstawicieli waha się najczęściej
w granicach od 10 do 13 cm, rzadko dochodzi do 16 cm. S.cz. mają skórę gładką, błyszczącą, o słabo rozwiniętych gruczołach jadowych, w tym
również gruczołach przyusznych. Grzbiet i brzuch są czarne bez śladu plamistości. S.cz. są ży-worodne i prowadzą wybitnie lądowy tryb życia.
Pora godowa odbywa się w lecie. Ciąża trwa zwykle 2 lata, tylko u samic żyjących w górach powyżej 1700 m n.p.m. przeciąga się do 3 lat. Larwy
odbywają całkowity rozwój w jajowodach matki. Na wiosnę samice rodzą na lądzie od 2 do 4 młodych długości ok. 4 cm, zupełnie
przeobrażonych i tylko w rzadkich przypadkach mających jeszcze resztki skrzeli. S.cz. jest płazem typowo górskim, żyjącym w granicach
wysokości od 700 do 3000 m n.p.m.
Zamieszkuje cieniste lasy, wił- ' gotne łąki, a na polach tereny;
kamieniste. Występuje wyłącz— nie w Alpach i w wysokich ? górach zachodniej części Pół- ^ wyspu Bałkańskiego,                r
salamandra czarniawa (Desmo- ] gnathus fuscus) — gatunek pła- n za z rodziny -»-salamander bez- | płucnych. Rośnie do długości | 13 cm. Jest
najpospolitszym •| gatunkiem płaza ogoniastego | Ameryki Północnej. Ma płaską | głowę z silnie wystającymi;
oczami, wałkowaty tułów oraz ;
gruby u nasady, a na końcu | cienki i bocznie spłaszczony? ogon. Tylne odnóża są dłuższe' i grubsze od przednich. Od tył-, nej krawędzi orbit
oczu do ką-| tów między szczęką a żuchwa! ciągnie się jasny pasek, u nie-1 których osobników słabo widoczny. Ubarwienie grzbietu,' jest bardzo
zmienne, przeważ-i nie czarniawe lub ciemnobrsi-';
zowe, rzadziej żółtawe z ciem-;
nymi plamkami. Dorosłe samce' są zwykle ciemnoszare lute
czarne. Osobniki młodociane mają na grzbiecie 5 do 8 par małych, okrągłych, żółtych plamek oraz 2 ciemne, wzdłużne linie na bokach tułowia.
Brzuch jest jasnoszary z licznymi, brązowymi plamkami. S.cz. żyje na lądzie najczęściej w wilgotnych lasach w pobliżu źródeł i nad brzegami
małych, leśnych strumieni. W dzień ukrywa się pod kamieniami, w ziemnych jamach oraz w ściółce leśnej. Często w jednej, ciemnej i wilgotnej
kryjówce gromadzi się wiele osobników, które układają się na sobie. S.cz. stają się aktywne o zmierzchu, kiedy wychodzą na żer, i w nocy. W
czasie pochmurnej i deszczowej pogody żerują również w dzień. Żywią się dżdżownicami, stonogami, larwami rozmaitych owadów oraz małymi
ślimakami. Na świetle słonecznym szybko wysychają i giną. Są bardzo powolne i mają licznych wrogów, do których należą przede wszystkim
inne, większe od nich płazy ogoniaste, a także żaby i węże. S.cz. l potrafią wykonywać skoki na odległość zaledwie kilku centymetrów. Skaczą w
razie grożącego im niebezpieczeństwa. Okres rozmnażania przypada w lecie od czerwca do sierpnia. Sodujący samiec s.cz. będący w stanie
-»-ampleksus z samicą, pociera jej koniec pyska swoją powierzchnią podgar-dzielową, na której w okolicy żuchwy znajdują się skupienia
gruczołów wonnych. Ich wydzielina uaktywnia samicę do Podjęcia -»-spermatoforów przekazywanych przez samca bezpośrednio do kloaki
partnerki. Zatem zapłodnienie jaj jest Wewnętrzne. W niewielkiej Odległości (od 30 do 100 cm) od . Wody samica składa w wilgotnych,
ziemnych jamkach, pod •tamipniami lub pniami zwalonych drzew, 12 do 26 jaj sklejonych razem galaretowatymi osłonkami. Średnica komórki
jajowej wynosi ok. 3 mm, a średnica jaja mającego 3 galaretowate, zewnętrzne osłonki — 4,7 mm. Po złożeniu jaj samica otacza je ciałem i opie-
kuje się nimi aż do wylęgu kijanek. W przypadku porzucenia jaj przez matkę jaja się nie rozwijają. Świeżo wylęgłe kijanki mają długość ok. 16
mm i spływają z wodą deszczową lub też pełzając dostają się do pobliskiego strumienia. Wyrośnięte kijanki mają słabo wykształcone skrzela
zewnętrzne, a ubarwienie zupełnie podobne do ubarwienia osobników dorosłych. Rozwój ich w wodzie trwa 7 do 9 miesięcy, długość zaś
osobników świeżo przeobrażonych wynosi 43 do 45 mm. W tym stadium opuszczają one strumień i rozpoczynają życie na lądzie. S.cz. wy-
stępują na wschodnich obszarach Ameryki Północnej, od Nowego Brunszwiku w Kanadzie do Alabamy na południu oraz do stanów Illinois,
Teksas i Okłahoma na zachodzie. S.cz. zasiedlają największy obszar spośród wszystkich gatunków płazów ogoniastych Ameryki Północnej.
salamandra czerwonogrzbietowa (Plethodon cinereus) —gatunek płaza z rodziny ->-sala-mander bezpłucnych. Rośnie do długości 12 cm. Ma
smukłą budowę, tułów walcowaty, o-gon dłuższy od reszty ciała, okrągły na przekroju. U jednych osobników grzbietowa powierzchnia ciała jest
jednolicie jasnoszara, u innych grzbiet ma barwę jaskrawo-czerwoną z nielicznymi i nieregularnymi, małymi, ciemnymi plamkami. Obie te
odmiany barwne występują w tych sa-
salamandra czerwonopoliczkowa
187
salamandra jaskiniowa
mych okolicach i zwykle mnie] więcej w równych ilościach, czasem jednak jedna z tych
Salamandra czerwonogrzbletowa
odmian przeważa. Poza nimi znane są osobniki o ciemnym ubarwieniu. U wszystkich odmian brzuch jest jasnoszary, upstrzony
ciemnymi plamkami. S.cz. prowadzi ściśle lądowy tryb życia. Zamieszkuje zwykle tereny pokryte lasami, często jednak spotyka
się jaw starych parkach i sadach. Przebywa w wilgotnych miejscach pod stertami opadłych liści, pod kłodami zwalonych drzew,
najchętniej zaś ukrywa się w spróchniałych pniach drzew. Dzień spędza w ukryciu, w nocy staje się aktywna i żeruje, jednak nie
oddala się zbytnio od swojej kryjówki i na dzień do niej powraca. W związku z tym często te same osobniki spotyka się przez kil-
ka lat « rzędu w tych samych kryjówkach. S.cz. wykazuje rzadką wśród salamander zdolność wykonywania krótkich skoków,
posługując się przy tym głównie ogonem. Potrafi również wspinać się po pniach drzew. Rozwój s.cz. jest całkowicie
uniezależniony od środowiska wodnego i odbywa się w całości na lądzie. Pora godowa przypada na okres od października do
grudnia. W "Tacio —rómnieksus samiec
pośrednio do kloaki partner| w której jajowodach następi zapłodnienie jaj. W czerwcu J lipcu następnego roku san składa w
rozmaitych wilj nych jamkach, norkach pod kamieniami od 3 do 12 i żych jaj, pozbawionych i mentu, i opiekuje się nimi.5»ż do
wyklucia się kijanek. A chwili opuszczania osłon ja%-wych kijanki o długości 19 r:
mają dobrze rozwinięte skrz zewnętrzne, które zanikają po kilku dniach, dalszy zaś ro woj odbywają na lądzie jesze|t przez 2 do 3
miesięcy. Dojrzałość płciową uzyskują po up^-wie l roku. S.cz. występują na południowo-wschodnich obsMi-rach Ameryki
Północnej, i,
salamandra czerwonopoliczlo(-
wa (Plethodora jordani) — gatunek płaza z rodziny --salgi mander bezpłucnych. Rośnie <li długości ok. 15 cm. Ma wybi| nie
smukłe ciało, wąską gło^g z ostro zakończonym pysteięg wystające, duże oczy, walcji waty tułów z wyraźnymi bJO<a| nymi
wcięciami oraz długi, objj ogon. Jej kończyny są dobrj rozwinięte, palce wolne. Ubay wierne grzbietu jest intensytgj;
nie czarne o stalowym odcHj? niu, błyszczące. Boki głowy H oczami, a zwłaszcza boki S^ zdobią jaskrawe, ceglastocz»)P-wone
lub pomarańczowe, ^jg' dłużone plamy. S.cz. jest tunkiem ściśle lądowym, bywa rozwój poza środom kiem wodnym.
Zamieszkujej kolice górzyste, pokryte S! gotnymi lasami. Występuje} wschodnich obszarach Ann ' ki Północnej, na terenie
Północnej Karoliny.
salamandra        czteropali
(Hemidactylium scutatum) gatunek płaza z rodziny
osiąga długość 7,5 cm, samica 9 cm. Grzbiet rdzawo ubarwiony z brązowymi nieregularnymi plamami, brzuch biały z czarnymi
plamami. S.cz. charakteryzuje się obecnością tylko 4 palców w każdej tylnej kończynie (brak V palca), czyli czteropalczastymi
odnóżami zarówno przednimi, jak i tylnymi. Prócz tego u nasady ogona widoczna jest wyraźna bruzda okalająca cały obwód
ogona. W przypadku pochwycenia s.cz. za ogon przez jakiegoś drapieżnika, w miejscu tej bruzdy ogon zostaje łatwo oderwany,
a s.cz. uratowana. Podobne zjawisko odrywania ogona w krytycznej sytuacji obserwuje się u niektórych jaszczurek (-^-jaszczurka
zwinka). Żyje na podmokłych terenach torfowych, zwłaszcza w sąsiedztwie lasów. W tamtejszych zbiornikach wodnych larwy
s.cz. odbywają rozwój. S.cz. występuje we wschodnich stanach Ameryki Północnej.
salamandra jaskiniowa (Hydro-mantes genei) — gatunek płaza z rodziny ->-sąlamander bezpłucnych. Stanowi jedyny eu-
ropejski gatunek z tej rodziny. Rośnie do długości 11 cm. Ma ciało o wątłej budowie, głowę płaską i szeroką, oczy niepro-
porcjonalnie duże i silnie wystające, skórę gładką, a palce wszystkich kończyn spięte dobrze rozwiniętymi błonami pływnymi.
Ubarwienie jej grzbietu jest ciemnobrązowe z żółtawymi lub brązowymi, nieregularnymi plamami, przy czym cała grzbietowa
powierzchnia skóry mieni się metalicznym połyskiem. S.j. zamieszkuje w górach wilgotne, chłodne, ciemne pieczary i jaskinie,
gdzie wciska się w szczeliny skalne lub z ogromną zręcznością przyczepia się do nierówności ścian skalnych. Rzadziej spotyka
się ją w pobliżu pieczar, pod kamieniami czy w jamach pod korzeniami drzew. S.j. prowadzi ściśle lądowy tryb życia, unika
światła dziennego, natomiast w nocy opuszcza kryjówki i żeruje w niewielkiej od nich odległości. Jest płazem bardzo powolnym,
żywi się rozmaitymi stawonogami, zwłaszcza pająkami i małymi chrząszczami. Łowi je, przyklejając do swoiście wykształ-
conego języka, wysuwanego nagłym ruchem z paszczy w podobny sposób, jak to robi ->-kameleon. Język s.j. w chwili
wysunięcia go w kierunku o-wada sięga na odległość do 3 cm i w tym stanie ma postać długiego, elastycznego, cienkiego
pręcika, zakończonego ustawionym poprzecznie do jego osi lepkim krążkiem. S.j. czasem tylko chwyta zdobycz bezpośrednio
szczękami. Biologia jej rozrodu jest zupełnie nieznana. Ponieważ jednak s.j. w żadnym okresie życia nie są związane ze
środowiskiem wodnym, wobec tego zwierzęta te z całą pewnością są żywo-rodne, zatem rodzą potomstwo w stanie już
przeobrażonym. S.j. występują w południowej Europie — w górach północnych Włoch i południowej Francji oraz w górach
Sardynii. Na tym obszarze gatunek
Salamandra jaskiniowa. Poniżej zarys glowy z wysuniętym z paszczy językiem    <
ten obejmuje 5 ras geograficznych, różniących się między sobą ubarwieniem i proporcja-
salamandra Jaskiniowa amerykańska
188
189
salamandra nadrzewna
mi ciała. Forma podstawowa — Hydromantes genei genei zamieszkuje Sardynię.
salamandra jaskiniowa amerykańska (Typhlotriton spelaeus)
— gatunek płaza z rodziny
-^salamander bezpłucnych. 0-siąga długość 14 cm. Dorosłe osobniki mają barwę białawą lub różową z niewyraźnymi plamkami pomarańczowymi
na brzuchu, odnóżach i ogonie. Larwy są ubarwione ciemno w odcieniu brązowym lub czerwonym z żółtymi, podłużnymi plamkami lub z
ciemnymi paskami na bokach tułowia. Dorosłe osobniki s. j.a. nie posiadają zewnętrznych skrzeli, małe oczy są zupełnie zarośnięte skórą i na
zewnątrz niewidoczne. Natomiast larwy s.j.a. mają dobrze rozwinięte skrze-la zewnętrzne oraz normalnie wykształcone oczy, którymi dobrze
widzą, poza tym posiadają larwalne fałdy skórne na obu krawędziach płetwy ogonowej. W czasie metamorfozy larwy tracą skrzela i fałdy skórne
na ogonie oraz zmieniają ubarwienie ciała. Larwy s.j.a. żyją w źródłach oraz górskich strumieniach. Po przeobrażeniu się opuszczają te
środowiska, wchodzą do wilgotnych jaskiń, gdzie tracą wzrok. Przebieg pory godowej jest nieznany. S.j.a. występuje w południowo-zachodniej
części stanu Missouri w USA.
salamandra kaukaska (Merten-sźetla caucasica) — gatunek płaza z rodziny ->-salamandro-watych. Rośnie do długości 20 cm, przy czym jej
cienki ogon, na przekroju okrągły, "jest znacznie dłuższy od reszty ciała. U samców na grzbietowej powierzchni nasady ogona występuje dobrze
widoczny wy
nim skupienia gruczołów wy~* dzielających swoiste substan-j cje, których woń uaktywniał' samice w okresie pory godof wej. Ubarwienie s.k.
podobna jest do ubarwienia -»-salamanf dry plamistej. Jej grzbiet, czard ny lub ciemnobrązowy, pokryj wają owalne, żółte albo poma*i rańczowe
plamy. Rzadko występują osobniki jednolicie czarne. S.k. żyje w górach na :
wysokości od 500 do 2800 m n.p.m. Na lądzie porusza się sprawnie i szybko. Przebywa w pobliżu wód płynących i prowadzi nocny tryb życia.
Samica składa ok. 90 jaj średnicy od 5 do 6,5 mm w zimnych strumieniach, gdzie larwy od- , bywają rozwój. S.k. występują ' w górach
zachodniego Kaukazu •;
i w południowo-zachodniej czę- ^ ści Azji (Tabl. V/5).             \f.
salamandra luzytańska {Chio-glossa lusitanica) — gatunek płaza z rodziny -<-salamandro-watych. Rośnie do długości 16 cm. Ma silnie
wydłużony i wyjątkowo cienki tułów oraz długi i cienki ogon, u dorosłych osobników dwukrotnie dłuższy od reszty ciała. Na tle brązowego lub
ciemnobrązowego grzbietu przebiega u niej od krańca pyska do końca ogona wzdłużna, czerwonobrązowa, metalicznie błyszcząca wstęga. Na
ogonie samców brak skórnego wyrostka. Język, podobnie jak u -upłazów bezogono-wych, przyrasta przednim koń- | cem do dna jamy gębowej i |
w czasie chwytania ofiary tył- | ny, wolny jego koniec wysuwany jest na odległość 2 do 3 cm. S.l. biega bardzo szybko i zwinnie, w czym
przypomina -^jaszczurkę. Należy do najszybciej poruszających się płazów. W przypadku schwycenia s.l. za ogon, ma ona zdolność
•rtc-ł-ob- oL'AT*mr '7r»Qi/lina cio \HT   nrirynpama ip^n pieści, nodob-
nie jak jaszczurka. Uszkodzony Ogon zostaje zregenerowany. S.l. zamieszkują tereny pagórkowate o wilgotnym podłożu, gdzie przebywają w
pobliżu zbiorników wodnych. Granica ich pionowego zasięgu nie przekracza 400 m n.p.m. Biologia rozrodu jest słabo poznana. Wiadomo tylko,
że u s.l. występuje -s-ampleksus, samice składają jaja do wody, larwy odbywają w niej rozwój, a po metamorfozie opuszczają środowisko wodne-
S.l. żyją na niewielkim obszarze Półwyspu Pirenejskiego — w Portugalii i północnej Hiszpanii.
salamandra nadrzewna (Anei-des lugubris) — gatunek płaza z rodziny —>-salamander bezpłucnych. Rośnie do długości 12 cm. Ma pokrój ciała
typowej salamandry. Głowa jej jest płaska, ku przodowi zwężona, z tyłu silnie poszerzona, oczy duże, wystające, odcinek szyjny wyraźnie
zaznaczony, tułów walcowaty z bocznymi przewężeniami, ogon długi, gruby, okrągły na przekroju, pierś-cieniowaty na powierzchni. Odnóża są
dobrze rozwinięte. Nasady palców wszystkich odnóży spinają krótkie fałdy skórne, palce zaś kończą się dużymi, buławkowatymi zgrubieniami,
wyposażonymi w silnie rozgałęzioną sieć włosowatych naczyń krwionośnych. W związku z tym przypuszcza się, że zgrubienia te mają znaczenie
narządów oddechowych. Żuchwa zaopatrzona jest w ostre zęby. Grzbietowa powierzchnia ciała ma barwę jednolicie oliwkowobrązową. S.n.
prowadzi ściśle lądowy i skryty tryb życia. Zamieszkuje rozmaite, średnio wilgotne środowiska, gdzie chowa się we wszelkich dostępnych jej kry-
jówkach — w głębokich, podziemnych norach, pod korą drzew, w szczelinach fundamentów domostw, w ścianach rowów ziemnych itp. W czasie
kroczenia po ziemi może za pomocą silnie umięśnionego, sprężystego ogona wykonywać skoki na odległość większą niż długość jej ciała. Poza
tym wykazuje wyjątkową wśród salamander właściwość wspinania się na drzewa i zamieszkiwania położonych wysoko nad ziemią dziupli lub
gniazd gryzoni. Znajdowano s.n. nawet na wysokości sięgającej 20 m. W dziuplach często gromadzi się większa ich liczba;
w jednej z nich znaleziono aż 35 osobników. Przy wspinaniu się na drzewa s.n. wykorzystują ogon oraz poduszkowate zgrubienia na końcach
palców. Wydają donośne dźwięki przypominające pisk myszy. Dźwięk ten nie jest głosem wydawanym przez struny głosowe, lecz powstaje
wskutek gwałtownego wyciskania powietrza z jamy gębowej przez otwory nosowe oraz przez nie domknięty otwór gębowy (inne płazy ogoniaste,
mimo że mają płuca, nie potrafią jednak wydawać nawet takich dźwięków). S.n. żywi się rozmaitymi małymi owadami (m.in. gąsienicami),
ślimakami oraz rosnącymi w dziuplach drzew grzybami, których plechy sprawnie obgryza ostrymi zębami. W okresie od lipca do września samice
składają w szczelinach pod korą drzew, a najczęściej w dziuplach, 12 do 20 dużych jaj. Średnica samych komórek jajowych wynosi ok. 4 mm,
średnica zaś całych jaj z osłonkami — ok. 6,5 mm. Obie płcie opiekują się złożonymi jajami. Wśród bezpłucnych salamander s.n. jest jedynym
gatunkiem, który aktywnie broni jaj przed wrogami, a nawet
191
salamandra okularowa
198
kąsa wyciągniętą ku nim dłoń człowieka. Cały rozwój zarodkowy i larwalny tego gatunku odbywa się na lądzie i wewnątrz osłon jajowych.
Młode osobniki wykluwające się z jaj są już całkowicie przeobrażone, nie mają bowiem skrzeli zewnętrznych ani szpar skrze-Iowych, są więc pod
tym względem zupełnie podobne do dorosłych. S.n. występują na po-łudniowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej.
salamandra okularowa (Sala-mandrina terdigitata) — gatunek płaza z rodziny ->-salaman-drowatych. Rośnie do długości 10 cm. Ma grzbiet
jednolicie ciemnobrązowy lub czarny, jedynie w tyle głowy między oczami występują 2 okrągłe żółte plamy, przypominające kształtem okulary.
Brzuszna powierzchnia tułowia jest kolorowa, białe bowiem tło brzucha pokrywają czarne i jaskra-woczerwone plamy. Brzuszna krawędź ogona i
powierzchnie stóp są czerwone. Charakterystyczną morfologiczną cechę tego gatunku stanowią cztero-palczaste tylne kończyny, przy zachowaniu
4 palców w kończynach przednich. S.o. zamieszkuje tereny u podnóża gór. Na wiosnę samice na krótki czas wchodzą do małych strumyków,
gdzie składają jaja. W okresie suszy i upałów s.o. chromą się w rozmaitych ziemnych kryjówkach i zapadają w sen letni. Zamieszkują północne i
środkowe obszary Półwyspu Apenińskiego.
salamandra olbrzymia (Andrzas japomcus) — gatunek płaza z rodziny skrytoskrzelnych Cry-ptobranchidae z rzędu -upłazów ogoniastych.
Osiąga długość 1,6 m. Jest największym współ-
jej zarówno skrzeli zewnętrznych, jak i szczeliny skrzelo-wej. Ma jedynie szczątkowe 2 łuki skrzelowe. Oddycha płu-' cami. Ciało pokrywa
gąbczasta gładka i bardzo śliska skóra tworząca z obu boków tułowie obszerne, poziomo ułożone fał-t dy. Głowa u tego gatunku jest silnie
spłaszczona, wybitnie szeroka, otwór gębowy głęboko wcięty, szczęki uzębione. Szeroko rozstawione oczy są maleńkie i pozbawione powiek.
Grzbieto-brzusznie spłaszczony i szeroki tułów kończy się krótkim, bocznie spłaszczonym ogonem. Silnie rozwinięte fałdy skórne na grzbietowej
i brzusznej krawędzi ogona tworzą ro-' dzaj płetwy. Odnóża pokryte pofałdowaną skórą mają krótkie, szerokie palce, po 4 w przednich i po 5 w
tylnych kończynach. Ubarwienie grzbietu jest szarobrązowe, oliwkowe lub czarne, z nieregularnymi, małymi, jaśniejszymi czy ciemniejszymi
plamkami. S.o. żyje wyłącznie w wodzie na dnie górskich, zimnych i szybko płynących rzek. W górach dochodzi do wysokości 1500 m n.p.m.
Jest bardzo powolna. Dzień spędza schowana w rozmaitych kryjówkach na dnie, najczęściej w głębokich jamach pod urwistymi brzegami, w nocy
zaś staje się aktywna i żeruje. Co pewien czas podpływa ku powierzchni wody dla zaczerpnięcia powietrza. Żywi się rozmaitymi zwierzętami
wodnymi, głównie skorupiakami, robakami, rybami i żabami. W sierpniu lub we wrześniu samice składają skrzek w postaci 2 galaretowatych
sznurów, zawierających ok. 500 jaj' o średnicy 6 do 7 mm. Zapłodnienie jaj jest zewnętrzne. Skrzekiem złożonym do jam wygrzebanych w dnie
strumie-
»t<*ł /-n^ob-ini do cnmpp a7 fłft
wylęgu larw. Świeżo wylęgłe kijanki mierzą ok. 3 cm i mają 3 pary zewnętrznych skrzel. Przeobrażają się po upływie roku przy długości ciała od
25 do 30 cm. Dojrzałość płciową uzyskują po 5 lub 6 latach, a w hodowli osiągają wiek 55 lat. Mięso s.o. jest jadalne i bardzo cenione. S.o.
występują w środkowych, górzystych obszarach wschodnich Chin i w Japonii.
salamandra plamista (Salamandra salamandra) — gatunek płaza z rodziny -»-salamandro-watych. Samce tego gatunku rosną zwykle do ok. 22 cm,
samice — do ok. 24 cm. Na południu Europy i w północnej Afryce spotykano jednak osobniki o długości dochodzącej do 32 cm. S.p. jest
największym europejskim płazem ogoniastym. Samce i samice są podobnie ubarwione. Ich czarny grzbiet pokrywają jaskrawo-żółte plamy,
rozmaitego kształtu i wielkości. Ubarwienie to ma znaczenie odstraszające. Gruczoły przyuszne u s.p. są silnie rozwinięte. S.p. jest płazem
wybitnie lądowym, prowadzącym nocny tryb życia. Star nowi gatunek jajożyworodny. Odbywa gody wyłącznie na lądzie, przy czym występuje
typowy —-ampleksus. Na wiosnę, po ukończonym śnie zimowym, samice wchodzą do wody zimnych, górskich strumieni tylko w celu urodzenia
larw. Liczba larw rodzonych przez l samicę wynosi przeciętnie ok. 40 sztuk, rzadziej do 80 sztuk. Ich długość waha się w granicach od 23 do 36
mm. Rozwój larw trwa przeciętnie 3 miesiące, a metamorfoza zachodzi w lipcu i sierpniu. Długość dopiero co przeobrażonych osobników waha
się od 50 do 75 mm. S.p. zamieszkuje górskie, cieniste lasy o wilgotnym podłożu,
salamandra srebrzysta
gdzie przebywa w pobliżu potoków i ich źródeł. Po deszczu wychodzi z ukrycia również podczas dnia i żeruje. Porusza się powoli, niedołężnie;
jest najbardziej ociężałym płazem europejskim. Zimuje na lądzie w rozmaitych ziemnych kryjówkach, często gromadnie. W Polsce s.p. występują
w regionach Sudetów i Karpat, na wysokości od 300 do 1087 m n.p.m. Między innymi znane są z Tatr i Babiej Góry. Poziomy zasięg
geograficzny gatunku obejmuje zachodnią, środkową i południową Europę, Azję Mniejszą i północną Afrykę. Północna granica zasięgu dochodzi
do 53,5°N. W Polsce s.p. podlega całkowitej ochronie (Tabl. V/6).
salamandra srebrzysta (Pletho-don glutinosus) — gatunek płaza z rodziny -^-salamander bez-płucnych. Rośnie do długości 19 cm. Ma ciało
smukłe, głowę wydłużoną z dużymi wystającymi oczami, gruby u nasady ogon, prawie okrągły na przekroju, dłuższy od reszty ciała, oraz dobrze
rozwinięte odnóża. Na tle czarnego grzbietu występują liczne, jasnosrebrzyste, okrągłe plamki. U młodych osobników plamki mają barwę żółtą o
metalicznym połysku. Brzuch jest jasnoszaropopiela-ty. S.s. wykazuje niezwykłą właściwość: jej gruczoły skórne wytwarzają obfite ilości śluzu
nie mającego właściwości drażniących skóry np. człowieka, ale przylepiającego się do wszystkiego, z czym się tylko zetknie. Ten mazisty i cią-
gnący się śluz stanowi znakomitą ochronę przed wrogami — rozmaite bowiem drapieżniki nie napastują tego płaza. S.s. zamieszkują cieniste, wil-
gotne lasy; często gromadzą się w głębi leśnych wąwozów; pro-
192
193
salamandry bezplucne
wadzą skryty tryb życia. Samice składają jaja w rozmaitych kryjówkach na wilgotnej ziemi. Cały rozwój zarodkowy i larwalny odbywa się w
osłonach jajowych, zatem poza wodą. Z osłon jajowych wy-kluwają się osobniki już przeobrażone. S.s. występują na południowo-wschodnich
obszarach Ameryki Północnej, od środkowej części stanu Nowy Jork do Florydy na południu i do stanów Missouri, Okłaho-ma i Teksas na
zachodzie.
salamandra teksaska (Typhlo-
•molge rathbuni) — gatunek płaza z rodziny ^-salamander bezpłucnych. Rośnie do długości 13,5 cm. Jej stanowisko systematyczne nie jest
jeszcze ostatecznie ustalone. Pokrojem i budową wewnętrzną oraz właściwościami biologicznymi przypomina            europejskiego
->odmieńca jaskiniowego. Ma dużą, wydłużoną głowę, silnie grzbieto-brzusznie spłaszczony pysk, małe, zmarniałe oczy, u-kryte pod skorą i
widoczne na zewnątrz tylko w postaci ciemnych punkcików, oraz silnie rozwinięte skrzela zewnętrzne. Wydłużony cienki tułów zakończony jest
długą, bocznie spłaszczoną płetwą ogonową z dobrze rozwiniętym fałdem grzbietowym, nie zachodzącym jednak na tułów. Najbardziej
charakterystyczną cechą s.t. są nieproporcjonalnie długie i bardzo cienkie nogi, nadające całej postaci groteskowy wygląd. Skóra pozbawiona
zupełnie komórek barwnikowych, przezroczysta, ma jasnoróżowy kolor od siateczki skórnych naczyń krwionośnych. S.t. jest gatunkiem
neotenicznym, nie przeobrażającym się pod wpływem hormonu tarczycy, tyro-ksyny. Przez całe życie wystę-ninn w stadium larwy. Żyje
w zimnych, podziemnych wodach głębokich jaskiń; znajdowano ją też w głębokich stud-
Salamandra teksaska
nłach artezyjskich. Zasięg tego | gatunku ograniczony jest do l górzystych terenów Piaskowy- ' żu Edwarda w stanie Teksas w Ameryce
Północnej.
salamandra z Osoi (Desmoona-thus ocoee) — gatunek płaza z rodziny -^-salamander bezpłucnych, obecnie uważana jest za odmianę barwną
gatunku D. ochrophaeus. Rośnie do długości 7,5 cm. Stanowi jeden z najmniejszych gatunków spośród wszystkich współcześnie żyjących
salamander bezpłucnych. Żyje w' głębokich szczelinach ścian skalnych zwilżanych wodą podziemnych źródeł lub rozlewiskami wód gruntowych.
Żywi się rozmaitymi małymi owadami, również przebywającymi w szczelinach skalnych. Biologia jej rozrodu jest słabo poznana. S.z O. jest
gatunkiem endemicznym — występuje tylko w wąwozie Osoi (Ocoee) w południowo-wschodnich obszarach stanu Tennessee w środkowej
części USA.
salamandra źródlana (Gyrino-philus porphyriticus) — gatunek płaza z rodziny ->-salaman-
Salamandra źródlana
der bezpłucnych. Rośnie do długości 22 cm. Ma ciało silnie wydłużone, tułów wałkowaty z
bocznymi przewężeniami, a ogon długi, bocznie spłaszczo-.(          ny, z wyraźnie rozwiniętym \     fałdem grzbietowym. Obie pa-<       ry
kończyn są krótkie i słabo J      rozwinięte. Pomarańczowy lub l       czerwonobrązowy grzbiet po-J      krywają liczne, małe, ciemne j
plamki. S.ź. żyje w górskich, zimnych potokach o czystej ,       wodzie oraz w źródłach znaj-j   dujących się na terenach po-1    krytych
lasami. Okresowo prze-j      bywa również na lądzie w po-!      bliżu strumieni. Jest rzadko \  spotykana. Żywi się rozmaity-4     mi wodnymi
skorupiakami i robakami. Samice składają w wodzie od 44 do 132 dużych jaj średnicy 9 mm, przy czym średnica komórki jajowej wynosi 3,5
mm. Jaja są przyklejane pojedynczo do spodniej powierzchni kamieni, do zanurzonych w wodzie korzeni drzew itp. Cały rozwój kijanek odbywa
się w wodzie, a ich
-^-przeobrażenie następuje po 3 latach. Osobniki przeobrażone uzyskują dojrzałość płciową dopiero po 5 latach. S.ź. występują na
wschodnio-połud-niowych obszarach Ameryki Północnej, od płd. Ouebeku do pn. Alabamy.
salamandrowate (Salamandri-dae) — rodzina płazów z rzędu
-upłazów ogoniastych. Należą tu płazy o ciele wydłużonym, z 2 parami dobrze rozwiniętych kończyn i opatrzone długim ogonem. Jedne gatunki
przystosowane są do życia ściśle lądowego (np. gatunki salamander) i u tych ogon na przekroju jest owalny, inne zaś przystosowały się do życia
wodno-lądowego (np. traszki) i u tych ogon jest silnie bocznie spłaszczony. Ważną cechę gatunkową stanowi ułożenie zębów
lemieszowo-podniebien-nych. U wszystkich s. mają one
postać 2 pasm, jednak kształt tych pasm i stopień rozchylenia ich końców są różne u różnych gatunków. Długość ciała różnych gatunków waha
się w granicach od 10 do 32 cm, przeważnie jednak są kilkunastocentymetrowej długości. Zapłodnienie u s. jest wyłącznie wewnętrzne i odbywa
się za pośrednictwem —-spermatofo-rów składanych przez samce w czasie toków i podejmowanych przez samice. W czasie. godów s. istotne
znaczenie mają substancje zapachowe wytwarzane przez gruczoły wonne obu płci. Większość s. przechodzi przez stadium larwy typu wodnego,
tzn. opatrzoną skrzelami zewnętrznymi i odbywającą cały rozwój w wodzie. U niektórych gatunków jako reguła, u innych jako zjawisko
sporadyczne występuje rodzenie młodych już przeobrażonych. Pozostałe gatunki są jajorodne lub jajożyworod-ne. S. występują w Europie, Azji,
Ameryce Północnej i w północnej Afryce. Większość gatunków zamieszkuje Palear-ktykę. Rodzina s. obejmuje 14 rodzajów i 39 gatunków.
salamandry bezpłucne (Pletho-dontidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów ogoniastych. Stanowią wyjątkową grupę silnie wyspecjalizowanych
płazów, które w stanie dorosłym nie mają skrzeli ani płuc. Jedynymi ich narządami oddechowymi są silnie unaczyniona skóra i błona śluzowa
jamy gębowej. Funkcja oddechowa tej ostatniej polega na szybkim wentylowaniu paszczy przez otwory nosowe, przepływ zaś powietrza
wywołany jest rytmicznymi ruchami dna jamy gębowej. W związku z takim sposobem oddychania szybkość wentylacji jamy gę-
salamandry bezplucne
194
195
scynk aptekarski
bowej, mierzona liczbą ruchów dna paszczy w jednostce czasu, jest na ogół bardzo duża. W temperaturze pokojowej wynosi ona ok. 300 ruchów
na minutę, podczas gdy u salamander mających płuca wynosi w tych samych warunkach 20 do 35 ruchów na minutę. Ogólnym pokrojem ciała
s.b. podobne są do typowych salamander, znaczną jednak liczbę gatunków cechuje smukły, a nawet silnie wydłużony tułów oraz długi i •cienki
ogon. Na ogół dobrze wykształcone odnóża zakończona są 4 (odnóża przednie) lub 5 podnóża tylne) palcami. U nielicznych gatunków między
palcami występują błony pływne, u niektórych wieńczą palce poduszkowate zgrubienia, ułatwiające im pełzanie po pionowych, chropowatych
płaszczyznach. Przy chwytaniu zdobyczy paszczą s.b. nie odchylają żuchwy w dół, jak to czynią inne płazy, lecz odchylają w górę szczękę z
górną częścią głowy. Oczy opatrzone są u nich ruchomymi powiekami. Charakterystyczną cechą zewnętrzną, umożliwiającą odróżnienie s.b. od
innych płazów ogoniastych, jest występowanie u tych pierwszych na grzbietowej powierzchni głowy 2 rowków gruczołowych, ciągnących się od
otworów nosowych do przednich krańców górnych powiek. Rowki te u niektórych gatunków widać gołym okiem, u innych — dopiero pod lupą.
Ubarwienie ciała s.b. jest rozmaite i pokryte różnym deseniem plam. Niektóre gatunki wykazują ubarwienie ochronne, inne są jaskrawo ubarwio-
ne, np. żółto, pomarańczowo. czerwono. Długość ciała poszczególnych gatunków zawiera się w granicach od ok. 4 cm (Desmoołiathlis wrighti)
do
—
    - --•-—i,.,^ ^Tndn-
wiska wodne i lądowe. Gatun- j kl wodne żyją głównie w wo- j dach bieżących, najczęściej w ' górskich strumieniach oraz w źródłach, nieliczne
tylko prze--bywają w podziemnych wodach jaskiń. Wśród gatunków wodnych znane są formy nęo-teniczne, nigdy nie opuszczające wody i
spędzające całe życie w stadium larwy. Tryb życia gatunków lądowych bywa różny — podziemny, naziemny, nadrzewny. Stosunkowo liczne
gatunki s.b. są płazami ściśle lądowymi, nie wchodzącymi nigdy do wody. Składają one jaja wyłącznie na lądzie i cały ich rozwój zarodkowy i
larwalny odbywa się poza wodą. W tym przypadku z jaj wykluwa-ją się młode osobniki całkowicie już przeobrażone. U wielu pozostałych
gatunków z jaja wykluwa się kijanka opatrzona ;
skrzelami zewnętrznymi, które | zanikają podczas metamorfozy. | Tylko l gatunek (występujący '{ w Europie) rodzi młode w sta- ', nie
przeobrażonym. Wśród s.b. powszechnie występuje zapłodnienie wewnętrzne za pośrednictwem          -»-spermatoforów, przekazywanych
bezpośrednio do kloaki samicy podczas rozmaicie przebiegającego ->-am-pleksus, będącego właściwością gatunkową. Spermatofory przekazane
samicy gromadzone są w jej -^zbiorniku nasiennym stanowiącym uchyłek grzbietowej ściany kloaki Ze zbiornika tego uwolnione plemniki;
wędrują do jajowodów, gdzie następuje zapłodnienie jaj. U niektórych gatunków jaja składane są dopiero po upływie pewnego czasu od
zaistnienia ampleksus. W czasie godów, prócz szaty godowej samców, dużą rolę odgrywa wydzielni-cza funkcja gruczołów wonnych,
rozmieszczonych u samca na głowie, tułowiu i ogonie. U
wielu gatunków występuje zjawisko opieki nad złożonymi jajami, a nawet wyjątkowa wśród płazów właściwość aktywnej ich obrony (np.
-»-sala-mandra nadrzewna). Liczne gatunki s.b. wykazują wysoki stopień adaptacji do szczególnych warunków bytowania. Należą do nich m.in.
gatunki jaskiniowe i formy o nadrzewnym trybie życia. Te ostatnie wykazują zdolność wspinania się na drzewa oraz właściwość zamieszkiwania i
rozmnażania się w dziuplach drzew. S.b. zamieszkują zarówno niziny, jak i góry, w których dochodzą do 3000 m n.p.m. Niemal wszystkie
gatunki tej rodziny występują na kontynencie amerykańskim — na południowych (z wyjątkiem centralnie położonych) obszarach Ameryki
Północnej, w Ameryce Środkowej oraz w północno-zachod-nich rejonach Ameryki Południowej. S.b. są jedyną grupą płazów ogoniastych,
których zasięg przekracza na południu równik. Tylko l gatunek występuje w południowej Europie. S.b. wywodzą się z ->-po-przecznozębnych, a
ich prasie-dliskiem są Appalachy w po-łudniowo-wschodniej        części Ameryki Północnej. Nie wyjaśniono dotychczas faktu występowania
jedynego gatunku s.b. w Europie, blisko spokrewnionego z gatunkami występującymi w Kalifornii, w Ameryce Północnej. Rodzina s.b. obejmuje
24 rodzaje i ok. 175 gatunków. Jest to najbogatsza w rodzaje i gatunki rodzina współcześnie żyjących płazów ogoniastych.
scynk aptekarski, śliga lekarska (Sctncus SCOTCMS) — gatunek gada z rodziny ->-scynków. Rośnie do długości ok. 22 cm.
Ma uhflrwipnif* lyryKIołił »WTA_-
ważnie jasnożółte z kilkoma poprzecznymi, szerokimi, brązowymi pręgami. Jego pysk jest
Scynk aptekarski
silnie zaostrzony, tułów krępy, ogon u nasady gruby i stosunkowo krótki. Oczy pokrywają okulary. S.a. żyje na piaszczystych, gorących
pustyniach. Żywi się głównie rozmaitymi owadami. Biega bardzo szybko i wykazuje zdolność zwinnego zagrzebywania się w piasku i
prześlizgiwania się pod jego powierzchnią na dość znaczną odległość (stąd zwą go tubylcy piaskową rybą). S.a. znany był od setek lat w
medycynie ludowej krajów północnej Afryki, Półwyspu Arabskiego, a nawet Europy Środkowej jako zwierzę, którego ciało służyło do
przyrządzania cennego leku przeciwko rozmaitym dolegliwościom. Wspomina o tym już Stary Testament. Do sporządzania leku służyło
wysuszone lub spalone, a następnie starte na proszek ciało s.a. W wielu krajach wierzenia te przetrwały do dziś i podobnie jak dawniej
spreparowane ciało s.a. jest przedmiotem handlu. Sprzedawano je nawet do niedawna w aptekach (stąd nazwa). Niektórym ludziom s.a. służy
również za pokarm, prawdopodobnie w związku z jego rzekomymi właściwościami le-
scynk karłowaty
196
łowów s.a. na niektórych terenach jest gadem pospolitym. Występuje na Półwyspie Arabskim oraz w wielu rejonach północnej Afryki — na Saha-
rze, w Algierii i Egipcie.
scynk karłowaty (Scincella la-teralis) — gatunek gada z rodziny -»scynków. Rośnie do długości 12 cm. Jeden z najmniejszych gatunków tej ro-
dziny. Ubarwienie grzbietu jednolicie brązowe. Jest jedynym spośród licznych gatunków scynków, u którego dolne powieki opatrzone są
przezroczystymi okienkami. Prowadzi naziemny tryb życia. S.k. występuje na południowo-wschod-nich obszarach Ameryki Północnej.
scynk krótkoogonowy (Trachy-dosaurus rugosus) — gatunek gada z rodziny —rscynków. Rośnie do długości 35 cm. Ma ubarwienie ciemne,
przy czym u niektórych okazów zaznaczają się na tułowiu poprzeczne, żółte prążki. Skórę pokrywają grube, chropowate i nierówne łuski,
szczególnie duże na ogonie. Ich wielkość, kształt i ułożenie (zachodzą na siebie) przypominają łuski na szyszce jodły. S.k. zrzuca wylinkę w
całości, podobnie jak węże. Ma dużą, masywną głowę, tułów krępy, a ogon nieproporcjonalnie krótki, równy długości głowy, u nasady gruby i
szeroki, przy końcu stożkowato zwężony. Ogon jest magazynem materiałów zapasowych, głównie tłuszczu. Odnóża s.k., krótkie, grube,
słupowate, zakończone są krótkimi palcami i mocnymi pazurami. S.k. wyglądem swoim przypomina dziwacznego gada o dwóch głowach umie-
szczonych na obu końcach tułowia i skierowanych w prze-
tunkiem żyworodnym. Zarodki rozwijające się w jajowodach samicy nie mają własnych o-słonek, lecz bezpośrednio przylegają do ich ścian.
Dopiero co urodzone młode są wyjątkowo duże, gdyż mierzą prawie połowę długości ciała samicy. W l miocie samica rodzi ich zaledwie 2 lub 3
sztuki. S.k. zamieszkują obszary półpustynne, stepy oraz wydmy piaszczyste nad brzegami morza. Na niektórych terenach należą do gadów
pospolitych. Są wszystko-żerne. W hodowli pobierają ten sam pokarm, którym się żywi człowiek (zjadają surowe i gotowane mięso, ryby,
gotowany ryż, chleb, a także rozmaite słodkie owoce, będące dla nich przysmakiem). Poza tym połykają małe kamyki. Występują wyłącznie w
Australii.
scynh nadrzewny (Corucża ze-brata) — gatunek gada z rodziny -rscynków. Rośnie do długości 65 cm. Mimo znacznej wielkości prowadzi ściśle
nadrzewny tryb życia. Znakomicie wspina się na gałęzie drzew, wykorzystując przy tym chwytny ogon, co stanowi rzadkość w tej rodzinie
jaszczurek. Żywi się wyłącznie pokarmem roślinnym — liśćmi drzew, kwiatami, owocami, grzybami — co również jest właściwością wyjątkową
wśród scynków. Występuje jedynie na Wyspach Zielonych w archipelagu Wysp Salomona.
scynk olbrzymi (Tiliqua scin-coides) — gatunek gada z rodziny -^scynków. Rośnie do długości 60 cm. Ma ubarwienie jasnożółtooliwkowe z
nieregularnymi oliwkowobrązowy-mi, poprzecznymi pręgami. Jest gatunkiem żyworodnym. Jego zarodki, pozbawione osłonek
pns/nyph lrip-mnT<-ar*h -Tost era-          imnwvph rnywnma cip w Inp-
197
szonkach ścianek jajowodów samic. Kieszonki te, wyposażone w bogatą sieć naczyń krwio-
scynk ryjący
Scynk olbrzymi
nośnych, tworzą prymitywne łożysko, które stykając się z ciałem zarodka dostarcza mu materiałów odżywczych i u-możliwia wymianę tlenu i
dwutlenku węgla. W jednym miocie samice s.o. rodzą 10 młodych. S.o. występują w Australii.
scynk paskowany (Eumeces fa-sciatus) — gatunek gada z rodziny ->-scynków. Rośnie do długości 25 cm. Grzbiet i boki ciała ciemnobrązowe z
3 jasno-żółtymi liniami ciągnącymi się prawie od początku głowy aż do końca ogona; wzdłuż boków ciała biegnie jeszcze jedna linia. Głowę
pokrywają tarczki, tułów zaś, ogon i odnóża pokryte są małymi, gładkimi i ściśle do siebie przylegającymi łuskami. Cała powierzchnia ciała jest
silnie błyszcząca. U osobników młodocianych końcowa część ogona ma barwę niebieską; pojawia się ona również u osobników dorosłych
wówczas, kiedy są przestraszone. W okresie godowym głowa dojrzałego samca przybiera barwę czerwoną. Tak przy-
agresywne i toczą między sobą zażarte walki o samice. Kąsają się tak dotkliwie, że często jeden z nich ginie. Samice składają
jednorazowo 6 do 20 białych jaj. Po ich złożeniu samica wykazuje instynkt opieki macierzyńskiej. Otacza złożone jaja swoim
ciałem lub u-kłada się na nich i tylko na krótko opuszcza gniazdo w celu zdobycia pożywienia. Co pewien czas przednimi
.odnóżami i głową przewraca jaja wydobywając na wierzch te, które znajdowały się na spodzie. W ten sposób opiekuje się nimi
aż do wylęgu młodych. S.p. zamieszkuje suche, górzyste tereny porośnięte rzadkimi lasami, gdzie prowadzi naziemny, dzienny i
bardzo ruchliwy tryb
Scynk paskowany
życia. Żywi się owadami. S.p. występuje na wschodnich obszarach Ameryki Północnej,
scynk ryjący (Nessia spenes)
— gatunek gada z rodziny
-s-scynków. Budowa ciała, a zwłaszcza kształt głowy z klinowato wydłużonym i ostro zakończonym końcem pyska, przystosowane są do rycia w
Ziemi- ("iłowa yli-irliłb-^w -————-
scynki
198
sobą zrośniętymi tarczkami, tworzącymi rodzaj twardej rogowej pochwy. Brak jest odnóży, poza tym oczy są uwste-cznione,
zewnętrzne otwory uszne są bardzo małe, u innych pokrewnych gatunków brak ich zupełnie. Łuski posiada małe i zupełnie
gładkie. S.r. prowadzi podziemny tryb życia, żywi się głównie dżdżownicami. W odróżnieniu od scynków owadożernych, które
mają proste zęby zakończone l, 2 lub 3 szpicami, s.r. ma zęby skierowane do tyłu i zakończone l szpicem. Umożliwia mu to łatwe
i pewne przytrzymywanie śliskiego ciała dżdżownicy. S.r. jest gatunkiem ja-jożyworodnym. Występuje na Cejlonie.
scynki (Scincidae) — rodzina gadów z podrzędu ->-jaszczu-rek. Należą tu gatunki z dobrze wykształconymi kończynami,
gatunki o kończynach w różnym stopniu zredukowanych oraz pozbawione odnóży zupełnie. Głowę s. pokrywają duże,
symetrycznie ułożone tarczki, pozostałą zaś powierzchnię ciała — okrągłe lub rombowe łuski, zachodzące na siebie i ściśle do
siebie przylegające. W związku z tym powierzchnia ciała s. jest silnie błyszcząca, jakby wypolerowana, i wybitnie śliska — stąd
nadany im przydomek gładkich jaszczurek lub ślig. Łuski u s. podścielają płytki kostne (osteodermalne). Brak gruczołów i
otworów udowych. Stożkowate i równej wielkości zęby osadzone są na wewnętrznej powierzchni kości szczęk i żuchwy
(pleurodontyzm). Krótki język, przystosowany do lizania, pokrywają małe, łusko-wate brodawki. Bardzo kruchy ogon łatwo
odpada (->-autoto-
'-t   '   -——1-1~—     mr«nyła^1^0    TT
wielu gatunków występuje w czaszce otwór ciemieniowy. Większość s. opatrzonych odnóżami prowadzi naziemny tryb życia.
Zamieszkują one rozmaite środowiska lądowe — tereny trawiaste porośnięte krzewami i drzewami, suche stepy i pustynie, tereny
kamieniste i skaliste. Zwinnie wspinają się na gałęzie drzew i na skały. S. beznogie utraciły w toku ewolucji oprócz kończyn
również ucho środkowe i zdolność sprawnego widzenia. Mają one co prawda oczy, ale częściowo zredukowane, bardzo małe lub
pokryte okularami. S. te prowadzą podziemny tryb życia, ryjąc lub wygrzebując w ziemi swym spiczastym pyskiem kryjówki,
chodniki l nory. Ok. połowy gatunków s. cechuje jajożyworodność — pozostałe, z wyjątkiem żyworod-nego australijskiego s.
krótko-ogonowego i s. olbrzymiego, są jajorodne. S. występują w południowych obszarach strefy klimatu umiarkowanego półkuli
północnej oraz w strefie tropikalnej wielu wysp i wszystkich kontynentów. Centrum ich występowania leży w
po-łudniowo-wschodniej Azji i na obszarach krainy austalijsko--papuaskiej. Na terenach tych żyje przeszło połowa gatunków s.
Dużo gatunków zamieszkuje Afrykę, Madagaskar, Cejlon i wyspy Polinezji. Mniej liczne spotyka się w środkowej Azji l w
Ameryce, a zaledwie kilka gatunków występuje w południowej Europie. S. są najbogatszą w gatunki rodziną jaszczurek, obej-
mującą ok. 50 rodzajów i ok. 700 gatunków (Tabl. 1/15).
scynki kocie (Ristella) — rodzaj gadów z rodziny -••scynków, obejmuje 4 małe gatunki, z ict.Arvch naiwiekszy mierzy
199
smok latający
12,5 cm długości. S.k. wykazują niezwykłą u gadów właściwość aktywnego wciągania i wysuwania pazurków, podobnie jak
koty. Prowadzą nadrzewny tryb życia, zwinnie chodzą po gałęziach drzew. S.k. występują w południowej Azji, w Indiach.
scynki wodne (Tropidophorus)
— rodzaj gadów z rodziny
-•-scynków. Nieliczna grupa scynków przystosowanych do półwodnego trybu życia. Największy gatunek osiąga długość ciała 25
cm. Posiadają bocznie spłaszczony ogon umożliwiający im sprawne pływanie w wodzie. Przebywają nad brzegami rzek
płynących przez pierwotne lasy, żywią się owadami i wodnymi skorupiakami. Spłoszone rzucają się do wody, przy czym dobrze
pływają i nurkują oraz kryją się pod zanurzonymi w wodzie kamieniami. Wszystkie s.w. są jajoży-worodne. S.w. występują na
Półwyspie Malajskim oraz na wyspach Borneo, Celebes ł na Filipinach.
sejmuria (Seymouria) — rodzaj płazów żyjących w permie i wymarłych w początkach triasu, które znamionowały cechy zarówno
płazów, jak i gadów. Do pierwszych należały zęby typu meandrowatego (szkliwo wnikające w postaci falistych blaszek w
zębinę), charakterystyczne dla'wymarlych płazów tarczogłowych, oraz ślady na czaszce kanałów -»-narządu linii bocznej. Do
gadzich cech s. należały: występowanie l kłykcia potylicznego (u płazów są 2), 2 kręgów krzyżowych (u płazów jest l), otworu
dla -M)-ka ciemieniowego oraz brak w czaszce dołów skroniowych. S. uważane są za przodków ga-rińw-
skrzek -upłazy.
smok latający (Draco volans)
— gatur-.ek gada z rodziny
—i-agam. Długość jego ciała dochodzi do 22 cm, w czym ogon stanowi przeszło połowę długości. Charakterystyczną morfologiczną
właściwością tej agamy i kilku pokrewnych jej gatunków jest posiadanie kilku par długich, ruchomych żeber rzekomych. Przebijają one ściany
tułowia i wnikają do obszernych fałdów skórnych, znajdujących się z obu boków między przednimi i tylnymi odnóżami. Ruchy żeber rzekomych
mogą te fałdy rozpinać. W stanie spoczynku zwinięte fałdy przylegają do boków tułowia w postaci zmarszczonych błon. S.1. wykorzystuje je jako
błony lotne w czasie skoków z gałęzi na gałąź. Skacząc, rozpościera fałdy i nie poruszając nimi szybuje w powietrzu lotem ślizgowym. W ten
sposób długość skoku zostaje znacznie zwiększona, w sprzyjających okolicznościach do 100, a nawet 125 m. Rozpinanie błon, jednak bez
wykorzystywania ich do lotu, następuje także w czasie tokowania samców, jak i odstraszania napastników. Ubarwienie s.l. jest niezwykle
kolorowe i wykazuje cechy dy-morficzne. U samca głowa ma barwę zieloną, grzbiet i wewnętrzna część błon lotnych — brązową, zewnętrzna
część błon
— pomarańczową, podgardzie-Iowy fałd skórny — żółtopoma-rańczową. U samie głowa i grzbiet są brązowe, a pozostałe części ciała — żółte,
żółtozielone i niebieskie. Wszystkie kolory błyszczą metalicznie i pokrywają je skomplikowane desenie czarnych plam. Poza tym u samców na
brzusznej powierzchni szyi zwisa dobrze
rryywimpl-Y .. nhc7pmv   wnrpic
Solenogłypha
200
gardzielowy. S.l. przebywają wyłącznie na drzewach, zwykle parami, na ziemię schodzą
Smok latający
jedynie samice i tylko w celu złożenia jaj. S.l. żywią się głównie rozmaitymi owadami, zwłaszcza mrówkami. Występują na Wyspach
Sundajskich i na Półwyspie Malajskim.
Solenogłypha — grupa gatunków węży należących do 2 rodzin, -^-grzechotnikowatych i —i-żmijowatych, posiadających najwyżej
uorganizowany aparat jadowy. Mają one l lub 2 pary funkcjonujących zębów jadowych, wyjątkowo dużych, ruchomo osadzonych na przo-dzie
szczęki i opatrzonych wewnętrznymi kanalikami. W każdym z tych zębów kanalik łączy się u nasady zęba z przewodem gruczołu jadowego,
u-chodzi zaś długą szparką, otwierającą się przy końcu zęba na jego przedniej powierzchni. U niektórych, nawet stosunkowo niewielkich
gatunków węży z grupy S. zęby jadowe osiągają ogromną długość 2,5 cm. Prócz zębów jadowych występują jeszcze zęby chwyt-ne,
znacznie mniejsze od poprzednich. Przy zamkniętym pysku funkcjonujące zęby ja-do-. e skierowane są ku tyłowi. Pr łożenie to umożliwia jednak
wężowi zamknięcie pyska, gdyż zęby jadowe chowają się wówczas w kieszonkach zgrubiałej w tych miejscach błony śluzowej jamy gębowej.
Otwarcie
żenią kości szczękowych, do których przyrośnięte są zęby jadowe, tak że ustawiają się one pod kątem prostym w stosunku do tych kości. W po-
równaniu więc z poziomym położeniem spoczynkowym zęby jadowe zajmują wówczas położenie pionowe. Mechanizm zmiany ustawienia
zębów jadowych działa częściowo automatycznie, niezależnie jednak od tego wąż może przy otwartej paszczy również samorzutnie złożyć zęby
jadowe lub ustawić je w pozycji atakującej. Funkcjonujące zęby jadowe są co pewien czas wymieniane przez zęby zastępcze, których kilka par w
różnym stopniu rozwiniętych zawsze mieści się w tkance błony śluzowej otaczającej zęby. W momencie uderzenia otwartym pyskiem i wbicia
zębów jadowych w ciało ofiary następuje skurcz mięśni czaszkowych o-taczającyeh gruczoły jadowe, co powoduje wyciśnięcie jadu i
wprowadzenie go do ran zadanych zębami. Podobnie jak u węży z grupy -f-Proterogly-pha, każde ukąszenie ruchomymi zębami jadowymi jest
dla ofiary groźne w skutkach.
spermatotory — skupienia plemników otoczonych galaretowatą substancją. U płazów substancja ta pochodzi z uchył-ków wewnętrznych
ścian warg kloakalnych samców, proces zaś tworzenia polega na sklejaniu przez nią pewnej ilości plemników dostających się na-sieniowodami do
komory klo-akalnej. Galaretowatą substancję wytwarzają gruczoły klo-akalne, uczynniające się w okresie godów (w związku z tą funkcją wargi
kloakalne samców są znacznie większe od warg kloakalnych samic). Ga-
201
stepniarka oczkowana
ważne zadanie, gdyż unieruchamia plemniki, zapobiega na pewien czas ich rozproszeniu się w wodzie, wreszcie umożliwia samicy podjęcie
jednorazowo dużej ilości plemników. U niektórych gatunków płazów s. mają zawsze te same kształty, np. stożków, grzybów, pałeczek itp.,
stanowiąc cechę gatunkową, u innych kształty te bywają zmienne. Wielkość s. waha się od l do 3 mm, a barwa ich jest biaława. Godujący samiec
wytwarza dużo s, i wydala je do wody w końcowej fazie toków przed samicą, samica zaś, podążając za samcem, zbiera je swymi wargami
kloakalnymi, do których te utwory łatwo się przyklejają. Mimo że podejmowanie s. przez samicę jest w zasadzie czynnością przypadkową, to
jednak zawsze zachodzi, gdyż samica posuwa się za samcem składającym s. dokładnie tą samą ścieżką. S. wkrótce wnikają do komory kloakalnej
samicy, gdzie ich galaretowata substancja ulega rozpuszczeniu, uwolnione zaś plemniki wędrują do -^-zbiornika nasiennego, a następnie do
jajowodów i zapładniają przesuwające się w nich jaja. Wśród kręgowców s. występują wyłącznie u płazów, przeważnie u tych gatunków, u
których istnieje zapłodnienie wewnętrzne, np. u ->-salamandrowatych. Udział s. w procesie rozmnażania jest szczytową formą zapłodnienia u
płazów.
stepniarka mongolska (Eremias argus) — gatunek gada z rodziny —r jaszczurek właściwych. Rośnie do długości 19 cm. Ma ubarwienie
grzbietu szarozielone lub jasnooliwkowobrązo-we, z kilkoma rzędami dużych, brązowoczarnych, poprzecznie wydłużonych, biało oczkowanych
plam, a brzuch białawy, kremowy lub jasnoszary. Najliczniej występuje na terenach porosłych trawiastą roślinnością, ale spotyka się ją także na
kamienistych, półpu-stynnych obszarach o skąpej roślinności, na podmokłych łąkach nad brzegami strumieni, na gliniasto-piaszczystych stepach,
wreszcie w rzadkich lasach iglastych. W górach dochodzi do wysokości 2000 m n.p.m. Żywi się pająkami i rozmaitymi owadami. Samice skła-
dają od 3 do 10 jaj długości od 12 do 14 mm. Świeżo wyległe młode mierzą 27 do 35 mm. S.m. występują w Mongolii, Chinach, Mandżurii i na
Korei.
stepniarka oczkowana (Eremias multiocellata) — gatunek gada z rodziny -^jaszczurek właściwych. Rośnie do długości 17 cm. Ma rozmaite
ubarwienie i deseń grzbietu. Usypowych osobników jest on szary z zielonkawym odcieniem i na tym tle występują 2 lub 3 wzdłużne rzędy
okrągłych, jasnych plamek, otoczonych czarnymi obwódkami. Brzuch jest jasnoszary, ciemno kropkowany. S.o. żyje w górach, osiągając wy-
sokość 3000 m n.p.m. W niektórych kompleksach gór nie schodzi poniżej 1400 m n.p.m. Zamieszkuje tereny kamieniste porośnięte ubogą
roślinnością stepową (często w pobliżu rzek) i na stokach gór. Spotyka się ją również w środowiskach o roślinności łąkowej. S.o. chroni się w
norach oraz pod kamieniami. Żywi się pająkami i rozmaitymi owadami, zwłaszcza chrząszczami i mrówkami. Prawdopodobnie pobiera również
pokarm roślinny. Jest jednym z 2 gatunków z rodzaju Eremias charakteryzujących się jajożyworodnością. Gody odby-
stepniarka paskowana
wa w maju. Ciąża trwa 2 do 2,5 miesiąca. W sierpniu samice rodzą od 2 do 4 młodych długości ok. 6,5
cm. S.o. występują w górskich rcionach południowego     Uzbekistanu, Kirgizji, południowego Ka-
zachstanu, a także w Mongolii oraz w północnych Chinach.
stepniarka paskowana (Eremżas scrźpta) — gatunek gada z rodziny -^-jaszczurek właściwych. Osiąga długość 13 cm. Jest naj-
mniejszym gatunkiem z rodzaju Eremias. Ma mocno zaostrzony pysk, długi i bardzo cienki ogon oraz silnie rozwinięte tylne
kończyny. Ubarwienie jej grzbietu jest piaskowo-żółte z 5 do 7 wzdłużnymi wąskimi, ciemnoszarymi lub czarniawymi paskami,
połączonymi między sobą poprzecznymi odgałęzieniami. Po bokach tułowia biegną pojedyncze, szerokie, ciemne pasy. Brzuch
jest biały. S.p. zasiedla piaszczyste półpustynie, porośnięte rzadką roślinnością trawiastą i krzewiastą. Biega szybko i zwinnie z
uniesionym w górę ogonem. W piasku ryje chodniki o długości do l m, biegnące ok. 10 cm pod powierzchnią gruntu. W
chodnikach tych szuka schronienia w czasie upalnych godzin dnia oraz w nocy. W sypkim piasku potrafi szybko się zagrzebywać,
nurkując głową i poruszając odpowiednio
do ok. 2 m. Wspina się również na krzewy, gdzie zręcznie porusza się wśród gałęzi. Posługuje się przy tym zarówno ' swoimi
giętkimi palcami, jak i długim, cienkim ogonem, którego końcem oplata gałązki. Skacze też z gałęzi na gałąź. oraz z gałęzi na
ziemię, z wysokości do 2 m. Żywi się pająkami, wijami, mrówkami oraz innymi owadami. W ciepłym okresie roku samice skła-
dają jaja kilka razy, po jednym lub po dwa, w różnych miejscach, łącznie 3 do 6 sztuk. Świeżo wylęgłe młode mierzą ok. 2,9 cm.
S.p. występują w środkowej Azji, w Kazachstanie, w Iranie oraz na niektórych sąsiednich obszarach.
Stepniarka paskowana
kończynami. W ten sposób pogrążona w piasku może prze-
'--- ~-a~"n^mlrn odległość
stepniarka różnobarwna (Ere-mźas arguta) — gatunek gada z rodziny -^-jaszczurek właściwych. Rośnie do długości 20 cm. Ma
ubarwienie grzbietu popielate z zielonkawym odcieniem, rzędami poprzecznie wydłużonych, nieregularnych ciemnobrązowych
lub czarniawych plam, często tworzących paski, a brzuch białawy lub żółtawy. Żyje na gruntach gliniastych lub lessowych, a
także na gruntach częściowo kamienistych, słabo porośniętych roślinnością. Na niektórych obszarach swojego występowania
(europejska część ZSRR) s.r. zamieszkuje wyłącznie piaszczyste wydmy, pozbawione zupełnie roślinności. W górach dochodzi
do 2200 m n.p.m. Za schronienie służą jej norki, które sama wygrzebuje. Odżywia się głównie stawonogami — pająkami,
sza-rańczakami,      chrząszczami, mrówkami, gąsienicami itd. Samice składają od 3 do 11 jaj długości ok. 1,5 cm. S.r. wy-
stępuje w południowo-wschod-niej Europie, w Azji Mniejszej i Azji Środkowej.
203
straszak kapsztadzki
stepniarka siatkowana (Ere-
mias grammica) — gatunek gada z rodziny -^jaszczurek
Stepniarka siatkowana
właściwych. Rośnie do długości 29 cm. Ma silnie wydłużony
1 ostro zakończony pysk. Z boków jej palców sterczą trójkątne łuski, tworzące rodzaj grzebienia. Ubarwienie grzbietu jest szarozielonkawe, z
ciemnym, siatkowatym deseniem. Ogon pokrywają czarne, poprzeczne prążki. Brzuch jest jasnożółty. S.s. zamieszkuje tereny suche, piaszczyste
lub piaszczystogliniaste, porośnięte rzadką roślinnością. W siedliskach tych ryje długie do
2 m nory, które służą jej za schronienie. Żywi się rozmaitymi lądowymi stawonogami, głównie pająkami, wijami i o-wadami, rzadziej zjada małe
jaszczurki, także własnego gatunku. Często zdobycz wygrzebuje z piasku. Samice składają z końcem kwietnia lub w maju od 2 do 6 jaj długości
ok. 1,5 do 2 cm. Świeżo wylęgłe młode mają ok. 3 cm długości i już po roku życia osiągają dojrzałość płciową. Dorosłe osobniki są bardzo ruchli-
we, szybko biegają, tak że bardzo trudno je schwytać. S.s. występuje w północno-zachod-nich Chinach, północnym Afganistanie, Iranie i w
radzieckiej Azji Środkowej.
stepniarka średnia (Eremias intermedia) — gatunek gada z rodziny —-jaszczurek właściwych. Rośnie do długości
17 cm. Ma ubarwienie grzbietu źółtoszare z wzdłużnymi rzędami małych, okrągłych, białych plamek z czarnymi obwódkami. Między nimi wystę-
pują rzadko rozsiane, wydłużone, czarne plamki. Brzuch jest biały, pozbawiony plam. S.s. zamieszkuje tereny o twardych, półpiaszczystych
glebach, porośniętych krzewiastą roślinnością. W razie niebezpieczeństwa chroni się w norach gryzoni. Żywi się pająkami, rozmaitymi owadami
oraz gąsienicami. Wśród s.ś. zdarzają się przypadki kanibalizmu. W kwietniu samice składają od 2 do 4 jaj długości od 12 do 13 mm. Młode
wylęgają się w czerwcu. S.ś. występują w Azji Środkowej — w południowym Kazachstanie oraz w pół-nocno-wschodnim Iranie.
straszak kapsztadzki (Heleo-phryne rosei) — gatunek płaza z rodziny -^straszaków. Osiąga długość 6,5 cm. Ubarwienie grzbietu zielone z ró-
żowym deseniem w postaci delikatnej siateczki. Biaława skóra brzucha jest cienka i przezroczysta i podobnie jak u -^-szklanych żab widać przez
nią narządy wewnętrzne. Końce palców są rozszerzone w rodzaj przylg. Źrenice oczu mają kształt eliptyczny, jednak ich długość ustawiona jest
pionowo, a nie poziomo jak u innych płazów. Powierzchnię skóry pokrywają małe, zrogo-waciałe haczyki, dające się zauważyć gołym okiem.
Na spodniej stronie przednich odnóży i na końcach palców oraz na skórze żuchwy haczyki te tworzą regularne pasmowate skupienia. Nieliczne
rozrzucone są na pysku, wokół nosa. Zrogowacenia te prawdopodobnie ułatwiają poruszanie się sJt. po śliskich powierzchniach,
straszaki
204
205
zwłaszcza mokrych kamieni. Stary naskórek (-i-wylinka) zostaje zrzucany płatami, a nie
Straszak kapsztadzki
w postaci płaszcza jak u innych płazów. S.k. mimo rozszerzonych końców palców nie prowadzi nadrzewnego trybu życia, podczas gdy inne po-
krewne gatunki żyją na drzewach. S.k. przebywa na ziemi, gdzie chroni się w rozmaitych kryjówkach, np. pod kamieniami albo w wodzie, do któ-
rej chętnie wchodzi. Biologia rozrodu jest mało znana. Zapłodnione jaja (prawdopodobnie nieliczne) składane są do wody szybko płynących gór-
skich strumieni lub w jam-kach ziemnych nad brzegiem strumienia. Kijanki (wcześniej odkryte niż osobniki dorosłe) mają wygląd ciała odmienny
od powszechnie znanego u innych płazów bezogonowych. Głowa jest spłaszczona grzbie-to-brzusznie, poziomy zaś zarys głowotułowia, a
zwłaszcza głowa, ma kształt klina. U kijanek innych gatunków płazów bezogonowych głowotułów jest jajowaty lub kulisty. Otwór gębowy otacza
duża przylga, którą kijanki przysysają się do powierzchni podwodnych kamieni. Dzięki temu nie zostają one znoszone z prądem wody, a będąc
przytwierdzone do podłoża mogą swobodnie żerować. tzn. zeskrobywać rogowymi, larwalnymi ząbkami jednokomórkowe glony poroś-Iowe.
Kijanki s.k. są łatwe do zauważenia w ich naturalnym środowisku życia, natomiast bardzo trudno ]est znaleźć kryjówki osobników dorosłych. S.k.
występuje w Afryce Południowej w okolicach Kapsztadu.
straszaki (Heleophrynidae} — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Do rodziny należy l rodzaj — Heleo-phryne — obejmujący
niewielką liczbę małych, rzadkich płazów zaliczanych najpierw do
->.ropuchowatych, następnie do
-s-żab południowych, wreszcie do ->-żabowatych. Ostatnio stworzono dla nich oddzielną rodzinę. S. znane są od 1898. Od przedstawicieli
wyżej wymienionych rodzin różnią się szeregiem cech zewnętrznych i wewnętrznych, np. od -»-ropu-chowatych różnią się obecnością zębów na
szczęce oraz o-becnością zębów podniebien-nych. Od przedstawicieli pozostałych rodzin różnią się kształtem źrenic, rozszerzonymi końcami
palców, charakterem powierzchni naskórka oraz szczegółami w budowie szkieletu, np. brakiem omo-sternum. Również kijanki s. wykazują
istotne różnice w wyglądzie zewnętrznym w porównaniu z kijankami innych płazów. Wszystkie wyżej wymienione cechy rodziny widoczne są u
jej typowego przedstawiciela ^-straszaka kap-sztadzkiego. S. występują w południowej Afryce. Nazwa “straszaki" pochodzi od angielskiej
nazwy tych płazów ghost frógs i z kolei od niemieckiej nazwy Gespensterfro-sche. Obydwie te nazwy u-trwalone zostały w nomenklaturze
naukowej.
strzelec stepowy
strzelec indyjski (Eryx johnii)
— gatunek gada z rodziny
-^-dusicieli. Rośnie do długości l m. Największy gatunek z rodzaju Eryx. Ma cylindryczny kształt ciała oraz jednolicie ceglastoczerwone
ubarwienie grzbietu. Krótka, masywna, szeroka jak tułów i jajowatego kształtu głowa nie jest oddzielona zwężeniem szyjnym od reszty ciała.
Krótki ogon, prawie tak gruby jak tułów, jest tępo zakończony. Małe, czworoboczne, regularne łuski o gładkiej powierzchni umożliwiają sprawne
poruszanie się węża na piasku. Oczy przesunięte są na grzbietową powierzchnię głowy. Podobnie jak inne gatunki z rodzaju Eryx, s.i. zamieszkuje
piaszczyste, półpustynne tereny. Przebywa w pobliżu kryjówek małych gryzoni i jaszczurek, którymi się żywi. Na zdobycz czatuje zagrzebany
w piasku, wychylając z niego tylko przednią część pyska i oczy. Podobnie jak inne pokrewne gatunki s.i. jest wężem- ja-jożyworodnym.
Występuje w Indiach i Pakistanie.
strzelec piaskowy (Eryx milia-ris) — gatunek gada z rodziny ^-dusicieli. Osiąga długość 80 cm. Ma grzbiet szary lub żółtoszary, z rzędem
poprzecznie wydłużonych, ciemnobrunatnych plam, otoczonych jasnymi obwódkami. U niektórych osobników plamy te zlewają się, tworząc
wzdłużne, nieco zygzakowate pasmo. Brzuch jest czarno kropkowany. S.p. zamieszkuje piaszczyste pustynie, gdzie przebywa stale
zagrzebany w piasku, z którego wyzierają tylko jego oczy. Miejsce, gdzie się zagrzebał. łatwo można rozpoznać po wypukłości na powierzchni
piasku, wewnątrz której znajduje się wąż. S.p. żywi się rozmaitymi gadami (gekkonami, agamami, krągłogłówkami, jaszczurkami) oraz małymi
ssakami, głównie gryzoniami. W czerwcu lub w lipcu samice rodzą ok. 10 młodych długości mniej więcej 13 cm. S.p. zimują w norach gryzoni.
Występują wyłącznie na terenie ZSRR w środkowej Azji, po Tadżykistan i środkowy Kazachstan.
strzelec stepowy (Eryx jacu-lus) — gatunek gada z rodziny -^-dusicieli. Rośnie do długości 60 cm. Jest najmniejszym przedstawicielem swej
rodziny. Jego głowę pokrywają małe, nieregularne tarczki. Szparo-wate źrenice oczu ustawione są pionowo. Krótki ogon kończy się stożkowato.
Podobnie jak u innych dusicieli, po bokach szpary kloakalnej widnieją krótkie, luskowate, ostro zakończone wyrostki, będące pozostałością
zredukowanych tylnych kończyn. Ubarwienie grzbietu jest żółtoszare, żółte lub brązowe, z 2 rzędami poprzecznie wydłużonych, ciem-
nobrązowych, niekiedy czarnych plam. S.s. zamieszkuje stepy, kamieniste półpustynie, piaszczyste wydmy. W górach dochodzi do 1500 m n.p.m.
Prowadzi ściśle naziemny i skryty tryb życia. Żywi się jaszczur -
Strzelec stepowy
karni, w tym również padal-cami, a prócz tego gryzoniami. Czatuje zagrzebany w piasku
sukuri
206
aż po głowę. Na zdobycz rzuca się gwałtownym ruchem wyprostowanego ciała, po schwyceniu zaś ofiary pyskiem błyskawicznie owija się
wokół niej i dusi splotami tułowia. We wrześniu lub październiku samice rodzą 18 do 20 młodych długości ok. 14 cm. W hodowli s.s. szybko się
oswaja i przyjmuje pokarm z ręki. Występuje w północno-wschodniej Afryce, w Azji Mniejszej po Iran oraz w Europie na Półwyspie Bałkańskim
i na niektórych wyspach Morza Śródziemnego. S.s. jest jedynym gatunkiem dusiciela występującym w Europie,
sukuri -^-anakonda. surukusu ->grożnica niema.
Synapsida — podgromada gadów wymarłych v/ permie lub w triasie, wywodząca się z ko-tylozaurów. W czaszce S. występował l dół skroniowy,
dolny. Do gadów tych zalicza się 2 rzędy, m.in. gady ssako-kształtne (Therapsźda), będące przodkami ssaków.
syrena jaszczurowata (Sirere la-certina) — gatunek płaza z rodziny -*-syrenowatych. Rosną do długości l m. Mają kształt ciała silnie wydłużony,
o pokroju węgorzowatym, głowę małą, płaską i szeroką, tułów nieproporcjonalnie długi z wyraźnymi bocznymi przewężeniami w liczbie od 36 do
39, ogon stosunkowo krótki, bocznie spłaszczony, z dobrze rozwiniętymi fałdami grzbietowym i brzusznym. Żebra występują tylko na
nielicznych kręgach w przednim odcinku tułowia. Za głową widoczne są 3 pary słabo rozwiniętych skrzeli zewnętrznych oraz 3 pary otworów
skrzelowych.
Istnieją również dobrze rozwinięte płuca. S.j. ma tylko przednią parę kończyn, bardzo
Syrena jaszczurowata
krótkich i słabo rozwiniętych, z których każda zakończona jest 4 palcami, natomiast brak jej zupełnie kończyn tylnych oraz kości pasa
miednicowego. Nie występują też kości górnej szczęki oraz zęby na żuchwie. Skraj otworu gębowego otacza rogowa listwa, wzmacniająca
miękkie tkanki paszczy. Małe oczy pozbawione są powiek. Występuje ->-narząd Jacobsona. Samce nie mają gruczołów kloakalnych i w związku
z tym nie mogą wytwarzać -»-sper-matoforów. Ubarwienie grzbietu jest ciemnoszarobrązowe, u nielicznych osobników pokryte okrągławymi,
zielonymi lub oliwkowymi plamkami. Brzuch ma kolor kremowy lub zielonkawy. S.j. stanowi gatunek neoteniczny (-Mieotenia), nie
przeobrażający się pod wpływem hormonu tarczycy, tyrok-syny. Przez całe życie występuje w stadium larwy (tzw. larwy stałej). Prowadzi ściśle
wodny tryb życia, jednak umieszczona w akwarium, usiłuje je opuścić i po wydostaniu się na wilgotną ziemię potrafi w niej ryć chodniki
metrowej długości. W wodzie co pewien czas podpływa do jej powierzchni w celu zaczerpnięcia po-
207
syrenowate
wietrzą, przy czym w skrajnie niskiej temperaturze pobiera powietrze raz na godzinę, a w temperaturze skrajnie wysokiej — co 5 minut. S.j.
zamieszkuje płytkie, zarośnięte roślinnością, większe zbiorniki wód stojących (jak rozległe stawy, jeziora), gdzie prowadzi nocny i denny tryb
życia. W -.vodzie porusza się wijącymi ruchami ciała, nie posługując się zupełnie odnóżami. Żywi się rozmaitymi małymi organizmami
wodnymi, jak skorupiaki, robaki, mięczaki, kijanki, małe ryby i małe płazy różnych gatunków, a ponadto zjada w dużych ilościach glony, szczątki
roślin itp. W przypadku wysychania zbiornika wodnego w okresie długotrwałej suszy s.j. ryje w mule dennym chodnik sięgający do 30 cm
poniżej powierzchni dna i w chodniku tym, którego ściany ściśle przylegają do powierzchni jej ciała, zapada w stan odrętwienia. W tym czasie
gruczoły skórne tracą śluzowatą zawartość, skrzela zaś ulegają znacznej redukcji. W takim stanie s.j. może przetrwać bez szkody dla siebie 2
miesiące całkowitej suszy. Po pojawieniu się opadów deszczu i zebraniu się odpowiedniej ilości wody, s.j. opuszcza chodnik i w ciągu tygodnia
skóra i skrzela wracają do normalnego stanu. Biologia rozrodu s.j. jest słabo poznana. Samice składają po kilkaset jaj, których właściwe komórki
mają średnice 3 do 4 mm, z osłonkami — 8 mm. Zapłodnienie jaj jest prawdopodobnie zewnętrzne, gdyż nie zaobserwowano tworzenia się
spermato-forów. Jaja przyklejają się do roślin wodnych. Kijanki mają fałd skórny na grzbiecie oraz silnie rozwinięte skrzela zewnętrzne, które w
miarę rozwoju larwy wybitnie zmniejszają się. W hodowli s.j. żyje do 25 lat. Cechuje ją bardzo powolne tempo wzrostu. Mię-s® jej jest jadalne i
poszukiwane. Łowi się ją wygarniając rośliny z wody na brzeg, a następnie chwyta wypełzające z nich osobniki. S.j. występuje na
południowo-wschod-nich obszarach Ameryki Północnej, od stanu Maryland do stanów Floryda i Alabama.
syrena paskowana (Pseudo-branchus striatus) — gatunek płaza z rodziny -»-syrenowa-tych. Rośnie do długości 21 cm. Występuje u niej l para
otworów skrzelowych, a przednie kończyny mają tylko po 3 palce. Ubarwienie ciała jest brązowe z wzdłużnymi, jasnymi pasami. Pozostałymi
cechami s.p. nie odróżnia się od innych syrenowatych.      Zamieszkuje płytkie zbiorniki wód stojących, jeziora, stawy, moczary. Kryje się na dnie
wśród roślinności lub w mule dennym. Brak bliższych danych na temat biologii jej rozrodu. Wiadomo tylko, że jaja, które z osłonkami mają
średr-icę od 3,8 do 4,2 mm, przyklejane są małymi kupkami lub pojedynczo do roślin wodnych. Zapłodnienie jaj jest zewnętrzne. Świeżo wyklute
larwy nie posiadają narządu Rusconiego S.p. występuje w południowo--wschodniej części Ameryki Północnej, od południowej Karoliny do
Florydy.
syrenowate (Sźrenźdae) — rodzina płazów z rzędu —upłazów ogoniastych. Należą do niej gatunki neoteniczne, posiadające przez całe życie 3
pary dobrze rozwiniętych skrzel zewnętrznych, prócz tego jedną lub 3 szczeliny skrzelowe z każdego
boku ełnwv- Są
\ 5'^' §"? S 3 ^2.§gS-"' ° 2 S                         &H


lipa
•i w y o, o? c; o
Ip'^"
§ ES.O 5 •"'g. 3.S-I^a|
3 O. "g 08 l


IIjlP3 PBI.^
g'3
^ 3
(I!
S-o
£-3
o o
^
Są.
i! B)

B^^g^^i.i^s.i
                                         N                   1-1               <T> cr N Ey   N
o' N W 3'^< N ° >•! S'-"                     LL   °& s; S"         — r- fi P                     2 E?" Saf W   ^"^^^'^"gHat.-i^Sa
av !T!= "STg" 2^ &&s-S'§ •T
             0      6
^•lilsl^^ -^.^ '
jspj^^llk,?
^ ^s." [
"C-N"-       -   'S-^&S§'!S"C"     "•


liiliii^^-l.lii
•^;iSI^ |XI^IS
y o 3'a C<]M^
        re
'-•          (D O ~-      §



1143!:'
I^E'§^S.g Jil^^
"§•1^^
w O          J    ^o

s^%^§:
ga^Top S " S-S <ys"
0
    y/B E3 -<
s^o •o Wa o ,., n. c '-'• 3 o'
>'" 3 "• i— *'' l
a S--^ >,-.?"' @ ".                     w s-
^lil^.^-s;
^ Qi c/i               <•+•      , ^
^ s K- p.a ^ s
's! K
- <l ft
E! o ^ W g g ?^o-5g
t-d     £3 pl      »-'. T i--. (D B) ,-.. fC
3 CH>     o 0'S-   <<1 <;
30
   < ^N-^aSiS E-N^S^^S.^^
"'SagG.g^g-^ n-^S^^.SS
g&lg-^u"0
isl-s-^l^M
°-10 - 2.|S^
^•^fi:s§ ^^li||:
••'?'§'3:o&^?'^a
g%§;3.^^s:g

^^"ilH
a.^B^^g-s2-^
N.^SS03^^
c; ^ ^ H S.'o • o. ^
s-yg-no^^.
                             !=
< ._.            °                    °' sS "
^S— 4t|MCi;t.g

"i^s^^'
N^N§•§•^11
^"S. g-"??"^
%. N- M o c-.. m                  i
&o•§3•!u•?•5.1 l
•g.g^^^^"'"^                                 l )
m    N                            ^           -    M   .   .
                     N
J. N n> n>
                                      <
N^o'03<!30 o- S g ^ m                     " " < ^ 3 o?
§


S^||ł;-^l:^i|l!lt.ltt
słf^^sr^'111
pl^-lałpi^^
et|iip;ttii|-,.:iii.
^i^lrJ-ii^lf^Lit ^
l^l|g?^l;.tir?l-^t^?i
^gil^rs^i^&ti^tl
"MS^tSalnNgB-y.'-",-,                                  róg     O^M   p. 3 ^•ilI^Ell-^^^SSl,^
I»ro » t-ia
^1 <; ^-i. (D «-*.*_i,
o 5 •» 3 •s" c
e; s                     -                --
a o
N   y ,,. s" y' 'aro^
o w v 2.C. '-                N
                                 ^ a ^a in o'^ o o-^^
< .^ ?^ ^ O
         c
^ S o      ^                      "> ^,&:S-_.,oN3
••s- &^-?-M^
!" O _ N O
S- §•8^
er
o S ^        o



^» "^iijlii^i^ii.
li^^tll9il^°llll
"'S o a- 3
°'N ^ o a "' --s "                                         N
                                                               o-"     ro
                                                                            - "   E^   -""
MN•<SO^,,^);3te•             a'?i'aSN>— O-m
^tJ-g^^si-i:^^
s^^^ilwl^s^l^s^^a^
"s w^ocL S.^FSo-og^a.
^^"•S^gps^aSiS-l

§l^^°^^g?^|^.|i         c/ 1
t,-»_i. 5-' •ri O '"i    '     0.'
l-ill&j&l ^S.fig-^3"-^
&C,§^Si.“g. N ^rTa !" S-— g CL23     "•^
^111IP
siBsa-""^ w w. fT)                   y •
i^6l|;-L
<! (B (U 0°-^ §

yl^g-^s-1
"• o. y £. a- £ S y Ą w K oy 3
§-tti»SS-3 -°o?»3'<;s"
^ 3     w
t1      N
(T)     W
N

S N     E?
8-c;    B
2.'^    f

"' a. N.
      w

0 "'    w
c.      K
^ S'    ff
o',!

S-^

0

!3-

M

^ ^

0

S. S-

E-- N

3 '<;

S-P

),t-l
. M

(T)
£*-

'^

e

^1

fD
0




^'s ^

2.§.^

P

»5'S'




^^

sl^
3 5. N

— n;
(D

S i    M


3 S 5'

^o-g- M
^S.1? 0
      00


TABLICA VI. PŁAZY BEZOGONOWE cd.
Przedstawiciel rodziny ropuchowatych: ropucha zielona (fot. R. Bielawski)
209
szyszkowiec olbrzymi
ki mięśniowej i całej skóry, tak że widoczne przez skórę narządy wewnętrzne robią wrażenie jakby zatopionych w szkle.' U samców z
rodzajów Centrolene i Centrolenella na powierzchni przedramienia występuje charakterystyczny o-stry, kościsty twór w kształcie haczyka o
nieznanej — jak dotąd — roli. U samic brak tego tworu lub jest on ukryty pod skórą. Rodzina sz.ż. obejmuje gatunki małe o grzbiecie przeważnie
zielonkawo lub żółtawo zabarwionym. Sz.ż. prowadzą nadrzewny tryb życia, przebywają na krzewach ;ub niskich drzewach w pobliżu lub
bezpośrednio nad wolno płynącymi strumieniami. Jaja składają na liściach drzew lub krzewów. Początkowy rozwój jaj odbywa się na liściach, zaś
rozwój larw przebiega w wodzie. W skład rodziny wchodzą obecnie 2 rodzaje — Centrolene i Centrolenella, dawniej również rodzaje Terato-hyla
i Cochranella. Sz.ż. występują w Ameryce Południowej (Meksyk, Peru i północ-no-wschodnia Argentyna).
szyszkowiec olbrzymi (Cordy-
lus giganteus) — gatunek gada z rodziny -^-jaszczurek kolczastych. Osiąga długość 35 cm. Ma dużą głowę, pokrytą regularnymi tarczkami, której
krawędź tylną na pograniczu karku otacza rząd pojedynczych, dużych, trójkątnych łusek, ułożonych w rodzaj wieńca. Szeroki, wyraźnie
spłaszczony tułów przechodzi w gruby ogon, masywny, nieco dłuższy od reszty ciała, niełamliwy. Odnóża są dobrze rozwinięte. Grzbietową
powierzchnię cia-ia pokrywają regularne, szerokie pierścienie, uformowane z jednakowo długich, trójkątnych, silnie wręgowanych i od-
stających łusek, tworzących rodzaj rogowego pancerza. Szczególnie długie i ostro zakończo-
Szyszkowlec olbrzymi
ne pierścienie łusek otaczają ogon. Stąd grzbiet jaszczurki, pokryty regularnie ułożonymi i do tyłu skierowanymi rogowymi
zadziorkami, przypomina długą, wąską szyszkę. Na brzuchu łuski są małe, płaskie i delikatne, w związku z czym brzuch nie jest
tak dobrze chroniony przed urazami jak grzbiet. Sz.o. żyją wyłącznie na terenach skalistych, gdzie w rozpadlinach i szczelinach
skalnych znajdują dogodne kryjówki. Wciskanie się do nich umożliwia im spłaszczony tułów, zadzierzyste zaś łuski grzbietowe
zakotwiczają je o stosunkowo gładkie ściany kryjówki. W razie niebezpieczeństwa, gdy za późno na ucieczkę, zwijają się w
kłębek, szczelnie otaczają całe ciało ogonem, koniec ogona chwytają mocno do pyska i dodatkowo przytrzymują go jeszcze
przednimi odnóżami. W ten sposób chronią swój miękki i delikatny brzuch kolczastymi łuskami ogona. Sz.o. są jajoży-worodne.
W jednym miocie rodzą od 2 do 4 młodych. Występują w południowej Afryce.
ślepucha robakowata
210 J       211
ślepucha robakowata (Typhlops vermicularis) — gatunek gada z rodziny -^ślepuchowa-tych. Rośnie do długości 35 cm. Ma brązowe ubarwienie
grzbietu, bez desenia, głowę 'krótką, tępo ściętą. Duża tarczka dziobowa przykrywa wysunięty do przodu szczyt górnej szczęki, która służy do
rycia chodników w ziemi. Małe, zredukowane oczy, pokryte słabo przezroczystą skórą, widoczne są na zewnątrz w postaci 2 ciemnych
punkcików. Bardzo krótki ogon, opatrzony twardym kolcem, używany jest przez ś.r. do zakotwiczania się w norce ziemnej. Ś.r. zamieszkuje
suche i kamieniste tereny z roślinnością kseromor-ficzną. W środowiskach tych prowadzi ściśle podziemny tryb życia, wychodząc na powierz-
chnię bardzo rzadko. W górach dochodzi do 1700 m n.p.m. Odżywia się głównie mrówkami oraz ich larwami. Poszukując ich, często wchodzi do
mrowisk. Samice składają 4 do 8 jaj długości od 2 do 2,6 cm i średnicy ok. 7 mm. S.r. występują w południowej Europie na Półwyspie
Bałkańskim, w północnej Afryce, w Azji Mniejszej i w południowo-zachod-niej Azji.
ślepucha wazonkowa (Typhlops braminus) — gatunek gada z rodziny -»-ślepuchowatych. Rośnie do długości 12 cm. W poszukiwaniu
dżdżownic ł larw owadów ma zwyczaj rycia chodników w ziemi wzdłuż korzeni roślin kwiatowych, z którymi następnie jest przypadkowo
przenoszona do wazonów albo też sama się do nich dostaje przez otwór w dnie, jeśli wazon znajduje się w ziemi. W związku z tym ś.w. często
spotyka się w ziemi wazonów kwiatowych. Handel kwiatami umożliwił ś.w. rozprzestrzenienie się po różnych krajach. Występuje ona głównie w
południowej Azji, na Madagaskarze oraz na wyspach Oceanu Indyjskiego i Spokojnego.
ślepuchowate (Typhlopidae) — rodzina gadów z podrzędu
->-węży. Wykazują one w budowie ciała szereg swoistych cech, nie znanych u innych węży. W związku z tym niektórzy herpetologowie
kwestionują przynależność ś. do węży, a skłonni są zaliczać je do
-^•jaszczurek. S. są niewielkie. Długość ich waha się od 10 cm (Typhlops reuteri z Madagaskaru) do 75 cm (Typhlops din-ga z zachodniej
Afryki). Mają ciało robakowato wydłużone, na całej długości jednakowo grube, głowę krótką, szeroką, pysk tępo zaokrąglony, ogon podobnie
gruby jak tułów, bardzo krótki i zakończony twardym, ciernistym kolcem. Głowę pokrywają wyraźne tarczki, na tułowiu zaś i na ogonie zarówno
na powierzchni grzbietowej, jak i brzusznej (a więc podobnie jak u jaszczurek) występują jednakowe, małe, gładkie i zaokrąglone łuski.
Tarczka dziobowa, znajdująca się na szczycie pyska, u wielu gatunków silnie rozwinięta i duża, tworzy rodzaj rogowego paznokcia. Wskutek
wydłużonej do przodu górnej szczęki, otwór gębowy przesunięty jest pod spód głowy. Kości czaszki, prawie nieruchomo połączone ze sobą (jak u
jaszczurek), tworzą mocną, kostną puszkę. Kości
teidy
szczęki górnej zajmują poprzeczne położenie w stosunku do kości czaszki i opatrzone są nielicznymi zębami, natomiast kości podniebienne,
skrzydłowe i żuchwa pozbawione są zębów zupełnie. U wszystkich ś. istnieją jeszcze szczątki pasa miednicowego, u blisko spokrewnionej
rodziny Leptoty-phlopidae widoczne są szczątki tylnych kończyn w postaci krótkich kolców, sterczących z boków otworu kloakalnego. Oczy są
bardzo małe i przysłonięte skórą, tak że praktycznie biorąc ś. są ślepe. S. prowadzą podziemny, ryjąco-grze-biący, skryty, a przy tym nocny tryb
życia. Na pokarm ich składają się dżdżownice i rozmaite stawonogi, w tym przede wszystkim mrówki i ter-mity. Są przeważnie jajorodne,
tajpan australijski (Oscyuranus scutellatus} — gatunek gada z rodziny          -^-zdradnicowatych. Rośnie do długości 4 m. Jest największym
australijskim wężem jadowitym. Należy do grupy ->Proteroglypha. Ma bardzo silny jad, sprowadzający śmierć człowieka wkrótce po
ukąszeniu. Jest bardzo rzadki, lecz niezwykle agresywny. Ma ubarwienie zmienne, najczęściej ciemnobrązowe bez desenia. Żywi się małymi
ssakami i ptakami. Samica rodzi 30 do 40 młodych. Zamieszkuje odludne okolice północno-wscho-dniej Australii, Nową Gwineę i niektóre inne
mniejsze wyspy, sąsiadujące z Australią.
teidy, warany amerykańskie (Teiidae) — rodzina gadów z podrzędu -^-jaszczurek. Pokry-
ale jeden ze znanych gatunków T. diardi rodzi żywe młode, jest więc żyworodny. S. mają szeroki zasięg występowania. Spotyka się je w tro-
pikalnej strefie Ameryki Środkowej i Południowej, w środkowej i południowej Afryce, na Półwyspie Arabskim, w południowej Azji, w Australii,
na Madagaskarze, na wyspach Archipelagu Malajskiego, na Nowej Gwinei, a nawet l gatunek występuje w południowej Europie, na Półwyspie
Bałkańskim. Rodzina ś. obejmuje 5 rodzajów i ok. 200 gatunków, z których ok. 170 należy do rodzaju Typhlops.
śliga lekarska
karski.
śligi ->scynki.
»-scynk apte-
te są na ogół małymi, różnego kształtu żeberkowanymi lub gładkimi łuskami, nie tworzącymi żadnych rogowych guzków czy też kolczastych sku-
pień. W odróżnieniu od —^jaszczurek właściwych u wielu gatunków t. znajduje się w tyle głowy kilka tarczek zamiast jednej potylicznej, tarczki
głowowe nie zrastają się z kośćmi czaszki, łuski zaś nie są podścielone płytkami osteo-dermalnymi. Poza tym zęby t. nie mają jamek u podstawy.
Przednie zęby są kształtu stożkowego, a zęby boczne kończą się 2 lub 3 ostrymi guzkami lub korony ich są spłaszczone i zaokrąglone. Większość
t. ma dobrze rozwinięte 2 pary pięciopalczastych kończyn. T. są ruchliwe; niektóre z nich biegają wyłącznie na tylnych
teidy okularowe
odnóżach. Nieliczne t., które ryją w ziemi lub w ściółce leśnej, charakteryzuje uwstecz-nienie oczu. Pozostałe mają oczy
dobrze wykształcone, opatrzone okrągłymi źrenicami i ruchomymi powiekami. Wszystkie duże gatunki t. są pięknie ubarwione,
przy czym dominują kolory zielone, brunatne i żółte. W ogromnej większości t. nie należą do gadów wyspecjalizowanych pod
względem budowy ciała, jak i wymagań życiowych. Zamieszkują rozmaite środowiska ekologiczne, jak lasy, stepy, pustynie, żyją
na porośniętych roślinnością wybrzeżach morskich, nad brzegami rzek, jezior i lagun. Niektóre gatunki prowadzą amfibiotyczny
tryb życia, chętnie wchodzą do wody i godzinami w niej się wylegują. T. są na ogół aktywne w dzień, a tylko nieliczne gatunki
prowadzą nocny tryb życia. Odżywiają się różnymi małymi zwierzętami bezkręgowymi i kręgowcami, jajami ptaków oraz
pokarmem roślinnym, najczęściej w postaci liści i soczystych owoców. Duże gatunki Ł są drapieżnikami. Niektóre zdobywają
pokarm w wodzie — pożerają ryby, kijanki płazów i owady wodne. Wszystkie t. są jajorodne, przy czym jaja niektórych północ-
noamerykańskich gatunków (np. Cnemidophorus neomexi-canus i Cnemidophorus tesse-latus) rozwijają się
partenoge-netycznie, tzn. bez udziału plemników. Długość ciała u t. waha się w szerokich granicach — od 3 cm (rodzaj
Lepo-soma) do 1,5 m. Mięso dużych gatunków jest jadalne i cenione. Znaczna większość t. występuje w tropikalnej strefie
Ameryki Środkowej i Południowej, a nieliczne zamieszkują południowe obszary Ameryki Północnej i Meksyk. ZeA, względu na
wiele wspólnych^ właściwości z -*• waranami,1|S których brak w obu Amery-> *| kach, t. nazywane są “amery»..:g> kańskimi
waranami". Rodzina-;!;! t. obejmuje 38 rodzajów i 210 3| gatunków.
teidy okularowe (Gymnophs,
thalmus) — rodzaj gadów z;
rodziny -»-teid. Rosną do długości 15 cm. Mają niezwykle krótkie odnóża, każde opatrzone 4 palcami, poza tym w dolnych
powiekach pokrytych łuskami znajdują się przezroczyste okienka. T.o. występują w Ameryce Środkowej i Południowej, od
Meksyku do Argentyny.
l
teju brazylijski (Tupinambis
teguixin) — gatunek gada z rodziny ->-teid. Rośnie do długości 1,5 m. Jego głowa i tułów są brązowoczarne, z niebieskawym
odcieniem, pokryte dużymi, żółtawobiałymi plamami, ułożonymi wzdłuż grzbietu, i kilkoma rzędami białych plamek. Na
ciemnobrązowym ogonie występują wąskie, poprzeczne, żółte pręgi. T.b. zamieszkuje tereny mniej lub bardziej porośnięte
rozmaitą roślinnością, w tym również tropikalne lasy, gdzie prowadzi naziemny i dzienny tryb życia. Jest jaszczurką drapieżną,
pożera wszelkie małe zwierzęta, jak owady, żaby, jaszczurki, małe węże, jaja i pisklęta ptaków, zjada również pokarm roślinny —
liście i soczyste owoce. Samice t.b. składają jaja do dużych, wysokich na 4 do 5 m, masywnych gniazd termitów. Wymaga to
dużego wysiłku, aby za pomocą szczęk i pazurów dostać się do wnętrza tych gniazd. Po złożeniu jaj samice opuszczają gniazda,
teju z Chile
termity zaś naprawiają uszkodzone miejsca. W ten sposób jaja t.b. zostają jakby zamu-
Teju brazylijski
rowane i rozwijają się w całkowitej izolacji od świata zewnętrznego. Mają przy tym zapewnioną odpowiednią temperaturę i wilgotność. Młode
jaszczurki po wylęgu muszą też dużym nakładem sił torować sobie drogę z gniazda na zewnątrz. Samice t.b. składają od 6 do 10 dużych jaj o wy-
miarach ok. 6X3,5 cm i ciężarze ok. 40 g. Ponieważ w jednym gnieździe termitów składa jaja zwykle kilka samic, spotyka się w nich czasem 50
i więcej jaj. Mimo niewielkiej liczby jaj składanych przez jedną samicę, t.b. są pospolite, gdyż jaja ich mają zapewniony rozwój w maksymalnym
stopniu. Mięso t.b. jest jadalne i poszukiwane. W związku z tym urządza się na nie polowania ze specjalnie w tym celu tresowanymi psami i przy
użyciu broni myśliwskiej. T.b. występują na tropikalnych obszarach Ameryki Południowej — w Brazylii i Kolumbii
teju krokodylowy (Dracaena guianensis) — gatunek gada z rodziny —>-teid. Rośnie do długości 120 cm. Ma ubarwienie oliwkowozielone,
słabo plamiste. W odróżnieniu od innych gatunków teid charakteryzuje
go bocznie spłaszczony i wysoki ogon oraz obecność na grzbiecie kilku rzędów wzdłużnych, dużych, rogowych płytek, które na grzbietowej kra-
wędzi ogona przechodzą w podwójny rząd trójkątnych płytek, tworzących wyraźny, sterczący grzebień. Wielkość, bocznie spłaszczony ogon oraz
rogowe płytki na grzbiecie upodabniają t.k. do krokodyla (stąd nazwa). T.k. prowadzi na pół wodny tryb życia. Głównym jego pokarmem są śli-
maki wodne, których muszle miażdży dużymi, spłaszczonymi zębami, a potem wypluwa. Poza tym żywi się niewielkimi rybami i innymi małymi
organizmami wodnymi. T.k. występują w Ameryce Południowej — w Gujanie, w zlewisku rzeki Amazonki. Indianie polują na nie dla zdobycia
mięsa (Tabl. 1/8).
teju wodny (Neusticurus rudis)
— gatunek gada z rodziny
-»-teid. Rośnie do długości 20 cm. Na brzusznej powierzchni tułowia i brzusznej krawędzi ogona ma 2 wzdłużne fałdy, działające w wodzie jak
kile. T.w. prowadzą wodny tryb życia. Żywią się głównie kijankami płazów, małymi rybami i owadami wodnymi. Występują w Ameryce
Południowej.
teju z Chile (Callopźstes macu-latus) — gatunek gada z rodziny -»-teid. Rośnie do długości 30 cm. Budową ciała przypomina typową jaszczurkę.
Charakteryzuje się — jak większość teidów — pięknym wzorzystym ubarwieniem grzbietu, w którym dominują czarne, poprzeczne, szerokie
pręgi oraz widoczne między nimi duże, nieregularne białe plamy, ułożone w 6 wzdłuż-
terapena karolińska
215
toke
nych rzędów. Boki tułowia są kontrastowo plamiste. Podobnie jak większość pokrewnych gatunków, również t. z Ch. wymaga do aktywnego
życia wysokiej temperatury otoczenia. W związku z tym ukazuje się na powierzchni ziemi tylko na krótki, najgorętszy okres dnia. Wówczas staje
się bardzo ruchliwy, intensywnie żeruje zjadając duże ilości owadów, a niekiedy pożera również małe jaszczurki. Zdobyty wówczas pokarm musi
mu wystarczyć znowu do gorącego okresu w następnym dniu. Po zakończeniu się silnej insolacji znika w swoich kryjówkach jeszcze w czasie
dnia. Zamieszkuje tereny górzyste. T. z Ch. występuje w Ameryce Południowej, w środkowych i południowych obszarach Chile.
terapena karolińska (Terrape-
ne carolina) — gatunek gada z rodziny żółwi słodkowodnych (Emydidae), z podrzędu ->-żółwi skrytoszyjnych. Długość jej silnie wysklepionego
karapak-su dochodzi do 15 cm. Ubarwienie ciała jest ciemnozielone z jaskrawymi, żółtymi paskami i plamkami. U samców tęczówki oczu są
czerwone, u samic — brązowe. T.k. prowadzi lądowy tryb życia, czasem jednak wchodzi do wody. Często przebywa w lasach w pobliżu rzek i
strumieni, rzadziej występuje w terenie odkrytym, na łąkach, a nawet na suchych wzgórzach. Zimuje na lądzie, w jamach wygrzebywanych przez
siebie w miękkiej ziemi. Gody odbywa na wiosnę. Samice składają w czerwcu lub w lipcu od 2 do 7 jaj. Młode wylęgają się w jesieni, zimują w
ziemi i dopiero na wiosnę opuszczają gniazdo. Znane są przypadki^że samice po oddzieleniu ich od samców składały zapłodnione jaja po 2, 3, a
nawet 4 latach, co świadczy o dużej żywotności plemników w narządach rozrodczych samicy. T.k. żywią się przede wszystkim rozmaitymi stawo-
nogami, ich larwami oraz ślimakami, a ponadto zjadają różne rośliny — jagody i grzy- • by, w tym nawet dla nas trujące. Ze względu na swoje
piękne ubarwienie młode t.k. hoduje się często w terrariach domowych oraz w ogrodach zoologicznych. Są one jednak delikatne, wymagają stałej,
wysokiej temperatury otoczenia i troskliwej opieki. T.k. występują w Ameryce Północnej — w południowo-wschod-niej Kanadzie oraz na
wschodnich obszarach USA.
terytorializm — właściwość polegająca na instynktownej o-bronie obszaru, który zamieszkuje dane zwierzę, przed wtargnięciem do niego innego
osobnika tego samego gatunku. Instynkt ten znany jest u wielu kręgowców, w tym również i u płazów, a zwłaszcza u gadów. Nasilenie t. jest
różne u rozmaitych gatunków, u wielu natomiast brak go zupełnie. Wśród płazów t. występuje np. u południowoamerykańskiego
—>-liściołaza lub u europejskiej
—>-żaby śmieszki. Znacznie częściej spotykany i silniej rozwinięty jest t. u wielu gadów, np. u niektórych gekkonów (->-gekkon murowy),
legwanów (->-legwan morski), krokodyli (-^-krokodyl nilowy) oraz u licznych gatunków jaszczurek właściwych (—^jaszczurka perłowa,
-^-jaszczurka zwinka). Instynktem t. na ogół w większym stopniu obdarzony jest samiec niż samica, wielkość zaś i charakter bronionego obszaru
zależne są od biologii
danego gatunku. W czasie obrony terenu zamieszkałego często dochodzi do gwałtownych walk między obrońcą a intruzem, w nierzadkich zaś
przypadkach jeden z nich ginie. Przeważnie jednak intruz zostaje • odstraszony tylko swoistą pozycją i wyglądem, jaki przybiera obrońca, np.
nadęciem się powietrzem — co powoduje zwiększenie jego sylwetki, nastroszeniem fałdów skórnych lub rogowych kolców, szerokim otwarciem
pyska itp. Postawa obronna jest charakterystyczna dla danego gatunku.
toke (Gekko gecko) — gatunek gada z rodziny ^-gekkonów. Rośnie do długości 36 cm. Jest największym i najpospolitszym gatunkiem spośród
gekkonów. Na spodniej powierzchni jego palców występują silnie rozszerzone przylgi podpalcowe, składające się na każdym palcu z
pojedynczego rzędu płytek przylgowych. Źrenice oczu są szparowate i pionowo ustawione. Ubarwienie grzbietu jest przeważnie oliwkowe lub
szare, z licznymi, okrągłymi, pomarańczowoczerwonymi oraz jasnobłękitnymi plamkami. Te ostatnie układają się w regularne, poprzeczne
szeregi. Zarówno natężenie barw, jak i plamistość ulegają dużym zmianom u tego samego osobnika w zależności od różnych czynników, w
tym nawet od pory doby. U okazów młodych c^on pokryty jest jaskrawymi, r:a przemian czarnymi i białymi poprzecznymi pręgami, które
prawdopodobnie mają znaczenie barw odstraszających. Jasnoszary brzuch pokrywają liczne, małe, ciemne plamki. T. zamieszkują przede
wszystkim wnętrza rozmaitych zabudowań oraz dziuple drzew.
Spotyka się je w altanach, na werandach, w chatach, a nawet w budynkach dużych miast. W pomieszczeniach tych t. wyszukują dogodne dla sie-
bie kryjówki, w których spędzają dzień. O zmierzchu stają się aktywne, opuszczają kryjówki i żerują. Dzięki przylgom podpalcowym sprawnie i
szybko poruszają się po pionowych, gładkich murach, drewnianych ścianach, nawet po sufitach i szybach. Wydają przy tym charakterystyczne,
donośne, czasem przenikliwe dźwięki “to-ke", od których wywodzi się ich nazwa. Z reguły głosy te, powtarzane seriami, poprzedzane są typo-
wym gdakaniem. W dzień t. odzywają się rzadko. Dojrzałe osobniki występują zwykle parami, przy czym samce wykazują silnie rozwinięty “in-
stynkt terytorialny" i bronią zaciekle przed intruzami zajmowanego przez siebie obszaru. W przypadku niebezpieczeństwa t. otwierają szeroko
pysk i głośno syczą, schwytane zaś do ręki często dotkliwie kąsają do krwi. T. są drapieżne. Żywią się przede wszystkim rozmaitymi owadami, a
ponadto małymi jaszczurkami (także z własnego gatunku), małymi ptakami i myszami. Samice składają 3 lub 4 duże, kuliste jaja, które przykleja-
ją do ścianek w swoich kryjówkach. Rozwój jaj trwa 3 miesiące. Świeżo wylęgłe młode mają długość 67 do 72 mm. Po wykluciu się młodych
puste skorupki jaj pozostają na dawnym miejscu i często się zdarza, że jaja z następnego miotu przyklejane są przez samicę do starych, pustych
skorupek. W wielu krajach południowo-wschodniej Azji t. uważane są powszechnie za zwierzęta przynoszące
torbówka
człowiekowi szczęście. Zwłaszcza mieszkańcy nowo wybudowanych chat z utęskieniem czekają na zasiedlenie ich przez t., przyczyną zaś szcze-
gólnej radości są pierwsze usłyszane dźwięki “to-ke". T. spełniają zresztą bardzo pożyteczną rolę w mieszkaniach człowieka, dzięki tępieniu roz-
maitych dokuczliwych owadów (komarów, much) oraz myszy. Występują na kontynencie po-łudniowo-wschodniej Azji oraz na wyspach
Archipelagu Ma-lajskiego (Tabl. 1/5).
torbówka ->-rzekotka torbowa.
traszka górska (Trźturus alpe-stris) — gatunek płaza z rodziny      ->-salamandrowatych. Samce rosną do długości 11 cm, samice — do 12 cm.
T.g. mają grzbiet jednolicie czarny lub ciemnopopielaty, brzuszną powierzchnię ciała jaskrawopo-marańczową, pozbawioną plam. W okresie
godów pojawia się u nich szata godowa, szczególnie wyraźnie zaznaczona u samców. Głównym jej elementem jest niski, o gładkiej krawędzi i nie
przerwany nad nasadą ogona, wzdłużny grzbietowy fałd skórny. Ma on barwę siarkowożółtą i pokrywa go pojedynczy rząd czarnych plam.
Poza tym na całej grzbietowej powierzchni tworzą się niebieskie, nieregularne plamy, srebrzyste błyszczące. U sa.-nic brak grzbietowego fałdu
skórnego, natomiast podobnie jak u samca pojawia się niebieska plamistość. T.g. prowadzą lądowy tryb życia i są aktywne w nocy. Jedynie po
obfitym deszczu ukazują się podczas dnia. Porę godową odbywają w maju i czerwcu we wszelkich małych zbiornikach wody stojącej, nawet w
rozlewiskach wody deszczowe] na
łąkach, polach itp. Złożenie jaj przez samicę poprzedzają toki samca. Zapłodnienie Jaj jest
Traszka górska
wewnętrzne. Jaja składane są pojedynczo i zawijane w liście roślin wodnych. Łączna liczba jaj składanych przez jedną samicę w sezonie
godowym wynosi ok. 150 sztuk. T.g. zimują na lądzie. Żyją głównie w górach, gdzie sięgają do 2500 m, wyjątkowo do 3000 m n.p.m. Znane są
jednak w Europie, w tym również w Polsce, izolowane stanowiska t.g. położone na obszarach nizinnych w granicach wysokości 100 do 200 m
n.p.m. T.g. występują w środkowej Europie, od wschodniej Francji do U-krainy. Rdzennym obszarem ich występowania są Alpy, Sudety i
Karpaty. Północna granica zasięgu t.g. (około 55°N) przechodzi przez Danię. W Polsce t.g. podlega całkowitej ochronie (Tabl. V/l).
traszka grzebieniasta (Tritwus cristatus) — gatunek płaza z rodziny —>.salamandrowatych. Długość samca dochodzi do 16 cm, samicy — do 17
cm. Ubarwienie grzbietu jest jednolicie czarne lub ciemnobrązowe, z niewyraźnymi czarnymi plamami. Siarkowożółtą brzuszną powierzchnię
tułowia pokrywają duże nieregularne, czarne plamy. W okresie życia lądowego brak różnic między ubarwieniem samców i samic. W czasie
godów na grzbiecie samców wyrasta wysoki na kilkanaście milimetrów?. wzdłużny fałd skórny
traszka helwecka
tzw. grzebień. Skraj tego fałdu jest głęboko i nieregularnie powycinany, a nad nasadą ogona występuje w nim wyraźna przerwa (po zakończeniu
godów grzebień wybitnie się zmniejsza, jednak nie zanika zupełnie i jest cechą umożliwiającą      rozróżnienie płci). Ponadto u godujących
samców na bokach płetwy ogonowej pojawiają się błękitne smugi o perłowym połysku. U samicy brak jest zupełnie grzbietowego fałdu skórnego
oraz błękitnych smug na płetwie ogonowej. Porę godową odbywa t.g. przeważnie w większych stawach, bogato zarośniętych roślinnością wodną.
Jaja składa w maju, a czasem jeszcze w początku czerwca. Przeciętna liczba jaj składanych przez l samicę wynosi 300 sztuk. Przebieg godów i
sposób składania jaj są podobne jak u innych fraszek. T.g. prowadzi bardziej wodny tryb życia niż pozostałe gatunki naszych traszek: część
osobników po zakończeniu godów pozostaje w stawach aż do późnej jesieni. Na lądzie t.g. aktywna jest w nocy, natomiast w dzień pojawia się
tylko po deszczu. Zimuje na lądzie, często gromadnie i w towarzystwie -^.traszki zwyczajnej, od której jest znacznie mniej pospolita. T.g.
zamieszkuje głównie niziny. W Polsce granica jej pionowego zasięgu w Karpatach dochodzi do 700 m n.p.m., a w innych krajach Europy
przekracza wysokość 2000 m n.p.m. T.g. ma największy zasięg geograficzny spośród wszystkich europejskich gatunków traszek. Występuje od
północno-wschodniej Francji aż po Ural. Na Półwyspie Skandynawskim północna granica poziomego zasięgu t.g. dochodzi do 67°N.
W Polsce podlega całkowitej ochronie (Tabl. V/2).
fraszka helwecka (Triturus helveticus) — gatunek płaza z rodziny -».salamandrowatych. Długość samców dochodzi do 8 cm, samic — do 9,5
cm. Ubarwienie grzbietu jest jasnobrą-zowe lub brązowooliwkowe, z małymi, ciemnymi, okrągła-wymi plamkami. U samic na środku grzbietu
widnieje czerwony pasek. Brzuszna powierzchnia ciała ma barwę żółtopomarańczową. W okresie godowym na grzbiecie samców pojawia się
niski (l do 2 mm), wzdłużny, o gładkiej krawędzi i nie przerwany nad nasadą ogona fałd skórny, na bokach tułowia — pojedyncze, niskie,
wzdłużne listwy skórne. Poza tym u godujących samców tworzą się na palcach tylnych kończyn duże, czarne płatki skórne, na końcu zaś ogona
wyrasta nitkowaty twór (tzw. nić ogonowa) długości 8 mm, który po zakończeniu pory godowej, podobnie jak i pozostałe samcze cechy godowe,
zanika. U samic brak jest grzbietowych fałdów skórnych oraz nitkowatego zakończenia ogona, a płatki skórne na ich palcach są słabo rozwinięte.
T.h. prowadzi lądowy tryb życia, przy czym aktywna jest w nocy. Porę godową odbywa od marca do maja w małych zbiornikach wodnych, zwła-
szcza występujących na terenach zalesionych. Podobnie jak u wszystkich gatunków traszek, złożenie jaj przez samice t.h. poprzedzają toki samca.
Najbardziej charakterystyczną ich fazą jest wachlowanie zagiętą ku przodowi ciała płetwą ogonową w kierunku samicy. W ten sposób
przenoszone są za pośrednictwem wody substancje wonne
traszka karpacka
wytwarzane przez gruczoły skórne samca, a uaktywniające samicę. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne, przy udziale
->-spermatoforów wydalanych przez samca w końcowej fazie toków. Samica zbiera je wargami kloakalnymi, krocząc za cofającym się przed nią
samcem. Jaja składane są pojedynczo i każde z nich zostaje oddzielnie zawinięte w miękkie liście roślin wodnych. T.h. żyją przeważnie na
terenach górzystych i pokrytych lasami. Rzadziej występują na nizinach. W górach sięgają do 1200 m n.p.m. Zimują na lądzie. Stanowią gatunek
środkowoeuropejski, zamieszkują północno-wschodnią Hiszpanię oraz Francję, Anglię, Holandię, Belgię, RFN i Szwajcarię. Najliczniej
spotykane są we Francji.
traszka karpacka (Tritwis montandoni) — gatunek płaza z rodziny -^-salamandrowatych. Długość samców dochodzi do 9 cm, samic — do
10 cm. Ogólnym pokrojem ciała, wielkością i częściowo ubarwieniem t.k. podobna jest do -^traszki zwyczajnej, spośród zaś obcych gatunków
fraszek przypomina
-fraszkę helwecką. Ma grzbiet brązowy lub oliwkowobrązo-wy, pokryty małymi okrągła-wymi, ciemnobrązowymi plamkami. Prócz tego na
grzbiecie u obu płci występuje wzdłużna, szeroka, jasnożółta wstęga o nieregularnie powyginanych brzegach, otoczonych czarnymi,
przerywanymi liniami. Brzuszna powierzchnia ciała jest pozbawiona plamistości i ma barwę jaskrawopomarańczową. U godujących samców,
podobnie jak u samców fraszki hel-weckiej, wyrasta na końcu ogona nitkowaty twór o swoistej strukturze histologicznej,
długości do 8 mm. Po zakończeniu godów nić ogonowa zanika. Poza tym na grzbiecie samców pojawiają się w porzei godowej 3 fałdy skórne o
gładkich krawędziach, l z nich położony wzdłuż środka grzbietu, 2 pozostałe — po obu jego bokach. U godujących samic brak nici ogonowej,
fałdy grzbieto- • we są słabo widoczne, a ubarwienie grzbietu jest znacznie jaśniejsze niż u samców. Toki t.k. i sposób składania jaj nie różnią się
od toków i sposobu składania jaj innych gatunków fraszek. T.k. odbywa gody w rozmaitych małych stawkach, w przybrzeżnych rozlewiskach
leśnych strumieni, w wywierzyskach górskich rzek oraz w dużych źródłach. Składanie jaj odbywa się głównie w maju i czerwcu. Liczba jaj
składanych przez l samicę waha się w granicach od 100 do 200 sztuk. T.k. są typowymi mieszkańcami środowisk górskich położonych w paśmie
od 400 do 800 m n.p.m. Żyją przeważnie na terenach zalesionych z dobrze rozwiniętą florą mchów i runa leśnego, na polanach śródleśnych oraz
na stokach gór pokrytych bujną roślinnością trawiastą. Przebywają najczęściej w pobliżu stawków, strumieni, źródeł. Zimują na lądzie, często
gromadnie, w rozmaitych naturalnych ziemnych kryjówkach. Stanowią gatunek endemiczny, występujący w całym łańcuchu Karpat. Poza tym
występują w po-łudniowo-wschodnich Sudetach, na Morawach, natomiast brak t.k. na pozostałych obszarach Sudetów. Północna granica
zasięgu t.k. dochodzi do 50°N. W Polsce podlega całkowitej ochronie (Tabl. V/3).
traszka marmurkowa (Triturus marmoratus) — gatunek płaza
219
traszka pazurzasta
z rodziny ->-salamandrowatych. Rośnie zWykle do długości 14 cm, rzadko do 16 cm. W okresie życia lądowego barwa jej grzbietu jest
oliwkowozie-lona, a na tym tle występują rozmaitej wielkości i różnie ułożone ciemnozielone lub brązowe plamy. Brzuch ma barwę szarą, rdzawą
lub brązową i pokrywają go małe, jasne punkty oraz duże, czarne plamy. Osobniki godujące, zwłaszcza samce, charakteryzuje wspaniała
szata godowa. Grzbiet w czasie godów przybiera kolor jaskrawozielony, a pokrywające go plamy stają się intensywnie czarne, tworząc ostro
zarysowujący się deseń marmurkowy. Prócz tego na grzbiecie samców wyrasta wysoki fałd skórny o gładkiej krawędzi, nie przerwany nad nasadą
ogona. Na żółtozielonym tle fałdu znajdują się na przemian ułożone białe i czarne plamy. Na bokach ogona występują jasne, srebrzyste mieniące
się smugi. Samce t.m. w szacie godowej należą do najpiękniej ubarwionych gatunków fraszek. Samice nie mają fałdu skórnego, a ich barwy są
mniej intensywne niż u płci odmiennej. Jedynie na środku grzbietu widoczna jest u nich wąska, żółta wstęga. Gody, odbywające się w małych
nizinnych zbiornikach wody stojącej, trwają od marca do końca maja. Samice składają po ok. 200 jaj. Po zakończeniu godów część traszek po-
zostaje w wodzie, część wychodzi na ląd. T.m. zimuje na lądzie i jest gatunkiem typowo nizinnym, nie przekraczającym wysokości 400 m n.p.m.
Występuje na południu Europy, wyłącznie w Hiszpanii i Francji. Północna granica poziomego zasięgu tego gatunku przekracza nieco 48°N.
traszka pazurzasta (Onychodac-tylus fischeri) — gatunek płaza z rodziny -Aątozębnych. Dochodzi do długości 15 cm, z czego przeszło połowa
przypada na ogon. Jej cechą wyjątkową wśród płazów jest występowanie na końcach palców obu par kończyn ostrych, twardych, rogowych
pazurków (stąd nazwa), charakterystycznych przede wszystkim dla kijanek, a mogących również występować u niektórych osobników dorosłych.
Poza tym dorosłe t.p. nie mają skrzeli i płuc, oddychają zaś wyłącznie za pomocą skóry i błony śluzowej jamy gębowej. Wtórna utrata płuc
stanowi cechę adaptacyjną do życia w górskich, szybko płynących i zimnych strumieniach. Przednie odnóża zakończone są 4, tylne — 5 palcami.
Niski ogon nie ma fałdów skórnych. Ubarwienie ciała jest jasnobrązowe z ciemnymi, nieregularnymi plamami, wzajemnie ze sobą połączonymi.
T.p. prowadzi wodny tryb życia. Zamieszkuje bystre, górskie potoki o temperaturze wody wahającej się w granicach od 6° do 11°C. Nie znosi
wyższych temperatur i już przy temperaturze 20°C ginie. Unika światła dziennego. Przebywa w miejscach silnie zacienionych, kryjąc się pod
kamieniami leżącymi na dnie strumieni lub znajdującymi się w bardzo wilgotnych miejscach nad ich brzegami. W nocy staje się aktywna, wycho-
dzi na ląd i żeruje. Żywi się rozmaitymi robakami, stawonogami, ślimakami i innymi zwierzętami bezkręgowymi. W końcu kwietnia lub w maju,
wkrótce po obudzeniu się ze snu zimowego, rozpoczyna gody. Godujące samce różnią się od samic obecnością płatków skórnych na tylnych
nogach
traszka pirenejska
oraz obecnością pazurków na końcach palców. Zapłodnienie jaj jest zewnętrzne. Każda samica składa 2 galaretowate torebki skrzeku, zawierające
od 5 do 7 dużych jaj średnicy ok. 4 mm. W początkach lipca kijanki o długości od 35 do 40 mm opuszczają osłonki jajowe. Wyrośnięte kijanki
mają słabo rozwinięte skrzela zewnętrzne, częściowo przykryte fałdami skórnymi, oraz dobrze wykształcone odnóża z palcami zakończonymi
czarnymi pazurkami. Za pomocą tych pazurków kijanki zaczepiają się o powierzchnię kamieni leżących na dnie strumieni i w ten sposób, unikają
porwania przez prąd wody. Płetwa ogonowa kijanek ma dobrze rozwinięte fałdy grzbietowy i brzuszny, zachodzące do nasady ogona. W miarę
rozwoju, przy długości kijanek od 7 do 8 cm, skrzela stopniowo zanikają i zostają całkowicie przykryte fałdami skórnymi, tak że pozostają
widoczne tylko szczeliny skrzelowe. Zanikają też częściowo fałdy skórne płetwy ogonowej. Przeobrażenie kijanek następuje przy długości ciała
wynoszącej ok. 10 cm. W tym stadium rozwojowym szczeliny skrzelowe zupełnie zarastają skórą, na ogonie giną fałdy skórne, a u samic oraz u
pewnej części samców odpadają rogowe pazurki. Po przeobrażeniu młode okazy co pewien czas wychodzą w nocy na brzeg strumieni. Dorosłe
osobniki zimują prawdopodobnie w przybrzeżnych kryjówkach. T.p. występują w Kraju Przymorskim we wschodniej Azji oraz we wschodnich
Chinach ł na Korei.
dziny     -*salamandrowatych. Rośnie do długości 17 cm. Największy gatunek z rodzaju Euproctus. Ubarwienie ciała bardzo zmienne, na
grzbiecie oliwkowe, brązowe lub czarne z cytrynowożółtymi plamkami lub podłużnymi liniami. Brzuch ma barwę żółtą lub pomarańczową, z
podłużnie ułożonym rzędem plamek. Występuje wyraźny -^-dymorfizm płciowy. Godujący samiec posiada ogon gruby, dobrze umięśniony, sto-
sunkowo krótki, a przy tym wysoki. Wargi kloakalne są duże, półkoliste, a otwór klo-akalny jest szary. Ogon ciężarnej samicy jest cienki, niski i
stosunkowo długi, natomiast wargi kloakalne mają kształt gruszkowaty, a otwór kloakal-ny jest różowy. Powierzchnia skóry obu płci pokryta jest
licznymi, małymi brodawkami, które często tworzą delikatne zrogowaciale kolce. T.p. jest gatunkiem górskim, zamieszkuje obszary położone w
granicach od 250 do 3000 m n.p.m. Na lądzie przebywa w jaskiniach, w szczelinach skalnych, w szparach między kamieniami, z reguły nad
brzegami zimnych górskich jezior lub strumieni. Szczególnie licznie występuje na obszarach, w których śnieg i lód zalega przez 8 miesięcy w
roku. T.p. odbywa gody wkrótce po stopieniu lodu, na wiosnę, w wodzie o temperaturze ok. 10°C, a nawet niższej. W czasie godów występuje
pseudokopulacja, w czasie której samiec oplata samicę ogonem i przekazuje bezpośrednio -»-spermatofory do jej kloaki. T.p. występuje w
środkowych i wschodnich obszarach Pirenejów w Europie Zachodniej.
|
i
fraszka pirenejska (Euproctus iraszka Schmidta (Batrachupe-ssper) — gatunek płaza z ro- rus karlschmidti) — gatunek
fraszka syberyjska
plaża z rodziny ->-kątozębnych. Rośnie do długości kilkunastu centymetrów. Podobnie jak u niektórych innych gatunków z rodziny kątozębnych
jej tylne odnóża mają tylko po 4 palce. Spodnie powierzchnie dłoni i stóp pokrywa zrogowaciała warstwa naskórka, tworząca rodzaj rogowej
podeszwy. Dorosłe osobniki mają silnie zredukowane płuca. T.s. jest płazem górskim, żyjącym w granicach wysokości 1800—4000 m n.p.m.,
przystosowanym do surowych warunków środowiska i do bardzo niskiej temperatury otoczenia. Żyje w górskich strumieniach o lodowato zimnej
wodzie, a po wyjściu czasem na ląd przebywa pod kamieniami nad brzegiem wody. Biologia jej rozrodu przedstawia się podobnie jak u innych
traszek kątozębnych. Kijanki oraz młode osobniki występują w zimnych źródłach i w początkowych odcinkach strumieni. W niektórych
tybetańskich prowincjach Chin tamtejsza ludność oddaje t.S. szczególną cześć, budując dla niej nawet świątynie. Jedna ze świątyń znajduje się na
szczycie góry Omei w pobliżu świętego stawu, zwanego “Stawem Białych Smoków", w którym żyją te traszki. Traszki są pilnie strzeżone, gdyż
— jak mówi legenda — zabicie choćby jednej sprowadziłoby na tę okolicę straszliwą burzę. Natomiast w innych stawach znachorzy łowią te
traszki i sprzedają w stanie wysuszonym jako — ich zdaniem — znakomity środek przeciwko dolegliwościom żołądkowym. T.S. występuje w
środkowych Chinach, od wschodniego Tybetu do prowincji Seczuan.
traszka syberyjska (Hynobius
kp11VDv1^'nwf\ . - r«n4-it»Al, »t«“«
z rodziny ->-kątozębnych. Dochodzi do długości 13 cm, z czego mniej niż połowa przy-
Traszka syberyjska
pada na ogon, przy czym u samców ogon jest dłuższy niż u samic. T.s. należy do najbardziej pierwotnych gatunków wśród współcześnie żyjących
płazów ogoniastych. Pasma zębów podniebiennych załamują się u niej pod ostrym kątem (podobnie jak u innych kątozębnych) i tworzą układ po-
dobny do litery M. W szkielecie głowy, zwłaszcza w obrębie zawieszenia żuchwy, występują prymitywne cechy, m.in. brak połączenia między
kością stawową i przedstawo-wą. Tylne kończyny mają tylko po 4 palce. U samic (jak u wszystkich kątozębnych) brak zbiornika
nasiennego. Występują słabo rozwinięte płuca. Głowa jest płaska, szeroka, pysk tępo zaokrąglony, ->parotydy niewielkie, przewężenie szyjne
wyraźnie zaznaczone, tułów wałkowaty, na grzbiecie nieco spłaszczony, z bocznymi bruzdami międzyżebrowymi w liczbie od 12 do 15, ogon
bocznie spłaszczony i zaopatrzony w grzbietowy fałd Skórny, nie zachodzący na tułów. Grzbiet t.s. ma ubarwienie szarobrązowe lub ciemnoszare,
pokryte marmurkiem jasnych lub białych plamek.
^Try/lłtl.i' rt-r-ył-Motn     nr\ trłmiw 0^
traszka syberyjska
do końca ogona .ciągnie się szeroka, jasnobrązowa, metalicznie błyszcząca wstęga. Powierzchnia podgardzielowa ma barwę różową, brzuch —
jasnoszarą, biało nakrapianą. Powierzchnia skóry jest gładka i błyszcząca. T.s. zamieszkuje pokryte lasami obszary tajgi i tundry syberyjskiej,
przy czym na niektórych terenach przebywa w granicznym paśmie wiecznej           zmarzliny. Jest przystosowana do bardzo surowych warunków
życia, do niskich temperatur otoczenia, w których inne płazy już nie występują. Bywa aktywna nawet jeszcze przy temperaturze 0°C. W
warunkach doświadczalnych młode osobniki wytrzymują przemrożenie do —6°C, natomiast wyższe temperatury działają niekorzystnie i
przy temperaturze 27°C w cieniu Łs. giną. Nie znoszą one światła słonecznego — wystawione na jego działanie powoli zamierają. Przy świetle
dziennym nie pobierają pokarmu. Zwykle przebywają w niewielkiej odległości od małych, wolno płynących strumieni lub bezpośrednio nad ich
brzegami. W dzień chowają się pod kamieniami, w ściółce leśnej lub we wnętrzu spróchniałych pni. Szczególnie często spotyka się t.s. ukryte w
kępach turzyc i w szczelinach pod korą zwalonych drzew. Wyjątkowo w czasie ulewnego deszczu pojawiają się za dnia na powierzchni ziemi.
Aktywne stają się o zmierzchu, a zwłaszcza w nocy, i wówczas żerują. Żywią się robakami, rozmaitymi stawonogami i ślimakami. Rozmnażają
się w wodzie. Pora godowa trwa krótko i rozpoczyna się wówczas, gdy jeszcze leżą resztki śniegu na ziemi, a strumienie są częściowo pokryte
Indem- Ten-nm sodów
zależy od szerokości geograficznej — w południowym re» jonie występowania t.s. gody rozpoczynają się z końcem. kwietnia, a daleko na
północy — dopiero w czerwcu. Do wo-if dy wchodzą najpierw samce,^^ potem samice. Gody odbywająK się w małych strumieniach, w^
miejscach o spokojnym prądzi^^ i głębokości od l do 2 m. '\)^% czasie godów temperatura wor-l dy w różnych strumieniach! mieści się w
granicach od 48 do 15°C. U samców nie wy-;
stępuje szata godowa w postać;
ci grzebieni skórnych i zmiana;
barwnych, jedynie grzbietowy f fałd płetwy ogonowej zwięk-J^ sza nieco swoją wysokość. W|| czasie toków samica zaczepie--^ na palcami o
jakiś przedmioty' na dnie słabo kołysze ciałem,' nie zmieniając przy tym miej-" sca, samiec zaś powoli ją opły-f wa i co pewien czas dotyka
pyskiem jej warg kloakalnych. Brak -^-ampleksus, -»-sperma-toforów i opieki nad złożonymi jajami. Zapłodnienie jaj jest zewnętrzne. Samice
składają skrzek w postaci 2 galaretowatych torebek o ścianach nieco spiralnie skręconych. Długość torebek wynosi od 18 do 21 cm. W każdej
torebce znajduje się od 40 do 125 jaj opatrzonych własnymi osłonkami. Średnica komórek jajowych wynosi 1,9 do 3,3 mm. a średnica jaj w
osłonkach — od 7 do 9 mm. Torebki skrzeku przyklejane są tuż przy powierzchni wody do pędów roślin, zanurzonych w wodzie korzeni itp. W
czasie składania jaj samiec bardziej interesuje się skrzekiem niż samicą, podpływa do niego i wydala plemniki. Zarodkowy rozwój jaj odbywa się
wewnątrz galaretowatych torebek .i trwa od 3 do 4 tygodni. Kijanki opusz-czaiace osłonki iaiowe mają
223
traszka zwyczajna
długość ok. 10 mm, słabo rozwinięte skrzela zewnętrzne i przylgi okołogębowe. W tym stadium uwalniają się one z torebek. Początkowo są nie-
ruchliwe i przebywają na dnie przytwierdzone przylgami do powierzchni kamieni, później przy odpowiednio rozwiniętych kończynach i płetwie
ogonowej, pływają w powierzchniowych warstwach wody. Ostro zakończona płetwa ogonowa opatrzona jest fałdem skórnym zachodzącym na
tułów. Przeobrażenie następuje po upływie ok. 3 miesięcy od momentu uwolnienia się z osłonek jajowych, przy długości kijanki wynoszącej 3 do
4 cm. Po opuszczeniu wody osobniki przeobrażone uzyskują dojrzałość płciową w trzecim roku życia. T.s. zimują na lądzie. W niektórych
szczególnie dogodnych zimowych kryjówkach, np. w spróchniałych pniach dużych drzew, gromadzi się czasem po kilkaset osobników. Obszar
występowania t.s. obejmuje krańce wschodniej Europy w rejonie miasta Górki, a dalej całą północną Azję, włącznie z Kamczatką, Wyspami
Kuryl-skimi, Sachalinem i Japonią. Na północy, na dużych obszarach przekracza Północne Koło Podbiegunowe, na południu zaś sięga do
północnej Mongolii,       północno-wschodnich Chin i Korei.
traszka zwyczajna (Tnturus vulgaris) — gatunek płaza z rodziny -»salamandrowatych. Długość samców dochodzi do 11 cm, samic — do 10 cm.
U-barwieniem i pokrojem ciała t.z. przypomina -»-traszkę karpacką. Ma grzbiet brązowy lub oliwkowobrązowy, brzuszną powierzchnię ciała
czerwoną l.ub pomarańczową, plamistą. U gotujących osobników
istnieje wyraźny dymorfizm płciowy: samce odznaczają się wysokim, regularnie falisto ząbkowanym grzebieniem godowym, nie przerwanym nad
nasadą ogona, ciemnobrązowym ubarwieniem grzbietu oraz           karminowoczerwonym brzuchem, pokrytym dużymi, czarnymi plamami; u samic
skórny fałd grzbietowy/jest niski i gładki, barwa grzbietu — gliniastobrązowa, brzuch — kremowożółty, pokryty licznymi, małymi, czarnymi
plamkami. U wielu samic wzdłuż grzbietu ciągną się 2 ciemnobrązowe linie. T.z. odbywa gody w rozmaitych stawach, gliniankach, rowach
wypełnionych wodą oraz w stawkach wiejskich obfitujących w roślinność wodną. Samica składa około 200 jaj, z których każde zawija w liść
rośliny. T.z. należy do płazów rozpoczynających gody najwcześniej z wszystkich naszych płazów. Jest zdolna do odbywania godów w wodzie o
temperaturze od 3° do 6°C, a składanie jaj rozpoczyna już w temperaturze 10°C. Składa je w kwietniu i maju. Zamieszkuje różne środowiska
ekologiczne, w tym zarówno nizinne, jak i górskie. Zwykle zimuje na lądzie, z reguły gromadnie, czasem w skupiskach liczących nawet setki
okazów. Na niektórych obszarach zimuje w wodzie. Żyje głównie na nizinach, na pogórzu — zwykle do wysokości 600 m n.p.m. Jest płazem po-
spolitym. Maksymalna granica jej pionowego zasięgu dochodzi do 1500 m n.p.m. Występuje w północnej, środkowej i wschodniej Europie, a w
Azji sięga do linii łączącej Tomsk na północy i jezioro Bałchasz na południu. W Europie północna granica jej poziomego zasięgu dochodzi do
64°N. W
trasika żabiozębna
waran kolorowy
Polsce podlega całkowitej o-chronie (Tabl. V/4).
fraszka żabiozębna (Ranodon sibiricus) — gatunek płaza z rodziny -^-kątozębnych, najpry-
Traszka żabiozębna
mitywniejszy gatunek spośród współczesnych płazów ogoniastych. Rośnie do długości 25 cm. Ma ciało wydłużone, głowę płaską, oczy silnie wy-
stające, ->-parotydy dobrze rozwinięte, zwężenie szyjne słabo zaznaczone, ogon dłuższy od reszty ciała, bocznie spłaszczony, oraz płuca o
prymitywnej budowie. Zęby podniebienne skupione są u niej za nozdrzami wewnętrznymi w 2 zwartych grupach jak u żab (stąd nazwa), a nie w 2
długich pasmach jak u fraszek. Ubarwienie miewa zmienne — od zielonkawego poprzez brunatne do czarnego. Zamieszkuje małe, płytkie,
szybko płynące, zimne strumienie górskie o kamienistym dnie i obfitujące w wodospady. Przebywa stale w wodzie i prowadzi nocny tryb życia.
Podczas dnia kryje się pod kamieniami przy brzegach strumieni, a począwszy od zachodu słońca, wieczorem oraz w nocy staje się ruchliwa i
zdobywa pokarm, na któryś składają się larwy owadów| wodnych, zwłaszcza chruści-| ków, oraz skorupiaki. Zapłod-^ nienie u t.ż. jest
zewnętrzne! za pomocą dużych -»-spermato--§ forów (średnica od 5 do 6 mm)»»] składanych przez samce do wo">| dy i przyklejanych do po-|
wierzchni kamieni. Do sperma-' toforów samice przyczepiają parzyste, galaretowate mieszki z jajami, które zostają zapłod-g nione plemnikami ze
sperma-1 toforów. W każdym z tych.| mieszków mieści się od 25 do;:
50 jaj. Średnica jaja łącznie z,3 otoczkami wynosi ok. 10 mm.:;
Samice składają jaja kilka ra-.j zy w roku. Rozwój larw trwa ok. 25 dni przy temperaturze;:
wody od 8° do 12°C. Świeżo,;
wylęgłe larwy mają długość od 15 do 20 mm i rosną do' ok. 50 mm. T.ż. nie są dobry-" mi pływakami. Aby prąd wody ich nie zniósł, zaczepiają
się końcami palców o kamieniste podłoże. W potokach, które zasiedlają, spotyka się od 20 do 25 osobników na każde 100 m bieżących koryta.
Optymalna dla nich temperaturą wody waha się w granicach od 10° do 12°C. Złe znoszą wyższe temperatury. Zimują pod kamieniami na dnie
niezamarzających źródeł i strumieni. T.ż. jest gatunkiem endemicznym, występującym wyłącznie w górach Tien-Szan, na pograniczu ZSRR i
Chin.
tuatara ^-hatteria.
W
waran głuchy z Borneo (Lan-thanotus borneensis) — gatunek gada z rodziny -^-waranów głuchych. Rośnie do długości 43 cm. Ciało pokrywają
małe
łuski regularnego kształtu i tylko środkiem grzbietu biegnie 6 rzędów większych, guz-kowatych zrogowaceń, których 2 środkowe rzędy widoczne
są
jeszcze na ogonie. Z pokroju ciała w.g. z B. podobny jest do jaszczurki. Posiada wałkowaty, wydłużony tułów, krótkie odnóża, długi ogon, małe
oczy. Otwory nosowe znajdują się na górnej powierzchni końca pysk:;, co pozwala zanurzonemu w wodzie w.g. z B. swobodnie oddychać
powietrzem. W tym stanie nawet w płytkiej wodzie staje się trudno dostrzegalny. W.g. z B. dobrze pływa poruszając się w wodzie wężowatymi
ruchami ciała. Na lądzie jest gadem bardzo powolnym. W hodowli potrafi godzinami zupełnie nieruchomo leżeć w płytkiej wodzie, przy-
pominając w tym odrętwieniu martwe zwierzę. Nie znosi temperatury otoczenia wyższej niż 25°C. W.g. z B. prowadzi amfibiotyczny i nocny tryb
życia. Na światło dzienne jest bardzo wrażliwy. Spotyka się go w przybrzeżnych strefach rzek, gdzie czasem wchodzi do zastawionych na ryby
więcie-rzy, nad wilgotnymi brzegami wód, rzadziej w miejscach suchych. W jednym przypadku złowiono dorosły okaz w.g. z B. w pobliżu
pieprzowego ogrodu. Nie znana jest biologia, rozród oraz skład naturalnego pokarmu tej jaszczurki. W hodowli zjada liście sałaty, larwy
mączniaków, jaja kurze i żółwie, szczególnie chętnie pobiera mięso ryb morskich, zwłaszcza płastug (po ich odmrożeniu). W.g. z B. został od-
kryty w 1878 w prowincji Sa-rawak na wyspie Borneo, nad brzegiem jednej z tamtejszych rzek. Mimo licznych ekspedycji oraz wysokich nagród
wyznaczonych za dostarczenie w.g. z B., do ok. 1961 udało się schwytać zaledwie 6 okazów. Do dzisiaj złowiono jeszcze kilka sztuk i wszystkie
dotychczas poznane pochodzą z tego samego obszaru, zaś poza wyspą Borneo nigdzie ich nie znaleziono. W.g. z B. jest obecnie jedną z
najrzadszych jaszczurek świata. Przez pewien czas w.g. z B. zaliczano do rodziny ->-heloderm i podejrzewano o jadowitość.
waran indyjski (Varamis indi-cus) — gatunek gada z rodziny -»-waranów. Rośnie do długości 1,4 m. Zamieszkuje tropikalne lasy i dżungle.
Występuje na wielu wyspach Oceanu Spokojnego (Timor, Celebes, Wyspy Marshalla, Nowa Gwinea). Jego mięso i jaja są jadalne i wysoko
cenione. W związku z tym w.i. jako zwierzę użytkowe został wprowadzony i rozprzestrzeniony w północnej Australii, a także na niektórych
wyspach Polinezji, gdzie poza ptakami brak jest większych kręgowców.
waran karłowaty (Varanus breuźcauda) — gatunek gada z rodziny -»-waranów. Rośnie do długości 20 cm. Ma ogon krótszy od połowy ciała.
Jest najmniejszy z waranów. Występuje w Australii.
waran kolorowy (Varanus va-rius) — gatunek gada z rodziny -»-waranów. Osiąga długość 2 m. Należy do grupy największych waranów. Ma
wybitnie długą szyję, długie i mocne pazury oraz bocznie spłaszczony ogon, w końcowym odcinku cienki, biczowały. Ubarwienie jego grzbietu
jest brązowoczar-ne lub czarne, z jaskrawożól-tymi, poprzecznie ułożonymi paskami. Ogon pokrywają na przemian żółte i czarne pręgi.
Powierzchnia ciała jest silnie błyszcząca. Ubarwienie okazów młodych nie różni się od ubarwienia dorosłych. W.k. prowadzi głównie naziemny
tryb ży-
waran nilowy
cia, szybko biega, w razie konieczności wspina się na drzewa, w wodzie zaś dobrze pływa. Żywi się małymi kręgowcami. Występuje w Australii.
waran nilowy (Varanus nilo-ticus) — gatunek gada z rodziny -^-waranów. Rośnie do
Waran nilowy
długości 1,7 m. Ma ubarwienie szarozielone, słabo plamiste. Żyje nad brzegami większych rzek afrykańskich, w tym nad Nilem. Spłoszony
ucieka do wody, w której sprawnie pływa i nurkuje. Głównym jego pokarmem są płazy. Jaja składa do jam w ziemi, a często też do gniazd
termitów. Występuje w Afryce.
•waran paskowany (Varanus salyator) — gatunek gada z rodziny —-waranów. Rośnie do długości 2,5 m. Stanowi drugi co do wielkości gatunek
warana po -rwaranie z Komodo. Ma stosunkowo małą i wąską
•głowę, jednak szczęki silnie rozwinięte i mocne, szyję dłu-
•gą, tułów masywny, ogon znakomicie umięśniony, bocznie spłaszczony. Posiada dobrze widoczny ślad po oku ciemieniowym w postaci białej
plamki. Ubarwienie młodych osobników różni się od ubarwienia dorosłych. U młodych grzbiet jest rdzawo- lub czerwonawo-
brązowy, z licznymi, małymi plamkami i dużymi, okrągłymi, żółtymi plamami, układającymi się w poprzeczne pasy. Z biegiem czasu grzbiet
ciemnieje i w końcu, u okazów dorosłych, staje się -jednolicie brązowoczarny lub smolisto-czarny. Typowym środowiskiem życia w.p. są
podmokłe, a nawet bagniste tereny leśne, gdzie prowadzi on lądowo-
-wodny tryb życia. Na lądzie szybko biega, chętnie wspina się na drzewa i duże gałęzie, potrafi też grzebać nory w ziemi. W wodzie pływa i
nurkuje, przepływa szerokie i głębokie rzeki. W razie niebezpieczeństwa ucieka do wody. Żywi się wszelkimi małymi kręgowcami, jak ryby,
płazy, gady, ptaki i ssaki, a także zjada jaja ptaków. Samice składają w przybrzeżnych norach lub w dziuplach drzew rosnących w w pobliżu wody
od 15 do 30 jaj. W.p. jest bardzo silny i niebezpieczny. Główną jego bronią są mocne i dobrze uzębione szczęki oraz ogon, którym zadaje
przeciwnikowi potężne ciosy. W.p. na niektórych terenach swojego zamieszkiwania są pożyteczne i chronione, pożerają bowiem duże ilości
skorupiaków niszczących groble na polach ryżowych. W.p. występują na dużych obszarach Azji południowo-
-wschodniej, od Cejlonu na zachodzie do Filipin na wschodzie i do południowych Chin na północy.
waran pustynny
powy.
^-waran ste-
waran stepowy, waran pustynny (VaraTius exanthematicus')
— gatunek gada z rodziny
—waranów. Rośnie do długości 1,2 m. Ma ubarwienie ciem-nooliwkowozielone z małymi,
227
waran z Komodo
okrągłymi, żółtymi plamkami. Ogon pokrywają na przemian zielone i żółte, szerokie pręgi. W.s. zamieszkują suche obszary stepowe i w
odróżnieniu od innych waranów prowadzą ściśle naziemny i lądowy tryb życia. Nie wspinają się na drzewa i nie wchodzą do wody. Występują w
Afryce.
waran szary (Vararaus grźseus)
— gatunek gada z rodziny
-^-waranów. Rośnie do długości 1,3 m. Ma wąski koniec pyska, oczy duże, nozdrza w kształcie ukośnych szczelin, położone blisko oczu. Jego
ubarwienie jest szarobrązowe lub żółtobrą-zowe, z licznymi, ciemnymi plamkami, często układającymi się na tułowiu w poprzeczne pasy. W.sz.
żyje na suchych, piaszczystych lub kamienistych pustyniach. Ukrywa się w norach lub jamach przez siebie wygrzebanych. Biega bardzo szybko i
zwinnie wspina się na gałęzie drzew. Jest bardzo agresywny. Zaatakowany rzuca się na prześladowcę, przy czym wykonuje skoki do wy-
Waran szary
sokości l m. Budzi postrach nawet u dużych zwierząt i ludzi. Żywi się owadami, skorpionami, gadami, jajami ptaków i pisklętami. Samice w.sz.
składają do jam w piasku od 10 do 20 jaj. W.sz. występują w północnej Afryce, na Półwyspie Arabskim oraz w po-łudniowo-zachodniej i środko-
wej Azji.
waran z Komodo (Varanus fco-TOodoensis) — gatunek gada z rodziny -a-waranów. Jest największą żyjącą współcześnie
Waran z Komodo
jaszczurką — osiąga długość 3 m, ciężar do 150 kg. Samice są mniejsze od samców. W. z K. ma dużą, szeroką głowę, grubą i masywną szyję,
tułów baryłkowaty, ogon równy połowie długości ciała, u nasady gruby, w dalszej części bocznie spłaszczony. Całą powierzchnię ciała pokrywają
małe, jednakowej wielkości ziarniste łuski. Ubarwienie grzbietu jest ciem-noszarobrązowe z licznymi, małymi, czarnymi plamkami. W. z K.
zamieszkuje tereny pokryte roślinnością krzewiastą i zadrzewione. Prowadzi naziemny tryb życia, przy czym aktywny jest w dzień, noc zaś
spędza w wygrzebanych przez siebie norach w ziemi. Żywi się głównie większymi kręgowcami, zwłaszcza iptakami i ssa-
warany
karni. Spośród tych ostatnich pożera nawet młode jelenie i dzikie świnie. Samice składają do jam w ziemi po kilkanaście i więcej jaj długości 12
cm, otoczonych pergamino-watymi osłonkami. W. z K. występują na wyspach Archipelagu Sundajskiego, gdzie dopiero w 1912 zostały odkryte
na wyspie Komodo. Są obecnie bardzo rzadkie i znajdują się pod całkowitą ochroną.
warany (Varałiidae) — rodzina gadów z podrzędu ->jaszczu-rek. Najbardziej istotną cechą morfologiczną różniącą w. od innych jaszczurek jest
budowa ich języka. Składa się on z
2 części — mięsistej, grubej pochwy, stanowiącej podstawę języka, oraz z wysuwalnej z niej, długiej, cienkiej i na końcu rozdwojonej części
dotykowej. W. mają krępą budowę, na ogół długą szyję i bocznie spłaszczony ogon, nie podlegający -»autotomii, dłuższy od reszty ciała. Grube i
dobrze umięśnione odnóża opatrzone są palcami zakończonymi silnymi pazurami. Głowę pokrywają liczne, małe, wielokątne tarczki, a resztę
ciała — małe, okrągłe łuski, pod którymi u większości gatunków brak płytek kostnych. Brak też gruczołów i -^-otworów udowych. W czaszce
występuje otwór ciemieniowy. Długość ciała rozmaitych gatunków w. waha się w granicach od ok. 20 cm do
3 m. Trzymetrowe w. należą do największych współcześnie żyjących jaszczurek. W. wykazują szereg przystosowań do rozmaitych środowisk
ekologicznych. Jedne są mieszkańcami typowych pustyń i suchych stepów, gdzie kryją się w wygrzebywanych przez siebie norach, inne żyją nad
pędząc na pół wodny tryb życia, przy czym doskonale pływają i nurkują. Znane są fakty odpływania w. od lądu na kilka kilometrów w głąb
morza. Istnieją też w. zamieszkujące tereny porośnięte wysoką roślinnością, gdzie stale przebywają w koronach drzew, zwinnie wspinając się po
gałęziach. W. są bardzo ruchliwe. Biegnąc unoszą tułów i ogon nad powierzchnię ziemi. Niektóre gatunki mają zdolność biegania na tylnych koń-
czynach. Wszystkie w. należą do gadów jajorodnych i wszystkie są drapieżnikami żywiącymi się zarówno bezkręgowcami, jak i kręgowcami,
przy czym duże gatunki napadają na dzikie świnie, małpy, a nawet atakują ludzi. Półtorametrowej długości w. jest już groźny nawet dla dorosłego
człowieka, a dwumetrowy uderzeniem ogona potrafi obalić na ziemię każdego mężczyznę. W pobliżu gospodarstw ludzkich w. są szkodnikami
pożerającymi zwierzęta domowe. Na duże gatunki w. poluje się dla zdobycia ich cennej skóry, oraz smacznego mięsa. Jadalne również są ich jaja.
W. zamieszkują kontynenty Starego Świata — Afrykę, Azję, Australię
— oraz niektóre wyspy, jak Komodo, Timor, Nową Gwineę, Cejlon. Nie występują w Ameryce i na Madagaskarze. Rodzina w. obejmuje l rodzaj
i 32 gatunki (Tabl. 1/1).
warany amerykańskie -».teidy.
warany głuche (Lanthanotidae)
— rodzina gadów z podrzędu
—^jaszczurek; uważana jest za potomków morskich gadów należących do Algialosauridae, z okresu kredowego, zatem wymarłych prawie
całkowicie ok.
1 t\f\ wtłłt lit łiaryill     *7 łortrt TM-»—
wąż brodawkowały jawajski
wodu w.g. nazywane są “żywymi skamielinami". Najbardziej charakterystycznymi cechami budowy ich ciała jest brak błon bębenkowych (dla-
tego głuche) oraz występowanie w dolnych powiekach oczu małych półprzeźroczystych o-kienek znanych również u niektórych jaszczurek.
Obydwie cechy występują też u ->-węży, z tym że zrośnięte powieki węży są całkowicie przezroczyste. Z pozostałymi waranami natomiast łączy
je budowa wy-suwalnego na zewnątrz języka (podobnie jak u węży), brak zdolności do -9-autotomii ogona oraz niektóre szczegóły w budowie
czaszki. Rodzina obejmuje jedyny znany dotąd gatunek ->-waran głuchy z Borneo.
wąż błotny (Farancia abacura)
- gatunek gada z rodziny
-•-wężowatych. Rośnie do długości 1,2 m. W otarczowaniu głowy brak jest tarczek przed-ocznych, łuski gładkie, błyszczące, krótki ogon
zakończony twardym, ostrym kolcem. W.b. zamieszkuje tereny o wilgotnym podłożu, także obszary błotniste w pobliżu jezior i rzek. Prowadzi
grzebiący tryb życia. W.b. nie jest wężem jadowitym. Żywi się głównie żabami, niekiedy rybami i dużymi płazami ogoniastymi, jak
-^•syreny i ->.amfiumy. W.b. jest najpłodniejszym wężem świata, samica może złożyć jednorazowo do 104 jaj, przeciętnie składa ok. 50. Strzeże
potem gniazda z jajami. W.b. występuje w południowo-
-wschodnich obszarach Ameryki Północnej. Według wierzeń ludowych, w.b. może uchwycić paszczą koniec swojego ogona tworząc obręcz,
która toczy się Po ziemi. Jeśli jednak obręcz ta trafi w swoim bieeu na
przeszkodę, np. człowieka, zwierzę lub drzewo, wówczas obręcz pęka, a rzekomo jadowity koniec ogona uderzając w wymienioną
przeszkodę powoduje jej natychmiastową śmierć.
wąż brodawkowaty indyjski
(Acrochordus granulatus) — gad z rodziny —»węży brodaw-kowatych. Rośnie do długości l m. Ubarwienie grzbietu ciemnoniebieskie, na
bokach tułowia widoczne ciemne, regularne, poprzeczne pręgi, oczy są bardzo małe, blisko zaś siebie położone nozdrza umieszczone na końcu
pyska mają zdolność zamykania się, gdy wąż przebywa pod wodą. Wzdłuż środka brzucha ciągnie się kil. Powierzchnia skóry jest szorstka. W.b.i.
żyje w przybrzeżnych strefach ciepłych mórz, odżywia się rybami. Samica rodzi 4—8 młodych. Odławiany jest w dużych ilościach dla
pozyskania mięsa i skóry. W.b.i. występuje wzdłuż wybrzeży Indii, Cejlonu, północnej Australii, archipelagów Wysp Salomona, Ma-lajskiego,
Bismarcka oraz Filipin i Nowej Gwinei.
wąż brodawkowaty jawajski
(Acrochordits javanicus) — gad z rodziny ->węży brodawkowa-tych. Samica rośnie do długości 2 m, samce są mniejsze. Ubarwienie grzbietu
brązowawe, boki zaś tułowia pokrywają ciemne plamy lub wstęgi. Powierzchnia skóry jest szorstka, brodawkowata. W.b.j. ma szeroką, płaską
głowę o tępo zaokrąglonym pysku, nieproporcjonalnie gruby i masywny tułów oraz krótki ogon o-krągły na przekroju. W.b.j. prowadzi tryb życia
węży morskich i często spotyka się eo na nełnym morzu, daleko
wąż czułkowy
od wybrzeży. Ma szereg cech przystosowanych do życia w wodzie, z których jedna to położenie otworów nosowych na samym końcu pyska, co
pozwala mu oddychać bez wynurzania głowy z wody. W.b.j. jest gadem jajożyworodnym. Samica rodzi jednorazowo 20 do 30 młodych.
Przypuszcza się, że rodzenie młodych może się odbywać na lądzie, na co wskazują obserwacje. Żywi się rybami. Odławia się go w dużych
ilościach dla zdobycia jadalnego mięsa, a zwłaszcza cennej skóry służącej do wyrobów galanteryjnych. W.b.j. występuje od cieśniny Malakka
wzdłuż wybrzeży Półwyspu Malajskiego, Sumatry, Jawy aż do wybrzeży Nowej Gwi-
wąż czulkowy (erpeton ten-taculatum) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Rośnie do długości 70 cm. Ma grzbiet szary, brązowy lub
oliwkowo-brązowy, z kilkoma wzdłużnymi, ciemnymi • pasmami. Szeroką, płaską głowę częściowo pokrywają małe tarczki. Tarczki brzuszne są
wybitnie wąskie. W.cz. charakteryzuje szczególny twór na końcu pyska pod otworami nosowymi:
znajdują się tu 2 ruchliwe, miękkie i pokryte małymi łu-
wąż indygo
Wąż czułkowy
sęczkami “czułki" długości od 6 do 7 mm. Są one skierowano ku nryndnwi i na boki.
W.cz. żyje w płytkich, śródlądowych i silnie zarośniętych roślinnością zbiornikach wodnych i prawdopodobnie “czul. ki" te, wyposażone w gęstą
sieć.^ nerwów i naczyń krwionośnych, stanowią narząd zmysłowy umożliwiający wężowi o-rientację oraz wyszukiwanie.!. wabienie zdobyczy w
mętnei, nieprzezroczystej wodzie. W.cz, ma jeszcze inną swoistą właściwość — bardzo rzadko linieje. W związku z tym całą powierzchnię jego
ciała, zwłaszcza grzbiet, porasta gruba warstwa zielonych, nitkowatych glonów, które znakomicie maskują go w wodzie. W.cz. żywi się rozmai-
tymi małymi zwierzętami wodnymi. Należy do węży jajoży" worodnych. Jego biologia jest mało znana. Występuje wyłącznie na Półwyspie
Indochiń-skim.
wąż Diony (Elaphe dione) gatunek gada z rodziny ->-wę- ;
żowatych. Rośnie do długości' l m. Ma grzbiet szary lub sza-robrązowy, marmurkowany, z 4 wzdłużnymi, ciemnymi, wąskimi pasmami, z
których 2 środkowe biegną aż do końca ogona. Brzuch jest ciemnoplami-sty. W.D. zamieszkuje różnorodne środowiska: lasy, stepy;
pustynie. W górach dochodzi do górnej granicy lasu. Pojawia się również w sąsiedztwie' zabudowań gospodarskich. Chę-;
tnie wchodzi zarówno do śródlądowych zbiorników wodnych, | jak i do wody morskiej. Zywii się głównie gryzoniami, rzadziej^ — ptakami i ich
jajami orazi rybami. Schwytaną zdobycz du-;
si splotami ciała, a następnie| martwą połyka. Samice skła-, dają od 5 do 16 jaj długości! ok. 5 cm. Świeżo wylęgłe mło-' de mierzą ok. 20 cm
długości.] W.D. w stanie podniecenia;
szybko wibruje końcem ogona,;
uderzając nim równocześnie o ziemię. Słychać wówczas charakterystyczny szelest podobny do dźwięku, jaki wydają
-»-grzechotnikowate swoją grzechotką. W.D. występuje od U-krainy po Daleki Wschód, aż po Syberię i środkową Azję. Spotyka się go także na
Kaukazie i Zakaukaziu.
wąż domowy afrykański (Bo-
aedon infernalis) — gatunek gada z rodziny -»-węży właściwych. Rośnie do długości l m. Ubarwienie ciała ma jednolicie ciemnobrązowe lub
ciemno-oliwkowe, głowę wydłużoną, wysmukły tułów i długi, cienki ogon. W.d.a. najczęściej spotyka się w mieszkaniach człowieka wśród
rozmaitych zakamarków, pod matami, wśród odpadków domowych, nawet w rynnach deszczowych. Żywi się głównie myszami, szczurami i
małymi ptakami. W.d.a. jest wężem niejadowitym, jajorod-nym. Tubylcy często hodują go w ptasich klatkach i tak obficie karmią, że w.d.m.
wskutek zgrubiałego tułowia nie może przecisnąć się między prętami klatki i uciec. W.d.a. występuje we wschodniej Afryce.
wąż Eskulapa (Elaphe longissi-ma) — gatunek gada z rodziny
->węży właściwych. Rośnie ć 3 długości ok. 2 m, przy czym samice są większe od samców. Jest jednym z największych węży europejskich. 2
boczne krawędzie wyraźnie odgraniczają u niego wypukły tułów od płaskiego brzucha. Ubarwienie grzbietu jest brązowe, pozbawione plam, u
niektórych okazów pokryte jasnym, siate-czkowym deseniem lub 4 wzdłużnymi, ciemnymi paskami. Za głową występują 2 jasne plamy, jednak
mniej wyraźnie niż u zaskrońców. Brzuch ma
barwę żółtą. Znane są też osobniki o jasnopomarańczowym grzbiecie i czerwonych źrenicach oczu oraz okazy melani-styczne, zupełnie czarne.
W.E. odbywa gody w kwietniu. Składa jaja w maju i czerwcu. Liczba jaj o wymiarach 3,5 do 5,5X2,5 cm waha się od 5 do 21 sztuk. Jaja składane
są do jam w próchnicznej ziemi, do stert opadłych liści, do wnętrza spróchniałych pni drzew itp. Pod koniec lata wylęgają się młode długości od
12 do 20 cm. Podobne są do młodych zaskrońców. W.E. jest aktywny za dnia i wybitnie ciepłolubny. Zamieszkuje tereny nasłonecznione, suche,
trawiaste lub porośnięte zaroślami albo liściastymi lasami. Żywi się głównie jaszczurkami i gryzoniami, a ponadto zjada małe węże, rzadziej —
jaja ptaków i pisklęta. Ofiarę chwyta paszczą i równocześnie owija ciałem, następnie dusi i martwą pożera. W poszukiwaniu zdobyczy lub w razie
niebezpieczeństwa wspina się na gałęzie drzew, w czym pomaga mu plastyczna brzuszna powierzchnia ciała, boczne krawędzie tułowia i bardzo
ruchliwy, chwytny ogon. W.E. jest gadem agresywnym, zajadle kąsającym, ukąszenia jego są jednak dla człowieka zupełnie nieszkodliwe. Żyje
na nizinach i w górach do 2000 m n.p.m. Występuje na południowych obszarach środkowej i wschodniej Europy, a także w Azji Mniejszej i w
zachodniej Azji. Północna granica zasięgu w.E. w Europie leży między 48° a 50°N. W Polsce w.E. występują jedynie na terenie Bieszczadów,
gdzie są rzadko spotykane i podlegają całkowitej o-chronie (Tabl. 11/5).
wąż indygo (Drymarchus co-rais) — gatunek gada z rodzi-
wąż jajożer
ny węży właściwych. Rośnie do długości 2,5 m. Ubarwienie ciała zarówno na grzbiecie, jak
Wąż todygo
i na brzuchu jest jednolicie ciemnoniebieskie (indygo), bez-plamiste. Tęczówki oczu są czarne. Głowa pokryta jest tarczkami o kształcie i
układzie typowym dla -»-węży właściwych. Łuski są gładkie, powierzchnia ciała silnie błyszcząca. Gatunek niejadowity, ja-jorodny o naziemnym
trybie życia. Żywi się różnymi drobnymi organizmami. Plemniki w.i. mogą przeżyć ok. cztery i pół lat w narządach rodnych samicy i zdolne są do
zapłodnienia jaj. W.i. występuje w Ameryce Północnej.
wąż jajożer (Dasypeltis scaber)
— gatunek gada z rodziny
-^-wężowatych. Rośnie do długości 80 cm. Należy do węży z grupy ->Aglypha, o silnie zredukowanym uzębieniu. U-barwienie grzbietu
brązowosza-re z czarnymi, poprzecznymi pręgami na bokach tułowia, u-łożonymi na przemian. Szparo-wate źrenice oczu ustawione są oionowo.
Wykazuje wysoką
specjalizację pokarmową, żywi. się bowiem wyłącznie jajami;
ptaków. Jaja te — często zna-. cznie większe od głowy węża — połykane są w całości, co jest możliwe dzięki ogromnej rozciągliwości pyska,
szyi i przełyku. Połykanie jaja jest, czynnością bardzo mozolną, na ogół jednak szybko przebiegającą, w czasie której w.j. po-;
maga sobie, przyciskając jajo otwartym pyskiem do podłoża;
lub owijając je splotem ciała, Skorupka jaja zostaje rozcięta dopiero w przełyku za porno-;' ca wnikających do jego środka ostrych, kostnych
wyrostków 24 pierwszych kręgów pokrytych rodzajem emalii. Wyrostki te (hypapophyzy) przypominają zęby i nazywane są też zębami
kręgowymi. Po rozkruszeniu jaja w czasie jego przesuwania się przez przełyk płynna zawartość dostaje się do żołądka, zatrzymane zaś w przełyku
szczątki skorupki, u-formowane w rodzaj wałka, zostają wkrótce wyplute. W.j.
Wąż jajożer
występują w centralnej i po---, łudniowej Afryce, gdzie są dość " pospolite.
wąż Kleopatry ->-kobra egipska ||
wąż koci (Telescopus fallax) —^ gatunek gada z rodziny -»-wę- •••^eSi żowatych. Rośnie do długości <j» l m. Należy do węży jadowi- 'J tych.
Jego rynienkowate zęby f jadowe, znacznie większe od';
pozostałych i zakrzywione ku,;;
wąż królewski
tyłowi, położone są głęboko w tylnej części szczęki. Między ostatnimi zębami chwytnymia zębami jadowymi występuje przerwa. Głowę
odgranicza od tułowia wyraźne zwężenie szyjne. Łuski są gładkie, a źrenice oczu — szparowate, pionowe. Grzbiet ma barwę szarobrązo-wą z 2
rzędami dużych, nieregularnych lub trójkątnych, ciemnobrązowych albo czarniawych plam. Tęczówki oczu są złocistożółte. W.k. zamieszkuje
głównie suche, kamieniste tereny porośnięte roślinnością stepową, a poza tym skaliste zbocza gór, a nawet ruiny opuszczonych domostw. W dzień
ukrywa się pod kamieniami, w szczelinach skalnych lub w norach gryzoni, natomiast aktywny staje się o zmierzchu i w nocy. Pożera głównie
jaszczurki, a prócz nich również myszy i małe ptaki, zwłaszcza pisklęta, które wyciąga z gniazd. Przed atakiem na ofiarę przybiera
charakterystyczną      postawę:
tylną część ciała zwija w ciasny krążek, a wyprostowany, przedni odcinek unosi w górę ukośnie do podłoża i w tej pozycji wykonuje nagły skok
w kierunku ofiary (od tego “kociego" sposobu polowania pochodzi nazwa węża). Po uchwyceniu paszczą, oplata zdobycz ciałem. Po złapaniu
jaszczurki śmierć jej następuje już po niecałej minucie, a to głównie wskutek działania jadu. Jednak dla człowieka i większych zwierząt jad W.k.
nie jest groźny ze względu na małą toksyczność. Samice w.k. składają jednorazowo po 7 do 8 jaj. W.k. występują na Półwyspie Bałkańskim oraz
w Azji Mniejszej (Syria, Irak, Iran).
wąż koralowy (Mźcrurus coral-linus) — gatunek gada z rodziny —^7rIrarlmPnilt7ał-łrr*^ T?rti?i-n^
do długości 50 cm. Należy do węży jadowitych z grupy _>.pro-teroglypha. Ma tułów koralo-woczerwony z wąskimi, czarnymi, biało
obrzeżonymi pierścieniami. Na czarnym tle głowy i ogona występują białe pierścienie. W.k. jest leniwy i niechętnie kąsa. Podrażniony zwija się w
kłębek, chowa głowę i wznosi do góry wijący się ogon, który prawdopodobnie ma udawać głowę. Żyje w lasach oraz na plantacjach, często w
pobliżu osiedli ludzkich. Prowadzi skryty, nocny tryb życia. Kryje się w ściółce leśnej, w ziemi, pod kamieniami, stertami opadłych liści itp. Żywi
się przede wszystkim małymi jaszczurkami, a prócz tego żabami i owadami. Jest ja-jorodny. Występuje w Amery-
Wąż koralowy
ce Południowej, na wschodnich obszarach Brazylii; na południe sięga do obszaru Mato Grosso.
wąż królewski (Lampropeltis triangulum dawniej L. doliata)
— gatunek gada z rodziny
-^wężowatych. Rośnie do długości 1,5 m. Ubarwienie grzbietu jasnoszare z brązowymi plamami. Osobniki młodociane są kolorowe, czerwone,
żółte, czarne. Również pokrewne gatunki są bardzo jaskrawo i kolorowo ubarwione. Tak np. meksykański w.k. (Lampropel-tis doliata nelsoni),
nazywany ze względu na swoje ubarwie-
wąż mangrowy
raiowym, ma jaskrawy, czerwony kolor tułowia oraz występujące w dużych odstępach
Wąż królewski
żółte, poprzeczne pierścienie, ciemnobrązowe obrzeżone. U-kład i wielkość tarczek na głowie w.k. są typowe dla rodziny -^wężowatych. Łuski
ma gładkie, nie wręgowane. W.k. nie jest wężem jadowitym. Żywi się przeważnie innymi wężami, poza tym gryzoniami i innymi małymi
kręgowcami. Ofiarę chwyta paszczą, następnie owija się wokół niej, dusi splotami ciała i w końcu po obezwładnieniu połyka. Schwytany ręką —
kąsa, jednak ukąszenia te są dla człowieka niegroźne. Na terenach występowania w.k. tamtejsza ludność nazywa go “wężem mlecznym", gdyż po-
sądza go o wypijanie mleka z wymion krów. Taki bezpodstawny i naiwny przesąd dotyczy również naszego ~>za-skrońca zwyczajnego. W.k. wy-
stępuje w północno-wschodnich rejonach Ameryki Północnej.
wąż mangrowy (Boiga dendro-płlila) — gatunek gada z rodzi-
—-_-—“4.““l,      -DnAnIn     rin
długości 2,5 m. Ma czarne lub ciemnoniebieskie matowe u-barwienie ciała. Jedynie tarczki wargowe, powierzchnia podgardzielowa oraz
położone -na bokach tułowia nieliczne, ;. poprzeczne paski mają jaskrawy, żółty kolor. W.m. charak- ;
teryzuje się wydłużoną głową, smukłym tułowiem i długim ;
ogonem. Eliptyczne źrenice ? oczu ustawione są pionowo. W.m. jest wężem jadowitym, ,f należącym do grupy Opistho- ;|;
glypha. Jego nieruchome zęby^ jadowe, opatrzone na przednich^ skrajach głębokimi, wzdłużny-<|| mi rynienkami, znajdują się wA tyle szczęki.
Ukąszenia w.m. s^SH dla człowieka niebezpieczne, a* nawet — jak podają niektóre | źródła — znane są przypadki g śmierci spowodowane jego
ja-'" dem. Prowadzi nocny i nadrzewny tryb życia, zamieszkuje zarośla mangrowe (stąd na-
Wąż mangrowy .
zwą). Żywi się rozmaitymi małymi kręgowcami, głównie ptakami. W.m. jest gatunkiem ja-jorodnym. Występuje na Mała-1 jach. Tubylcza
ludność nazywa || go “Ulaburong".               m

wąż Merrema (Xenodołł mer-remi) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Rośnie do długości 2 m. Ma głowę pokrytą dużymi, symetrycznie
u-łożonymi tarczkami. Równiej
ł-TiłAw rin"k-rvwa ia wv"iatkoW^
wąż morski dwubarwny
duże łuski. Ubarwienie grzbietu bywa zmienne, przeważnie z deseniem dużych, kolorowych plam. Zdarzają się osobniki zupełnie czarne.
Charakterystyczną cechą uzębienia w.M. jest występowanie w tyle szczęki kilku dużych zębów, które jednak nie są opatrzone rynienkami
(którymi u wężów jadowitych ścieka jad do rany). W.M. są grube, masywnie zbudowane. Podrażnione zachowują się podobnie jak niektóre węże
jadowite, mianowicie nadymają tułów i rozpłaszczają silnie głowę, a zwłaszcza szyję. Główny ich pokarm stanowią płazy. Dla człowieka nie są
groźne. Zamieszkują lasy i tereny pokryte zaroślami na terenie Ameryki Południowej.
wąż morski dwubarwny, pęz dwubarwny (Pelaroźs platurus)
— gatunek gada z rodziny
—^węży morskich. Rośnie do długości l m. Ma głowę płaską, pysk zaostrzony, tułów na całej długości bocznie spłaszczony, ogon wybitnie
wiosłowały. Jego grzbiet pokrywają małe, wydłużone, wieloboczne łuski, nie zachodzące na siebie da-chówkowato, lecz leżące obok siebie, na
brzuchu zaś brak jest poprzecznych tarcz, a zamiast nich występują łuski o podobnym kształcie i wielkości jak łuski grzbietowe. Całą zatem
powierzchnię ciała pokrywają jednakowe łuski. Ubarwienie grzbietu jest jednolite, ciemnobrązowe lub czarne, a boki tułowia i brzuch są
jaskrawożół-te. Granica między obydwoma barwami zaznacza się wyraźnie. Żółto ubarwiony ogon pokrywają duże, nieregularne, ciemnobrązowe
plamy. W.m.d. prowadzi ściśle wodny tryb życia i na ląd nigdy nie wychodzi. Jeśli przypadkowo znajdzie się na lądzie (np. wyrzucony przez
fale), porusza się wówczas z dużą trudnością z powodu braku tarcz brzusznych. Za to znakomicie pływa i nurkuje lub zwinięty w kłębek potrafi
biernie unosić się na powierzchni fal. Występuje nie tylko w przybrzeżnych strefach oceanów, ale również na pełnym morzu, często w odległości
setek kilometrów od najbliższego lądu. W.m.d. jest gatunkiem pelagicznym, skrajnie przystosowanym do życia w środowisku wodnym. Żywi się
wyłącznie rybami. Samice rodzą młode w liczbie kilku sztuk. Jad wm.d., zbliżony w działaniu do jadu kobry, jest dla człowieka bardzo niebez-
pieczny, znane są bowiem przypadki śmierci po ukąszeniu przez tego węża. W.m.d. występuje na ogromnych obszarach tropikalnej strefy ocea-
nów, przy czym areał jego występowania jest większy od zasięgu wszystkich innych gatunków węży morskich. Obszar ten obejmuje Ocean
Indyjski oraz Ocean Spokojny aż do zachodnich wybrzeży Ameryk po brzegi północnego Meksyku (na północy) i Peru (na południu). Najdalej na
północ wysunięte
Wąż morski dwubarwny
granice areał-i występowania w.m.d. leżą na Morzu Japońskim, a n." południu sięgają do
wąż morski paskowany
Przylądka Dobrej Nadziei. W Atlantyku w.m.d. nie występuje.
wąż morski paskowany (Hy-drophis fasciatus) — gatunek gada z rodziny ->węży morskich. Długość jego ciała nie przekracza 2
m. Podobnie jak inne gatunki z rodzaju Hydro-phis, w.m.p. ma małą, wydłużoną głowę, cienką i długą szyję, cienki przedni
odcinek tułowia oraz nieproporcjonalnie grubą pozostałą resztę tułowia i o-gon, 4 do 5 razy grubszą od przedniej części ciała.
Ubarwienie przodu ciała jest ciemnoszare lub czarne, z żółtymi plamami na bokach, tylna część ciała — szarożółta z ciemnymi
rombowymi plamami. Żywi się rybami; na ląd nie wychodzi. W.m.p. wytwarza silny i niebezpieczny dla człowieka jad.
Występuje w Oceanie Indyjskim oraz w morzach otaczających wyspy Archipelagu Ma-lajskiego, Filipiny i północną Australię.
wąż morski prążkowany (La-ticauda laticauda) — gatunek gada z rodziny ->węży morskich. Rośnie do długości l m. Jego
rynienkowate zęby jado-
Wąż morski prążkowany
we osadzone są nieruchomo na przedzie szczęki (.->Proterogly-rha}. Tylna część tułowia, a
zwłaszcza ogon, są silnie boczs-^ nie spłaszczone, przy czym off gon jest znacznie wyższy Oldłs reszty ciała i pełni funkcj^J^
płetwy ogonowej. Łuski grzbie-lf tu zachodzą na siebie dachowa kowato, na brzuchu zaś występ pują poprzecznie ułożone
tarcasdg brzuszne. Ta ostatnia właścfefi wość umożliwia w.m.p. poru;|& szanie się na lądzie. Ubarwien^lj grzbietu jest
jasnobłękitne lutlll sine, z szerokimi, ciemnobrą-s&j,
zowymi, poprzecznymi pręga-t-s, mi. Boki tułowia i brzucha ma?;;i§ ją barwę złocistożółtą lub szafir rożółtawą. W.m.p. żyje w
przy«| brzeżnych strefach mórz, rów^l nież w rejonie przyboju. Ody brzegów zbytnio się nie oddala często natomiast wychodzi n^
ląd, gdzie samice składają jajjfcii Żywi się głównie rybami. Jattsg tego węża, zawierający neur(y|| toksyny, jest niebezpieczny
dlifct człowieka. W.m.p. należy dyS węży pospolitych. Szczególnie licznie pojawia się w rejonifel swego zasięgu wśród przyda
brzeżnych raf koralowych. Za-H mieszkuje wschodnie obszary^ Oceanu Indyjskiego oraz za-'| chodnią część Oceanu Spokoj-4
nego.
wąż morski wielki (Laticauda semifasciata) — gatunek gada'| z rodziny ->-węży morskich. Ro^i śnie do długości 2 m. Grubości?
jego tułowia w przekroju wy-| nosi ok. 7,5 cm. Ma grzbietó brązowy z poprzecznymi prę-| gami, na przemian szerokimi|
ciemnymi, oraz wąskimi, jas-^ nymi. Długi, silnie bocznie spła-t szczony i wysoki ogon jest naj końcu szeroko zaokrąglony.,
W.m.w. żywi się rybami. Sami-| ce składają jaja na lądzie. Skó^, ra i mięso w.m.w. są cennymin surowcami          przemysłowymi,
Skóra służy do wyrobu przed-*;
miotów galanteryjnych, a bar-'1 dzo smaczne mięso przerabiS^B)
237
wąż tygrysi
się na konserwy lub bywa powszechnie spożywane przez tubylców w stanie pieczonym na patyczkach bambusowych. W.m.w.
poławia się kilkadziesiąt tysięcy sztuk rocznie i dostarcza głównie na rynki japońskie. W.m.w. zasiedla cały zachodni obszar
Oceanu Spokojnego, od wysp Riukiu na północy od wysp Samoa na południu. Masowo występuje w przybrzeżnych wodach
Filipin.
wąż ostraglowy (Oxybelis ful-gidus) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Rośnie do długości 1,5 m. Ma wybitnie cienkie
ciało, zwłaszcza w przednim odcinku, silnie wydłużoną głowę z okrągłymi źrenicami oczu oraz pysk zakończony długim,
cienkim, ostrym szpicem. Ubarwienie jego grzbietu jest jaskrawozielone, a boków tułowia — żółte. W.o. żyje na drzewach w
gęstwinie tropikalnej puszczy, gdzie dzięki ubarwieniu ochronnemu oraz postaci upodobniającej go do długiej, cienkiej
liany jest niedostrzegalny. Prowadzi dzienny tryb życia. Żywi się nadrzewnymi płazami, jaszczurkami i owadami. Jest
ży-worodny. Występuje w Ameryce Środkowej i Południowej, od Meksyku do Argentyny.
wąż psioglowy (Corallus cani-nus) — gatunek gada z rodziny -9-dusicieli. Niektóre okazy osiągają długość 4 m, lecz najczęściej
spotyka się osobniki o długości dwumetrowej. W.p. ma szeroki, wydłużony pysk oraz wyjątkowo duże i mocne przednie zęby.
Szparowate źrenice oczu ustawione są pionowo. Ubarwienie grzbietu ma charakter ochronny — jest jasnozielone z poprzecznymi,
regularnie ułożonymi, wąskimi, żółtymi paskami. W.p. żyją w
głębi tropikalnej puszczy w pobliżu rzek i prowadzą głównie nadrzewny, a przy tym
Wąż psiogłowy
skryty tryb życia. Mają one zwyczaj (zwłaszcza mniejsze osobniki) zaczepione ogonem o gałąź zwisać w dół i w tej pozycji
czatować na zdobycz. Gdy schodzą na ziemię, co zdarza się rzadko, wówczas pełzają z uniesioną w górę głową, przy każdej
jednak nadarzającej się sposobności wspinają się na drzewa. W.p. żywią się głównie ptakami, które chwytają siedzące w
koronach drzew lub wybierają z gniazd. Występują na terenie Ameryki Południowej, w Brazylii i Gujanie.
wąż tygrysi (Notechis scutatus)
— gatunek gada z rodziny
-»-zdradnicowatych. Rośnie do długości 2 m. Ma grzbiet jas-krawożółtozielony z poprzecznymi, ciemnobrązowymi pręgami,
tworzącymi deseń podobny jak u tygrysa. Samice tego gatunku wykazują niezwykłą płodność, gdyż mogą urodzić w jednym
miocie do 109 sztuk, średnio 30 w pełni rozwiniętych młodych. W.t. podrażniony zachowuje się jak kobra, tzn. unosi przednią
część ciała w górę. Należy do bardzo jadowitych węży, powodujących wiele śmiertelnych ukąszeń.
wąż ziemny
Występuje na dużych obszarach Australii i na Tasmanii.
wąż ziemny (Xełiopeltźs uni-color) — gatunek gada z rodziny węży ziemnych (,Xenopelti-dae). Jedyny przedstawiciel tego rodzaju. Rośnie do
długości l m. Ubarwienie grzbietu jednolicie rbązowe lub czarne. W świetle słonecznym powierzchnia ciała pełzającego w.z. mieni się różnymi
barwami, niebieskimi, zielonymi, czerwonymi, purpurowymi, w związku z czym niektórzy autorzy nazywają w.z. tęczowym. W budowie ciała
w.z. wykazuje zarówno cechy pierwotne, jak i progresywne. Do pierwszych należy obecność 2 dobrze wykształconych, nierównej wielkości płuc
oraz obecność uzębionej kości międzyszczękowej. do drugich — występowanie na grzbietowej powierzchni głowy i na brzusznej powierzchni tu-
łowia dużych tarczek, następnie występowanie podwójnego rzędu tarczek podogonowych, bardzo luźno względnie ruchomo ze boba połączonych
kości żuchwy, wreszcie występowanie licznych zębów na kościach zębowych. Te ostatnie, podobnie jak u wszystkich węży, zmuszają w.z. do
połykania pokarmu w całości. Żywią się innymi wężami, żabami, małymi ptakami i gryzoniami. W.z. prowadzą nocny tryb życia, dzień spędzają
ukryte pod zwalonymi pniami drzew, kamieniami itp. Spotyka się je na polach ryżowych, w ogrodach, często w pobliżu budynków mieszkalnych.
Nieznany jest sposób rozmnażania się w.z. Blisko spokrewnione gatunki z innych rodzajów są jajożywo-rodne. Rodzina w.z. obejmuje 2 rodzaje,
z tego rodzaj Xeno-peltis występujący w południo-wn-wsphndmei Azii. w Indiach,
drugi rodzaj Loxocemus, o wątpliwej przynależności systema- » tycznej do rodziny w.z., występuje w Ameryce Środkowej, w południowym
Meksyku.        '
wąż żartoczny (Pituopbźs cate- ^ nifer) — gatunek gada z ro- ^ dziny -^.wężowatych. Rośnie do ^ długości 1,5 m. Ubarwienie w grzbietu ma
jasnoszare z dużymi, ciemnymi, poprzecznie wydłużonymi plamami, boki tułowia pokryte są rzędem wąskich, pionowych plam, u" • łożonych
między plamami grzbietowymi. Tarczka dziobowa jest silnie powiększona i zakrzywiona do góry. Na na-? głośni w.z. posiada fałd, który .
drgając przy wydechu powie-. trza powoduje wydawanie swo-g Łstego dźwięku. Poza tym w.z.':
bardzo głośno syczy. W.z. jest' wyjątkowo żarłocznym dra-r pieżnikiem. Pożera wszelkiego;
rodzaju zwierzęta, które tylko. potrafi połknąć, poza tym zja--da ptasie jaja razem ze skorupkami, które trawi. W poszukiwaniu żeru wpełza do
rozmaitych nor i pożera wszelkie napotkane w nich zwierzęta. W żołądku przeszło metrowej długości w.z. znajdowało się 35 myszy, w żołądku
innego w.z. stwierdzono 4 jaja ptaka, 4 pisklęta i 4 opierzone. ptaki wróblowate. W.z. jest gatunkiem jajorodnym, okres wylęgu jaj wynosi
64—77 dni. W.z. występuje w Ameryce Północnej i Środkowej.
węgorz z Konga -»-amfiuma.
węże (Serperetes) — podrząd gadów z rzędu —>-łuskosk6* rych. Mają silnie wyspecjali-^ zowaną budowę, którą cechuje wydłużone ciało,
pozbawiona zupełnie kończyn. U nielicznyd gatunków występują szczał' kowe tylne odnóża w postać
239
węże
krótkich kikutów, widocznych w okolicy otworu kloakalnego. Kręgosłup składa się z podobnych do siebie kręgów, których liczba u różnych
gatunków w. waha się od 141 do 450, w tym kręgów ogonowych — od kilkunastu do ponad 100. Zebra połączone są ruchomo z kręgosłupem za
pomocą wiązadeł. Brak mostka oraz szkieletu pasa barkowego i miednicowego. W czaszce brak łuków skroniowych i spojenia żuchwowego.
Kości trzewioczaszki, zwłaszcza łuskowa i kwadratowa, połączone są ruchomo. Zespół tych luźno ze sobą połączonych kości powoduje dużą
ruchliwość i rozciąganie paszczy, co umożliwia połykanie w całości ofiary, często znacznej wielkości, a nie pozwala na miażdżenie pokarmu.
Zdobywanie i połykanie zdobyczy ułatwiają liczne, ku tyłowi zakrzywione zęby chwytne, osadzone na kościach szczęki, żuchwy oraz na kościach
pod-niebiennych i skrzydłowych. U w. jadowitych prócz zębów chwytnych występują znacznie od nich większe zęby jadowe, opatrzone
rynienkami lub kanalikami, którymi jad zostaje wstrzyknięty do ciała ukąszonej ofiary. Narządem dotyku współpracującym z narządem węchu
jest długi, cienki i rozwidlony na końcu język, narządem węchu — -»-narząd Ja-cobsona. -^-Narząd słuchu jest zredukowany, brak bowiem
otworów słuchowych, błony bębenkowej, ucha środkowego i trąbki Eustachiusza, w związku z czym w. są głuche. Prawdopodobnie reagują
jednak na drgania podłoża. W. nie mają ruchomych powiek. Oczy ich Pokrywają tzw. okulary stanowiące przezroczystą błonę, będącą
wytworem naskórka, która bywa zrzucana w
czasie linienia razem z naskórkiem, leżącym na całej powierzchni ciała. Prócz w. okulary posiadają jeszcze niektóre -^-jaszczurki właściwe oraz
wyjątkowo 2 gat. żółwi (np. -s-żółw długoszyjny). Na głowie w. znajdują się duże, rogowe tarczki o regularnych kształtach, na grzbiecie tułowia
— da-chówkowato ułożone łuski, a na brzuchu występuje pojedynczy rząd poprzecznie wydłużonych tarczek. Narządy wewnętrzne, jak np.
wątroba, jądra, jajniki, nerki, są silnie wydłużone, położone niesymetrycznie (lewostronne przesunięte są ku tyłowi ciała). Głównym narządem
oddechowym jest prawe płuco, lewe jest zmarniałe, a u niektórych brak go zupełnie. Pęcherz moczowy nie występuje. Podwójny narząd
kopulacyjny u różnych gatunków wykazuje rozmaitą budowę zewnętrzną, co jest cechą gatunkową. W. są jajo-rodne, jajożyworodne lub
ży-worodne. Liczba składanych jaj waha się od 2 (u gatunków małych) do ok. 100 (u dużych). Większość w. przystosowana jest do życia na
lądzie (formy nadrzewne, naziemne i podziemne, te ostatnie wyspecjalizowane do rycia chodników w ziemi). Nieliczne gatunki należące do w.
morskich prowadzą ściśle wodny tryb życia i nigdy nie opuszczają środowiska wodnego. Wszystkie w. są mięsożerne, duże zaś gatunki to groźne
drapieżniki. W. należą do rzędu gadów znajdującego się obecnie w rozkwicie. Są szeroko rozprzestrzenione i zajmują wszystkie środowiska
ekologiczne z wyjątkiem obszarów wiecznych śniegów i piętra turniowego. Granica północnego zasięgu niektórych gatunków zbliża się do kręgu
polarnego. Brak w. w Tria n d ii i na Nniwpi
węże brodawkowate
Zelandii. Większość w. żyje w regionach tropikalnych i subtropikalnych, głównie Starego Świata. Podrząd obejmuje 9 rodzin i około 2700
gatunków.
241
węże nitkowate
brzeży Indii, Cejlonu, północnej Australii, aż do Wysp Salomo-.-si;
na.                                                 ••""
węże brodawkowate (Accro-
chordidae) — rodzina gadów z podrzędu -*-węży. Posiadają wiele właściwości -»-węży morskich. Ciało ich — w tym głowę i brzuch —
pokrywają małe okrągławe łuski, nie zachodzące na siebie dachówkowato, lecz ułożone obok siebie rzędami. Łuski brzuszne są mniejsze od
grzbietowych. Podobnie jak u węży morskich, u w.b. występuje również na środku strony brzusznej rodzaj szwu biegnącego od gardzieli aż do
otworu kloakalnego. Szew ten utworzony jest z 2 lub 3 rzędów łusek. Wszystkie łuski na swojej zewnętrznej powierzchni mają małe,
zrogo-waciałe guzki, wskutek czego skóra jest szorstka i brodaw-kowata. Głowa i brzuch pozbawione są tarczek. Luźne przytwierdzenie skóry do
mięśni tułowia powoduje tworzenie się fałdów skórnych. W.b. mają krótki ogon, na przekroju okrągły; prowadzą wodny tryb życia, przebywają
w przybrzeżnych strefach południowych mórz, w lagunach, a zwłaszcza w słabo zasolonych wodach ujść rzecznych. W wodzie pływają powoli i
ociężale, często też godzinami leżą nieruchomo na dnie bez oddychania powietrzem atmosferycznym. Na ląd nie wychodzą, pozostawione zaś na
nim są zupełnie bezradne, gdyż nie potrafią się poruszać. Żywią się głównie rybami. Są jajo-żyworodne. Rodzina w.b. obejmuje obecnie l rodzaj
(Acro-chordus), z trzema gatunkami.
węże karłowate (Calamaria) —,j rodzaj gadów z rodziny ->-wę—..;1 ży właściwych. Największe gar | tunki osiągają długość ciała doJJ 45 cm
(Calamaria uniformis^.^ Są to węże silnie wyspecjalizo"*;;
wane, przystosowane do ryja-.'| cego i podziemnego trybu ży,-*5| cia. Charakteryzują się małą“| krótką głową, słabo odgrani-lj czoną od
wałkowatego tułowia, j krótkim ogonem i małymi o-| czarni. Liczba tarczek głowo~| wych jest zredukowana, zat^ pozostałe są częściowo
zrośni^^l te. W.k. zamieszkują wilgotaeJB| tropikalne lasy, gdzie w mięk-j" kiej glebie ryją chodniki. 2y*| wią się głównie dżdżownicami," są
jajorodne. W.k. należą etófj węży niejadowitych (grupsfci Aglypha). Rodzaj w.k. obejmu«3 je ok. 77 gatunków, z którycif 7 występuje w
południowca^
—wschodniej Azji, ok. 70 zaś •«pH Indonezji i na Filipinach.       'St
węże morskie (Hydrophiidaeflft
— rodzina gadów z podrzędnej
—•węży. Wszystkie są przysto"^ sowane do życia w środowiska!"— wodnym, co manifestuje ślij m.in. bocznym spłaszczenie»q tylnego odcinka
tułowia, silnia spłaszczonym i wysokim ogo| nem, pełniącym rolę pionowa ustawionej płetwy ogonowe! małymi nozdrzami, zdolny* do
zamykania się pod woi brakiem uchyłka w krawę szczęki do wysuwania jeżył a na brzuchu brakiem (na ogi poprzecznych tarczek. Zamii tych
ostatnich, podobnie ł na całej powierzchni ciała, w stępują małe łuski, nie naki dające się na siebie i pokri cienkim naskórkiem, umożE wiającym
dyfuzję gazów (f i Pn“l w oddychaniu w.l
bierze głównie udział płuco oraz silnie unaczyniona błona śluzowa jamy gębowej. Dzięki tym właściwościom w.m. znakomicie pływają i
długotrwale nurkują. Brak (u większości w.m.) normalnie wykształconych tarczek brzusznych nie pozwala im na sprawne poruszanie się po ziemi
i w związku z tym nigdy wody nie opuszczają, wyrzucone zaś sztormowymi falami na ląd wkrótce giną. Przystosowanie do ściśle wodnego trybu
życia stanowi też występująca u wielu gatunków żyworodność, przy czym z reguły liczba młodych rodzonych w l miocie jest niewielka (od 2 do 6
sztuk), ale w zamian za to są one wyjątkowo duże, gdyż przeciętnie osiągają 1/3 lub nawet połowę długości matki. Gatunki jajorodne wychodzą
na ląd tylko w celu złożenia jaj i u tych węży występują poprzeczne tarczki brzuszne. Długość ciała w.m. waha się na ogół w granicach od 0,5 do l
m, a tylko nieliczne gatunki rosną do długości ok. 2,5 m. Wszystkie w.m. mają rynienkowate zęby jadowe, nieruchomo osadzone na przedzie
szczęki (-^Proteroglypha). Jad w.m., zawierający znaczne ilości neu-rotoksyn, jest kilkakrotnie silniejszy od jadu —-kobry indyjskiej. Ukąszona
ryba, nawet tak wytrzymała jak węgorz lub murena, zostaje natychmiast porażona. Dla człowieka jad niektórych w.m. jest również niebezpieczny.
Wśród rybaków zamieszkujących Malaje i Filipiny, do których sieci przypadkowo wpadają w.m., śmiertelne pokąsania przez te węże nie należą
do rzadkości. Śmierć następuje po upływie 4 do 10 godzin w wyniku porażenia o-środków oddechowych i zatrzymania akcji serca. Według in-
nych źródeł śmiertelność wśród
ludzi pokąsanych przez w.m., a zwłaszcza przez Enhydrina schistosa, wynosi ok. 10%. W.m. są aktywne w dzień. Żywią się głównie rybami,
zwłaszcza węgorzami. Mięso niektórych gatunków w.m. jest jadalne i wysoko cenione (szczególnie w Japonii), w związku z czym węże te są
przedmiotem masowych odłowów. Poza człowiekiem przetrzebiają je rekiny, a wiele z nich ginie wyrzuconych na ląd w czasie sztormów. W.m.
żyją wyłącznie w tropikalnych obszarach Oceanu Spokojnego i Oceanu Indyjskiego. Występują masowo w literalnym pasie południowych wy-
brzeży Indii, w rejonie Australii i wysp Archipelagu Malaj-skiego. Szczególnie chętnie przebywają wśród raf koralowych. Nieliczne gatunki są
słodkowodne. Rodzina w.m. o-bejmuje 16 rodzajów i ok. 50 gatunków.
węże nitkowate (Leptotyphlo-pidae) — rodzina gadów z podrzędu —-węży. Największy gatunek dorasta do 38 cm, najmniejszy mierzy 10 cm.
Ubarwienie grzbietu brązowoszare, jednolite lub z kilkoma wzdłużnymi, ciemnymi paskami. Cienkie, nitkowate, cylindrycznej budowy ciało
pokrywają jednakowej wielkości małe łuski, głowę zaś — większe tarczki. W szkielecie obecne są jeszcze:
szczątkowy pas miednicowy nie połączony z kręgosłupem oraz szczątkowe kości udowe, umiejscowione po obu bokach kloakalnego odcinka
przewodu pokarmowego. Oczy nie posiadają “okularów". Ogólnie biorąc, w.n. wyglądem zewnętrznym podobne są do —ślepuchowa-tych,
natomiast różnią się od nich niektórymi cechami budowy wewnętrznej. Tak np. szczęka górna jest bezzębna,
węże ryjące
wężowate
żuchwa zaś opatrzona kilkoma parami stosunkowo dużych i mocnych zębów osadzonych w przedniej jej części, odmienny jest układ tarcz na
głowie, wreszcie ogon mają proporcjonalnie dłuższy. Podobnie jak
—9-ślepuchowate, w.n. prowadzą podziemny tryb życia, ryjąc w ziemi korytarze. O zmierzchu wypełzają na powierzchnię ziemi i polują głownie
na termity i mrówki oraz na małe larwy owadów. Z zapadnięciem nocy z powrotem chowają się da ziemi. W.n. są jajorodne, samica składa —
średnio biorąc
— 4 jaja, często w gniazdach termitów. Rodzina obejmuje 2 rodzaje: Leptotyphlops i Rhi-noleptus, w tym około 50 gatunków. Większość z nich
występuje w Afryce i na Półwyspie Arabskim, reszta gatunków żyje w tropikalnej strefie Ameryki od płd. obszarów Stanów Zjednoczonych po
Argentynę, oraz w południowo-
—zachodniej Azji. Nie występują w pozostałych regionach Azji i w Australii.
węże ryjące (Aniliidae) — rodzina gadów z podrzędu —^węży. Do w.r. należą małe (do 90 eto), prymitywnej budowy i niejadowite gatunki, o
wybitnie wałkowatym tułowiu, małej głowie i krótkim ogonie. Pokryte są gładkimi łuskami, przy czym brzuszne są większe od grzbietowych. W
szkielecie w.r. znajdują się jeszcze szczątki pasa miednicowego, zaś po obu bokach szczeliny kioakalnej — podobnie jak u -9-dusicieli —
zauważyć można szczątki tylnych kończyn w postaci tzw. pazurów odbytowych. W.r. prowadzą ziemny tryb życia, ryjąc w miękkiej ziemi
korytarze. Żywią się małymi płazami, jaszczurkami i wężami. Wszystkie w.r. są gatunkami jajoży-
worodnymi. Rodzina w.r. obejmuje 3 rodzaje i ok. 9 gatun- , ków. Przedstawiciele rodzin S| występują na różnych konty- s nentach, mianowicie
Amtźiis w S północnych regionach Ameryki ^ Północnej, Cylindrophis w po- ;
łudniowo-wschodniej Azji oraz • Anomochilus na Sumatrze. ^
węże ślimakowe (Dźpsas) —ro- ''''', dzaj gadów z rodziny -^wężyJ właściwych. Większość gatun- i ków osiąga długość ciała 40—• .i —70 cm,
największe mierzą | 80 cm. Posiadają dużą, niepro- ;
porcjonalnie szeroką, maczugo- J watą głowę z dużymi oczami .| oraz smukły, cienki i nieco bo- | cznie spłaszczony tułów. Łuski:;;
podgardzielowe są częściowo.! zrośnięte ze sobą, skutkiem tego .;
dno jamy gębowej zostaje '' wzmocnione. W odróżnieniu od • wszystkich innych węży właś- } ciwych, w.ś. mają zredukowane ^ prawe płuco, a
nie lewe. Szczególną jednak cechą przystosowawczą w.ś. są silnie wydłu- . żonę przednie zęby żuchwy, ;
które umożliwiają im zdoby- | wanie swoistego pokarmu, mia- ;
nowicie ślimaków. W.ś. po na- , potkaniu ślimaka nie połyka go w całości, lecz wsuwa ko- . nieć pyska do otworu w muszli, wbija przednie zęby
żuchwy w ciało ślimaka i odpowiednimi ruchami głowy wydobywa go z muszli. W.ś. muszli nie trawi. W.ś. są monofagami, < gdyż żywią się
wyłącznie śli- ;
makami; prowadzą naziemny.] tryb życia, są jajorodne i nie- :| jadowite. Rodzaj obejmuje ok. 'j 32 gatunki. Występują one w :| podzwrotnikowej
strefie Ame- e ryki Południowej,               j
węże tarczoogonowe (Uropeiti-1 dae) — rodzina gadów z pod-j rzędu ->węży. Osiągają długośĆJ 60 cm, większość jednak gatun-| ków nie
przekracza 30 cm. Ną|
końcu pyska małej, masywnej głowy widoczna jest silnie rozwinięta i klinowo zakończona tarczka dziobowa umożliwiająca drążenie korytarzy w
ziemi. Sztywny, okrągły na przekroju tułów pokrywają średniej wielkości łuski, nieco większe na brzuchu niż na grzbiecie. Ogon mają krótki,
tępo zakończony, jakby ucięty. Koniec jego przykrywa swoista, silnie rozwinięta, szeroka i pokryta kolcami łuska, tworząca rodzaj tarczy. U
niektórych gatunków łuska ta jest wyjątkowo duża i otacza prawie połowę ogona. Prawdopodobnie pełni ona podobną rolę jak kolec na końcu
ogona u —^ślepuchowatych, tzn. umożliwia posuwanie, się do przodu wężowi ryjącemu podziemny korytarz. Może też zasłaniać jak tarczą
wejście do takiego korytarza, w którym w.t. się znajduje. Wszystkie w.t. posiadają resztki pasa miednicowego, brak natomiast “pazurów
odbytowych". U większości gatunków oczy z okrągłymi źrenicami są silnie uwstecznione, małe i osłonięte “okularami". Mimo ryjącego,
podziemnego trybu życia, w.t. są kolorowo ubarwione. Ciało ich jest błyszczące, mogą być czerwone, pomarańczowe, żółte, a także czarne.
Podobnie jak większość małych węży, w.t żywią się dżdżownicami oraz miękkimi larwami owadów. Poruszają się powoli, dla człowieka są
zupełnie nieszkodliwe. Wszystkie w.t. są jajożyworodne, jednorazowo rodzą od 2 do 10 młodych. Zamieszkują górskie, wilgotne tereny. Rodzina
w.t. obejmuje 7 rodzajów i 45 gatunków, najliczniejszy w gatunki jest rodzaj Silybura, o-becnie rozczłonkowany na rodzaje Piectrurus, Uropeltis i
Rhinophis. W.t. występują w
południowych Indiach i na Cejlonie.
węże właściwe —-wężowate.
wężogłówka           australijska
->-żółw długoszyjny.
wężowate, węże właściwe (Co-lubridae) — rodzina gadów z podrzędu —i-węży. Należą do nich gatunki typowe, które charakteryzuje m.in.
obecność 9 dużych, symetrycznie ułożonych tarcz na grzbietowej powierzchni głowy, duża liczba (przeszło 100) zębów chwytnych oraz
stosunkowo długi ogon, słabo wyodrębniony od tułowia. U gatunków dziennych źrenice oczu są okrągłe, a u gatunków nocnych — szparo-wate i
ustawione przeważnie pionowo. Rodzina w. obejmuje zarówno węże niejadowite, jak i jadowite. Pierwsze z nich nie mają gruczołów i zębów
jadowych, tylko zęby chwytne, małe, podobnej wielkości. U gatunków jadowitych występują gruczoły jadowe i zęby jadowe osadzone
nieruchomo na kościach szczęki, często większe od pozostałych zębów (chwytnych). Zęby jadowe o-patrzone są rynienkami (nie kanalikami). U
jednych gatunków znajdują się one na przo-dzie szczęki, u innych — w tyle szczęki. Te ostatnie gatunki węży jadowitych są dla większych
zwierząt i dla człowieka mniej groźne, gdyż ich zęby jadowe, schowane głęboko w jamie gębowej, tylko w wyjątkowych okolicznościach mogą
spowodować ukąszenie. W. prowadzą rozmaity tryb życia — naziemny, podziemny, wodny i nadrzewny. Na pokarm ich składają się rozmaite
zwierzęta bezkręgowe i kręgowe. Nieliczne w. są monofagami. Odżywiają się tylko niektórymi
wężowiec beznogi
organizmami, np. innymi wężami, lub jajami ptaków. Większość gatunków w. składa jaja, a pozostałe znamionuje jajożyworodność. W. są
gadami ciepłolubnymi i w związku z tym zamieszkują głównie strefy tropikalne i subtropikalne. Długość ciała gatunków w obrębie rodziny waha
się w dużych granicach od 23 cm (TantUla gracilis) do ok. 3,7 m (malajski rodzaj Zaocys). Stanowią rodzinę obejmującą ponad 60% wszystkich
współcześnie żyjących węży świata należących do 5 podrodzin: Acro-chordinae, Colubrinae, Boi-ginae, Dasypeltinae, Dipsadi-nae. Występują
na wszystkich większych kontynentach — w Europie, Azji, Afryce, w obu Amerykach i w Australii, brak ich zupełnie w Irlandii.
wężowiec beznogi (Ophiomorus punctatissimus) — gatunek gada z rodziny —scynków. Rośnie do długości 15 cm. Ma zupełnie zredukowane
kończyny. Jego grzbiet jest szarożółty, jasnobrązowy lub miedziano-brązowy, z rzędami ciemnych punktów i kresek, żyje na terenach o pulchnej,
sypkiej glebie, w której ryje chodniki lub kryje się pod kamieniami. Żywi się dżdżownicami. Jego biologia jest słabo poznana. Występuje
nielicznie w południowej Europie, w Grecji na Peloponezie.
wężowiec krótkonogi (Ophiomorus brevipes) — gatunek gada z rodziny —scynków. Rośnie do długości 12 cm. Jego grzbiet ma ubarwienie
słomkowożółte lub brązowe. Wzdłuż grzbietu biegną 2 ciemnobrązowe paski. Boki ciała są brunatne. W.k. posiada 2 pary małych kończyn, z
których tylne, dłuższe, mają po 3 palce, a przednie,
krótsze — po 4 palce. Żyje na suchych, częściowo kamienic. stych terenach. Prowadzi nocny"S, tryb życia. Występuje w po- "S;
łudniowo-zachodniej Azji — w a! Iranie i Afganistanie.          '%
worki głosowe —rezonatory. ^
'   !'^
wylinka, linka — zrogowaciała 'Ł warstwa martwych komórek ^ naskórka, zrzucana okresowo w A postaci cienkiej i przezroczy-1 stej błonki z
całej powierzchni ciała płazów i gadów. W. utworzona jest z l lub rzadziej 2 zewnętrznych warstw komórek naskórka. U —salamandrowa-tych,
—padalcowatych i —węży w. zrzucana jest w postaci jednolitego płaszcza, mającego dokładną formę powierzchni ciała tych zwierząt. W w.
sala-mandrowatych znajduje siQ 6 otworów odpowiadających: otworowi gębowemu. 2 otworom nosowym, 2 otworom ocznym i otworowi
kloakalnemu. U węży w. ma tylko 4 otwory odpowiadające: otworowi gębowemu, 2 otworom nosowym oraz otworowi kloakalnemu, natomiast
brak w niej otworów ocznych, gdyż razem z w. zostaje zrzucona warstwa zrogo-waciałego naskórka, pokrywająca również przezroczyste ^
zrośnięte powieki, tzw. okulary. U -upłazów ogoniastych, padal-ców i węży linienie rozpoczyna się pęknięciem w. na krawędzi szczęk, a
następnie w. zsuwana jest ku tyłowi ciała. Osobniki liniejące pomagają sobie w zrzucaniu w. energicznymi, skierowanymi na boki, -wahadłowymi
ruchami ciała. Traszki i salamandry ponadto ściągają w. pyskiem, a padalce i węże ocierają się o twarde pędy roślin lub przeciskają się między
kamieniami, zaczepiając w. o te przedmioty. U —-płazów bez-ogonowych linienie rozpoczy-
zaskronicc rybolów
na się pęknięciem w. na grzbiecie, wskutek czego nie tworzy ona jednolitego płaszcza, zrzucanie zaś w. następuje od tyłu ciała ku przodowi i
kończy się na krawędziach szczęk. Liniejące płazy zjadają w., co u żab, ropuch i innych płazów bez-ogonowych stanowi dodatkową i wydatną
pomoc w usuwaniu jej z powierzchni ciała. U —-jaszczurek opatrzonych kończynami w. zrzucana jest nierównomiernie, w postaci różnej
wielkości płatów zrogowaciałe-go naskórka. Niektóre jaszczurki, np. —gekkony, w. zjadają. —Żółwie w ogóle nie linieją. U wielu gatunków
płazów i gadów, a zwłaszcza u jaszczurek, w naskórku znajdują się liczne czarne komórki barwnikowe, czyli melanofory epidermalne, których
skupienia tworzą charakterystyczną dla gatunku plamistość. Kształt i wielkość tych plam pochodzenia mela-noforowego zachowują się do-
kładnie w zrzuconej w. U węży cała w. po jej wygładzeniu jest znacznie dłuższa od osobnika, który ją zrzucił, łuski bowiem węża zachodzą na
siebie dachówkowato, natomiast w. tworzy jednolicie gładką powierzchnię. Na podstawie w. nie można zatem ściśle określić długości węża. W
miejscu zrzuconej warstwy komórek w postaci w., u podstawy nabłonka, tworzy się nowa ich warstwa. W ten sposób naskórek jest
stale odnawiany i uzupełniany. W. zrzucane są okresowo, w rozmaitych jednak terminach u różnych gatunków i na ogól co najmniej kilka razy w
aktywnym okresie życia płaza lub gada. U wszystkich jednak płazów i gadów żyjących w klimacie umiarkowanym pierwsza w. w danym roku
życia jest zrzucana po obudzeniu się tych zwierząt ze snu zimowego, najczęściej podczas pierwszego pojawienia się ich na powierzchni ziemi. W
związku z tym wszystkie płazy i gady uzyskują na wiosnę piękne, kontrastowe i błyszczące barwy. Oznaką rozpoczynania się w. jest niespokojne
zachowanie się zwierzęcia, zmętnienie i poszarzenie jego ubarwienia, a u węży ponadto zmętnienie powierzchni oczu wskutek odstawania
zro-gowaciałej warstwy komórek Bezpośrednią,        mechaniczną przyczyną tworzenia się w. jest pojawienie się pod wierzchnią, zrogowaciała
warstwą naskórka surowiczego płynu, który powoduje oderwanie się w. od pozostałych, żywych komórek naskórka. Obecność tej płynnej
substancji sprawia, że bezpośrednio po zrzuceniu w. powierzchnia ciała zwierzęcia jest wilgotna lub wręcz mokra. Fizjologiczną przyczyną
pojawiania się w. jest hormonalna funkcja tarczycy. Jednym z objawów nadczynności tarczycy jest bardzo częste linienie.
Z
zaskroniec ryboiów (Natruc tes-selata) — gatunek gada z rodziny -—-wężowatych. Rośnie do długości 1,5 m, najczęściej — do l m. Ma grzbiet
oliwkowo-brązowy, pokryty 4 rzędami
czarnych, okrągławych plam, ułożonych na przemian, a brzuch — żółtobrązowy, plamisty, o marmurkowym deseniu. U młodych okazów w
okolicach skroniowych występują jasno-
zaskroniec zwyczajny
żółte lub białawe plamy, czarno obrzeżone, natomiast u osobników dorosłych plamy te zani-
Zaskroniec rybołów
kaja i w tyle głowy pojawiają się 2 czarne paski, rozchylające się ku tyłowi. Pora godowa przypada w maju i w początku czerwca, składanie jaj —
w lipcu i z początkiem sierpnia. Samice składają w wilgotnej ziemi od 5 do 25 jaj o wymiarach 2X3 cm. Młode wylęgają się z końcem września.
Z.r. jest wężem o wybitnie wodnym trybie życia. Występuje w rozmaitych stawach, jeziorach i rzekach, w przybrzeżnej strefie morza lub nad ich
brzegami. Leżąc na dnie zbiornika wodnego jest zanurzony całkowicie lub wychyla nad powierzchnię wody tylko głowę. Żywi się głównie
rybami, rzadziej płazami i innymi małymi kręgowcami. Zimuje na lądzie zwykle gromadnie. Jest gatunkiem nizinnym, zamieszkującym środkową
i prawie całą południową Europę z wyjątkiem południowej części Półwyspu Apenińskiego. Na wschodzie dochodzi do Azji Środkowej. Północna
granica jego zasięgu leży między 49° a 53°N. W Polsce nie występuje.
zaskroniec zwyczajny {Natrix natrix) — gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Długość samców dochodzi do l m (najczęściej do 80 cm),
długość samic — do 2 m (najczęściej do 1,5 m). Ubarwienie grzbietu z.z.
jest ciemnozielone lub brązo-wozielone, zwykle pozbawione plam, a tylko u niektórych osobników pokryte małymi, czarnymi plamkami,
ułożonymi w 2, rzadziej w 4 wzdłużne rzędy. W tyle głowy za okolicą skroniową, występują 2 duże półksiężycowatego kształtu, żółte lub
pomarańczowe plamy,' obrzeżone czarnymi liniami. Brzuch w przednim odcinku ciała ma kolor jasnokremowy lub biały, pozostała część
brzusznej powierzchni ciała jest czarna, przy czym boczne części tarczek brzusznych pokrywają prostokątne białe plamy, na przemian większe i
mniejsze. Pora godowa rozpoczyna się w kwietniu, jednak głównym okresem godów jest maj. Znane są również przypadki odbywania godów w
lecie, a nawet w jesieni, i wówczas samice zimują z zapłodnionymi jajami. Zostają one złożone na wiosnę następnego roku. Normalnym okresem
składania jaj (już częściowo rozwiniętych) jest czerwiec i lipiec, wyjątkowo sierpień. Liczba składanych jaj (o przeciętnych wymiarach 1,5X2,8
cm) wynosi 9 do 28 sztuk, wyjątkowo do 50 sztuk. Wylęg młodych o długości od 15 do 20 cm trwa zwykle od sierpnia do końca jesieni. Z.z.
zamieszkuje środowiska o podmokłym lub wilgotnym podłożu. Spotyka się go zwykle w pobliżu stawów, rzek i strumieni, zarówno w lasach, jak
i na łąkach. Z.z. znakomicie pływa i nurkuje. Żywi się głównie płazami. W chwili schwytania go do ręki wydala z gruczołów kloakalnych cuch-
nącą, gęstą, białą substancję, mającą znaczenie obronne. Z.z. zimuje na lądzie, najczęściej gromadnie. Jest gatunkiem nizinnym. W górach rzadko
dochodzi do 2300 m n.p.m. Gatu-
zdradnica śmiercionośna
nek z.z. obejmuje szereg ras geograficznych, zamieszkujących Europę, północną Afrykę, Azję Mniejszą i Azję Środkową aż do jeziora Bajkał.
W Europie północna granica jego zasięgu dochodzi do 67°N. W Polsce z.z. jest wężem pospolitym na całym obszarze nizinnym. Podlega ochronie
gatunkowej poza obrębem gospodarstw rybnych (Tabl. 11/6).
zaskroniec żmijowy (Natrix maura) — gatunek gada z rodziny -^wężowatych. Samce rosną do długości ok. 80 cm, samice — do ok. l m. Z.z. ma
grzbiet szarobrązowy lub oliw-kowobrązowy, pokryty 2 rzędami ciemnych plam, ułożonych na • przemian i połączonych ze sobą. Tworzą one
zygzak, który upodobnia z.z. do ->żmii zygzakowatej. Mimo występowania zygzaka, łatwo go odróżnić od żmii po okrągłych źrenicach oczu.
Wzdłuż boków tułowia biegnie rząd ciemnych plam o białych oczkach. Brak żółtych plam w okolicach skroniowych. Brzuch ma barwę żółtą lub
zielonkawą, delikatnie plamistą. Pora godowa przypada na kwiecień i maj. Samice składają od 4 do 20 jaj. Z.z. zamieszkuje środowiska położone
w pobliżu stawów, rzek i jezior. Często przebywa w wodzie. Żywi się głównie małymi bezkręgowcami, rybami i płazami, wyjątkowo małymi
ssakami. Jest gatunkiem nizinnym. W górach dochodzi do 1200 m n.p.m. Występuje w środkowej Europie — we Francji i w południowej
Szwajcarii — oraz w północno-zachodniej Afryce.
ząb jajowy (guz jajowy) — pojedyncza, rogowa, zgrubiała narośl pojawiająca się u wyrośniętych 'larw niektórych płazów (-^-żaba oranżeryjna)
na szczycie pyska lub na końcu szczęki u późnych zarodków niektórych gadów. Narośl ta, pochodzenia epidermalnego, u-możliwia zarodkowi
przebicie osłony jajowej, jej rozdarcie i w końcu wyklucie się z jaja młodocianego osobnika. Podobna narośl o podobnej funkcji występuje
również u piskląt wielu gatunków ptaków. Po wykluciu się młodych z.j. zanika.
zbiornik nasienny (receptacu-
lum seminis spermatheca) — uchyłek w grzbietowo-tylnej powierzchni ściany kloaki samicy traszki lub salamandry. W uchyłku tym znajdują się
liczne, ślepo zakończone kieszonki, w których gromadzone są i przechowywane plemniki. Są one uwalniane ze —>-sper-matoforów składanych
przez samce, a podejmowanych przez samice w okresie godów. Plemniki przebywają w z.n. samicy aż do czasu owulacji i zapłodnienia jaj. Z.n.
został odkryty przez niemieckiego zoologa Siebolda w 1858.
zdradnica śmiercionośna (Acan-
thophis antarcticus) — gatunek gada z rodziny —>-zdradnicowa-tych. Rośnie do długości l m. Ubarwienie grzbietu ma szare, plamiste. Przód
głowy pokrywają duże tarczki, pozostałą część głowy — łuski. Na grzbiecie łuski są wydłużone, silnie wręgowane i szorstkie. Z.ś. charakteryzuje
się głową płaską, w narożach skroniowych wyraźnie rozszerzoną oraz dużymi, sterczącymi na boki tarczkami brwiowymi. Tułów gruby, ogon
krótki, źrenice oczu są szparowate i pionowo ustawione. Kształt ciała upodabnia z.ś. do żmii. Z.ś. prowadzi nocny i naziemny tryb życia, jest
zdradnicowate
wężem jajożyworodnym. Posiada silny i szybko działający jad. Przypadki pokąsania ludzi przez z.ś. zdarzają się stosunkowo często, połowa z
nich kończy się śmiercią. Fakt ten uzasadnia nazwę węża. Z.ś. występuje na dużych obszarach Australii, na Nowej Gwinei i na Molukach.
zdradnicowate (Elapidae) — rodzina gadów z podrzędu ~»wę-ży. Stanowi najliczniejszą rodzinę jadowitych węży. Należą do nich m.in. węże
koralowe, kobry i mamby. Z. mają ry-nienkowate zęby jadowe, osadzone nieruchomo na przedzie szczęki (->Proteroglypha). U niektórych
gatunków występują w szczęce tylko zęby jadowe (brak zębów chwytnych). Szkielet pozbawiony jest szczątków miednicy i kończyn tylnych.
Jad z. należy do grupy jadów neurotoksycznych, bardzo groźnych zarówno dla zwierząt, jak i dla człowieka. Wśród ludzi pokąsania przez z.
powodują co roku tysiące śmiertelnych ofiar. Działanie jadu z. polega na porażeniu systemu nerwowego, w końcowym zaś efekcie — na zaha-
mowaniu funkcji oddecho. wych. Do z. należą przeważnie węże małe i średniej wielkości, nie przekraczające długości l m; tylko nieliczne
gatunki osiągają ok. 2 m, a zaledwie l gatunek rośnie do długości 5,4 m. Większość ma kolorowe, jaskrawe ubarwienie. Z. są wężami o nocnym
trybie życia, przystosowanymi do różnych środowisk lądowych. Żywią się rozmaitymi zwierzętami kręgowymi, jak gady, ssaki (zwłaszcza
gryzonie), rzadziej pożerają ptaki. Znaczna większość gatunków z. jest jajorodna, nieliczne są jajożyworodne. U niektórych gatunków występuje
instynkt opieki nad złożonymi jajami. Z. występują na wszystkich kontynentach strefy tropikalnej i subtropikalnej, m.in. w całej Afryce i Australii
oraz na większości wysp Archipelagu Malajskiego. Najwięcej gatunków z. zamieszkuje Australię, brak ich zupełnie na Madagaskarze. Rodzina z.
obejmuje 41 rodzajów i ok. 190 gatunków.
zęby jadowe ->węże. zęby kręgowe -^wąż jajożer.
żaba ćwierkająca
żaba ariekin --żaba dziwaczka.
żaba bagienna australijska
(Limnodynastes dorsalis) — gatunek płaza z rodziny ^-żab południowych. Osiąga długość 9 cm. Ubarwienie grzbietu bardzo zmienne, plamiste.
Z.b.a. podobna jest z pokroju do -^•grzebiuszki ziemnej. Dzień spędza zagrzebana w ziemi, w nocy wchodzi do wody i żeruje pływając. Liczne,
małe jaja
składa do kulistych gniazd u-tworzonych z pienistego, galaretowatego śluzu. Gniazda te pływają po powierzchni różnych małych zbiorników
wodnych, kałuż, stawków itp. Gatunek obejmuje liczne podga-tunki występujące we wschodniej i zachodniej Australii oraz Tasmanii. Poza tym
— jak i pozostałe gatunki z rodzaju Limnodynastes — należą do najbardziej pospolitych i szeroko rozprzestrzenionych płazów w Australii.
żaba bagienna tasmańska (Limnodynastes tasmaniensis) — gatunek płaza z rodziny -»-żab południowych. Rośnie do długości 5 cm. Ubarwienie
grzbietu zmienne, najczęściej zielone z nieregularnymi, czarnymi plamami. U niektórych osobników plamy tworzą podłużne rzędy lub nawet
czarne podłużne pasy. U wielu osobników środkiem grzbietu biegnie siar-kowożółta linia kręgowa. Powierzchnia         podgardzielowa samca ma
barwę czarną lub zielonkawą, brzuch biały. Źrenice oczu są pionowe, szparo-wate, błony bębenkowe słabo widoczne, palce tylnych kończyn
spięte tylko u nasady błonami pływnymi, modzel piętowy wyraźnie rozwinięty. Z.b.t. żyje na terenach podmokłych, bagnistych, gdzie pro-
wadzi nocny i naziemny tryb życia. Porusza się krocząc. Go-dujący samiec wydaje wytrwale, z przerwami co 10 sekund, donośny i chrapliwy głos
godowy o brzmieniu “kruk-kruk". Małe jaja składane są do gniazd położonych nad brzegiem stawów w dołkach ziemnych, wypełnianych
wcześniej pienistą, galaretowatą masą. Zarodki rozwijają się bardzo szybko i już po 24 godzinach opuszczają osłony jajowe. Z.b.t. występuje
we wschodniej i południowo-wschodniej Australii oraz na Tasmanii.
żaba błotna (Rana palustris)
— gatunek płaza z rodziny
-^żabowatych. Rośnie do długości 8 cm. Jest typowym przedstawicielem swej rodziny. Charakteryzuje ją niezwykle piękne i oryginalne ubarwie-
nie oraz plamistość. Wzdłuż
się, złocistym tle występują 2 rzędy symetrycznie ułożonych, dużych, niemal kwadratowych,          kasztanowobrązo-wych plam. Podobne rzędy
plam biegną na bokach tułowia. Wyraźnie zaznaczone i szerokie fałdy grzbietowe mają również złocisty połysk. Te kontrastowe barwy grzbietu,
będące barwami ostrzegawczymi, wiążą się z silnie toksycznym jadem gruczołów skórnych. Inne gatunki płazów po zetknięciu się z jadem ż.b.
wkrótce giną, węże zaś, które chętnie pożerają rozmaite żaby, ż.b. unikają. Z.b. prowadzi lądowo-wodny tryb życia. Preferuje chłodne zbiorniki
wodne. Przebywa nad źródłami oraz strumieniami płynącymi przez łąki, w skalistych wąwozach itp. Spotykano również ż.b. w wejściowych
częściach grot. Pora godowa tego gatunku trwa od końca marca do końca maja. Samce mają 2 worki rezonacyjne, umieszczone na bokach głowy.
Głos godowy samców, o umiarkowanym natężeniu, przypomina donośne mruczenie, natomiast głos w pełni nasilony podobny jest do potężnego,
basowego chrapania lub chrobotania, trwającego kilka sekund. Samce często wydają głos godowy pod wodą. Z.b. zimują na dnie zbiorników
wodnych. Występują na wschodnich obszarach Ameryki Północnej, od południowej Kanady do Południowej Karoliny i od stanu Wis-consin na
zachodzie do Teksasu na południu.
żaba ćwierkająca (Crinia sig-nifera) — gatunek płaza z rodziny -»-żab południowych (Le-ptodactylidae). Samiec osiąga długość ok. 2,5 cm,
samica jest nieco większa. Źrenice oczu są
251
żaba Darwina
żaba dalmatyńska
niebienne słabo rozwinięte (u niektórych gatunków brak ich zupełnie). Pora godowa tego gatunku oraz składanie jaj wykazują silną zależność od
opadów atmosferycznych, odbywają się bowiem po każdyA ulewnym deszczu w ciągu całego roku. Głos godowy samca łudząco podobny jest do
ćwierkania owada. Samica składa ok. 150 jaj w jednym kłębie, który przykleja do podwodnych pędów roślin lub do powierzchni zanurzonych
kamieni. Kijanki wylęgają się po ok. 10 dniach, cały zaś ich rozwój trwa ok. 3 miesięcy. Dorosłe osobniki przebywają prawie wyłącznie w
wodzie, zarówno w płytkich, mulistych, nizinnych kałużach, jak i w górskich, czystych rzekach. Z.ć. występuje pospolicie na południowych
obszarach Australii, poza tym zamieszkuje Tasmanię i Nową Gwineę.
żaba dalmatyńska (Rana dal-matma.) — gatunek płaza, z rodziny ->-żabowatych. Długość samców dochodzi do 6 cm, samie — do 8 cm. Z.d.
ma zaostrzony koniec pyska, skórę gładką, tylne kończyny bardzo długie i smukłe. Na po-deszwowej powierzchni jej tylnych kończyn występują
po 2 modzele, z których wewnętrzny jest znacznie większy od zewnętrznego. Źrenice oczu są poziome, błony bębenkowe duże i dobrze widoczne.
Grzbiet ma barwę brązową w różnych odcieniach. Za oczami widnieją plamy skroniowe, a na grzbiecie za głową znajduje się tzw. plama kątowa.
Ubarwienie brzucha jest białawe, pozbawione plam. Z.d. zamieszkuje głównie niziny, w górach wyjątkowo dochodzi do wysokości 1500 m n.p.m.
Srodo-
che tereny pokryte trawiastą.1 roślinnością, łąki śródleśne,'-] skraje lasów oraz rzadkie lasy ;, liściaste i mieszane. Często ^ występuje z dala od
wody.." Prowadzi lądowy i dzienny;';' tryb życia. Porusza się skoka- ;:
mi, których długość może sięgać do 2 m. Żywi się dżdżow- (' nicami, pająkami, owadami i innymi stawonogami oraz ślimakami. Gody odbywa
w;'^ kwietniu. Samice składają ,' skrzek w postaci galaretowa- ';
tych, kulistych brył, zawiera- i jących od ok. 600 do 1400 jaj. ' Samce nie mają rezonatorów. •' Ich głos godowy jest bardzo :
słaby, przypomina mruknięcia. ;
Modzele godowe są gładkie, ' żółtawego koloru. Kijanki osiągają długość ok. 6 cm, świeżo przeobrażone osobniki — ok. 2 cm. Dorosłe ż.d.
zimują na dnie rozmaitych naturalnych • zbiorników wodnych. Z.d. jest :
gatunkiem środkowo- i południowoeuropejskim o zróżnico-. wanym rozmieszczeniu geograficznym. W Europie zwarty jej zasięg obejmuje
północną Hiszpanię, Francję, Włochy, Sycylię i cały Półwysep Bałkański. W Europie Środkowej występuje na południowych obsza-j rach RFN,
w Austrii, Czecho-j Słowacji, Rumunii i w zachod-',| niej Ukrainie. Znaleziono ją\ także koło Wrocławia. Na pół-;
nocy niewielkie jej stanowiskaj znajdują sią w południowe} Szwecji, na Rugii (NRD), Born-J;
holmie i innych wyspach duń-';
skich oraz w okolicach Ham-' burga. Poza tym występuje Wg Azji Mniejszej na Kaukazie i;
w północno-zachodnim Iranie.! W Polsce podlegają całkowitej,;
                                  a
ochronie (Tabl. VT/13).
żaba Darwina (Rhinoderir
darwini) — gatunek płaza rodziny -»-żab południowych
rakterystyczną morfologiczną cechą ż.D. jest krótki, szpiczasty, skórny wyrostek, sterczący na przedzie szczęki, podobny do wydłużonego nosa
lub ryjka. U podstawy tego wyrostka znajdują się otwory nosowe. U ż.D. wyróżnia się co najmniej 3 odmiany barwne. U jednej z nich grzbiet ma
barwę gliniastożółtą z brązowymi plamami na głowie i na bokach tułowia, u innej odmiany grzbiet posiada barwę zieloną w ciemniejsze plamy,
wreszcie u ostatniej grzbiet jest brązowoczerwony w różnych odcieniach i również plamisty. Brzuch o barwie od żółtej do
brązowopomarańczowej pokrywa mozaika ciemnych i białych plamek. Powierzchnie podgardzielowa i mostkowa mają metaliczny połysk. Nie-
zależnie od typu ubarwienia każda z odmian barwnych jest zdolna do okresowej zmiany ubarwienia zasadniczego. Z.D. zamieszkuje górzyste, za-
lesione tereny o chłodnym ł wilgotnym klimacie. Dorosłe osobniki przebywają zwykle w rozmaitych stawach, przy czym są prawie całkowicie
zanurzone w wodzie. Przednimi kończynami opierają się o dno, a nad powierzchnię wody wynurzają tylko oczy i wyrostek na nosie. Z.D. nie
znosi wysokich temperatur otoczenia. Żywi się rozmaitymi owadami. Pora godowa u ż.D. rozpoczyna się z końcem grudnia i trwa do końca
lutego. Głos godowy samców przypomina ciche i melodyjne dźwięki dzwonka. Od dawna znana jest u ż.D. swoista forma opieki nad po-
tomstwem, którą w całości przejmuje na siebie samiec. Duże i bogate w żółtko jaja w liczbie od 20 do 30 sztuk składane są w różnych odstępach
czasu na lądzie do wilgotnego
mchu. Zapłodnienie jaj jest zewnętrzne i następuje w czasie ->-ampleksus. Po złożeniu ich samiec (często wspólnie z innymi samcami) roztacza
nad nimi opiekę, która trwa od 2 do 3 tygodni, tj. dotąd, aż zarodki znajdujące się w osłonkach jajowych zaczną się poruszać. Wówczas samiec
bierze kolejno jaja do pyska i wtłacza je ruchami języka i mięśni jamy gębowej do worka rezo-nacyjnego, mieszczącego się na dnie gardzieli. Od
tego czasu worek rezonacyjny pełni rolę torby lęgowej. Początkowo w worku tym, krótkim i wąskim, mieszczą się tylko 2 jaja, w miarę jednak
wtłaczania do niego dalszych jaj oraz rozwoju zarodków ściany jego tak się rozciągają, że w końcu rezonator wypełniony zarodkami sięga pod
skórą brzucha aż do końca tułowia. W tym stanie rezonator może pomieścić ok. 20 jaj. W początkowym o-kresie pobytu w worku rezo-nacyjnym
zarodki ułożone są w nim bezładnie. Z chwilą jednak wyczerpania się żółtka zarodkowego młode kijanki u-kładają się wewnątrz worka w sposób
zorganizowany, mianowicie w 2 warstwach, przy przy czym zwrócone są do siebie brzuchami, grzbietami zaś stykają się ze ścianami worka.
Żaba Darwina
W tym stadium następuje zrastanie się tylnej grzbietowej powierzchni ciała (w tym rów-
żaba dziwaczka
nież płetwy ogonowej) kijanek z wewnętrzną powierzchnią ściany worka rezonacyjnego. Dzięki temu połączeniu, przez bogato rozwiniętą sieć
włosowatych naczyń krwionośnych następuje odżywianie się kijanek, źródłem zaś jego jest organizm samca. Cały swój rozwój aż do zupełnego
przeobrażenia odbywają kijanki w rezonatorze. Mimo że brak jest w ich rozwoju stadium swobodnie żyjącej kijanki, to jednak pojawiają się u
nich wszystkie cechy larwy, m.in. płetwa ogonowa,, a także rogowe szczęki i rogowe ząbki. Te jednak elementy aparatu gębowego są miękkie i
jasno ubarwione, podczas gdy u normalnych kijanek innych płazów są one twarde, sztywne i czarne. W czasie przeobrażania się wewnątrz worka
rezonacyjnego kijanki wskutek linienia tracą bezpośredni kontakt z organizmem samca. Świeżo przeobrażone osobniki opuszczają przez otwór
gębowy rezonator — pojedynczo i w różnych odstępach czasu, a to w związku z różnym terminem zapłodnienia jaj i z różnym tempem rozwoju
zarodków. Samiec noszący potomstwo w obszernym wówczas worku rezo-nacyjnym nie może się odżywiać, a przy tym znaczną ilość własnych
substancji odżywczych oddaje rozwijającym się kijankom. Dlatego pod koniec ich rozwoju jest on silnie wychudzony i osłabiony. Dopiero po
“urodzeniu" potomstwa rozpoczyna normalne życie. Ż.D. występują w Ameryce Południowej, w Chile.
aaba dziwaczka, żaba ariekin <Pseudźs parado-ra) — gatunek płaza z rodziny -»-żab długopal-cowych (Pseudżdae), z rzędu —upłazów
bezogonowych. Rośnie
do długości 7 cm. Wykazuje w budowie ciała kilka swoistych •UJ' cech, ale ogólnym wyglądem ze- ""*?
żaba goliat
Żaba dziwaczka
wnętrznym przypomina typową żabę. Ma gładką i bardzo śliską skórę, eliptyczne źrenice oczu, których dłuższa oś ustawiona jest poziomo, zęby
na górnej szczęce oraz zęby podniebierme, dobrze rozwinięty rezonator oraz błony pływne między palcami tylnych kończyn. Wszystkie palce
ż.dz. są wyjątkowo długie z powodu obecności dodatkowego członu, znajdującego się między ostatnim i przedostatnim, właściwym członem.
Poza tym pierwsze palce (kciuki) przednich kończyn są przeciwstawne pozostałym. Tymi ostatnimi właściwościami ż.dz. upodobnia się do
-M-zekotko-watych, cechy te jednak u niej nie mają takiego znaczenia jak u wymienionych płazów nadrzewnych. Ubarwienie grzbietu ż.dz. jest
oliwkowozielone z ciemnobrązowymi i czarnymi plamami, a tylne kończyny są żółte z poprzecznymi, szerokimi, czarnymi pręgami. W związku z
charakterystycznym deseniem odnóży ż.dz. nazywana jest też “ariekinem". Ubarwienie jej jest wybitnie ochronne, gdyż wśród plątaniny roślin
wodnych, między którymi stale przebywa, bardzo trudno ją zauważyć. Z.dz. prowadzi ściśle wodny tryb życia, zamieszkując rozmaite
zbiorniki wodne bogato zarośnięte roślinnością. Jest niezwykle ostrożna i płochliwa. Przy najmniejszym podejrzanym ruchu natychmiast chroni
się w mule dennym, a unosząc się pod powierzchnią wody, wychyla z niej tylko oczy i otwory nosowe. Gody odbywa w okresie deszczowym.
Kijanki ż.dz. osiągają niezwykłą długość (do 28 cm), z czego na sam gło-wotułów przypada 1/3, tzn. około 9 cm, czyli więcej niż wynosi długość
jej rodziców. (Od tej niezwykłej właściwości pochodzi nazwa tej żaby). Kijanki ż.dz. są największe z larw wszystkich żyjących dziś gatunków
płazów bezogonowych. W okresie ^-przeobrażenia kijanek następuje, prócz resorpcji płetwy ogonowej, gwałtowne kurczenie się
gło-wotułowia. Z.dz. występuje w Brazylii na obszarze zlewiska rzeki Amazonki oraz na wyspie Trynidad.
żaba gęborodna (Rheobatrachus silus) — gatunek płaza z rodziny Rheobatrachidae, zaliczanej ostatnio (1979) do nadro-dziny Bufonoidea,
obejmującej 12 rodzin, w tym rodzinę ro-puchowatych. Mimo że ż.g. dawno była opisana, to jednak dopiero ostatnio (1981) poznano niezwykły
sposób jej rozmnażania się. Mianowicie samica po złożeniu jaj i zapłodnieniu ich przez samca (zapłodnienie zewnętrzne), chwyta je do pyska i
połyka. Cały ich rozwój odbywa się w żołądku aż do przeobrażenia się larw w młode żabki. Wówczas samica silnymi odruchami wymiotnymi
wyrzuca je na zewnątrz, często na odległość kilkudziesięciu cm, czyli rodzi młode żabki gębą, stąd nazwa. W czasie rozwoju larw samica nie
pobiera pokarmu, zaś żołądek zwiększa swoją objętość tak, że płuca przestają funkcjonować i samica oddycha tylko skórą. W zbadanym
przypadku samica ż.g. urodziła sukcesywnie w ciągu kilku dni 26 młodych żabek. Łączny ich ciężar wynosił ok. 40% ciężaru ciała matki.
Gęborodność jest bardzo rzadkim zjawiskiem wśród płazów, znanym dotychczas jeszcze u południowoamerykańskiej ~>-żaby Darwina. U ż.g.
jest przykładem skrajnej adaptacji procesu rozmnażania w warunkach bezwodnego środowiska życia. 2.g. występuje w Australii.
żaba goliat (Rana goliath) — największy gatunek płaza z rodziny —^żabowatych i w ogóle —upłazów bezogonowych. Rośnie do długości 40
cm, osiągając ciężar co najmniej 3 kg. Ma pokrój ciała typowej żaby. Ubarwienie jej grzbietu jest oliwkowobrązowe lub prawie czarne. U samców
brak rezonatorów. Ż.g. prowadzi wodny tryb życia. Żyje w nurtach rzek o bystrym prądzie i w miejscach, gdzie tworzą się wodospady. Kryje się
na dnie między dużymi kamieniami i głazami. Jest bardzo płochliwa, ostrożna i trudna do złowienia. Samice ż.g. składają po ok. 10 000 jaj, a
skrzek przyklejają do roślin wodnych. Kijanki osiągają długość ok. 5 cm, świeżo przeobrażone żaby — ok. 3,5 cm. Kijanki przyczepiają się do
kamieni i roślin wodnych za pomocą przy-Igi otaczającej otwór gębowy. Dorosłe ż.g. są drapieżnikami. Prócz rozmaitych stawonogów i
ślimaków pożerają ryby, ża-
żaba jeziorkowa
by, małe ptaki wodne i małe ssaki. Mięso ż.g. jest jadalne i w związku z tym tubylcy polują na nie. Z.g. występują na terenach wilgotnych lasów
tropikalnych w zachodniej Afryce. Prawdopodobnie zajmują niewielki obszar szerokości ok. 100 km i długości ok. 250 km, ciągnący się wzdłuż
wybrzeży Kamerunu i Rio Muni, a także spotykane są w Angoli.
żaba jeziorkowa (Rana lesso-nae) — gatunek płaza z rodziny —.-żabowatych. Samce dochodzą do długości 7,5 cm (najczęściej do 6 cm), samice
— do długości 7,8 cm (najczęściej do 7 cm). 2.j. stanowi najmniejszą formę z grupy żab zielonych. Grzbiet u obu płci jest trawiastozielony,
pokryty nielicznymi, małymi, okrągłymi, czarnymi          plamkami. Wzdłuż grzbietu biegnie jasnozielona linia kręgowa. Ważną cechę gatunkową
stanowi występowanie w pachwinach oraz w okolicy pośladkowej żółtych, nieregularnych plam, tworzących marmurkowy deseń. Brzuszna
powierzchnia ciała jest kredowobiała, pozbawiona plam. Inna cecha, umożliwiająca odróżnienie ż.j. od pozostałych gatunków “żab zielonych" —
to obecność na tylnych kończynach dużych mo-dzeli podeszwowych o ostrych krawędziach. Do dymorficz-nych cech samców ż.j. należą parzyste
zewnętrzne worki re-zonacyjne oraz jednolite, sza-robrązowe modzele godowe na pierwszych palcach przednich kończyn. U godujących samców
pojawia się cytrynowożół-ta barwa godowa o zupełnie zredukowanej plamistości. Głos godowy ż.j. można przyrównać do ustawicznie
powtarzanych sylab “koak". Pora godowa rozpoczyna się z końcem
kwietnia i trwa przez cały majl ->-Ampleksus jest typu pachowi wego. Skrzek ma postać kulistych kłębów. Liczba składanych jaj waha się w
granicach od ok. 600 do ok. 3000 sztuk. Maksymalna długość kijanek wynosi ok. 6,5 cm, a długość dopiero co przeobrażonych osobników i-
od 1,5 do 1,8 cm. 2.j. żyje w małych, obficie zarośniętych stawkach polnych i śródleśnych, w rowach melioracyjnych, mlakach itp. Jest aktywna
w dzień. Na pokarm jej składają się rozmaite owady o dziennym trybie życia, poza tym pająki, dżdżownice i ślimaki. W przypadku wyschnięcia
zbiornika wodnego opuszcza go i odbywa wędrówki lądowe w cefl-i wyszukania innych, dogodnych dla siebie środowisk wodnych. Sen zimowy
spędza na lądzie, jednak ekologiczny charakter jej zimowiska nie jest dokładnie poznany. 2.j. jest gatunkiem nizinnym, którego pionowy zasięg
nie przekracza 400 m n.p.m. Zamieszkuje środkową i wschodnią Europę, sięgając na północy do środkowe] Szwecji. W Polsce pospolita,
podlega częściowej ochronie.
żaba katolicka (Notaden ben-netti) — gatunek płaza z rodziny ->-żab południowych. Z uwagi na podobieństwo do ropuchy, ZA. zaliczana była
dawniej do rodziny ->ropuchowa-tych. Charakteryzuje się pięknym, kolorowym ubarwieniem. Tło grzbietu jest najczęściej jasnożółte, rzadziej
jasnozielone, pokryte okrągłymi, nieregularnymi, brązowymi plam- ^ karni z białymi lub czerwonymi środkami. Prócz tej na ogół drobnej
plamistości znajduje się na środku grzbietu duża ciemna plama w kształcie krzyża. W związku z tym ;
255
żaba krzyżowa
mieszkańcy Nowej Południowej Walii nadali jej nazwę “żaby katolickiej", która przy-
Żaba katolicka
jęła się w nomenklaturze naukowej. Z.k. osiąga długość 4 cm. W gorącej, suchej porze roku ż.k. ukrywa się w ziemi, dopiero w czasie ulewnych
deszczów opuszcza kryjówki i masowo się pojawia. Prowadzi dzienny tryb życia. Porusza się szybkimi, krótkimi skokami. Zaniepokojona
przyjmuje pozycję obronną — silnie się nadyma i unosi ciało w górę na wyprostowanych nogach. Skóra ż.k. posiada liczne gruczoły jadowe, ale
jej mięso jest jadalne. Głównym pokarmem ż.k. są termity, stąd też spotyka się ją najczęściej w pobliżu drewnianych budynków i urządzeń
toczonych przez te owady. Ż.k. występuje na dużych obszarach południowo-wschod-niej Australii.
żaba krzykliwa (Rana ciami-tans) — gatunek płaza z rodziny ^-żabowatych. Osiąga długość 10 cm. Charakteryzuje się ogromnymi błonami
bębenkowymi; średnica każdej z nich jest dwukrotnie większa od średnicy orbity oka, następnie silnie rozwiniętym umięśnieniem tylnych odnóży
oraz krótkimi, sięgającymi tylko do połowy długości tułowia — gruczołowymi fałdami grzbietowymi. Ubarwienie grzbietu zielonkawe lub
brązowe, słabo plamiste. Z.k. z uwagi na dużą masę mięśni na “udkach" jest poszukiwanym i cennym gatunkiem żaby jadalnej. Z.k. występuje na
wschodnich obszarach Ameryki Północnej, gdzie jest najpospolitszym płazem bezogonowym.
żaba krzyżowa (Cacosternum
capense) — gatunek płaza z rodziny -yżabowatych. Dawniej zaliczano ją do rodziny Microhylidae. Rośnie do długości 4 cm. Ma skórę grzbietu
pokrytą licznymi, małymi gruczołami jadowymi, których silnie toksyczna wydzielina zabija inne płazy. Ubarwienie jej grzbietu jest szare z
licznymi, małymi, zielonymi i pomarańczowymi plamkami. Na grzbiecie w okolicy łopatkowej widnieje ciemna plama w kształcie litery X, od
której pochodzi łia-zwa tej żaby. Z.k. prowadzi lądowy i naziemny tryb życia. Zamieszkuje suche tereny, pokryte niską roślinnością. W suchej
porze roku kryje się w jamkach ziemnych, z których wychyla tylko nozdrza i wystające nad powierzchnią głowy oczy. W porze deszczowej opu-
szcza ziemne kryjówki i wkrótce rozpoczyna gody. Samce są znacznie liczniejsze od samic (stosunek płci wynosi 6 : l), co jest niezwykłym
zjawiskiem wśród kręgowców. Godujące samce wydają słaby i trudno słyszalny głos godowy. Samice składają po ok. 400 jaj w rozmaitych
stawkach, często pochodzenia deszczowego. Z.k. poruszają się w swoisty sposób. Wykonują kilka bardzo szybkich, następujących po sobie
skoków, po ostatnim zaś pozostają z szeroko rozkraczonymi przednimi i tylnymi odnóżami, zamiast je podciągnąć pod tu-
żaba latająca japońska
łów, jak to robią wszystkie inne żaby. Na krótkiej odległości biegają tak szybko jak myszy. Występują w południowej Afryce.
żaba latająca japońska (Rha-cophorus schlegelii) — gatunek płaza z rodziny —rżab latających. Długość samic dochodzi do 7 cm, a samce są
znacznie od nich mniejsze. Ż.l.j. jest morfologicznie podobna do innych żab latających (-s-żaba latająca jawajska). Jej pora godowa przypada na
okres od połowy kwietnia do połowy maja. W odróżnieniu od pozostałych gatunków swej rodziny, ż.l.j. buduje ze śluzu pieniste gniazdo nie na
drzewach, lecz w ziemi. O zmierzchu samice w stanie -»-ampleksus z samcem wygrzebują w urwistym brzegu nad wodą norki średnicy od 6 do 9
cm, o dnie nachylonym ku wodzie. Po wygrzebaniu norki każda para u-bija tylnymi odnóżami na rzadką pianę śluz wydalany przez samice, które
z kolei składają do gniazd jaja mające średnicę ok. 6 mm. Następnie pary rodzicielskie opuszczają gniazda, jaja zaś rozwijają się w pół-. płynnej,
pienistej masie. Wylęgłe z nich kijanki spływają stopniowo, razem z wyciekającą pianą po nachylonym dnie norki i ostatecznie wpadają do wody,
gdzie kończą swój rozwój. 2.1.j.\występują w Japonii.
żaba latająca jawajska (Rha-cophorus reinwardti) — gatunek płaza z rodziny ->-żab latających. Długość ciała samic dochodzi do 7,5 cm,
długość samców — do 6 cm. Pokrojem ciała ż.l.j. przypomina ->-rze-kotkę drzewną. Ma płaską, szeroką głowę z dużymi, wystającymi oczami,
smukły tułów i długie, cienkie odnóża. Jej szparowate źrenice oczu ustawione są poziomo. Między palcami przednich i tylnych nóg występują
obszerne błony, nie mające jednak znaczenia błon pływnych, końce zaś wszystkich palców opatrzone są dobrze wykształconymi, szerokimi
przylgami. Wzdłuż zewnętrznego ^kraju przedramion ciągną się 'fałdy skórne, a na piętach sterczą krótkie płatki skórne (podobne twory skórne
występują u niektórych ->-chwytnic). Dzięki tym płatkom zarys ciała płaza siedzącego na gałązce z podkurczonymi nogami bardziej przypomina
kształt liścia, jest on zatem lepiej maskowany przed wrogami. Grzbiet ż.l.j. ma barwę jednolicie szmaragdowozieloną, brzuch — jasnożółtą, oko-
lice pach i błony między palcami — niebieską. Z.l.j. żywi się głównie rozmaitymi owadami. Należy do płazów o nadrzewnym trybie życia, przy
czym stale przebywa w koronach wysokich drzew. Jest mieszkańcem tropikalnych lasów. Po gałązkach i liściach porusza się sprawnie dzięki
przylgom na palcach, a przenosząc się z gałęzi na gałąź lub z drzewa
żaba latająca kostnogłowa
Żaba latająca jawajska
na drzewo, skacze w sposób charakterystyczny dla wszystkich żab latających. W czasie
skoku spłaszcza tułów, szeroko rozstawia odnóża i rozcapierza palce wszystkich kończyn, co powoduje rozpostarcie się błon między palcami. W
ten sposób znacznie zwiększona powierzchnia ciała staje się płaszczyzną nośną, podobnie jak rozpostarte w locie skrzydła i ogon ptaka. W czasie
lotu ż.l.j. nie porusza nogami, lot ten jest więc lotem ślizgowym, zwiększającym długość skoku i u-możliwiającym, -"podobnie jak na
spadochronie, łagodne lądowanie. W przypadku skoku z wysoko położonej gałęzi na niski krzew długość skoku może osiągnąć do 15 m. Zarówno
długość skoku, jak i miejsce lądowania są kontrolowane przez szybującą w powietrzu żabę. Pora godowa ż.l.j. przypada w okresie od stycznia do
sierpnia. Gody i kojarzenie się par odbywają się wyłącznie na drzewach. Każda samica w stanie -9-ampleksus wybiera zwisającą nad wodą,
ulistnioną gałąź, na której sadowią się pary, przy czym samce zachowują się zupełnie biernie. Początkowo samiec trzyma samicę pod pachami
przednich kończyn, w tym zaś czasie samica wydziela z kloaki gęsty śluz i szybko poruszając tylnymi odnóżami ubija go na puszystą, białawą,
wilgotną pianę. Po ubiciu jej, samiec zsuwa się niżej, tak że jego kloaka znajduje się przy otworze kloakal-nym partnerki i w tym momencie
samica wydala porcję Jaj, które samiec natychmiast zapładnia. Następnie samica znowu wydziela trochę śluzu i teraz wspólnie z samcem ubija go
na pianę, która narastając otacza całą godującą parę. Z kolei znowu następuje złożenie Porcji jaj i ich zapłodnienie. Czynności te powtarzają się
dotąd, aż samica złoży wszystkie jaja w liczbie od 60 do 70 sztuk. Wówczas samiec puszcza partnerkę i wychodzi z piany, po nim opuszcza ją
również samica. Na liściach gałązek pozostaje zawieszone kuliste lub pionowo wydłużone, pieniste gniazdo, w którego wnętrzu znajdują się
zapłodnione jaja. Komórki jajowe mają średnicę 3 mm i są zupełnie białe (pozbawione pigmentu). Rozwój ich aż do stadium wyrośniętych
kijanek odbywa się wewnątrz gniazda i trwa bardzo krótko. W miarę rozwoju, wskutek rozpuszczania się o-słon jajowych, powstaje wewnątrz
gniazda rodzaj komory, na której dnie gromadzi się płyn oraz rozwijające się w nim kijanki. Pierwszy ulewny deszcz rozpuszcza pieniste
gniazdo i spłukuje z niego kijanki do wody, gdzie wkrótce się przeobrażają. Gdy nie ma deszczu, powierzchnia gniazda twardnieje, co
zabezpiecza kijanki przed wyschnięciem. W okresie godów ż.l.j. na liściach drzew i krzewów zwisających nad wodą pojawia się wiele takich
gniazd, utworzonych przez różne pary. Te kuliste, białawe gniazda są już z daleka dobrze widoczne na tle tropikalnej zieleni. Z.l.j. występują na
Jawie i Sumatrze.
żaba latająca kostnogtowa
(Rhacophorus otiiophus) — gatunek płaza z rodziny —-żab latających. Rośnie do długości ok. 7 cm. Ma wybitnie smukły kształt ciała, bardzo
wydłużoną głowę z dużymi, wystającymi oczami oraz długie, cienkie nogi. Posiada wyjątkowo silnie skostniały szkielet czaszki. Szparowate
źrenice ustawione są poziomo. Między palcami brak błon pływnych, natomiast wszystkie palce kończą się dobrze wykształconymi i szero-
żaba latająca malajska
kimi przylgami. Ubarwienie grzbietu jest jasnooliwkowożół-te z wzdłużnymi, cienkimi,
Żaba latająca kostnogłowa
brązowymi liniami, a brzucha jasnoszare. Tęczówki oczu są srebrzyste. Z.l.k. prowadzi nadrzewny tryb życia. Występuje na wyspie Borneo.
żaba latająca malajska (Rha-cophorus dennysii) — gatunek płaza z rodziny —żab latających. Stanowi największy gatunek spośród wszystkich żab
latających. Długość ciała samic dochodzi do 12 cm, długość samców — do 10 cm. Ubarwienie grzbietu jest jaskrawozielone z ciemnobrązowymi,
żółtoobrzeżonymi i nieregularnymi plamami, ubarwienie brzucha — białe, a boki tułowia i boczne powierzchnie ud pokryte są czarno-białym
mar-murkiem. Barwy grzbietu i deseń upodobniają ż.Lm. do blaszki liścia porażonego pasożytniczymi grzybkami Z.l.m. zamieszkuje górskie
tereny porośnięte gęstymi, wilgotnymi lasami. Godujące samce wydają donośny, metalicznie brzmiący głos, przypominający dźwięki ksylofonu.
Biologia rozrodu ż.l.m. jest podobna do biologii rozrodu innych gatunków żab latających. Na niektórych obszarach Malajów tamtejsza ludność
oddaje tej żabie cześć
żaba moczarowa
boską. Podczas tłumnych p;
cesji, organizowanych w zwh ku z corocznym, uroczysfr świętem, poświęconym tej ':
bie, ż.l.m. niesione są na s] cjalnych   krzesłach-trona Z.l.m. występuje na wyspa® Archipelagu Malajskiego. •||
żaba leopardowa (Rana Pipiewiji-
— gatunek płaza z rodziri||l
—-żabowatych. Rośnie do dłwĘl gości 11 cm. Ubarwienie grzbi^s* tu brązowe lub zielonkawe z" rzędami dużych, czarnych, krągławych plam
otoczonyl jasnymi obwódkami. Na b kach tułowia również wyst pują pojedyncze rzędy takii plam. Przypominają one pla mistość leoparda. Tylne
odnó za pokryte są poprzecznie wy^l dłużonymi, czarnymi plamami! Dobrze wykształcone, grubę| grzbietowe fałdy gruczołowa! mają
jasnozłocisty kolor, po-»;| dobnie jak boczne fałdy cią-«| gnące się od szczęk do nasada | przednich kończyn. Samce po«|J| siadają duże, parzyste,
zewnę-il ! trzne —rezonatory i mają zdol-'< ność wydawania kilku rodza*| jów dźwięków, mających różnił znaczenie dla osobników tegOil
Żaba leopardowa
gatunku. Najpierw samiec wy* daje dźwięki zwabiające samc<| i samice do danego zbiorniki wodnego, inne dźwięki oznal
rniają omyłkowe uchwycenie samca przez innego samca, wreszcie inny głos wydawany jest przez samca, który już samicę uchwycił. 2.1.
występuje w Ameryce Północnej na wschód od Labradoru aż do Meksyku i Południowej Ameryki. Na całym tym obszarze ż.l. jest gatunkiem
pospolitym, żyjącym nad brzegami rozmaitych wód, w których składa jaja. Ze względu na swoją pospolitość należy do powszechnie używanych
zwierząt laboratoryjnych i używanych do badań naukowych. Uważa się ż.l. za odpo-i^" wiednik europejskich żab, zwłaszcza “zielonych".
Poza tym dostarcza człowiekowi jadalnego mięsa w postaci —żabich udek. Na całym obszarze swojego występowania znane są liczne rasy
geograficzne tego gatunku.
żaba marmurkowana, prosiak (Hemisus marmoratus) — gatunek płaza z rodziny —żabowatych (przez niektórych autorów zaliczana do rodziny
Brevicipittdae). Osiąga długość 4 cm. Ma małą głowę, barył-kowaty tułów i krótkie, grube nogi. Na szczycie górnej szczęki sterczy niewielki,
szeroki ryjek, u którego podstawy otwierają się nozdrza zewnętrzne. Z.m. często nadyma tułów, tak że robi wrażenie chorobliwie obrzękłej. Mimo
krótkich i niezgrabnych odnóży normalnie pływa. Jej grzbiet jest szarobrązowy, pokryty ciemnym, marmurkowanym deseniem plam.
Powierzchnia podgardzielowa, boki tułowia i tylne odnóża mają barwę zielonkawą, brzuch — białą. W okresie godów samice składają
zapłodnione jaja do wygrzebanych przez siebie niewielkich jamek w ziemi, położonych nad brzegiem wody. W przeciwieństwie do ogromnej
większości płazów bezogonowych, które wygrzebują jamy w ziemi za pomocą tylnych odnóży, ż.m. drąży jamki ryjkowatym nosem, podobnie
jak to robią świnie (dlatego nazwano ją “prosiakiem"). Po złożeniu jaj do ziemnej jamki w pobliżu wody samice przykrywają je swoim ciałem i
przebywają na nich tak długo, aż wylęgną się kijanki. Z chwilą ich pojawienia się samice za pomocą swego ryjka drążą w ziemi kanał prowadzący
od jamki z jajami do zbiornika wodnego. Przez ten kanał kijanki wypływają z gniazd do wody, gdzie dalej
Żaba marmurkowana
się rozwijają. Z.m. występują w południowej i środkowej Afryce.
żaba moczarowa (Rana arvalis)
— gatunek płaza z rodziny
—żabowatych. Rośnie do długości 8 cm. Ma ostro zakończony pysk i u tylnych kończyn l modzel podeszwowy wewnętrzny. Ubarwienie i pla-
mistość grzbietu u obu płci są bardzo podobne do ubarwienia i plamistości grzbietu —-żaby trawnej. Dominującą barwę grzbietu stanowi kolor
brązowy w różnych odcieniach. U osobników typowych występują ciemnobrązowe, trójkątne plamy skroniowe, na środku grzbietu za głową
znajduje się plama kątowa w postaci odwróconej litery V, a na tylnych
żaba moczarowa Wolterstorffa
żaba ogoniasta
kończynach — ciemne, poprzeczne pręgi. Brzuch jest żółtawy lub białawy, pozbawiony plam, co stanowi jedną z głównych cech odróżniających
ż.m. od żaby trawnej. Znane są jeszcze 2 inne formy ubarwienia ż.m.: forma pręgowana (z szeroką, jasną pręgą wzdłuż środka grzbietu) oraz
forma plamista (z licznymi, czarnymi, rozmaicie ułożonymi plamami grzbietowymi). Samce ż.m. mają parzyste wewnętrzne worki rezonacyjne,
czarne, czteroczę-ściowe modzele na -pierwszych palcach przednich kończyn o-raz lepiej niż u samic rozwinięte błony pływne między palcami
odnóży tylnych. Ugo-dujących samców występuje szata godowa w postaci błę-kitnoliliowej barwy grzbietu, sinoniebieskiej plamy na powierzchni
podgardzielowej o-raz zwisających fałdów skórnych na tułowiu. U samic szata godowa nie występuje, a jedynie barwy grzbietu stają się w czasie
godów jaskrawsze. Głos godowy samców przypomina krótkie, dźwięczne kwilenie. Pora godowa przypada w kwietniu (najczęściej natychmiast
po godach żaby trawnej) i trwa krótko. -^-Ampleksus jest typu pachowego. Skrzek ma postać kulistych kłębów. Liczba jaj zawiera się w gra-
nicach od 800 do 2800 sztuk. Kijanki ciemnobrązowej barwy osiągają długość od 4 do 4,8 cm, a świeżo przeobrażone osobniki — od l do 1,5 cm.
Ż.m. jest płazem o aktywności dziennej. Żyje w suchych lasach, zwłaszcza sosnowych, oraz na łąkach. Żywi się przede wszystkim sucholubnymi
stawonogami o dziennym trybie życia, a poza tym dżdżownicami i ślimaka-K.ii. Zimuje na lądzie w rozmaitych naturalnych, ziemnych
kryjówkach; w Europie dochodzi do 700 m n.p.m., nato w górach Ałtaju sięga do sokości 1860 m n.p.m. Je gatunkiem nizinnym, wystę] je od
północnej Francji Bajkału w ZSRR. Granica ;
nocnego zasięgu ż.m. docho w Finlandii do 68°N. W Polsji ż.m. żyje na całym nizinny) obszarze kraju, jest gatunkiei mniej pospolitym od żaby
tra'9 nej. Nie podlega ochron (Tabl. VI/15).
żaba moczarowa Woltertor
(Rana aryalis woltertorffi) podgatunek płaza z gatun
-»-żaby moczarowej. Ma ona p0 dobne ubarwienie, długość clą ła i właściwości biologiczne ja!.
-»-żaba moczarowa, różni sft jednak od tej ostatniej posiada| niem wyraźnie dłuższych ko&| czyn tylnych, umożliwiających wykonywanie
znacznie dłuż-E szych skoków. Często mylona| jest z -^-żabą dalmatyńską. Za-ij mieszkuje wilgotne łąki. Wy-l|i stępuje w Europie południowo-H
-wschodniej (w południowej Austrii, północnej Jugosławii,,!! południowej Słowacji7 na Wę-f grzech i w Rumunii).              '§
żaba nilowa (Rana •mascare^S
niensis) — gatunek płaza z ro<'| dziny -s-żabowatych. Rośnie dog długości 5 cm. Ma grzbiet oliw-H kowozielony lub brązowozielo-|| ny, z
licznymi, ciemnymi plani-'| karni, a często też z jasną ltni%| kręgową wzdłuż grzbietu. U|| samców występują czarne re-|| zonatory. Ż.n.
zamieszkuje rze-H ki i ich rozlewiska. Szczególnie licznie występuje w rozlewiskach Nilu. Mimo pospolitego występowania biologia jej jestj
słabo poznana. Wśród licznyclii| bóstw starożytnych EgipcjaH,| ż.n. odgrywały ważną rolQ.j Symbolizowały odrodzenie siĄ człowieka po śmierci
i ^ związku z tą wiarą w TebacB
żaby te balsamowano razem z ciałem zmarłego. Egipska bogini Heka, będąca wcieleniem wody, zamiast głowy ludzkiej nosiła głowę ż.n.
Gatunek ten występuje w całej prawie Afryce, od Egiptu poprzez Afrykę tropikalną aż do południowych jej krańców, oraz na Madagaskarze.
żaba ogoniasta (Ascaphus truei)
— gatunek płaza z rodziny lio-pelm (Leiopelmidae), rzędu
-upłazów bezogonowych. Rośnie do długości 5 cm. Z ogólnego pokroju ciała jest podobna do rzekotek. Należy do najbardziej prymitywnych
współcześnie żyjących płazów bezogonowych. Wykazuje wszystkie zasadnicze cechy rodziny liopelm. Swoistą, wyjątkową wśród płazów
bezogonowych cechą ż.o. jest występowanie na końcu tułowia samców miękkiego, walcowatego i ostro zakończonego przydatka długości ok. l
cm. Położeniem swoim i kształtem przypomina on ogon, jednak z właściwym ogonem nie ma nic wspólnego, brak w nim bowiem kręgów i
mięśni ogonowych. Przydatek ten, okryty skórą, jest rurkowatym przedłużeniem kloaki, o czym świadczy otwór znajdujący się na końcu tego
wyrostka. Gra on rolę narządu kopulacyjnego, gdyż samce w stanie ->-ampleksus wprowadzają go do otworu kloakalne-go samic i bezpośrednio
przekazują plemniki do jej jajowodów, gdzie następuje zapłodnienie jaj. Wśród płazów bezogonowych tego rodzaju zapłodnienie
wewnętrzne spotyka się bardzo rzadko. Samice wyrostka tego nie mają, a ich otwór kloakalny otacza niska, lejkowata brodawka. Palce ż.o. są
długie i cienkie, błony pływne między palcami tylnych
kończyn — bardzo słabo rozwinięte, a oczy duże z eliptycznymi, ustawionymi poziomo
Żaba ogoniasta
źrenicami. Skóra jest gładka lub pokryta małymi brodawkami. Ubarwienie grzbietu ż.o. bywa przeważnie szarobrązowe z czarnymi,
nieregularnymi plamami, między oczami widnieje żółtawozielona plama, a brzuch jest koloru jasnokremo-wego. Ubarwienie może ulegać
zmianie w zależności od warunków środowiska na ciemniejsze lub jaśniejsze. Z.o. zamieszkuje obszary górzyste, pokryte cienistymi lasami,
gdzie znajdują się bystre, płytkie strumienie o czystej, zimnej wodzie, której temperatura w okresie lata waha się w granicach od 4° do 5°C. W
warunkach hodowlanych wymaga wody o temperaturze topniejącego lodu. W suchej porze roku pozostaje wyłącznie w wodzie, natomiast w
porze deszczowej wychodzi na ląd i przez cały okres opadów przebywa nad brzegiem wody albo wędruje na niewielkie odległości od strumienia.
Z.o. nie prowadzi życia towarzyskiego, jednak w miejscach szczególnie dogodnych dla jej pobytu spotyka się po 2 lub 3 osobniki razem. Z.o.
żywi się rozmaitymi małymi stawonogami, jak pająki,
żaba oranżcryjna
żaba pięciopalczasta
stonogi, chrząszcze i gąsienice. Jej pora godowa trwa od maja do końca sierpnia. Osobniki go-dujące kojarzą się w wodzie. Samce nie mają
zdolności wydawania głosu godowego (prawdopodobnie jest to adaptacja, gdyż wśród głośno szumiących wód górskich potoków głos godowy nie
byłby w ogóle słyszalny). Jaja składane w sznurach przyklejane są do spodniej powierzchni kamieni leżących na dnie strumieni. Liczba jaj
wytwarzanych przez l samicę waha się w granicach od 28 do 50 sztuk. Komórki jajowe są duże, średnica ich wynosi od 5 do 6 mm, średnica zaś
całego jaja z osłonkami (po ich napęcznieniu w wodzie) — 8 mm. Wylęg kijanek następuje po upływie ok. miesiąca. Po opuszczeniu osłon
jajowych przyczepiają się one natychmiast do powierzchni kamieni, chroniąc się w ten sposób przed porwaniem przez rwący prąd wody, ale mogą
również na niewielką odległość płynąć pod prąd. Kijanki są ciemno ubarwione, pokryte licznymi, małymi, jaśniejszymi plamkami. Kształt ich
głowotułowia (widziany z góry) jest klinowaty i mają one niską, długą płetwę ogonową, której grzbietowy fałd, w przeciwieństwie do kijanek
żyjących w wodach stojących, nie zachodzi na tułów. Otwór oddechowy (spiraculum) znajduje się na brzusznej powierzchni ciała. Liczba rzędów
rogowych ząbków na górnej wardze wynosi 2 lub 3, na dolnej — od 7 do 10. Do przysy-sania się do powierzchni kamieni służy kijankom duży,
tarczowato rozszerzony aparat gębowy. Żywią się one poroś-lami i glonami, które zeskro-bują ząbkami z powierzchni głazów. Przeobrażają się
najwcześniej po upływie roku. W
północnych obszarach wyst“ wania, gdzie strumienie^ wyjątkowo zimne i częściom pokryte lodem, kijanki róż jaja się ok. 3 lat i osiągają końcu
długość ok. 5 cm. ;
występują w zachodnich ™ szarach Ameryki Północnej t| Kanadzie, w paśmie ciągnąc się ok. 160 km wzdłuż wybr ży Pacyfiku.
żaba oranżeryjna (Eleuthe dactylus planirostris) — gat nek płaza z rodziny -»-żab p łudniowych. Rośnie do dług ści 3,5 cm. Ubarwienie grzbie
wykazuje charakterystyca zmienność osobniczą. U jednyl okazów grzbiet o różowobrąi zowym tle pokryty jest kilkoma jasnymi, podłużnymi
liniał mi, u drugich widoczne są nie4 regularne, brązowe plamy, u innych występują obydwa de-^, senie równocześnie. WszystkiasI 3 formy
plamistości spotyka siA w potomstwie jednej pary ro-l| dzicielskiej, zaś charakterysty-IJ czny dla danego osobnika deseni skóry nie ulega
zmianom Wj ciągu jego życia. Z.o. jest ak-H tywna nocą, jedynie w czasie''! deszczu pojawia się również w ą dzień. W okresie suszy zagrze-';y
buje się w wilgotnej glebie dla.| ochrony przed wyschnięciem,! Czynnikami, które warunkują:! jej normalne życie, aktywnośNj i żerowanie, są
wysoka tempe-ij ratura i duża wilgotność po-j wietrzą. Natomiast już przy| temperaturze powietrza 16°% staje się ociężała i przy dal-.H szym
spadku temperatury tracie normalną ruchliwość. Z.o. prze-',! bywa wśród niskiej roślinnościj naziemnej, krzewiącej się na§ wilgotnych glebach,
zaś szcze-» gólnie korzystne warunki bytuj pod względem temperatury! otoczenia i wilgotności znajduj je w oranżeriach, gdzie chętniej i często
przebywa. Godujący|
?amiec wydaje rytmiczne piszczące głosy podobne do kwilenia kaczych piskląt. W odróżnieniu od ogromnej większości płazów bezogonowych,
ż.o. podobnie jak inne gatunki z tego rodzaju nie składa jaj do wody, ale na wilgotnej ziemi pod opadłymi liśćmi lub w szczelinach gruntu. W
czasie pory deszczowej jaja składane są pojedynczo i cały ich rozwój zarodkowy oraz larwalny odbywa się wewnątrz osłon jajowych, brak więc
stadium wolnej larwy. Rozwój trwa krótko. Po 16—20 dniach od chwili złożenia jaj, przeobrażone osobniki przy pomocy
—-zęba jajowego rozrywają stwardniałe osłonki jajowe i wychodzą na zewnątrz. Mają wtedy l cm dł. W ten sposób ż.o. unika najbardziej
niebezpiecznego dla życia płaza stadium rozwojowego, jakim jest
—>metamorfoza w otwartym środowisku. Po roku od opuszczenia osłon jajowych, ż.o. uzyskuje dojrzałość płciową. Na pokarm jej składają się
rozmaite małe owady, w tym głównie mrówki. Z.o. występuje na Kubie, Bahamach i innych wyspach Morza Karaibskiego oraz na
południowo-wschod-nich obszarach Ameryki Północnej. Na Florydzie i Jamajce została sztucznie zasiedlona.
żaba owcza (Hypopachus vario-losus, dawniej H. cuneus) — gatunek płaza z rodziny ->-żab wąskopyskich. Osiąga długość 4,5 cm. Ubarwienie
grzbietu brązowe, z małymi ciemnymi plamkami i wzdłużną żółtą linią kręgową. Kształt tułowia wybitnie jajowaty, pysk nieproporcjonalnie
krótki, otwór gębowy mały. Pierwsze palce tylnych kończyn opatrzone są łopatkowatymi, rogowymi naroślami służącymi do zagrze-
bywania się w ziemi. Prowadzi lądowy i nocny tryb życia, w dzień przebywa pod zwalonymi pniami palm, w norach gryzoni i innych kryjówkach
ziemnych. Godujący samiec wydaje głos podobny do beczenia owcy. Ż.o. występuje od Teksasu w Stanach Zjednoczonych do Yeracruz w
Meksyku.
żaba pięciopalczasta (Leptodac-tylus pentadactylus) — gatunek płaza z rodziny —-żab południowych. Jest najbardziej typowym i największym
przedstawicielem tej rodziny. Rośnie do długości 21,5 cm. Ma grzbiet ciemnozielony, oliwkowy lub brązowy. Nazwa gatunkowa pochodzi od
szczątkowego piątego palca w przednich kończynach. U godujących samców boczne powierzchnie tylnych nóg są jaskrawopomarańczowe lub
czerwone. Prócz tego występują u nich na pierwszych palcach przednich kończyn o-stre, czarno zabarwione, rogowe ciernie, przypominające
swoim wyglądem dodatkowe piąte palce. Podobnie ostre i twarde naroślą tworzą się w okresie godowym u samców na skórze okolicy mostkowej.
Te wytwory skórne umożliwiają im przytrzymywanie samicy w czasie —>-ampleksus i składania jaj. Podobnie jak u wielu gatunków z rodziny
żab południowych, rozwój jaj ż.p. odbywa się wyłącznie na lądzie. Samice składają jaja otoczone pienistą masą w małych jam-kach ziemnych,
wygrzebywanych przez samce. Rozwój zarodkowy trwa 5 dni, a opuszczanie osłon jajowych przez kijanki następuje w okresie deszczów. Poprzez
rozlewiska kijanki dostają się do kałuż. 2.p. występują w Ameryce Południowej i Środkowej oraz na Małych Antylach.
żaba potudniowobrazylijska
żaba poludniowobrazylijska (Eleutherodactylus nasutus) — gatunek płaza z rodziny —-żab południowych. Osiąga długość 4 cm. Ubarwienie
brązowe w różnych odcieniach, plamiste. Ż.p. ma spiczasty nos i długie nogi. Mimo tej ostatniej cechy jest ona płazem powolnym, niechętnie
skacze i w związku z tym daje się łatwo schwytać. , Żyje na bezleśnych górzystych obszarach, gdzie przebywa na liściach i gałązkach wysokiej
roślinności trawiastej i krzaczastej, kilkadziesiąt cm nad powierzchnią ziemi. Samiec siedząc wśród roślinności wydaje głos godowy podobny do
dźwięku kastanietów, jednak bardzo nierytmiczny. Samica składa kilkanaście jaj między liśćmi roślin na wysokości 1,5—
—2 m nad ziemią 2.p. występuje wyłącznie w południowej Brazylii.
żaba południowa karłowata
(Leptodactylus marmoratus, dawniej nanus) — gatunek płaza z rodziny -^żab południowych. Rośnie do długości 2 cm. Najmniejszy gatunek w
rodzinie. Należy do nielicznych gatunków płazów bezogonowych składających jaja do ziemi z dala od wody. Samica wygrzebuje w ziemi płytki
dołek, składa do niego 8—10 jaj, następnie zasypuje je ziemią, zostawiając niewielki otwór. Przeobrażone osobniki wychodzą przez ten otwór,
początkowo przebywają w pobliżu gniazda, a w razie niebezpieczeństwa wracają do niego. Z.p.k. występuje w Ameryce Południowej na obszarze
Brazylii, w płn. Argentynie, Gujanie i wschodniej Wenezueli.
żaba rogata (Ceratophrys ornatu) — gatunek płaza z rodziny
-••żab południowych. Osiąga
długość 20 cm. Należy do na piękniej ubarwionych płazów Na jaskrawozielonym t grzbietu widnieją u niej duże2 nieregularne,
czerwonobrązow plamy z żółtymi obwódkami, przez środek grzbietu biegn wzdłużny, jaskrawoczerwor pas. 2.r. charakteryzuje nil
proporcjonalnie duża, silnii wysklepiona głowa, duże, osa' dzone na wierzchu głowy ócz;
oraz potężne szczęki. Nazw;
ż.r. pochodzi od sterczących nad oczami i ostro zakończo-1 nych wyrostków skórnyctl przypominających rogi. Ż.r. za-(| mieszkuje tereny
leśne i pro*| wadzi lądowy tryb życia. Jestl, niezwykle drapieżna i żarłocz-^ na. Na pokarm jej składają siq':^ rozmaite, stosunkowo duże ''s!
zwierzęta, które z łatwością'|| pokonuje i pożera (myszy,' ja- "-f:
szczurki, płazy), oraz mięczaki, "|| gąsienice, owady. W hodowli-;.|| chętnie pożera nawet duże ,:^ szczury. Dla człowieka ukąszę- l|( nie jej jest
bardzo bolesne. 2.r. .Jjjl czatuje na ofiary z ukrycia, 'H. przy czym zagrzebuje się w'.^ ściółkę leśną tak głęboko, że H. z nory sterczą tylko jej
oczy. . % W czasie posuchy wykazuje |! niezwykłą wśród płazów właś- ,|;
ciwość: zagrzebuje się płytko |^ w ziemi, otacza szczelnym ko- ^ konem, utworzonym z włas- 'Jj' nych wylinek oraz ze śluzu, i .i^,;
zapada w letarg. Kokon, będący ^ dokładnym “odlewem" kształ- y:
tu ciała ż.r., chroni ją przed ||, wyschnięciem. Po nawrocie ;S. wilgotnej pogody, budzi się z H letargu, rozrywa kokon i ioz-'s% poczyna
normalne życie. 2.r.'j||1 występuje w południowo—“|| -wschodniej części Ameryki ^ Południowej na terenie Argen- ^H. tyny i Brazylii.
^
żaba rycząca, żaba wół (Rana|
catestieiana) — gatunek z ro-|| dziny ->-żabowatvch. naiwiek-3
żaba rycząca
szy płaz bezogonowy Ameryki Północnej. Długość jej tułowia dochodzi do 20 cm, długość samych odnóży — do 25 cm, a ciężar — do 600 g. Na
grzbiecie brak wzdłużnych fałdów gruczołowych (charakterystycznych dla wielu gatunków z rodziny żabowatych), natomiast występują fałdy
skórne ciągnące się od tylnego krańca orbit oczu ponad błonami bębenkowymi aż do nasady przednich odnóży. Błony bębenkowe są bardzo duże,
u samców większe niż u samic. Samce mają parzyste wewnętrzne worki rezonacyjne, widoczne dopiero w czasie wydawania głosu godowego.
Czwarte palce tylnych odnóży są silnie wydłużone i znacznie większe od pozostałych, co stanowi ważną cechę gatunkową. Między palcami
tylnych odnóży widnieją dobrze wykształcone błony pływne, sięgające do końca palców. Eliptyczne źrenice oczu ustawione są poziomo.
Ubarwienie grzbietu jest oliwkowobrązowe lub zielonkawe, ze słabo zarysowaną ciemną plamistością. Tylne odnóża zdobią szerokie,
ciemnobrązowe,         poprzeczne pręgi. Brzuch ma barwę białawą. Znane są też osobniki me-lanistyczne o zupełnie czarnym grzbiecie i silnie
plamistym brzuchu. 2.r. prowadzi częściowo lądowy, a częściowo wodny tryb życia. Przebywa nad różnymi zbiornikami wód stojących, rzadziej
bieżących, obficie zarośniętych szuwarami i nadbrzeżnymi zaroślami. Spotyka się ją przeważnie nad jeziorami, dużymi stawami, sta-rorzeczami
oraz nad brzegami wolno płynących, dużych rzek. Na lądzie w pobliżu zbiornika wodnego czatuje na zdobycz, a w razie niebezpieczeństwa
u-cieka do wody. Jest drapieżna i niezwykle żarłoczna. Poza rozmaitymi robakami, owadami i ślimakami pożera wszelkie małe kręgowce, które
tylko potrafi połknąć — ryby, płazy, małe żółwie, pisklęta ptaków wodnych i małe ssaki. W pozago-dowym okresie życia ż.r. żyje samotnie,
natomiast w czasie godów gromadzi się bardzo licznie w dużych zbiornikach wód stojących, przy czym samce, zwłaszcza duże, trzymają się
jednak w pewnej odległości od siebie, zajmując określony obszar. Godujące samce wydają niezwykle donośny głos godowy, przypominający
buczenie syreny okrętowej lub ryczenie bydła. Termin składania jaj u ż.r. zależy od położenia geograficznego i od temperatury wody. Na
południowych obszarach występowania tego gatunku pora godowa przypada w maju, na północnych — dopiero w lipcu. Składanie jaj zachodzi
przeważnie w nocy przy temperaturze powietrza 21°C, wody — 17°C. Samice składają od 10 000 do 20 000 jaj w grubych, galaretowatych, po-
dłużnych pakietach długości kilkudziesięciu centymetrów. Średnica komórki jajowej wynosi 1,5 mm. Biegun twórczy jaja jest ciemny, biegun
odżywczy — jasny. Pakiety skrzeku unoszą się na powierzchni wody. Kijanki opuszczają o-słonki jajowe po upływie ok. l tygodnia.
-^-Przeobrażenie ich na obszarach południowych następuje po upływie l roku, natomiast na północnych dopiero w 3 roku życia, przy długości
kijanek wynoszącej ok. 14 cm. Mięso ż.r. jest jadalne i bardzo cenione. W związku z tym sprawione udka lub całe tusze ż.r. sprzedaje się w skle-
pach mięsnych w wielu krajach obok mięsa innych zwierząt rzeźnych. Duży popyt na mięso spowodował zakładanie
żaba ryżowa
żaba szczekająca
ferm, w których rozmnaża się i hoduje ż.r. dla celów konsumpcyjnych. W warunkach hodowlanych przeżywają one 7 lat. Naturalnym siedliskiem
ż.r. są wschodnie części Ameryki Północnej z wyjątkiem południowej Florydy. W zachodniej części Ameryki Północnej żaby te zostały sztucznie
zaaklimatyzowane. W północnych rejonach występowania ż.r. liczebność ich jest znacznie mniejsza niż w południowych, nigdzie jednak nie
pojawiają się masowo.
żaba ryżowa (Rana limnocha-ris) — gatunek płaza z rodziny
->żabowatych. Rośnie do długości 7 cm. Samica jest większa od samca. Ubarwienie grzbietu zielonkawe lub brązowe, plamiste z jasną linią krę-
gową lub bez niej. Na górnej i dolnej szczęce widoczne są poprzeczne ciemne plamy. Nie występują gruczołowe fałdy grzbietowe. Z.r. jest ściśle
związana ze środowiskiem wodnym, licznie występuje na polach ryżowych, dla których jest bardzo charakterystyczna. Przebywa również w
rozmaitych małych stawkach, jednak rozmnaża się głównie na polach ryżowych. Spotyka się ją na nizinach, rzadziej w górach, gdzie w
niektórych rejonach dochodzi do 2000 m n.p.m. Z.r. występuje w południowo-
-wschodniej Azji, na Filipinach, Japonii, na Cejlonie, Półwyspie Malajskim, w Birmie, Indiach i w południowych Chinach. Wszędzie na obszarze
swojego występowania ż.r. jest poszukiwanym jadalnym gatunkiem płaza.
żaba seszelska (Sooglossus
seychellensis) — gatunek płaza z rodziny -róabowatych. Zamieszkuje tereny górzyste, pozbawione wód stojących. W| stępują na nich tylko wara§
płynące strumienie, który| silny prąd uniemożliwia na| woj jaj i larw w wodzie. \| związku z tym ż.s. charakter żuje ściśle lądowy, a przy ty
niezwykły sposób rozmnażani Samice składają duże, boga w żółtko jaja na powierzch wilgotnej ziemi lub na wilgo nych liściach niskich roślin. '
tych warunkach w jajach o bywa się rozwój zarodkom Wylęgłe z nich kijanki ms już dobrze rozwinięte zawias tylnych kończyn, larwalny parat
gębowy zaopatrzony." rogowe ząbki, skrzela zewi trzne lub często już skrz wewnętrzne (tworzące przejściowo u kijanek płaz bezogonowych w
trakcie za kania skrzel zewnętrznyc ukryte w komorze skrzelov opatrzonej otworem skrzel wym, wreszcie dobrze roz< niętą płetwę ogonową. Po
op szczeniu osłon jajowych kijar wpełzają na grzbiet samca, którym przebywają aż do kończenia metamorfozy. Ł mieć w tym czasie pełni ro^
opiekuna strzegącego kijance Początkowo kijanki oddychali skórą, zwłaszcza ogona, w minii rę zaś rozwoju funkcję oddft chowa przejmują
płuca. 2 " występują wyłącznie na Wy pach Seszelskich.
żaba siodłała (Brachycephalu
ephippium) — gatunek płaza rodziny ->-żab kikutowatyc Osiąga długość 2 cm. Ubarw nie grzbietu żółte, tęczóv oczu czarne. W skórze grzb tu
leży płytka kostna tworzi rodzaj siodła. Srodowiskifl życia ż.s. są tereny lesist gdzie przebywa na ziemi wśr^ obumarłych pędów roślf
Szczególnie licznie występd na silnie zalesionych szczyt;
gór w południowo-wschodniej Brazylii, m.in. w samym mieście Rio de Janeiro i w północnych rejonach Ameryki Południowej.
żaba siwa (Chiromantis xeram-pelina} — gatunek płaza z rodziny —>-żab latających. Rośnie do długości 8 cm. Wszystkie palce u teg'o gatunku
wieńczą duże i szerokie przylgi. Pierwsze palce przednich odnóży są przeciwstawne pozostałym, tak że ż.s. może nimi swobodnie jak dłonią
obejmować gałązki. Palce tylnych odnóży spinają błony nie dochodzące do ich końców. W przednich odnóżach błony między palcami nie wy-
stępują. Źrenice oczu są poziomo ustawione. Grzbiet ma barwę szaropopielatą, często siwą (stąd nazwa gatunkowa) lub niemal białą, brzuch —
białą, a boki tułowia pokrywają nieregularne, ciemne plamki. U samców powierzchnia podgar-dzielowa jest czarna. Ż.s. prowadzi nadrzewny tryb
życia. Zamieszkuje korony drzew i krzewów, z reguły nieruchomo przesiaduje na poziomo ułożonych gałęziach, na których jest bardzo trudna do
zauważenia. Wpuszczona do wody dobrze pływa., W porze godowej, po-
Źaba siwa
dobnie jak inne żaby latające, buduje pieniste gniazdo na ; < ^isających nad wodą gałązki kach i liściach. Skojarzona para ż.s. wspólnie ubija pianę
ze śluzu wydalanego przez samicę wraz z jajami, przy czym długie ubijanie piany powoduje dobre jej napowietrzenie. Do gniazda zostaje
złożonych ok. 150 białych, pozbawionych pigmentu jaj. Po pewnym czasie pod wpływem promieni słonecznych powierzchnia gniazda pokrywa
się cienką, twardą skorupką, natomiast w jego wnętrzu pozostaje dużo wilgoci, w której rozwijają się kijanki. Po ukończeniu pewnego etapu
rozwoju, przez otwór powstający w dnie gniazda kijanki wypadają do wody i wkrótce się przeobrażają. Samice wykazują swoistą opiekę nad
gniazdami. Przesiadują na nich nieruchomo, obejmując je odnóżami. Co pewien czas jednak wchodzą do wody i zwilżone natychmiast wracają,
dostarczając w ten sposób gniazdom wilgoci. Jeśli samicę usunie się z gniazda, wówczas jego powierzchnia tak silnie wysycha i twardnieje, że
kijanki nie mogą go opuścić i wszystkie zamierają. Ż.s. występują w środkowej i południowej Afryce.
żaba szczekająca (Eleuthero-dactylus augusti latrans} — podgatunek płaza z rodziny —>-żab południowych. Osiąga długość ok. 10 cm.
Największy gatunek z rodzaju Eleuthero-dactylus. Z pokroju ż.sz. podobna jest do ropuchy, posiada bowiem szeroką głowę, krępy, pękaty tułów i
krótkie odnóża, poza tym w razie niebezpieczeństwa nadyma się jak ropucha. Ż.sz. prowadzi nocny tryb życia, w dzień zaś kryje się w norach,
pod kamieniami i w innych ziemnych zakamarkach. Jest słabym pływakiem. Na brzusznej powierzchni ciała ż.sz. posiada fałd skórny dzia-
żaba szponiasta
żaba śmieszka
łający jak przylga. Przy jej pomocy może się silnie przyczepić do gładkich powierzchni, w tym nawet do pionowo ułożonych ścian kamieni. W
porze deszczowej odbywa gody, trwające od lutego do maja. Godujący samiec wydaje donośny głos łudząco podobny do szczekania psa,
szczególnie foksteriera ostrowłosego. Samica składa jednorazowo ok. 50 dużych jaj, które umieszcza na lądzie, w szczelinach między kamieniami
lub w ziemnych norkach. Samiec po złożeniu jaj przez samicę nie oddala się od nich i przebywa w pobliżu przez cały czas ich rozwoju. Po
25—30 dniach przeobrażone młode żabki opuszczają osłony jajowe. W końcowym okresie rozwoju samiec strzegący jaj zwilża je moczem. Jest to
jedyny znany wśród północnoamerykańskich płazów bezogo-nowych przykład swoistej opieki nad potomstwem. Młode uzyskują dojrzałość
płciową po
3 latach od chwili opuszczenia osłon jajowych. Odżywiają się rozmaitymi stawonogami, w tym głównie mrówkami, chrząszczami i pająkami.
Z.sz. występuje w Ameryce Północnej, od północnych obszarów stanów Teksas i Nowy Meksyk do północnego Meksyku.
żaba szponiasta -oplatana.
żaba szponiasta karłowata (Hy-menochirus boettgeri} — gatunek płaza z rodziny -^-bezjęzy-cznych. Rośnie do długości
4 cm. Podobnie jak inne gatunki z jej rodziny nie ma języka, powiek na oczach oraz zębów na szczęce i żuchwie. Różni się od -^-grzbietoroda
amerykańskiego — swojego krewniaka — brakiem narządów dotykowych na końcach palców przednich odnóży oraz
obecnością dobrze wykszti nych błon pływnych mi palcami tych odnóży. Ta o nią cecha jest wyjątkową ściwością wśród żab o śd wodnym trybie
życia. Z.S! pływa w wodzie, porusza obydwoma parami kończyn \ wiosłami. Podobnie jak u -»•( tany, jej 3 pierwsze palce < nych odnóży
zakończone '| pazurami. Ż.sz.k. żyje wyła nie w wodzie, na ląd nie \ chodzi. Zamieszkuje m zbiorniki wodne położone wś tropikalnych lasów.
Składa j kilka razy do roku, a w i runkach hodowlanych — pf cały rok. Głównym czynniktó wyzwalającym porę godowi jest podwyższenie się
temp ratury wody. Skrzek w postfl kilku lub kilkunastu małyc kulistych, galaretowatych fi:
kietów, zawierających łączni ok. 200 jaj, przykleja się dl roślin wodnych. Średnica Kłl mórki jajowej wynosi 0,9 na ' Zarodki rozwijają się barć
szybko. Kijanki opuszczi osłonki jajowe po ukończeń rozwoju zarodkowego, trwa}. cego zaledwie 24 godziny, l 4 dzień pływają, a po 24 dniać
przeobrażają się. Ż.sz.k. ws stępują na terenie środkowej"] zachodniej Afryki — w Karne runie, Gabonie i Kongo.
żaba sztyletowata (Rana hos
— gatunek płaza z rodzin
-^żabowatych. Osobniki te(( gatunku posiadają szczegółu broń umożliwiającą im ratunę w razie niebezpieczeństw! mianowicie kciuki przednie
kończyn przekształcone są 1 długie, ostre i twarde, skos| niałe wyrostki, pokryte cienN skórą, a skierowane do OJ ciała. W przypadku uchwyci nią
odnóżami małego zwierz cia lub choćby wzięta prz człowieka do ręki, mocno
ciska przednie kończyny np. na palcu ręki i wbija swoje “sztylety" do ciała napastnika tak głęboko, że powstają krwawiące rany. W ten sposób
napastnik zostaje odstraszony. Ż.sz. jest płazem szczególnie ruchliwym i zręcznym, dającym się z trudnością schwytać. Przebywa w szczelinach
między kamieniami, zwłaszcza pod wy-1 sokimi drzewami. Z.sz. wystę-' puje na górzystych terenach wyspy Okinawa w Japonii. Mięso ż.sz. jest
jadalne i wysoko cenione pod względem smakowym, dawne obyczaje i ludowe podania przypisują mu duże znaczenie lecznicze w wielu
chorobach.               ,- •''
żaba śmieszka (Rana rźdźbun-da) — gatunek płaza z rodziny ->-żabowatych, największy z grupy żab ,,zielonych". Jej samce rosną do długości
13 cm (w Polsce — do 11 cm), samice — do 17 cm (w Polsce — do 14 cm). Ubarwienie grzbietu jest oliwkowozielone lub oliw-kowobrązowe, z
dużymi, nielicznymi,       ciemnobrązowymi l plamami o nierównych brze-
Żaba śmieszka
; »:        gach. Zdarzają się osobniki
yJ          pozbawione plam. Brak żółtych
l;']        plam w pachwinach tylnych
|j          kończyn. Wzdłuż grzbietu widnieje jasnozielona linia kręgowa, szeroka, o nierównych brzegach. Białą brzuszną powierzchnię ciała
pokrywają czarne plamki. Modzele po-deszwowe są bardzo słabo rozwinięte. Samce mają parzyste, ciemno zabarwione zewnętrzne worki
rezonacyjne oraz jednolite, ciemnobrązowe mo-dzele godowe na pierwszych palcach przednich kończyn. Barwy godowe nie występują. Głos
godowy samców można wyrazić sylabami “bre ke ke ke". Pora godowa rozpoczyna się w połowie maja i trwa na ogół do końca czerwca.
->-Am-pleksus jest typu pachowego. Skrzek ma postać nieregularnych kłębów. Liczba składanych jaj wynosi od ok. 6000 do ok. 16 000 sztuk.
Kijanki osiągają długość w granicach od 10 do 12 cm, a dopiero co przeobrażone osobniki — od 2,5 do 3,5 cm. 2.ś. żyje w dużych zbiornikach
wodnych — w jeziorach, stawach, starorzeczach. Wykazuje aktywność dzienną. Żywi się przeważnie rozmaitymi stawonogami, dżdżownicami i
ślimakami. Duże osobniki ż.ś., zwłaszcza samice, pożerają również małe kręgowce, w tym ryby, płazy, jaszczurki, węże, pisklęta wodnych
ptaków, ry-jówki i myszy. 2.ś. odbywa sen zimowy na dnie wód. Zamieszkuje głównie niziny, w górach sięga zwykle do 1000 m n.p.m., w górach
Kaukazu — do ok. 2500 m n.p.m. W Polsce ż.ś. znana jest z nielicznych stanowisk rozsianych na całym niżu; na południu kraju dochodzi do ok.
350 m n.p.m. Forma typowa ż.ś. występuje w środkowej, wschodniej i po-łudniowo-wschodniej Europie. Północna granica jej zasięgu nie
przekracza 60°N. W Polsce ż.ś. podlega częściowej ochro-
żaba śpiewająca
żaba włochata
żaba śpiewająca (Rhacophorus buergeri) — gatunek płaza z rodziny —>-iab latających. Rośnie do długości 6 cm. Ma wszystkie palce
zakończone dużymi przylgami. Ubarwienie jej grzbietu jest zielonkawo-szare lub żółtawe, z charakterystycznym, ciemnym deseniem, tworzącym
literę H lub X, ubarwienie brzucha — jasnoszare, a tylne odnóża pokrywają ciemne, poprzeczne pręgi. 2.ś. prowadzi naziemny tryb życia.
Zamieszkuje przeważnie tereny kamieniste nad szybko płynącymi górskimi strumieniami, w których rozwijają się jej kijanki. Na ziemi sprawnie
skacze, a za pomocą przylg potrafi wspinać się na gałęzie krzewów i z łatwością przyczepiać się do wszelkich gładkich powierzchni. Samce ż.ś.
wydają niezwykle melodyjny i piękny/ głos, podobny do śpiewu ptaka, w związku z czym sprzedawane są na targach po wysokiej cenie. Hoduje
się je w domach zamiast ptaków śpiewających. 2.ś. występują w Japonii.
.żaba świstun (Leptodactylus ocellatus) — gatunek płaza z rodziny -s-żab południowych. Rośnie do długości 13 cm. Jej .grzbiet i boki tułowia
pokrywają wzdłużne listwy skórne w liczbie od 8 do 10. Na oliwko-wozielonym grzbiecie widnieją ciemne lub całkiem czarne nieregularne
plamy. Listwy skórne są ciemnozielone, a brzuch żółtawy. Samce mają zgrubiałe przednie kończyny i
-silnie rozwinięte rogowe naroślą na dośrodkowych powierzchniach obu kciuków. Błony pływne między palcami
•kończyn nie występują. 2.ś. zamieszkuje tereny pokryte .roślinnością trawiastą i zaroślami, między którymi znajdują się małe zbiorniki stojących.
Prowadzi no tryb życia, w dzień zaś krywa się w rozmaitych ka żach, bagnach itp. W cz« nocnych wędrówek wyd charakterystyczny, głośny
przeciągły świst, natomiast czasie pory godowej sani wydają odmienny, przerywał głos, podobny do uderzeń śle kiery podczas ciosania drewi We
wrześniu i październikm mice składają wśród roś wodnych jaja otoczone pienista białkową substancją. Następna układają się na nich i pilnuji
rozwijających się zarodkowi 2.ś. występuje w Ameryce Po łudniowej — w Argentynie Boliwii oraz Urugwaju, aż Wenezueli.
żaba trawna (Rana temporar
— gatunek płaza z rodzir
—^-żabowatych. Długość san^j ców dochodzi do 10 cm, samifl
— do 10,5 cm. Ubarwienif grzbietu u obu płci jest bardz zmienne. Głównymi barwan są brązowa i oliwkowozielon w rozmaitych odcieniach.
Po2®^ tym występują ciemnobrązowa,;
lub czarne plamy — trójkątnej plamy skroniowe, na środkuj grzbietu za głową plama %fi{ kształcie odwróconej litery W oraz poprzeczne, ciemne
pręgfc. na tylnych kończynach. U liczśy nych osobników dodatkowa nieregularne, czarne plamfe pokrywają cały grzbiet. BrallĘ linii kręgowej.
Na brzucha znajdują się kolorowe, nieref gularne plamki, tworzące de^ sen mozaikowy. Samce maj< parzyste wewnętrzne worq rezonacyjne,
dające się zauwa^j żyć tylko w czasie wydawantf głosu, i czteroczęściowe, czafi ne modzele na pierwszych pal' cach przednich kończyn. Gł<r
godowy samców przypomin ciche mruczenie lub chrobota
nie. U samców występuje szata godowa w postaci sinonie-bieskiej plamy na podgardzie-Iowej powierzchni głowy, burej, niebiesko mieniącej się
barwy. grzbietu oraz zwisających z tułowia fałdów skórnych wypełnionych naciekiem lim-fy. U większości godujących samców normalna
plamistość grzbietu okresowo zanika. U samic szatę godową charakteryzują barwy bardziej jaskrawe niż normalne ubarwienie oraz silnie
rozwinięte brodawki pochodzenia naskórkowego, pojawiające się na grzbiecie. Pora godowa ż.t. rozpoczyna się z końcem marca i trwa od 2 do 3
tygodni. ->-Ampleksus jest typu pachowego, a skrzek ma postać kulistych, regularnych kłębów. Liczba składanych jaj waha się w granicach od
ok. 900 do ok. 3500 sztuk. Kijanki osiągają długość od 4,5 do 5,2 cm, a świeżo przeobrażone osobniki — od l do 1,5 cm. 2.t. zamieszkuje
rozmaite lądowe środowiska ekologiczne na nizinach, jak i w górach. Spotyka się ją najczęściej w lasach, rzadziej na polach uprawnych, łąkach i
w sadach. Jest aktywna o zmierzchu i w nocy. W skład jej pokarmu wchodzą głównie owady, w tym chrząszcze i muchówki o nocnym trybie
życia, a w mniejszych ilościach rozmaite inne stawonogi oraz dżdżownice i ślimaki. Sen zimowy odbywa wyłącznie na dnie wód płynących.
Występuje w północnych i środkowych obszarach Europy i Azji, od Pirenejów aż do Japonii włącznie, z niewielkimi przerwami na Syberii. W
górach dochodzi do ok. 3000 m n.p.m. Północna granica jej zasięgu leży na Przylądku Północnym (71°10'N). W całym areale swojego
występowania, w tym
również w Polsce, ż.t. jest pospolita, w związku z czym nie podlega u nas ochronie gatunkowej (Tabl. VI/14).
żaba tygrysowata (Rana tigri-na) — gatunek płaza z rodziny ->-żabowatych. Osiąga długość 15 cm. Ubarwienie grzbietu jasnobrązowe z
dużymi, nieregularnymi, ciemnymi plamami, tworzącymi kontrastowy “tygrysowaty" deseń. 2.t. występuje w Afryce oraz w
całej-południowo-wschodniej Azji, zwłaszcza pospolicie w Tajlandii. Ze względu na swoją wielkość ż.t. jest głównym gatunkiem płaza
dostarczającym-jadalnego mięsa mieszkańcom wspomnianego obszaru Azji.
żaba włochata (Astylosternus rotiustus) — gatunek płaza z rodziny —^żabowatych. Długość-samców dochodzi do 13 cm, samic — do 10 cm. U
obu płci ostatnie człony 3 środkowych palców tylnych odnóży zaginają się pod kątem prostym w stosunku do członu poprzedniego i zaopatrzone
są w wyrostki tworzące rodzaj pazurów. Znaczenie tego urządzenia dotychczas nie jest wyjaśnione. Być może zagięte i ostre na końcu człony
palców służą ż. w. do zaczepiania się o kamienie leżące na dnie strumieni, w których zwierzęta te często przebywają. Człony te mogą mieć
również znaczenie obronne w razie schwytania żaby przez napastnika. Ubarwienie-grzbietu samców ż.w. jest ciemnobrązowe, samic — jas-
nobrązowe z ciemną wstęgą wzdłuż grzbietu oraz z czerwonymi plamami na bokach tułowia. 2.w. prowadzi na pół:
wodny tryb życia. W okresie godów u dojrzałych samców wyrastają na bokach tułowia oraz na bocznych powierzch-
żaba wodna
niach ud liczne, cienkie, nitkowate twory skórne długości ok. 15 mm, przypominające wyglądem zewnętrznym włosy. Po zakończeniu godów
owe wyrostki zmniejszają się do długości od 0,5 do 2 mm. Ich znaczenie jest rozmaicie tłumaczone. Według niektórych herpetologów zawierają
one bogatą sieć naczyń krwionośnych, co znacznie powiększa powierzchnię oddechową skóry, zatem rola ich polegałaby na pokrywaniu
zwiększonego zapotrzebowania tlenu przez ruchliwe samce, przebywające w wodzie dłuższy czas w okresie godów. Według innych autorów,
nitkowate twory skórne nie spełniają żadnej funkcji oddechowej, a są jedynie efektem lokanego bujania naskórka, zjawiska znanego w postaci
wyrastania w okresie godów rozmaitych brodawek skórnych i modzeli u innych gatunków płazów. W tym przypadku nitkowate twory skórne
samca byłyby drugorzędną cechą płciową. W czasie składania jaj skrzek ż.w. przykleja się do kamieni na dnie strumienia. Kijanki osiągają dłu-
gość ok. 10 cm i mają silnie rozwinięte przylgi okołogębo-we, którymi przysysają się m.in. do powierzchni kamieni. Z.w. występują na terenie za-
chodniej Afryki w Kamerunie.
żaba wodna (Rana esculenta)
— gatunek płaza z rodziny
-^żabowatych, naturalny hybryd między -».żabą jeziorko-wą a —>-żabą śmieszka. Długość samców dochodzi do 9,7 cm, samic — do 10,8 cm.
Ubarwienie grzbietu u obu płci jest trawiastozielone z nielicznymi, okrągłymi, czarnymi plamami. Wzdłuż grzbietu przebiega jasnozielona linia
kręgowa. W pachwinach brak żółtych plam.
żaba zwrotnaglowa
Niektóre osobniki pozbawi< są zupełnie czarnej plamiste _ Znane są też bardzo rzadld^' • odmiany barwne, jak brai?"' zowa, niebieska i
cytrynowa^;
żółta, wszystkie jednąfc ma. wzdłużną linię kręgową j niejszą od tła. Białą brzuss powierzchnię ciała pokryw;
nieregularne, ciemne plaml8B' Modzele podeszwowe są słalUII,1 rozwinięte. U samców wystał,' pują parzyste, zewnętrzri(ti szaro zabarwione
worki rezo^ nacyjne oraz jednolite, ciemna brązowe modzele godowe. Ł godujących samców brak bi godowych, a ich skrzecz głos godowy
przypomina syf labę “errr". Pora godowa iife ż.w. przypada w maju. -9-Amr,' pleksus jest typu pachowego;
Skrzek ma postać nieregular-tj? nych, kulistych kłębów. Liczba!;
składanych jaj waha się oĄ' 3000 do 10000 sztuk. Kijanka uzyskują maksymalną długość 10 cm. Długość świeżo prze^ obrażonych osobników
wynosi od 2,5 do 3 cm. Z.w. żyje ^ większych stawach, w jezio»'| rach, starorzeczach i nad brze-w gami większych rzek. Prowadzi^,;
bardziej lądowy tryb życia o^s. trybu życia żaby jeziorkowefc i żaby śmieszki, a podobnie jal^'1 one jest aktywna w dzień. Zy-^j wi się głównie
rozmaityniifet. owadami, zwłaszcza chrząsz czarni, muchówkami i błonkd skrzydłymi. Poza tym zjad| pająki, dżdżownice i ślimaki Duże samice
ż.w. pożerają te małe kręgowce, jak rybi fraszki, małe żaby własne® gatunku, jaszczurki, ryjówki, l w hodowli — myszy. W okre się lata ż.w.
odbywa wędrówfc lądowe z jednych stawów cte drugich. Zimuje na dnie strit' mieni i rzek. Zamieszkali głównie niziny, a w górach das chodzi
zwykle do wysokości i " 500 m n.p.m., wyjątkowo
ok. 1000 m n.p.m. Występuje w środkowej i częściowo w zachodniej Europie. Północną granicę jej zasięgu zakreśla 61°N w środkowej Szwecji.
W Polsce pospolita, podlega częściowej ochronie (Tabl. VI/16).
żaba wodnista (Cyclorana pla-tycephala) — gatunek płaza z rodziny ->-żab południowych. Ubarwienie grzbietu zmienne, w okresie suszy
oliwkowobrą-zowe z licznymi, ciemnymi plamkami, w okresie deszczowym bardziej kolorowe, grzbiet żółtawy z zielonymi plamkami, boki
tułowia i tylne kończyny czerwonobrązowe. Osiąga długość ciała do 7 cm. W przedniej kończynie kciuk jest przeciwstawny pozostałym palcom.
Z.w. żyje na skrajnie suchych, pustynnych obszarach, przebywanie zaś w tych środowiskach umożliwia jej szczególna właściwość gromadzenia
znacznych ilości wody w podskórnych workach limfatycznyćh oraz w pęcherzu moczowym w okresie pory deszczowej. Ciało ż.w. przybiera
wówczas kulistą postać i staje się magazynem wody. Gdy opady deszczu zanikają, ż.w. wygrzebuje w gliniastym podłożu korytarz zakończony na
głębokości ok. 30 cm pod ziemią komorą mieszkalną, dopasowaną wielkością i kształtem do jej ciała i tam się ukrywa. W ten sposób ż.w.
przeżywa cały okres suszy, a po jej zakończeniu wychodzi na powierzchnię ziemi. Tubylcy pozbawieni wody w okresie suszy wyszukują
kryjówki ż.w., wydobywają je z nich i wysysają z ciała zabitych ż.w. zawartą w nich wodę. Z.w. przeżywa również wysuszenie aż do utraty 50%
ciężaru ciała. Z.w. występuje w centralnej, pustynnej części Australii.
żaba wól ->-żaba rycząca.
żaba z Junin (Batrachophry-nus macrostomus) — gatunek płaza z rodziny -»żab południowych. Rośnie do długości ok. 18 cm. Ma wybitnie spła-
szczony tułów, silnie sfałdo-waną skórę oraz słabo rozwinięte płuca. Fałdy skórne, zwiększające powierzchnię oddechową skóry, uzupełniają
prawdopodobnie oddechową funkcję płuc. Kijanki ż. z J. osiągają znaczne wymiary. Sam głowotułów kijanki jest wielkości jaja kurzego,
natomiast osobniki świeżo przeobrażone mają długość od 7 do 8 cm. 2. z J. prowadzi wodny tryb życia. Zamieszkuje różne zbiorniki wodne w
Peru, w tym duże jezioro Junin, położone powyżej 4000 m n.p.m. w Andach peruwiańskich, a więc występuje na wysokościach, na których
spotyka się bardzo nieliczne gatunki płazów.
żaba zwrotnoglowa (Phryno-merus bifasciatus) — gatunek płaza z rodziny -»żab zwrotno-głowych. Rośnie do długości 4 cm. Ma małą głowę,
szeroki, grzbieto-brzusznie spłaszczony tułów i średniej długości, smukłe odnóża. Małe oczy mają szparowate, pionowo ustawione źrenice. Skóra
jest gładka. Niezwykle toksyczna wydzielina skórnych gruczołów jadowych działa zabójczo na płazy, a także na inne drobne zwierzęta, które
zetkną się z ż.z., na skórze zaś człowieka wywołuje ostry stan zapalny. Ubarwienie grzbietu ż.z. jest oliw-kowobrązowe lub (częściej) czarne, z 2
ceglastoczerwony-mi liniami, biegnącymi od nozdrzy, poprzez oczy i boki brzucha aż do końca tułowia. Między tymi liniami oraz na odnóżach
•widnieją różnej wiel-
żabie koncerty
kości nieregularne plamy, również jaskrawoczerwonego koloru. Niebieskoszary brzuch po-
żabka karolińska
Żaba zwrotnogłowa
krywają liczne, małe, różowe plamki. U samców powierzchnia podgardzielowa ma barwę jednolicie czarną. Oczy, a zwłaszcza skóra, wykazują
silną wrażliwość na natężenie światła. Jeśli część grzbietu zostanie naświetlona przez krótki czas silnym światłem, a pozostałą powierzchnię
skóry się zaciemni, wówczas na powierzchni naświetlonej zanikną czerwone plamy i przybierze ona barwę szarą z czarnymi plamami, podczas
gdy barwy nie naświetlonej części skóry nie ulegną żadnym zmianom. Z.z. prowadzi lądowy tryb życia. Chowa się w rozmaitych kryjówkach,
m.tn. w wygrzebanych przez siebie jamach w pulchnej ziemi. Dzięki przyl-gom na końcach palców ż.z. wykazuje zdolność wspinania się na pnie
drzew (gdzie za kryjówki służą jej nisko nad ziemią położone dziuple), z łatwością też porusza się po pionowych ścianach gniazd ter-mitów, na
których często przebywa. Na ziemi przeważnie' szybko biega, unosząc tułów nad powierzchnię gruntu, natomiast bardzo rzadko, tylko w w
wyjątkowych okolicznościach skacze. Żywi się głównie mrówkami i termitami. W
okresie rozmnażania samce wy^s dają co chwilę przeraźliw^i gwizd, który można usłyszeli.' z odległości ok. l km. Samicap, składają jaja w
małych zbiot® nikach wody stojącej, w kalu||f żach deszczowych, a nawet 'yfk' zagłębieniach skalnych, wypełni nionych wodą deszczową. "Po!.'!
jedyncze jaja samice przyklep^ jaja do pędów roślin wodnychSi 2.z. ma małe wymagania ży-1 ciowe i dlatego często się ją;,, hoduje, również do
celów la-y boratoryjnych. Występuje we';
wschodniej i środkowej Afryce m.in. w Natalu, Angoli i Bot-»' swanie.                       ;'''»
żabie koncerty -^rezonatory.;.
"f-
żabie olimpiady. W zawodach, tych organizatorzy wykorzy—. stują zdolność niektórych ga-j$1 tunków żab do wykonywania ? długich skoków.
Długeść sko-^l ku danej żaby-zawodnika, bio- ';
race j udział w takiej imprezie,::;;
mierzy się wielokrotnością/ długości skoku w stosunku do\ długości ciała. Niektóre konku- ^ rencje polegają na wykonaniu;* 3 kolejnych
skoków, których^' suma długości jest podstawą? oceny. Wyniki ż.o. oraz wyniki^ badań laboratoryjnych świad- !':
czą, że ->-żaba rycząca, długo-,, ści przeszło 20 cm, potrafi sko-czyć na odległość 9-krotnie ;
większą od długości swojego— ciała (ok. 180 cm), żaba leopar- ;
dowa, długości 12,5 cm — na ;> odległość 13-krotnie większą |1 (ok. 160 cm), a ->-żaba dalma—f;
tyńska, o długości 8 cm — na';' odległość 25-krotnie większą"-? (ok. 2 m). Jeden z gatunkówS. rodzaju Pseudopaludicola, ma- ';* jacy długość 2
cm, wykonuje^ skoki 50-krotnie większe od .* długości swojego ciała i W^ związku z tym jest niezwykle :,g trudny do złowienia w warun-M kach
naturalnych. Oficjalny'^
rekord długości skoku wykonanego w czasie ż.o. padł w 1954 w Kapsztadzie. Uzyskał go afrykański gatunek żaby Rana óxyrhynchus, której dłu-
gość 3 kolejnych skoków równała się 45-krotnej długości jej “•iała.
żabie udka — danie mięsne z odpowiednio sprawionych i przyrządzonych tylnych kończyn różnych gatunków żab. Dawniej w środkowej i za-
chodniej Europie ż.u. były daniem postnym, a obecnie należą do ekskluzywnych specjalności kuchni francuskiej. W należności od kraju i konty-
nentu ż.u. dostarczają łatwo tam dostępne, a przy tym duże gatunki żab. W Europie do ząb jadalnych należą przede wszystkim “żaby zielone"
-»-ża-ha wodna, ->-żaba śmieszka, rzadziej -»-żaba trawna. W Ameryce Północnej głównymi gatunkami dostarczającymi ż.u. ,-ią -»-żaba rycząca,
-»-żaba błotna, ->żaba krzykliwa, ->-żaba leopardowa ł Rana areolata, w Ameryce Południowej — -^żaba południowoamerykańska
pięciopalczasta, ->-żaba dziwaczka oraz Caudwerbera cau-dwerhera i Batrachophrynus macrostomus. W Azji żabami jadalnymi są -»-żaba
tygryso-wata, -^żaba ryżowa i Rana hosii w Australii -»-żaba katolicka. W niektórych krajach zapotrzebowanie na ż.u. jest bardzo duże i w
związku z tym pewne gatunki żab hodowane są w specjalnie do tego celu przeznaczonych żabich fermach. W większości krajów żaby jadalne
odławia się w naturze w sposób nieograniczony. Doprowadziło to już do zupełnego niemal wyniszczenia “żab zielonych" w krajach środkowej i
zachodniej Europy. W Polsce w związku z eksportem “żab
zielonych", przeznaczonych na ż.u., obowiązują wymiary ochronne dla tych gatunków żab.
żabka karolińska (Gastrophry-ne carolinensis) — gatunek płaza z rodziny ->żab wąsko-pyskich, o nie ustalonym ostatecznie stanowisku
systematycznym. Rośnie do długości 3,5 cm. Podobnie jak wszystkich przedstawicieli jej rodziny cechuje ją jajowaty kształt tułowia, mała, ostro
zakończona głowa o trójkątnym zarysie, wybitnie wąski pysk oraz zupełny brak uzębienia. Ma grzbiet brązowooliwkowy z nielicznymi,
nieregularnymi, ciemnymi plamami. Prowadzi ściśle lądowy, a przy tym skryty tryb życia. W dzień przebywa w norach ziemnych, często w
pobliżu wody, a dopiero o zmierzchu lub w nocy staje się aktywna i opuszcza kryjówkę. Jednak w czasie deszczowej pogody pojawia się również
na powierzchni ziemi w dzień. Na pokarm ż.k. składają się rozmaite małe owady, głównie mrówki. Poluje na nie w bezpośrednim sąsiedztwie
swojej norki, którą stale zamieszkuje. Porusza się za pomocą szybkich, krótkich skoków i w związku z tym trudno ją złowić. Rozmnaża się od
czerwca do września. Samce wydają głos godowy na lądzie, siedząc u wylotu swych norek. Ich głos przypomina beczenie owcy i słyszalny jest w
promieniu zaledwie 20 m. Łączenie się par następuje również na lądzie, wówczas gdy samica zwabiona głosem godowym samca natknie się
bezpośrednio na niego. Dzięki lepkiej wydzielinie gruczołów śluzowych, znajdujących się w skórze okolicy mostkowej, samiec przykleja się
do grzbietu sa-
żabka kubańska
micy, a prócz tego obejmuje ją przednimi kończynami pod pachami. Dopiero połączona para wędruje do zbiornika wodnego, w którym wkrótce
zostaje złożony skrzek w postaci małych luźnych pakietów, zawierających od 10 do ok. 90 jaj. Łączna liczba jaj, składanych przez jedną samicę w
czasie całego okresu godowego, wynosi kilkaset sztuk. Z reguły skrzek unosi się swobodnie na powierzchni wody. Również kijanki ż.k. wykazują
szereg swoistych cech w budowie ciała. Wargi ich pozbawione są pasm rogowych ząbków, w ich miejscu zaś, zwłaszcza na powierzchni górnej
wargi, występują liczne, poprzeczne zmarszczki skórne, umożliwiające zeskrobywanie pokarmu. Otwór oddechowy larw znajduje się w
środkowej linii na brzusznej powierzchni głowo-tułowia, a u kijanek o wyrośniętych już odnóżach palce wszystkich kończyn spięte są błonami
pływnymi, które jednak zanikają w trakcie -^-przeobrażenia. Z.k. występują w południowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej, od
Marylandu do Florydy na południu i do Teksasu na zachodzie.
żabka kubańska (Sminthillus limbatus) — gatunek płaza z rodziny —>-żab południowych. Rośnie do długości l cm. Stanowi jeden z dwu
najmniejszych gatunków spośród wszystkich współcześnie żyjących płazów bezogonowych. Zamieszkuje obszary pokryte bogatą
roślinnością. Prowadzi naziemny tryb życia. Samice składają w okresie godowym w jamce w wilgotnej ziemi tylko po l jaju zawierającym
znaczne ilości żółtka i w związku z tym stosunkowo dużym.
277
żabka złota
Cały rozwój zarodkowy i larwalny odbywa się w osłonkaci jajowych, tak że z jaja wylęg( się ostatecznie przeobrażona
płaz. Z.k. występują na Kubie"
'-> •
żabka kwiatowa (Hyperoliuiit:,
horstockii) — gatunek płaza 't ii rodziny ->żab latających. Osią»':S ga długość 2,5 cm. Posiada ubarwienie wybitnie zmienńeB?§ w zależności od
barwy podłóg za. Z.k. umieszczona na jasnyiH;Ę tle ma kolor bieli kości słoniom? wej, na ciemnym tle ma kologfi brązowy z zielonymi lub
sre*'®-brzystymi, wzdłużnymi paska-". mi po bokach tułowia, co czy-ds' ni ją trudno dostrzegalną na^i" tle ciemnych gałązek. W ter-Ęj rarium
wybiera zawsze podło-A-?? że o najjaśniejszej barwie, ^y, środowisku naturalnym ż.k. (;'• przebywa zwykle na dnie róż- " dętych dolnych części
dużych,;/' białych kwiatów roślin bagien-^, nych z rodziny obrazkowatych T;
(Araceae), przy czym w jed--g' nym kwiecie często znajduje"* się kilka osobników ż.k. W,: ;
tych okolicznościach trudno je;. ••&• zauważyć, gdyż jasne ubarwię—"? nie ż.k. zlewa się z białym ko* » lorem kwiatu. Z.k. żywi się ^, głównie
małymi, latającymi-ffi owadami, które znęcone zapa-^ chem kwiatu wchodzą do jego^. wnętrza i tu padają ofiarą ż.k.--?;
W przypadku gdy kwiat •Łączy- f na więdnąć, ż.k. opuszcza -gó||. i przenosi się do innego, świe-jlt żego, zmieniając na czas prze-^, prowadzania
się jasne ubar-4» wienie ciała na ciemne. RÓW-!";^;:
nież gdy bezpośrednio zagraża ag jej niebezpieczeństwo, ucieka -f z kwiatu i chroni się wśród ^'. roślin wodnych. Na ziemi ska-'| cze bardzo
sprawnie, uzysku-;^* jąć w czasie skoku odległość-?,^' powyżej 60 cm i wysokość ok. .^, 45 cm. Godujący samiec wy-.||| daje głośne i
charakterystycz-;^ ne dźwięki “kri-kri-kri", przy^
czym jego rozdęty rezonator osiąga wówczas dwukrotną wielkość samej żaby. Samica składa 10—30 jaj w małych kupkach i przykleja je do pę-
dów roślin wodnych. Z.k. mają wielu wrogów, pożerają je inne duże żaby, węże i rozmaite ptaki. Z.k. występuje w południowej Afryce.
żabka natalska (Phr-ynobatra-chus natalensis) — gatunek płaza o nie ustalonym definitywnie stanowisku systematycznym (prawdopodobnie z
rodziny -?-żabowatych). Rośnie do długości 3 cm. Zarówno ubarwienie ciała, jak i deseń są u niej bardzo zmienne. Z.n. prowadzi na pół wodny,
na pół lądowy tryb życia, trzymając się małych i płytkich zbiorników wód stojących, znajdujących się w sąsiedztwie rzek. W dzień ukrywa się w
rozmaitych ziemnych zakamarkach, w jamach pod korzeniami drzew, pod kamieniami itp. W niektórych okolicach pojawia się masowo. Unika
obszarów zalesionych. Jaja składa we wszelkich małych i płytkich stawkach, w przybrzeżnych płyciznach i rozlewiskach rzek, a
Ząbka natalska
nawet w rowach i przydrożnych koleinach 'wypełnionych deszczową wodą. Galaretowate
pakiety skrzeku unoszą się swobodnie przy powierzchni wody. Samice mimo swoich niewielkich rozmiarów składają po ok. 400 jaj o wybitnie
małych komórkach jajowych. Z.p. występują w środkowej i południowej Afryce.
żabka ozdobna (Pseudacris or-nata) — gatunek płaza z rodziny -^-rzekotkowatych. Obejmuje kilka ras geograficznych. Rośnie do długości 4 cm.
Ma ubarwienie zmienne i bardzo kolorowe — jaskrawozielone. brązowe lub rdzawoczerwone. Grzbiet, a zwłaszcza boki tułowia pokrywają
nieregularne duże, czarne plamy, jasno obrzeżone. Ż.o. pojawia się na wiosnę bardzo wcześnie. Zamieszkuje na ogół suche tereny pokryte
zaroślami i uprawami rolnymi. Porusza się szybkimi i długimi skokami. W czasie długotrwałej suszy zagrzebuje się płytko w ziemi. Odbywa
gody w rozmaitych zarośniętych zbiornikach wody stojącej, gdzie często gromadzi się masowo. W okresie godów samce wydają natarczywe,
metaliczne, skrzypiące dźwięki, podobne do ćwierkania świerszczy. Tak jak inne gatunki z rodzaju Pseu-dacrżs, ż.o. wykazuje przywiązanie do
stawu, w którym odbywa gody i co roku składa w nim jaja. Należy do płazów o znakomicie rozwiniętej orientacji przestrzennej, przy czym
mechanizm tej orientacji nie jest znany. Przypuszcza się, że podobnie jak pszczoły i niektóre ptaki ż.o. kierują się położeniem słońca. Występują
na południowo-wschodnich obszarach Ameryki Północnej.
żabka złota (Mantella auran-tiaca) — gatunek płaza z rodziny ->-żabowatych, jeden z
żabowate
najmniejszych i najpiękniej u-barwionych gatunków spośród dziś żyjących płazów bezogo-nowych. Długość ciała dorosłych okazów dochodzi do
3 cm, przy czym samce są mniejsze od samic. Grzbietowa i brzuszna powierzchnia tułowia i kończyn u obu płci ma ubarwienie jednostajnie
jaskrawopomarań-czowe z czerwonymi plamami w zgięciach kolanowych. Oczy duże i silnie wystające są całkowicie czarne. 2.z. zamieszkują
tropikalne wilgotne lasy, gdzie przebywają na ziemi. wśród butwiejących liści. Poruszają się bardzo żwawo, szybko biegając lub skacząc. Unikają
pełnego światła słonecznego. Dobrze znoszą okresowe zniżki temperatury powietrza i przy 10°C są jeszcze aktywne. Żyją w koloniach, rzadziej
pojedynczo. Samce w czasie pory godowej wydają głosy podobne do ćwierkania świerszcza. Samice składają wśród wilgotnych, butwiejących
liści po ok. 50 białych jaj średnicy 2 mm. Wylęg następuje po tygodniu, kijanki zaś zostają spłukane z wodą deszczową do pobliskich zbiorników
wodnych. Przeobrażenie następuje po 3 miesiącach. Z.z. występują na Madagaskarze w okolicach Tananariwy. Znajduje się je jeszcze na
wysokości do 950 m n.p.m.
żabowate, żaby właściwe (Ra-nidae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Przedstawiciele tej rodziny należą do najwyżej
uorganizowa-nych płazów bezogonowych, będących obecnie w ewolucyjnym rozkwicie. Mają one trzony 7 pierwszych kręgów przo-dowklęsłe,
trzon 8 kręgu — dwuwklęsły, a trzon kręgu krzyżowego — z przodu i z tyłu wypukły. Kręg krzyżowy styka
się ż urostylem 2 kłykciami. Mostek bywa przeważnie kostny, żeber brak, a pas barkowy jest typu nieruchomego. Zęby znajdują się na szczęce,
natomiast żuchwa jest bezzębna. U większości ż. istnieją zęby podniebienne. Duży i wydłużony język, przyrośnięty przednim końcem do dna
jamy gębowej, dzieli się na wolnym tylnym końcu na 2 płaty. Ucho środkowe i błony bębenkowe są dobrze rozwinięte. U samców większości
gatunków, zwłaszcza z rodzaju żaby, istnieją -^.rezonatory wewnętrzne lub zewnętrzne. Skóra ż. jest gładka, słabo brodawkowata. Tylne
kończyny, z reguły silnie wydłużone i dobrze umięśnione, umożliwiają poruszanie się na lądzie za pomocą długich skoków. Właściwość tę
wykorzystano do urządzenia
-^-żabich olimpiad. Palce tylnych kończyn spinają błony pływne, dzięki którym ż. sprawnie i szybko pływają. 2. żyją w rozmaitych
środowiskach ekologicznych — w wodzie, na wilgotnym lądzie, a niektóre na drzewach. W związku z tym wykazują różnorodne właściwości
biologiczne i różne formy przystosowania do środowiska. Prowadzą również rozmaity tryb życia — dzienny lub nocny. Długość ciała różnych ż.
wykazuje ogromną rozpiętość
— od ok. 8 mm (-»-artrolept karłowaty) do ok. 40 cm (->ża-ba goliat). 2. żywią się rozmaitymi małymi zwierzętami, głównie owadami, duże
zaś gatunki są drapieżnikami pożerającymi małe ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Mięso niektórych dużych gatunków ż. jest jadalne. 2. występują
na wszystkich kontynentach i wielu wyspach, głównym zaś obszarem ich największego zróżnicowania i ewolucyjnym centrum, z
279
żaby kikutowate
którego się rozprzestrzeniały, jest Afryka. Brak ich jedynie w środkowej i południowej Australii, w południowej części Ameryki Południowej, na
Nowej Zelandii i na wyspach wschodniej Polinezji. Niektóre gatunki dochodzą do północnego kręgu polarnego, a l z nich przekracza go na
Półwyspie Skandynawskim. Rodzina ż. obejmuje ok. 32 rodzaje i przeszło 400 gatunków. Najliczniejszy w gatunki i najbardziej typowy jest
rodzaj “żaba" (Rana), do którego należy ok. 200 gatunków o kosmopolitycznym rozmieszczeniu. W obrębie europejskich gatunków z rodzaju
żaby wydziela się umownie 2 grupy żab, mianowicie “żaby zielone" (wodne) i “żaby brunatne" (lądowe).
żabuti leśny (Geochelone denti-culata) — gatunek gada z rodziny —>-żółwi lądowych. Długość jego karapaksu dochodzi do 60 cm. Pancerz
grzbietowy, pokryty dużymi, regularnie u-łożonymi tarczami, jest średnio wysklepiony i jajowate wydłużony. Na głowie znajdują się różnej
wielkości tarczki. Krawędzie szczęk są ząbkowane, ogon krótki, odnóża nieproporcjonalnie długie. Tarcze karapaksu, czerwonobrunatne lub
ciemnobrązowe na obwodzie, w środku mają barwę żółtą. Powierzchnia głowy, szyi i odnóży jest ciemnobrązowa lub czarna, z czerwonymi albo
pomarańczowymi plamkami. 2.1. prowadzi ściśle lądowy tryb życia. Głównie zamieszkuje lasy. 2ywi się pokarmem roślinnym — pędami, liśćmi,
owocami — a w hodowli szczególnie chętnie zjada banany, a także surowe mięso. Samice ż.l. składają jednorazowo po 10 do 12 jaj, które
zasypują liśćmi. Mięso ż.l. jest jadalne, a duże
osobniki hodowane są w zagrodach w celach konsumpcyjnych. 2.1. występują w całym
Zabuti leśny
tropikalnym pasie Ameryki Południowej na wschód od Andów. Są jedynymi, a przy tym pospolitymi żółwiami lądowymi na terenie Brazylii.
żaby diugopalcowe (Pseudźdae)
— rodzina płazów z rzędu
-upłazów bezogonowych. Charakterystyczną cechą anatomiczną należących tu gatunków jest obecność dodatkowego członu między
ostatnim a przedostatnim członem wszystkich palców. W związku z tym palce ż.d. są znacznie dłuższe niż u innych płazów. Kciuki przednich
kończyn są przeciwstawne pozostałym palcom. 2.d. prowadzą ściśle wodny tryb życia, do czego są przystosowane dzięki dobrze rozwiniętym bło-
nom pływnym między palcami tylnych odnóży. Jaja składane są do wody w postaci pienistej masy, zapłodnienie zewnętrzne. Rodzina obejmuje 2
rodzaje i kilka gatunków, wśród nich bardzo rzadkie i słabo poznane. 2.d. występują w tropikalnej Ameryce Południowej, na wschód od
Andów, w Brazylii oraz na wyspie Trynidad.
żaby kikutowate (Atelopodidae)
— rodzina płazów z rzędu
-upłazów bezogonowych. Nie-
żaby latające
zwykłą właściwością należących tu gatunków są uwstecz-nione lub zupełnie brakujące I i II palce odnóży, wskutek czego kończyny mają wygląd
ki-kutowaty. Pozostałe palce są silnie wydłużone i szponiasto zakończone. W związku z tym ż.k. nie mogą sprawnie skakać, lecz powoli i
chwiejnie kroczą. Szczęka jest wydłużona i dzio-bowato zakrzywiona. U niektórych gatunków (rodzaj Bra-chycephalus) w skórze grzbietu
znajduje się płytka kostna, która powstała ze zrośnięcia się wyrostków grzbietowych od II do VII kręgu. Z.k. składają jaja do wody. Do rodziny
ż.k. należą gatunki małe lub średniej wielkości, przeważnie jaskrawo ubarwione z czarnymi, czerwonymi lub żółtymi plamami. Rodzina obejmuje
2 rodzaje:
Atelopus występujący w Środkowej i Południowej Ameryce oraz Brachycephalus występujący wyłącznie w południowo-
—wschodniej Brazylii w Ameryce Południowej.
żaby latające (Rhacophoridae)
— rodzina płazów z rzędu
—-płazów bezogonowych. Obejmuje liczne gatunki średniej wielkości, o smukłej postaci i bardzo kolorowym ubarwieniu. Wspólną cechą
morfologiczną ż.l. jest występowanie na końcach palców szerokich, lepkich przylg podobnie jak u ->rze-kotkowatych. U niektórych gatunków
występują między palcami przednich i tylnych kończyn szerokie błony, które umożliwiają lot ślizgowy w czasie wykonywania skoków z drzewa
na drzewo. W szkielecie każdego palca między członem przedostatnim i ostatnim znajduje się człon dodatkowy. 2.1. prowadzą przeważnie na-
drzewny tryb życia i przebywają stale w najwyższych piętrach koron drzew. Składanie jaj, ich zapłodnienie oraz rozwój larw odbywa się w swois-
tych gniazdach budowanych przez skojarzone pary z pienistego śluzu, a umieszczanych na liściach i gałązkach drzew lub krzewów. Ostatecznie
rozwinięte larwy zostają spłukiwane deszczem do zbiorników wodnych, gdzie odbywają przeobrażenie. Niektóre gatunki budują gniazda na ziemi
w pobliżu wody. 2.1. występują w Afryce, w południowo-wschod- , niej Azji, w Japonii, na Fili- ' pinach, Malajach i na Madagaskarze. Brak ich
zupełnie na kontynencie amerykańskim. Rodzaj Rhacophorus obejmuje przeszło 100 gatunków.
żaby południowe (Leptodacty-lidae) — rodzina płazów z rzędu —-płazów bezogonowych. Przez niektórych herpetologów ż.p. zaliczane są do
rodziny -wopuchowatych, jest to jednak pogląd błędny, gdyż samce ż.p. nie mają —-narządu Biddera. Ż.p. charakteryzuje duża różnorodność
postaci i ubarwienia. Mają pas barkowy typu ruchomego, a urostyl nie zrośnięty z kręgiem .krzyżowym. U większości gatunków występują zęby
na górnej szczęce, tylko nieliczne są ich pozbawione. Wiele gatunków prowadzi ściśle lądowy i naziemny tryb życia, do wody nigdy nie wchodzi,
nawet podczas godów. Jaja otoczone pienistą substancją białkową składają ż.p. w rozmaitych kryjówkach i jamkach w ziemi, wygrzebywanych
przez osobniki godujące. Ż.p. są gatunkowo najliczniej reprezentowane w tropikalnej strefie Ameryki Środkowej, a zwłaszcza Południowej.
Mniej licznie występują w skrajnie południowej części Ameryki Północnej, w
281
żararaka pospolita
^$
"
.
południowej Afryce, w Australii i na wyspach Morza Karaibskiego. Obejmują obecnie swoim zasięgiem nie tylko bardzo odległe od siebie konty-
nenty, ale również kontynenty o bardzo różnym wieku geologicznym. Na podstawie materiału paleontologicznego stwierdzono, że żyły
ongiś również w Europie.
żaby wąskopyskie (Microhyli-dae) — rodzina płazów z rzędu upłazów bezogonowych. Charakteryzują się wyjątkowo małym pyskiem oraz u
niektórych gatunków wydłużoną nosową częścią głowy. Pewne gatunki pozbawione są uzębienia. Przeważnie prowadzą lądowy i samotny tryb
życia przebywając w dzień w norach i innych ziemnych kryjówkach. Jaja składają w wodzie, niektóre jednak gatunki na lądzie w ziemnych
gniazdach lub nad ziemią wśród liści różnych roślin. Żywią się przeważnie mrówkami i termitami oraz ich larwami. Większość stanowią gatunki
małe i szaro ubarwione. Z.w. występują w po-łudniowo-wschodniej Azji, w Australii, na Nowej Gwinei, Filipinach, Borneo, w Afryce i na
Madagaskarze oraz na kontynencie Ameryki. Rodzina obejmuje 2 rodzaje: Cophixa-lus i Sphenophrynae.
żaby właściwe —>-żabowate.
żaby zwrotnoglowe (Phrynome-ridae) — rodzina płazów z rzędu -upłazów bezogonowych. Przedni odcinek tułowia łączący się z głową jest
znacznie wydłużony, przez co upodabnia się do odcinka szyjnego. Dzięki temu wydłużeniu ż.z. mogą swobodnie zwracać głowę (nazwa) na boki
w płasz-
trafią dokonać płazy bezogo-nowe z innych rodzin. Między przedostatnimi i ostatnimi członami palców przednich i tylnych kończyn występują
człony dodatkowe, końce palców rozszerzone są w przylgi. Brak jest błon pływnych między palcami tylnych kończyn. Do rodziny ż.z. należy
tylko l rodzaj (Phrynomerus) i ok. 6 gatunków. Występują one w Afryce na południe od Sahary.
żararaka lancetowata
ka.
żararaka paskowana, żararaka zielona (Bothrops bilineatus) — gatunek gada z rodziny -»grze-chotnikowatych. Rośnie do długości l m.
Podobnie jak wszystkie żararaki nie posiada grzechotki. Ma grzbiet o żywym zielonym kolorze z 2 wzdłużnymi, żółtymi pręgami i 2 rzędami
czerwonobrązowych plamek na bokach tułowia. Jej zielone ubarwienie jest zjawiskiem wyjątkowym wśród wszystkich gatunków brazylij-
skich węży. Ż.p. prowadzą nadrzewny tryb życia. Występują w dorzeczu górnej Amazonki, na niektórych obszarach pospolicie. Są bardzo
jadowite,
żararaka pospolita (Bothrops jararaca) — gatunek gada z rodziny —-grzechotnikowatych. Rośnie do długości 2 m. Miewa rozmaite ubarwienie
grzbietu
— od szarozielonkawego do czarnego, u osobników jasno ubarwionych z deseniem czarnych trójkątów jasno obrzeżonych, stykających się wierz-
chołkami wzdłuż środkowej linii grzbietu. Ż.p. zamieszkuje miejsca o bogatej roślinności
— na plantacjach, na skraju lasów, na zalesionych wybrzeżach morskich. Czasem prze-
żararaka Schlegela
283
żmija karłowata
Na niektórych terenach, zwłaszcza podmokłych, jest bardzo pospolita. Żywi się różnymi małymi kręgowcami. Należy do
najbardziej jadowitych węży Ameryki Południowej. U 10 do 18% pokąsanych ludzi jad jej powoduje śmierć, a u pozostałych —
ciężkie schorzenia, polegające na postępującej zgorzeli tkanek, co w wielu przypadkach zmusza do amputacji kończyny, nawet
mimo leczenia chorego surowicą. Ze względu na swoją jadowitość, agresywność i pospolite występowanie (jest sprawcą ok. 90%
ukąszeń wszystkich gatunków jadowitych węży) ż.p. należy do największych plag Ameryki Południowej i stanowi jeden z
głównych czynników, którym wspaniała skądinąd brazylijska puszcza zawdzięcza miano “zielonego piekła". Z.p. występuje
na większości obszaru Ameryki Południowej, przede wszystkim w Brazylii w Paragwaju oraz w części Argentyny.
żararaka Schlegela (Bothrops schlegelii) — gatunek gada z rodziny ->-grzechotnikowatych. Osiąga długość 80 cm. Ma nad
oczami krótkie, łuskowate, spiczaste wyrostki. Ciało jego aż po ogon jest zielone, pokryte wzdłuż grzbietu oraz na bokach tułowia
jasnobrązowymi i czarnymi plamami, ogon czerwony, na końcu żółty. Charakterystyczne, a przy tym jaskrawe ubarwienie ż.S.
stawia ją w rzędzie najpiękniejszych jadowitych węży Ameryki Środkowej. Grzechotnik ten prowadzi ściśle nadrzewny tryb
życia. Wykorzystując chwytny ogon, owija go wokół gałęzi i nieruchomo zwisając czatuje na zdobycz, którą stanowią na ogół
ptaki. Często
ciasną spiralę, co następnie umożliwia mu wyrzut paszczy na pewną odległość. Z po- 3*
Zararaka Schlegela
wodu ochronnego ubarwienia, tkwienia w bezruchu oraz bar- . dzo silnego jadu ż.S. jest szczególnie niebezpieczna dla ludzi
poruszających się między drzewami, tym bardziej że z reguły dochodzi do ukąszeń w głowę lub w górne części tułowia. Ż.S.
występuje w Ame- ' ryce Środkowej i Południowej, na obszarze od Kostaryki do Ekwadoru.
żararaka urutu (Bothrops alter-natus) — gatunek gada z rodziny ->-grzechotnikowatych.
Rośnie do długości ok. 1,5 m. Ma grzbiet jasnomiedzianobrą-zowy z rzędem dużych, ciemnych, podkowiastych plam na każdym boku,
otoczonych żółtymi obwódkami. Na głowie widnieje ciemna plama z kształtu podobna do krzyża. Od niej pochodzi miejscowa nazwa tego
grzechoitnika: krzyżowy. Ż.u. uważana jest za najpiękniej ubarwionego jadowitego węża Ameryki Południowej. Będąc niezwykle agresywna, jest
plagą na niektórych obszarach swego występowania, zwłaszcza w Argentynie. Od jednego okazu ż.u. otrzymuje się .w laboratorium przy
pierwszym pobraniu aż 60 mg suchej masy jadu. Z.u. występują w południowej i środkowej Brazylii, Paragwaju, Urugwaju i w północnej
Argenty-
żararaka wyspowa (Bothrops insularis) — gatunek gada z rodziny ->grzechotnikowatych. Rośnie do długości l m. Ma grzbiet żółtoszary z
ciemnymi, nieregularnymi plamami. Prowadzi nadrzewny tryb życia i w związku z tym głównym jej pokarmem są ptaki, które jad tego węża
natychmiast uśmierca. Również dla człowieka jad ż.w. jest bardzo niebezpieczny. U ż.w. występuje pospolicie bardzo rzadkie wśród gadów
zjawisko obojnactwa rzekomego i prawdziwego. Ż.w. jest gatunkiem endemicznym, żyje bowiem wyłącznie na małej wysepce Oueimada Grandę
o powierzchni ok. 3 km2, położonej koło Santos w stanie Sao Paulo, w Brazylii.
żararaka zielona
paskowana.
żmija gabońska (Bitis gaboni-ca) — gatunek gada z rodziny
->-żmijowatych. Rośnie do długości 1,5 m, wyjątkowo do 2 m, osiągając przy tym ciężar dochodzący do 8 kg. Tułów jej jest w porównaniu z
tułowiem innych gatunków węży nieproporcjonalnie gruby, na przekroju trapezowaty, na stronie brzusznej szerszy niż na grzbietowej. Duża,
płaska głowa ma wyraźnie trójkątny zarys. Między nozdrzami sterczą 2 krótkie wyrostki skórne. Grzbiet i boki ciała pokrywa geometryczny deseń
kontrastowo kolorowych plam: na środku grzbietu wydłużonych, na bokach ciała trójkątnych. Zęby jadowe typu kanalikowego, po 2 na obu
bokach szczęki, osiągają wyjątkowo długość od 3 do 4 cm. Z.g. często porusza się po ziemi wyprostowanym ciałem, a nie ruchami wijącymi tak
jak inne węże. Ten rzadki wśród tych gadów sposób lokomocji jest wynikiem swoistego współdziałania wolnych końców żeber, odpowiednich
mięśni oraz krawędzi tarczek brzusznych. Jad ż.g. jest bardzo silny i szybko działający, zwłaszcza że zęby jadowe wprowadzają go głęboko do
ciała ofiary. Ukąszenie tej żmii jest dla człowieka śmiertelne w przypadku braku natychmiastowej pomocy (podania surowicy, transfuzji krwi),
ukąszenia należą jednak do rzadkości, gdyż ż.g. jest wybitnie leniwa i ociężała, co pozwala tubylcom na wczesne jej dostrzeżenie i uniknięcie z
nią kontaktu. Z.g. żywią się przeważnie drobnymi ssakami, ptakami i jaszczurkami. Rodzą do 40 młodych. Występują w Afryce, od Liberii do
Tanganiki i od południowego Sudanu do Angoli.
żmija karłowata (Bitis perin-gueyi) — gatunek gada z rodziny -»-żmijowatych. Rośnie
żmija kaukaska
284
do długości 30 cm. Stanowi jeden z najmniejszych gatunków żmijowatych. Nad oczami brak jej skórnych wyrostków. Ma grzbiet szary, często z
odcieniem rdzawym lub czerwonym, na którego tle biegną 3 rzędy małych, ciemnych plamek. Koniec ogona jest czarny. 2.k. żyją na
piaszczystych obszarach pustyń, gdzie za pomocą bocznych ruchów ciała szybko zagrzebują się w piasku tak, że wychylają z niego jedynie koniec
pyska. Żywią się innymi gadami, zwłaszcza małymi jaszczurkami. Ze względu na słabe działanie jadu ukąszenie ich nie zagraża życiu człowieka.
2.k. występują w południowo-
-zachodniej Afryce na terenie Angoli, oraz na pustyniach Kałahari i Namib.
żmija kaukaska (Yipera kazna-kovi) — gatunek gada z rodziny -^żmijowatych. Osiąga długość 60 cm. Ma czarną z jasnymi plamkami
grzbietową powierzchnię głowy, a ubarwienie grzbietu żółte lub ce-glastoczerwone z szeroką, wzdłużną, czarną wstęgą, połączoną z czarną
plamą na głowie. 2.k: zamieszkują góry do wysokości 2500 m n.p.m. Przebywają w lasach i na łąkach pokrywających zbocza gór. 2ywią się
głównie gryzoniami. Ich ukąszenia są groźne dla zwierząt domowych. Znane są też śmiertelne przypadki pokąsania człowieka przez te żmije. 2.k.
występują na obszarze całego Kaukazu i Za-kaukazia oraz w północno-
-wschodniej Turcji.
żmija lewantyńska (Yipera le-betina) — gatunek gada z rodziny ->-żmijowatych. Długość samców dochodzi do 1,6 m, samic — do 1,3 m. 2.1.
mają koniec pyska tępo zaokrąglony,
naroża skroniowe szeroko rozstawione, oczy małe, źrenice pionowe oraz grzbietową po-
żmija łańcuszkowa
Żmija lewantyńska
\, wierzchnie głowy pokrytą wyłącznie małymi żeberkowany-mi łuskami. Ubarwienie i plamistość grzbietu u tego gatunku są bardzo zmienne —
od barw szarych, żółtawych i brązowych, plamistych, do rdzawo-czerwonych lub ciemnopopiela-tych oraz niemal czarnych, bezplamistych. U
osobników jasno ubarwionych wzdłuż grzbietu biegnie rząd parzystych czerwonawobrązowych lub czarniawych plam, które ustawione są
obok siebie lub na przemian i razem tworzą rodzaj zygzaka. Boki tułowia pokrywają pojedyncze rzędy ciemnych plam. Zęby jadowe ż.l. są
wyjątkowo duże, gdyż osiągają długość 2 cm. 2.1. zamieszkują rozmaite środowiska. 2yje na nizinach, na pogórzu i w górach, gdzie dochodzi do
wysokości 1500 m n.p.m. Spotyka się ją w dolinach rzek, na zboczach gór, w ogrodach, sadach i winnicach, często w pobliżu domostw.
Najliczniej przebywa na suchych kamienistych terenach, pokrytych zaroślami, i w tych środowiskach liczebność jej wynosi zwykle do 4
osobników na l ha, a w niektórych okolicznościach — nawet do 20 sztuk na l ha. 2.1. poluje głównie wcześnie rano i wieczorem. Pożera rozmaite
małe kręgowce, w tym
jaszczurki i ptaki, głównie jednak żywi się gryzoiniami. Na przeważającej części swojego obszaru występowania rodzi żywe młode, natomiast w
środkowej Azji samice składają jaja zawierające zarodki rozmaicie zaawansowane w rozwoju. Jaja składane są przeważnie w liczbie od 15 do 20,
niekiedy do 43. Długość. świeżo wylęgłych młodych wynosi ok. 24 cm. 2.1. stanowi zagrożenie zarówno dla człowieka, jak i dla dużych zwierząt.
Przy jednorazowym ukąszeniu wprowadza do ciała ofiary aż 50 mg jadu, którego działanie jest słabsze tylko od jadu -^-kobry indyjskiej. Stąd
znane są częste przypadki śmierci wśród ludzi pokąsanych, wynoszące ok. 10% spośród osób ukąszonych i nie leczonych surowicą. Koń, krowa
lub wielbłąd ukąszone w głowę giną po 2 godzinach. 2.1. występują w Europie na niektórych wyspach otaczających Półwysep Bałkański, w pół-
nocnej Afryce, na Półwyspie Arabskim, w Azji Mniejszej (Irak, Zakaukazie, Iran, Afganistan) oraz w Indiach na wschód od Kaszmiru.
żmija łańcuszkowa (Yipera rus-sellii) — gatunek gada z rodziny -^żmijowatych. Rośnie do długości 1,6 m. Ma ubarwienie grzbietu
jasnobrązowe z 3 rzędami wydłużonych, dużych, czerwonobrązowych lub czerwonych plam, otoczonych szerokimi, czarnymi pierścieniami,
biało obrzeżonymi. U niektórych okazów czarne otoczki plam łączą się ze sobą i tworzą 3 wzdłużnie obok siebie ułożone, czarne łańcuszki.
Ogniwa środkowego łańcuszka są duże i silnie wydłużone, natomiast ogniwa bocznych łańcuszków — bardziej okrągłe i mniejsze. Od tego
desenia pochodzi nazwa
tej żmii. 2.ł. potrafi wydawać niezwykle głośny syk zarówno przy wdechu, jak i przy wydechu powietrza z płuc. Zamieszkuje suche, na pół ka-
mieniste tereny porośnięte krzaczastą roślinnością. W górach dochodzi do 2000 m n.p.m. Jest aktywna w nocy, a podczas dnia kryje się w
norach gryzoni, pod kamieniami itp. 2ywi się głównie żabami, ptakami i jaszczurkami. Jest wyjątkowo płodna — rodzi od 20 do 63 zupełnie
rozwiniętych młodych. Stanowi zagrożenie dla człowieka ze względu na silny jad, duże zęby jadowe oraz rzadko spotykaną agresywność. Od
jednej ż.ł. można uzyskać w l porcji do 800 mg suchej masy jadu. Jad ten zawiera duże ilości neurotoksyn oraz substancji wpływających na
krzepliwość krwi. W związku z tym ż.ł. na obszarze swojego występowania powoduje bardzo dużą liczbę śmiertelnych pokąsań, która v/ przy-
padkach nie leczonych wynosi ok. 15%.' Z jej jadu przemysł farmaceutyczny wytwarza szereg preparatów o działaniu przeciwkrwotocznym,
mających duże znaczenie w leczeniu rozmaitych schorzeń. Poza tym lokalnie produkuje się rozmai-
Zmija łańcuszkowa
te nalewki, zalewając alkoholem całe okazy ż.ł., którym przypisuje się działanie lecznicze. 2.ł., występują w całej
żmija łąkowa
południowo-wschodniej Azji o-raz na wyspach Cejlon, Tajwan, Jawa, Komodo, Flores.
żmija łąkowa (Vipera ursinii)
- gatunek gada z rodziny
->żmijowatych. Osiąga długość 57 cm. Ma szpiczaste zakończony pysk. Ubarwienie jej grzbietu jest brązowooliwkowe lub brązowe, z falistą lub
zygzakowatą, wzdłużną wstęgą, złożoną z połączonych ze sobą rombowych lub eliptycznych, ciemnobrązowych plam. Boki tułowia pokrywają
rzędy brą-zowoczarnych, nieregularnych plamek. 2.ł. zamieszkuje różne środowiska, przede wszystkim jednak tereny trawiaste, jak stepy,
lasostepy, łąki, nadbrzeżne okolice rzek i mórz oraz trawiaste zbocza gór, w których dochodzi do wysokości 2700 m n.p.m. Liczebność tej żmii na
niektórych obszarach jej występowania jest bardzo duża. Na przykład na pewnych plantacjach herbaty osiąga 45 osobników na l ha, na
przybrzeżnych zaś obszarach Morza Azowskiego spotyka się aż do 160 osobników ż.ł. na l km marszruty. 2.ł. prowadzi dzienny tryb życia, kryjąc
się w nocy w norach gryzoni. Wiosną żywi się głównie małymi myszami i jaszczurkami, które pożera jeszcze żywe, gdyż jej jad jest tak słaby, że
ukąszeniem nie uśmierca tych zwierząt natychmiast. W lecie zjada przeważnie owady, zwłaszcza duże szarańczaki, oraz pisklęta małych ptaków
lęgną-ce się na ziemi. Samice ż.ł. rozmnażają się już w trzecim roku życia przy długości ciała od 31 do 35 cm i rodzą młode w liczbie od 3 do 16
sztuk, długości od 12 do 18 cm. Jad ż.ł. jest znacznie słabszy od jadu
->-żmii zygzakowatej, tak że nie dochodzi do śmiertelnych przypadków pokąsań wśród ludzjp-2.Ł występują w południowca Europie, a także
w Azji Mniely'':
szej (w Turcji, w stepowych '•) obszarach Kaukazu, w Iranie oraz we wschodnim Kazach-;
stanie aż do północno-zachod-nich Chin).
żmija nadrzewna (Atheris sąua- ':
miger) — gatunek gada z ro- .;
dziny -^-żmijowatych. Rośnie,,;
do długości 75 cm. Ubarwienie . grzbietu zielone, ze słabo wi-»;
docznymi jasnymi, nieregular- .^ nymi plamami, poprzecznie 3 wydłużonymi. Głowa i grzbiety pokryte łuskami tej samej/;? wielkości, łuski na
tułowiu ';
silnie wręgowane. 2.n. posiada chwytny ogon i w związku z.^ tym prowadzi nadrzewny tryb ' życia. 2ywi się żabami, jasz- ;
czurkami, pisklętami, które , zdobywa w czasie penetrowa- -' nią gniazd. 2.n. należy do we- ;
ży jajożyworodnych. Jest jednym z ośmiu gatunków właś- ^ ciwych żmij nadrzewnych, wy- ;., stepujących wyłącznie w śród- ;
kowej i wschodniej Afryce, i
żmija nosoroga (Vipera ammo- J dytes) — gatunek gada z ro- ^ dziny -»-żmijowatych. Rośnie. do długości 90 cm. Ma grzbie- .,• tową
powierzchnię głowy pokrytą małymi łuskami, a na ;
szczycie pyska również pokryty łuskami, mięsisty, sterczący do ' góry wyrostek długości od 3 do 5 mm. Ubarwienie grzbietu jest zmienne —
szare, brązowe lub rdzawe, z zygzakowatą, ciemnobrązową, czarno obrzeżoną, :
szeroką wstęgą. Znane są też, osobniki zupełnie czarne. 2.n;1“ zamieszkuje suche kamieniste tereny, z rzadka porośnięte-krzaczastą roślinnością,
zbocza gór, stare kamieniołomy, doli- ;
ny górskich rzek i słoneczne-skraje lasów. W górach docho- ., dzi do wysokości 2000 m n.p.m- -
287
żmija rogata
Unika wyraźnie terenów piaszczystych. Prowadzi nocny tryb życia. Na pokarm jej skła-
Ż.mija nosoroga
dają się przede wszystkim gryzonie, poza tym krety, pisklęta i małe ptaki, rzadziej niewielkie węże i jaszczurki, przy czym te ostatnie pożera jesz-
cze żywe. Gody odbywa od marca do maja. W sierpniu lub we wrześniu samica rodzi do 20 młodych długości od 20 do 23 cm. Jad ż.n. jest znacz-
nie silniejszy w działaniu ,od jadu —i-żmii zygzakowatej. Powoduje on ok. 3% śmiertelnych przypadków wśród ludzi ukąszonych przez tę żmiję.
Spośród wszystkich europejskich jadowitych węży ż.n. ma drugi co do wielkości, po -»-żmii zygzakowatej obszar występowania. Znana jest w
południowej Austrii, we Włoszech, w Jugosławii i na pozostałych obszarach Półwyspu Bałkańskiego oraz na Cykladach. Występuje w Azji
Mniejszej aż do zachodniego Przedkaukazia.
żmija plująca ->-kobra plująca
żmija rogata (Cerastes ceras-
(es) — gatunek gada z rodziny -^-żmijowatych. Rośnie do długości 80 cm. Grzbietową powierzchnię jej głowy pokrywają drobne łuski, a nad
oczami sterczą kilkumilimetrowe, pojedyncze, ostre wyrostki skórne w kształcie rogów. Tułów jest nieproporcjonalnie gruby, natomiast ogon
cienki i bardzo krótki. 2.r. ma grzbiet szary, jasnożółty lub żółtobrą-zowy, z dużymi, nieregularnymi, ciemnobrązowymi plamami. Zamieszkuje
piaszczyste lub piaszczysto-kamieniste pustynie. W dzień kryje się najczęściej w piasku (tak że na jego powierzchni widać tylko koniec jej pyska
z oczami i sterczącymi nad nimi wyrostkami), rzadziej — pod kamieniami i w rozpadlinach skalnych. 2e-ruje w nocy. Na pokarm osobników
starszych składają się głównie gryzonie i małe ptaki, młode zaś okazy żywią się szarańczakami i jaszczurkami. 2.r. jest jajorodna. Samice składają
po 10 do 20 jaj. Na piasku ż.r. porusza się szybko i zwinnie, wijąc ciałem i równocześnie 'posuwając się w kierunku bocznym w stosunku do
długiej osi ciała. W ciągu kilkunastu sekund potrafi całkowicie zagrzebać się w piasku. 2.r. jest bardzo jadowita. Znali ją już starożytni Egipcjanie,
a dziś jeszcze egipscy zaklina-cze wężów używają obok -^kobry egipskiej również ż.r. do swoich przedstawień. Dla
Żmija rogata
zwiększenia efektu przyklejają do głowy ż.r. sztuczne rogi, znacznie większe od jej naturalnych wyrostków. 2.r. wystę-
żmija sykliwa
pują w północnej Afryce (m.in. na Saharze) i na Półwyspie Arabskim.
żmija sykliwa (Bitis arietans)
— gatunek gada z rodziny
->żmijowatych. Rośnie do długości 1,6 m. Ma głowę o wyraźnym trójkątnym zarysie, pokrytą małymi łuskami, tułów wybitnie gruby, ogon krót-
ki, cienki. Ubarwienie jej grzbietu jest brązowe lub brą-zowoszare, z poprzecznie ułożonymi i podkowiasto wygiętymi, wąskimi, ciemnymi, jasno
obrzeżonymi plamami. Z.s. zamieszkuje trawiaste i krzaczaste obszary sawanny, rzadkie suche lasy, tereny upraw rolnych, pobliże domostw, a
unika bezwodnych pustyń i gęstych lasów. Prowadzi nocny tryb życia. Dzień spędza w bezruchu, zaszyta w gęstwinie traw lub wśród krzaków,
gdzie z powodu ochronnych barw ciała jest trudno dostrzegalna. Żywi się głównie dużymi gryzoniami, zwłaszcza szczurami, a ponadto pożera
ptaki, jaszczurki, rzadko płazy. Jest ogromnie płodna. Samice rodzą przeważnie po 30 do 40 młodych długości od 15 do 20 cm, zdarza się jednak
ponad 70 młodych w miocie. Początkowo żywią się one młodymi gryzoniami i jaszczurkami i już w drugim roku życia osiągają długość od 80 do
90 cm. Z.s. ma bardzo silny i szybko działający jad, groźny dla życia człowieka. Śmiertelne przypadki pokąsania ludzi nie leczonych surowicą
dochodzą do 20%. Ogólnie jednak biorąc, liczba pokąsanych jest niewielka, gdyż ż.s. charakteryzuje wyjątkowo mała agresywność. Atakuje ona
ludzi tylko w ostateczności i w stanie silnego rozdrażnienia. Rozdrażniona zdradza chęć ukąszenia swois-
289
żmija żebrowana
tym zachowaniem się: nadyma? silnie tułów i wydaje głośny, przeciągły i natarczywy syk. ' Jednak nawet wzięta do ręki, delikatnie i ostrożnie,
nie kąsa.' Znane są przypadki bawienia, się tubylczych dzieci tą żmiją, Z.s. występuje niemal w całej Afryce (prócz Sahary i zachodniej
tropikalnej części tego kontynentu) oraz na Półwyspie. Arabskim.
żmija zygzakowata (Yipera be-r rus) — gatunek gada z rodziny
—>-żmijowatych. Długość sam- _/ ców dochodzi do 68 cm, samic;;.
— do 84 cm. Z.z. ma ubarwię- ' nie zmienne. Znane są 3 od- f. miany barwne: o grzbiecie •" srebrzystym, brązowym wróż^' nych odcieniach i
zupełnie czarnym. U okazów srebrzy- . stych i brązowych wzdłuż" grzbietu biegnie czarny, regu- -lamy zygzak, na ogół u samców wyraźniejszy
niż u samic. U okazów czarnych zygzak jest , niewidoczny. Na głowie wystę- ." puje czarna plama o kształcie . zbliżonym do litery X. Brzuch.
jest ciemny w odcieniach po3':.. pielatym lub brązowym. Brzuszna strona ogona ma barwę . siarkowożółtą. Najczęściej spo-i -tyka się osobniki o
brązowym" _,. ubarwieniu, natomiast bardzo •_ rzadka jest odmiana czarna. Po-, dobnie jak inne żmijowate, ż.z. ' ma szparowate, pionowo usta-
>' wionę źrenice oczu. Gody odby- , wa w kwietniu i w maju.Ko- •..':-pulację poprzedza walka-taniec między 2 samcami rywalizu-.' jącymi o
samicę. W czasie tej :
walki samce zwrócone do siebie głowami oplatają się luz- ,:
no przednimi odcinkami tuło- .,' wia wzniesionymi do góry i wy- ...-' konują nimi ruchy wahadłowe. _,' Po pewnym czasie starają się ^ wzajemnie
głową przycisnąć, ^ przeciwnika do ziemi tak, że' ,,'•'. w końcu słabszy samiec ucie- -y
ka. Z.z. jest jajożyworodna. Rodzenie młodych przypada na sierpień i wrzesień. W rzadkich przypadkach ciężarne samice zimują, a wtedy
rodzenie młodych odbywa się na wiosnę. Samica rodzi ich od 5 do 18 sztuk, rzadko więcej, długości w granicach od 14 do 23 cm. Z.z.
zamieszkuje rozmaite środowiska nizinne i górskie, w tym zarówno su-ch^., jak i wilgotne, a nawet podmokłe. Występuje najczęściej na terenach
pokrytych roślinnością trawiastą lub porośniętych niskimi zaroślami,
Żmija zygzakowata
na łąkach śródleśnych i wyrębach, w pobliżu wód. W wodzie sprawnie pływa. Lubi wygrzewać się na słońcu. Głównym pokarmem
dorosłych osobników są polne gryzonie, poza tym ryjówki, krety,, pisklęta, rzadziej żaby i jaszczurki. Ofiarę uśmierca ukąszeniem zębami
jadowymi, a następnie pożera martwą. Ze względu na tępienie dużych ilości gryzoni ż.z. jest pożyteczna, ale jako wąż jadowity zagraża zdrowiu
człowieka, a w rzadkich przypadkach nawet jego życiu. Jest gatunkiem europejskim i północnoazjatyc-kim. Występuje na obszarze całej Polski
(w jej górach — do
wysokości 1700 m n.p,m.,ana pozostałych obszarach Europy — do 3000 m n.p.m.). Zwarty zasięg ż.z. obejmuje środkową, północną i wschodnią
Europę oraz Syberię. Północna granica zasięgu w Europie leży na Półwyspie Skandynawskim i dochodzi do 69°N. Poza rezerwatami i parkami
narodowymi nie podlega ochronie gatunkowej.
żmija żebrowana (Vżpera ns-pis) — gatunek gada z rodziny ->żmijowatych. Rośnie do długości 70 cm. Grzbietową powierzchnię jej głowy
pokrywają małe, nieregularne łuski, brak natomiast na głowie skórnych wyrostków, a jedynie szczyt górnej szczęki jest nieco wydłużony i słabo
zadarty ku górze. Grzbiet ma barwę jasnopopielatą, jasnobrązową, cynamonową albo zielonkawą, z 2 rzędami poprzecznie wydłużonych,
wąskich, czarnych plam, ułożonych na przemian i łączących się ze sobą w środkowej linii grzbietu. Deseń ten tworzy charakterystyczne
żebrowanie (stąd nazwa). Boki tułowia pokrywają pojedyncze rzędy czarnych plam; znane też są osobniki jednolicie czarne. Z.z. występuje na
nizinach, głównie jednak w górach, gdzie dochodzi do wysokości 2500 m n.p.m. Zamieszkuje zwykle tereny suche, piaszczysto-kamieniste lub
kamieniste, porośnięte roślinnością krzaczastą i trawiastą, a poza tym słoneczne skraje lasów, wyręby leśne i zbocza gór. Okazy dorosłe żywią się
gryzoniami, kretami i pisklętami, a osobniki młode — jaszczurkami, rzadziej płazami. Żerowanie rozpoczynają c zmierzchu i są aktywne
przez całą noc. Dzień spędzają ukryte w rozmaitych ziemnych
żmijowate
290
291
źólw blotny
kryjówkach. 2.ż. rozpoczynają porę godową wkrótce po obudzeniu się ze snu zimowego, a
Żmija żebrowana
młode przychodzą na świat w sierpniu lub we wrześniu. Samice rodzą po 4 do 18 młodych długości od 15 do 20 cm. Ukąszenie przez ż.ż. jest
groźne przede wszystkim dla dzieci, a jej jad ma podobne działanie do jadu ->źmu zygzakowatej. 2.ż. występują w połu-dniowo-zachodniej
Europie (we wschodniej Hiszpanii, w południowej i południowo-wschod-niej Francji, w Szwajcarii, w południowej Austrii, we Włoszech i w
Jugosławii).
żmijowate (Vi'peridae) — rodzina gadów z podrzędu -»-węży. Mają na ogół niewielkie rozmiary. Charakteryzują je szpa-rowate i pionowo
ustawione źrenice oraz podobnie jak u -»-grzechotnikowatych najlepiej wśród jadowitych węży rozwinięty aparat jadowy w postaci 2 par zębów
jadowych typu kanalikowatego, umiejscowionych na przedzie pyska i znacznie większych od pozostałych zębów chwytnych. Zęby jadowe
osadzone są na ruchomych kościach szczękowych. W związku z tym, w chwili gdy żmija otwiera pysk, dzięki współdziałaniu zespołu kości
oraz mięśni zęby te częściowo samorzutnie zostają ustawione prostopadle do krawędzi szczęki, przy zamykaniu zaś pyska układają się poziomo i
chowa--ją w fałdach błony śluzowej jamy gębowej. Niezależnie od tego żmija może dowolnie poruszać przy otwartej paszczy zębami jadowymi,
a także ustawiać je oddzielnie, np. prawy lub lewy ząb może wychylać nieco na boki pyska. Zęby jadowe okresowo wypadają, jednak stale są
zastępowane przez nowe. Z. nawet po wypadkowej utracie zębów jadowych (np. wskutek ich wyłamania w czasie obrony) wkrótce
odzyskują pełny ich garnitur. Kanaliki zębów jadowych łączą się przewodami z gruczołami jadowymi, znajdującymi się w głowie, po jednym z
każdego boku, za oczami. W momencie uderzenia otwartym pyskiem odsłonięte zęby jadowe zostają wbite w ciało ofiary, a wskutek skurczu
mięśni otulających gruczoły jadowe zostaje z nich wyciśnięty jad, który przez kanaliki zębów jadowych dostaje się do zadanych ran. Z. polują
głównie o zmierzchu i w nocy. Jedynie gatunki żyjące daleko na północy lub wysoko w górach (np. górskie -^żmije zygzakowate) prowadzą
dzienny tryb życia. Pokarmem ż. są rozmaite małe kręgowce, głównie polne gryzonie z rodziny myszowatych. Większość ż. stanowią gatunki
jajo-żyworodne: nieliczne składają jaja. Jedynymi obszarami występowania ż. są Afryka i Eurazja. Brak ich w Amerykach w Australii i na
Madagaskarze. Rodzina ż. obejmuje 10 rodzajów i 58 gatunków.


l
ii
żóltopuzik bałkański (Ophisau- ^ rus apodus) — gatunek gada .1 z rodziny ->-padalcowatych. ,^ Rośnie do długości 110 cm, przy'^ czym ogon
osiąga przeszło po—:-||
łowę, a u niektórych osobników nawet 2/3 długości ciała. 2.b. jest największą europejską jaszczurką. Ma kształt podobny do węża. Brak mu od-
nóży, a jedynie z obu boków szczeliny kloakalnej widnieją pozostałości zredukowanych tylnych kończyn w postaci krótkich i słabo
widocznych kolców. Głowę pokrywają regularne i symetrycznie ułożone tarczki w liczbie 5, których u-kład i kształt są typowe dla
pa-dalcowatych. Na całym ciele znajdują się regularne o podobnej wielkości łuski, które na grzbiecie układają się w 12, na brzuchu zaś w 10
wzdłużnych rzędów. Tułów łagodnie przechodzi w ogon. ->-Wylinka zsuwana jest z powierzchni ciała w całości, podobnie jak u -*-węży. W
ubarwieniu występują różnice osobnicze oraz różnice zależne od wieku jaszczurki. Młode ż.b. mają barwę szaropopielatą lub szaro-oliwkową, z
poprzecznymi ciemnymi paskami. Dorosłe są jednolicie żółte lub brązowe. 2.b. zamieszkuje tereny nizinne do 400 m n.p.m., pokryte roślinnością
trawiastą, niskimi zaroślami i krzewami, wśród których znajdują się usypiska lub pojedyncze kamienie. Przebywa też na łąkach, polach
uprawnych i w dolinach rzek.
Zółtopuzik bałkański
Prowadzi dzienny tryb życia i zasadniczo naziemny, jakkolwiek chętnie przebywa w wodzie. W miejscach otwartych
wygrzewa się na słońcu lub poluje na owady. Unika terenów zalesionych i zacienionych. Młode osobniki w czasie dnia kryją się pod kamieniami.
2.b. jest bardzo zwinny i szybki. W razie niebezpieczeństwa ucieka, wykonując gwałtowne skręty ciała, lecz przystaje co kilka metrów.
Schwytany ręką, wyrzuca z otworu kloakalnego cuchnącą ciecz, podobnie jak
-^-zaskroniec zwyczajny. 2.b. żywi się przede wszystkim różnymi rozmaitymi owadami (zwłaszcza szarańczakami), a poza tym ślimakami i
jajami ptaków. Pożera również małe jaszczurki, węże, myszy i niewielkie ptaki. W czerwcu samice składają po 8 do 10 białych, wydłużonych jaj
o wymiarach 2X4 cm. Świeżo wylęgłe młode mają długość ok. 10 cm. 2.b. występują w południowej Europie na Półwyspie Bałkańskim, w Azji
Mniejszej i w niektórych rejonach Półwyspu Arabskiego.
żólw błotny (Emys orbicularis)
- gatunek gada z rodziny
-»-żółwi słodkowodnych. Jego pancerz grzbietowy jest średnio wypukły, pokryty gładkimi, regularnymi, rogowymi tarczami, pancerz brzuszny
dobrze wykształcony, u samca ze' środkową częścią powierzchni słabo wklęsłą, u samicy płaską. Pancerz grzbietowy dochodzi maksymalnie do
długości 26 cm, najczęściej — do ok. 20 cm. Ciężar okazów dorosłych wynosi ok. l kg. Ubarwienie grzbietu jest oliwkowobrązowe, przy czym na
każdej większej tarczy grzbietowej występuje charakterystyczna plamistość w postaci żółtych kresek rozchodzących się promieniście z jednego
centrum. Pancerz brzuszny pokrywają duże, nieregularne plamy jasnego kolo-
żółw czerwonolicy
292
293
żółw dwupazurzasty
ru. Również na głowie, szyi i odnóżach występują liczne małe, żółte plamki. Niektóre okazy są czarne i zupełnie bez-plamiste. Źrenice oczu są
okrągłe. Pora godowa u ż.b. przypada w kwietniu. Jaja otoczone cienkimi, wapiennymi skorupkami o wymiarach przeciętnie 2X3 cm składane są
w lipcu. Liczba jaj waha się w granicach od 6 do 16, wyjątkowo do 20 sztuk. Samice składają jaja jednorazowo do jam-ki wygrzebanej w ziemi za
pomocą tylnych odnóży. Młode o długości pancerza ok. 2,5 cm wylęgają się z końcem sierpnia. Pancerz ich jest początkowo miękki, skórzasty.
Głównym środowiskiem życia ż.b. jest woda, w której żeruje, odbywa gody (w tym ->-am-pleksus i kopulację). Na ląd wychodzi w celu złożenia
jaj i wygrzewania się na słońcu. W przypadku wysychania zbiornika wodnego opuszcza go i wędruje lądem do innego. W wodzie szybko i
sprawnie pływa oraz znosi długotrwałe zanurzenie, na lądzie zaś porusza się powoli i ociężale. Wbrew dawnym poglądom ż.b. nie wydaje
żadnych głosów, a zwłaszcza nie gwiżdże. Żywi się głównie rozmaitymi małymi zwierzętami wodnymi (np. larwami owadów, ślimakami,
kijankami), rzadziej pożera dorosłe płazy i małe ryby. Żeruje przeważnie w dzień, rzadziej o zmierzchu i w nocy. Zamieszkuje wody jezior,
sta-rorzeczy, dużych stawów i wolno płynących rzek. Zimuje na dnie tych wód. Jest gatunkiem nizinnym. Występuje w środkowej i południowej
Europie, w zachodniej Azji oraz w pół-nocno-zachodniej Afryce. Na Krymie sięga do wysokości 800 m n.p.m. Północna granica jego zasięgu
dochodzi do 50°N.
W Polsce ż.b. jest gadem bardzo rzadkim, podlegającym całkowitej ochronie (Tabl. III/l).
żółw czerwonolicy (Chrysemys -scripta) — gatunek gada z rodziny -»-żółwi błotnych. Są pięknie ubarwione. Pancerz grzbietowy jest
rdzawobrązo-wy, pokryty nieregularnymi, różnej wielkości ciemnobrązowymi plamami. Na bokach również brązowej głowy widoczne są
wzdłużne, pojedyncze i rozszerzające się ku tyłowi jaskrawoczerwone pasma licowe. Poniżej tego pasma występują jeszcze podobne pasemka o
barwie jasnożółtej. Gody odbywa wczesną wiosną, zaś w czerwcu i lipcu następuje składanie jaj. Samica wygrzebuje w ziemi płytki dołek, •“
zwilża go moczem i następnie składa do niego średnio 10 jaj. Młode wykluwają się po 10 tygodniach i mierzą ok. 2,5 cm. W trzecim roku życia
pancerz -osiąga długość 7,5 cm i rocznie przyrasta 1,5 cm. Samce dojrzewają przy długości pancerza 10 cm, samice 15 cm. -Z.cz. żywi się
głównie roślina- ^ mi wodnym. Zeruje w godzinach porannych i późnym po- " południem, w międzyczasie zaś \ wygrzewa się nieruchomo w
słońcu, leżąc na kamieniach,
Żółw czerwonolicy
piasku lub na pniach powalonych drzew. Przejmuje wtedy charakterystyczną pozycję — rozkłada szeroko przednie odnóża zaś tylne wysuwa do
tyłu i układa równolegle, odwracając je podeszwami do góry. Z.cz. zamieszkuje większe zbiorniki wód stojących z bogatą roślinnością
wodną. Dorosłe osobniki zajmują określone rewiry, do których stale wracają. W przypadku wysychania zbiornika, w którym aktualnie
przebywają, nie wy-wędrowują z niego, ale pozostają w kałużach błota. W zimnej porze roku ż.cz. zapada w sen. Na południu USA (stan
Lui-zjana) trwa on od 3—4 miesięcy, na północy (stan Illinois) trwa 5—6 miesięcy. Temperatura otoczenia, przy której budzi się ze snu, wynosi
10°C. Optyir, dna temperaturą dla życia ż->'z. jest 28°C. Głównymi naturalnymi wrogami ż.cz. są -^aligatory missisipskie i grzechotniki
-^-mokasyny błotne. Rozmaite ssaki zjadają ich jajo. Z.cz. jest gatunkiem pospolitym, bardzo często hodowanym i w dużych ilościach
eksportowanym jako zwierzę ozdobne. Z.cz. występuje w Ameryce Północnej i Środkowej.
żółw diugoszyjny, wężogłówka australijska (Chelodina longi-collis) — gatunek gada z rodziny Chelidae, z podrzędu -*żółwi bokoszyjnych.
Długość jego karapaksu dochodzi do 30 cm. Ma wyjątkowo długą ^yję, która wraz z głową równa jest długości karapaksu. Jest jednym z 2
znanych gatunków żółwi (drugi gatunek Emys granosa) posiadających zrośnięte i przezroczyste powieki, tworzące podobnie jak u -»-węży tzw.
okulary. Poza tym szczególnie interesującą cechą, zwłaszcza z ewolucyjnego punktu widzenia, jest występowanie u zarodków ż.d. normalnie
rozwiniętego
—•-narządu linii bocznej, który zanika jeszcze przed wykluciem się z jaja. Silnie spła-
Zółw długoszyjny
szczona owalnego kształtu grzbietowa część pancerza jest barwy brązowej z ciemnymi plamami. Z.d. wykazuje aktywność dzienną i
prowadzi wodny tryb życia. Zamieszkuje rzeki i jeziora. Pożera przede wszystkim małe ryby, a prócz nich rozmaite organizmy wodne. Samice
składają jaja w grudniu i styczniu. Z.d. jest pospolity. Mięso jego i jaja są jadalne. Z.d. występują w północnej Australii.
żółw dwupazurzasty, żółw miękkoskóry (Carettochelys in-sculpta) — gatunek gada z podrzędu ->-żółwi skrytoszyj-nych, jedyny
przedstawiciel rodziny Carettochelyidae. Jego karapaks dochodzi do długości 50 cm. Ma pancerz zbudowany tylko z płyt kostnych (brak pancerza
rogowego). Zamiast tego ostatniego całą powierzchnię pancerza kostnego pokrywa gruba, miękka skóra. Cecha ta upodobnia ż.d. do
—>-żółwiaków. Szczęka wydłużona jest w krótki mięsisty ryjek, na którego końcu znajdują się szerokie otwory nosowe. Nad oczami sterczą
krótkie płatki skórne. Kończyny są ło-patowato spłaszczone i opatrzone szerokimi błonami pły-wnymi. We wszystkich odnóżach I i II palec
uzbrojony jest dużymi, grubymi pazurami (nazwa). Z.d. jest gatunkiem
żółw grecki
295
żółw jadalny
wszystkożernym, głównym jednak jego pokarmem są ryby. Występuje w rzekach Nowej Gwinei. Często spotyka się małe ż.d. w morzu, w
przyujściowej strefie dużych rzek. Biologia ż.d. jest mało znana.
żółw grecki (Testudo herman-ni) — gatunek gada z rodziny żółwi lądowych (Testudinidae), z podrzędu ->-żółwi skrytoszyj-nych. Osiąga długość
karapak-su dochodzącą do 25 cm. Ma silnie wypukły pancerz grzbietowy, a pancerz brzuszny płaski, z obu boków zagięty ku górze. Wgłębienie
dzieli tarczkę nadogonową na 2 części. U samców tylna powierzchnia plastronu jest nieco wklęsła, a u samic płaska lub słabo wypukła. Masywną
głowę pokrywają częściowo regularne tarczki. Mocne szczęki tworzą na końcu jakby ptasi dziób. Długą szyję otacza miękka skóra. Usztywnione
nogi, przednie nieco spłaszczone, a tylne wałkowate lub słupkowate, zakończone są 5 mocnymi, prostymi pazurami. U niektórych osobników
tylne kończyny mają zredukowane palce i pazury do 3. Na zewnętrznej powierzchni tylnych kończyn obok nasady ogona zamiast wyso-.kich,
stożkowatych zrogowaceń
Żółw grecki
występują skupienia licznych, małych, rogowych guzków. Krótki, gruby ogon, na końcu silnie zwężony, kończy twardy
kolec. Głowa i nogi są wcią-r galne. Ubarwienie karapaksu , jest jasnożółte, jasnobrązowei;
lub oliwkowobrązowe, z ciem-" nobrązową lub czarną plamą C pośrodku każdej tarczy. Nie^.?. -osłonięte części ciała mają bar-iy, we szarą lub
jasnooliwkową,'! pozbawioną plam. Ż.g. prowa-A? dzi ściśle lądowy i dzienny" tryb życia. Do wody nie wcho-"-;! dzi i wody nie pije. Jest wy^
bitnie ciepłolubny. Przy niskich*;:
temperaturach otoczenia prze.f1 staje się poruszać i zapada -wĄ letarg. Zamieszkuje suche,'* częściowo nawet kamieniste Ł tereny, pokryte
trawiastą roś-.*< linnością. W czasie upalnychyl' godzin kryje się w rozmaitycti^, ziemnych kryjówkach. W go-* rach dochodzi do 700 m
n.p.m.-;( Żywi się głównie pokarmeiri^j roślinnym w postaci miękkich^ i soczystych łodyg i liści, kwia-a^ tów i soczystych owoców; rza-i^ dziej
zjada małe zwierzęta^ bezkręgowe. Mimo usztywnio»yi nych nóg szybko chodzi z pan-;,5:
cerzem uniesionym nad po-S wierzchnie ziemi, poza tym|| chętnie grzebie w ziemi płyt-|| kie jamy, służące mu za tym-(S» czasowe kryjówki.
Znane sąi? przypadki, że ż.g., przywiezio-fl ne do naszego kraju i prze-^ trzymywane w naturalnych® warunkach (w ogrodach) w je-^jt sieni
zagrzebywały się całko- % wicie w ziemi, zapadały w sen;;§' i przeżywały zimę. W miej-^ scach nasłonecznionych sami-^;
ce składają jaja do wygrzeba-f. nych przez siebie jam w ziemi.'1'' Składanie jaj odbywa się raź';, w roku, w maju lub w czerw-g cu. Z.g. występują
na Półwy-;
śpię Bałkańskim, na południc-,? wych obszarach Półwyspu:
Apenińskiego oraz na Sycylii; ;
Korsyce i Sardynii. Ich hodow*s;' la nie przedstawia szczegół-^ nych trudności. UlubionylĄ-a pokarmem ż.g. są wszelkie so*j|
czyste owoce, np. pomidory, brzoskwinie, banany, pomarańcze, winogrona, jabłka, śliwki, poza tym liście sałaty, marchew oraz liście, a
zwłaszcza kwiaty koniczyny. Zjadają one również ser, chleb namoczony w mleku i surowe mięso. Pokarm pobierają chętnie i stają się ruchliwe
tylko przy wyższych temperaturach otoczenia.
/ żółw jadalny, żółw zielony
(Chelonia mydas) — gatunek gada z rodziny żółwi morskich [Chelonidae) z podrzędu -^żółwi skrytoszyjnych. Długość jego karapaksu dochodzi
do 1,4 m, a ciężar — do 500 kg. Pancerz grzbietowy jest silnie spłaszczony, w tylnej części wyraźnie zwężony. Wąską, z boków silnie
spłaszczoną głowę pokrywają tarczki regularnie ułożone. Szczyt pyska jest tępo ścięty, a szczęki nie tworzą ptasiego dzioba. Kończyny uległy
przekształceniu w płaskie, szerokie wiosła, przy czym przednia ich para, znacznie dłuższa od tylnej, posiada po l pazurze. Karapaks jest
oliwkowozielony lub brunatny, z żółtymi plamkami albo smugami, a plastron — jednolicie jasnożółty lub biały. Tkanka tłuszczowa ma charak-
terystyczny zielony kolor (stąd synonimiczna nazwa “żółw zielony"). Z.j. należy do grupy żółwi morskich, ściśle przystosowanych do wodnego
trybu życia. Znakomicie i wytrwale pływa. Często spotyka się jego stada na pełnym morzu w odległości setek kilometrów od wybrzeży. Żywi się
głównie roślinami morskimi, w tym trawą morską oraz glonami. Samice składają jaja na lądzie, w jamach o głębokości ok. 20 cm, które
wygrzebują tylnymi nogami. Jednorazowo samica składa do 100 jaj średnicy
ok. 5 cm, przy czym czynność ta może być powtarzana kilkakrotnie w obrębie jednego
Żółw jadalny
cyklu lęgowego, który przypada raz na 2 lub 3 lata. Na podstawie badań wędrówek znakowanych okazów stwierdzono, że ż.j. wykazuje
przywiązanie do okolic, w których od pokoleń odbywa składanie jaj, trafia zaś do nich bez względu na ich odległość od miejsca swego
chwilowego pobytu. Tak np. żółwie oznakowane i wypuszczone u wybrzeży Brazylii, a pochodzące z Wyspy Wniebowstąpienia, składają jaja na
tej niewielkiej wyspie, leżącej na Oceanie Atlantyckim w odległości ok. 2300 km od brazylijskich wybrzeży: Do miejsc lęgowych wędrują samce
i samice. Jak dotąd, nie zostały dokładnie wyjaśnione mechanizmy orientacji, dzięki której ż.j. trafiają do swych rodzinnych stron,
prawdopodobnie jednak kierują się prądami morskimi i być może położeniem Słońca oraz węchem. Jaja ż.j. napastowane są przez wielu wrogów,
m.in. przez różne drapieżne ssaki, które roz-grzebują gniazda i pożerają jaja, a poza tym masowo wy-
żółw jaszczurowaty
żółw norowy
bierają je ludzie. Z.j. występują we wszystkich ciepłych morzach i oceanach, zwłaszcza strefy równikowej. Rzadko pojawiają się w Morzu
Śródziemnym, wyjątkowo zaś spotyka się je na Atlantyku u wybrzeży Europy. Mięso ż.j., a przede wszystkim sporządzona na nim zupa żółwiowa
ma niezwykły i nieporównywalny smak. Dania z ż.j., znane powszechnie od co najmniej 300 lat, należą dziś obok trufli, kawioru i homarów do
najbardziej wykwintnych i najdroższych przysmaków na świecie. Rozprowadzane są w postaci konserw produkowanych przez wielkie fabryki,
głównie w Anglii i USA. Surowiec stanowią mrożone ż.j., których do samego tylko Londynu dostarcza się w ostatnich latach przeciętnie ok. 1200
sztuk rocznie, nie licząc kilkudziesięciu ton półfabrykatów w postaci suszonego mięsa i suszonego ekstraktu z mięsa. Nieograniczone odłowy ż.j.
oraz nieograniczone zbieranie równie cennych jaj doprowadziły do zupełnego wytępienia ż.j. w niektórych rejonach, m.in. w Oceanie
Atlantyckim u wybrzeży Ameryki Środkowej i w sąsiedztwie większości wysp leżących na Oceanie Indyjskim. W ostatnich latach powstały w
USA sztuczne wylęgarnie jaj ż.j., a określone obszary Atlantyku zasiedla się odpowiednio wyrośniętymi, młodymi ż.j.
żólw jaszczurowaty, żółw kaj-manowy (Chelydra serpentyna}
— gatunek gada z rodziny
-»żółwi skorpuchowatych. Długość jego karapaksu dochodzi do 35 cm, a ciężar ciała — do ok. 15 kg, wyjątkowo do 30 kg. Na powierzchni
spłaszczonego pancerza grzbietowego widnieją 3 rzędy rogowych euzów.
Tylny skraj pancerza jest głę-.*•••• bokp powcinany i tworzy ro- ^ dzaj piły. Silnie zredukowany.^;:
plastron składa się z 10 tarcs, ,7 Głowa jest duża i masywna, a pysk ostro zakończony. Dobrze ^ rozwinięte i bardzo ostre szczę- ,"' ki kończą się
na przedzie pOr,,. tężnymi hakami. Wyjątkowa'^ gruba szyja pokryta jest brd^K dawkowała skórą. Przedniej kończyny mają po 5, a tylnej:
"-si ../A
Żółw jaszczurowaty            ,".1
po 4 palce zakończone dużymi ^ pazurami. Palce wszystkich ł kończyn spinają błony pływne. . Swoistą właściwością ż.j., nie. .:;
spotykaną u innych żółwi jest y kształt i wygląd ogona. Ce-;
chuje go wyjątkowa dłu^' gość, wynosząca do 2/3 dłu-<-<;. gości karapaksu, oraz wystę-;.;
powanie na jego grzbietowej"'^;;' powierzchni wzdłużnego, z bo-"j& ków spłaszczonego grzebienia^ i utworzonego z rogowych pły- ';, tek,
podobnie jak u -»-kroko- ;;
dyli właściwych. Szyja, odnóża .ij,;. i ogon z powodu swojej gru-'y| bości mogą być tylko częścio-,-^' wo chowane do pancerza, a '^
brodawkowata skóra o ziarni-' ““;
stej powierzchni, pokrywająca ^, przednie i tylne kończyny,. t;;' tworzy zwisające fałdy. Kara-^ paks ma barwę brązową lub .^,
oliwkowobrązową. Z.j. prowa.-;•,-;' dzi na pół wodny tryb życia-y. Zamieszkuje płytkie rzeki o;, dnie mulistym lub tereny ba--:;
gniste, nie jest jednak dobrym-.:,,. pływakiem. Przebywa zwykle ^ w płytkiej wodzie, zagrzebany ^ w mule dennym i nieruchomd^ czatuje na
zdobycz. W poszu--^ kiwaniu Dożywienia wychodzi 'r
również na ląd i często znacznie oddala się od wody. Żywi się wszelkimi małymi zwierzętami, m.in. rybami, żabami, pisklętami ptaków wodnych,
a na lądzie pożera jaszczurki. węże oraz małe ptaki. Pobiera również pokarm roślinny, martwe zwierzęta, a nawet rozkładającą się padlinę. Dzięki
pa-dlinożerstwu spełnia ważną rolę w biocenozie zbiorników wodnych przez usuwanie z nich rozkładającej się materii organicznej. Pewnego ż.j.,
który uciekł z hodowli, znaleziono po 3 latach w stanie doskonałego zdrowia w kanalizacji miejskiej. Indianie używają Jeszcze niekiedy
uwiązanych na lince ż.j. do odnajdywania zwłok topielców. Z.j. są bardzo ruchliwe, niezwykle agresywne i niebezpieczne. W odróżnieniu od
większości innych żółwi, w przypadku zagrożenia nie usiłują chować się do pancerza, lecz otwierają pysk i zajadle kłapią szczękami lub kąsają
napastnika. Dlatego chwyta się je za ogon, podnosi w górę i trzyma w takiej odległości od siebie, aby nie mogły dosięgnąć pyskiem swojego
prześladowcy. Samice składają po 25 do 40 jaj na lądzie w pobliżu , wody i gniazdo bardzo starannie zasypują ziemią i liśćmi. U embrionów
długości ok. 20 mm stwierdzono obecność na bokach ciała, pod karapaksem, narządu linii bocznej, który w miarę rozwoju embriona zanika. Jest
to wyjątkowa cecha u żółwi i bardzo ważna z ewolucyjnego punktu widzenia.
•^ja i mięso młodych ż.j. są
•ladalne i w związku z tym na , ź.j. urządza się polowania. Żółwie te występują w całej Ame-^ce Północnej, od Kanady Poprzez Amerykę
Środkową aż do północnych obszarów Ame-) ryki Południowej (Tabl. III/3).
żólw kajmauowy ->żółw jaszczurowaty.
żółw miękkoskóry ->-żółw dwu-pazurzasty.
żółw norowy (Gopherus poly-phemus) — gatunek gada z rodziny ->-żółwi lądowych. Długość jego karapaksu dochodzi do 35 cm. Pancerz
grzbietowy jest silnie wydłużony i płaski, co wśród żółwi lądowych należy do rzadkości. Pancerz brzuszny samca ma z przodu rogowy wyrostek,
którym tenże podczas walki godowej o samicę podważa pancerz swojego rywala i kaleczy go. Prócz tego samiec posługuje się tym wyrostkiem
jak pługiem przy wygrzebywaniu jam w ziemi. Do tego celu służą mu również szerokie i nocne przednie odnóża. Uoarwienie karapaksu jest
ciemnobrązowe z jasnymi plamami. Z.n. prowadzi ściśle lądowy tryb życia. Zamieszkuje tereny suche, częściowo piaszczyste, porośnięte skąpą
roślinnością trawiastą i krzaczastą lub słabo zalesione. Za schronienie służą im długie i obszerne nory o długości od 3 do 12 m, które same
wygrzebują. W norach tych często
Żółw norowy
razem z ż.n. przebywają inne jeszcze zwierzęta, jak żaby, węże (np. —»-grzechotniki diamentowe), dzikie króliki, szczu-
żółw olbrzymi
299
żółw skórzasty
ry, oposy i jenoty, będące nie'-kiedy stałymi współmieszkańcami tych nor. Z.n. opuszczają swoje kryjówki rano i wieczorem, kiedy panują
niezbyt wysokie temperatury powietrza, i w tym czasie żerują. Żywią się głównie pędami, liśćmi i owocami roślin. Zjadają m.in. kaktusy, rzadko
— owady. Samice składają od 4 do 7 jaj. 2.n. występują na południowych obszarach Ameryki Północnej oraz w Meksyku.
żółw olbrzymi (Geochelone gi-gantea) — gatunek gada z rodziny -»-żółwi lądowych. Długość jego karapaksu dochodzi do ok. 150 cm, a ciężar
ciała — do 250 kg. Bardzo wypukły, ciemnobrązowy lub czarniawy pancerz grzbietowy pokrywają duże, gładkie tarcze. Szyję otacza miękka
skóra. Nogi grube, słupowate, pokryte są dużymi tarczkami. Z.o. żyje wyłącznie na lądzie i pobiera pokarm roślinny w postaci liści krzewów,
pędów traw i soczystych owoców. Podobnie jak inne żółwie lądowe jest długowieczny, stwierdzono bowiem, że pewien okaz ż.o. przeżył 152 lata
i z całą pewnością mógł żyć dłużej. W XVII i XVIII w. ż.o. żyły masowo na rdzennych obszarach swojego występowania. Na niektórych wyspach
Oceanii Indyjskiego obserwowano wówczas ich stada liczące po kilka tysięcy sztuk. Stada te bywały tak zwarte, że po pancerzach żółwi można
było przejść kilkadziesiąt metrów bez dotykania stopą ziemi-Mięso ż.o., podobnie jak innych żółwi lądowych, jest jadalne i znakomite, przy czym
od jednego dorosłego okazu uzyskuje się średnio ok. 100 kg mięsa. Od czasu odkrycia ż.o. przez żeglarzy i podróżników
łowiono je w tysiącach sztuk;., rocznie. Z ż.o. oprócz mięsa -Ą uzyskiwano z jajników samic;!;;
cenny olej. Wyjątkowa wytrzy-, $ małość ż.o. na brak pokarmu 3 i wody, dzięki czemu znosiły $ one znakomicie długie wędrów- ^ ki na statkach,
była przyczyną ^ nadania im miana “żywych-ag konserw". Nieograniczone od-i^ łowy przedstawicieli tego ga^-H tunku doprowadziły do nie-»'3|
mai zupełnego jego wytępienia^ już w początkach XIX w., tak,ft że obecnie żyje prawdopodob-S| nie jeszcze tylko kilkadziesiąt^ sztuk ż.o. Na
przykład na wyt<l| śpię Mauritius, gdzie dawnie|||-występowały masowo, do dzii8|| przetrwał zaledwie l żółw tSif tego gatunku, na wielu umycliH
zaś wyspach wyginęły już cal-;g;
kowicie. Z.o. występują dziś;!' wyłącznie na kilku wyspacK.^ Oceanu Indyjskiego, m.in. na.,? Albadarze (Tabl. III/2).        %
'%'^.-żółw sępi (MacrocleTOys te'|s| mmźncfcM) — gatunek gada Kil rodziny —»żółwi skorpuchowa^ tych. Długość jego karapaks^ dochodzi do
80 cm, ciężar -^% do ok. 90 kg. Wydłużony t| średnio wypukły karapaks nMi^ tarcze zaopatrzone w wysokiej,, rogowe, bocznie spłaszczona'
stożki, ułożone w 3 wzdłużnie rzędy tworzące listwy i funKi^.. cjonujące jak kile. Plastro^ jest silnie zredukowany. Du*. za głowa, pokryta z góry
tar< czkami, a z boków guzkami,S postrzępionymi krótkimi wyS? rostkami, opatrzona jest ma-;
sywnymi, mocnymi i ostro za";
kończonymi szczękami, z kto* rych górna jest hakowate ^ dół zakrzywiona, przypomina* jąć sępi dziób. Oczy są dobrze wykształcone, a długi
ogOtt pokrywają 3 rzędy guzkó^T* Nogi są dobrze rozwinięte, att słabo przystosowane do pływa*. nią. Grzbietowa powierzchni'
ciała ma barwę jednolicie ciemnobrązową. Charakterystyczną cechą ż.s. jest występowanie u niego na języku swoistego, mięsistego, a zarazem
długiego wyrostka, służącego do wabienia głównie ryb. Wyrostek ten ma własną muskulaturę umożliwiającą mu ruch. W czasie pełnienia przezeń
funkcji czerwienieje wskutek napływu krwi, tak że zarówno kształtem, barwą, jak i rrchem przypomina żywą dżdżownicę. Polujący na zdobycz
ż.s. leży nieruchomo na dnie zbiornika wodnego z szeroko otwartym pyskiem, ukazując na tle ciemno ubarwionej jamy gębowej poruszającą się
“przynętę". Jest on zwykle głęboko zagrzebany w mule dennym, ma karapaks porośnięty glonami ; dlatego jest prawie niewidoczny. Ryba więc
bez obawy /.bliża się do przynęty i sama, wpadając do pyska drapieżnika, staje się jego łupem. Jeśli ryba znajduje się z boku paszczy żółwia,
wówczas ten powoli zwraca głowę w kierunku ryby, aby umożliwić jej spostrzeżenie przynęty, a gdy ryba mimo to nie zwraca dostatecznej
uwagi, wówczas zaczyna bardziej energicznie poruszać przynętą. Prócz ryb ż.s. zjada owady wodne, żaby, mięczaki, inne żółwie, a nawet węże.
2.s. jest typowym mieszkańcem rzek, jezior i terenów bagiennych. Prowadzi dzienny tryb życia. Samice ż.s. składają na lądzie w wygrzebanych
przez siebie głębokich jamach po 20 do 50 jaj, które następnie zasypują ziemią. Mięso młodych ż.s. jest wyborne, natomiast okazów starszych —
niesmaczne. 2.s. występują na południowo--wschodnich obszarach Ameryki Północnej, stanowiąc największe słodkowodne żółwie tego
kontynentu.
żółw skórzasty (Dermochelys coriacea) — gatunek gada z podrzędu —>-żółwi skrytoszyj-nych, jedyny przedstawiciel rodziny żółwi skórzastych
(Der-mochelyidae). Długość jego karapaksu dochodzi do 2 m, rozpiętość przednich kończyn — do 3 m, a ciężar — do 680 kg. Niektóre źródła
podają, że karapaks ż.s. osiąga długość 3 m, ciężar zaś żółwia — 1000 kg. Najczęściej spotyka się okazy o ciężarze od 350 do 400 kg. 2.s. jest
największym ze wszystkich dziś żyjących żółwi. Ma nie zrośnięte, a więc ruchome kręgi grzbietowe, wolne żebra oraz pancerz kostny składający
Żółw skórzasty
się z licznych, małych, nieregularnych płytek kostnych wtopionych w skórę. Tarcze rogowe nie występują, natomiast całą powierzchnię ciała, w
tym pancerz kostny i odnóża, pokrywa gruba, miękka i gładka skóra. Na skórze pancerza grzbietowego widocznych jest 7 symetrycznie
ułożonych, wzdłużnych fałdów, a na skórze pancerza brzusznego — 5 takich fałdów. Działają one jak kile. Obie pary odnóży przekształciły się w
płaskie i szerokie wiosła. Przednie kończyny są znacznie dłuższe od tylnych. Odnóża nie mają wolnych palców ani pazurów. Szyja i ogon uległy
znacznemu skróceniu. Ubarwienie jest ciemnobrązowe lub czarniawe, z rzędami jasnych plamek. 2.s. należy do żółwi morskich. Przystosował się
ści-
żólw sieniowy
301
żólw stepowy
śle do życia w wodzie, której nigdy nie opuszcza i w której potrafi szybko pływać. Jedynie samice wychodzą na ląd w celu złożenia jaj w wygrze-
banych przez siebie głębokich jamach w nadbrzeżnym piasku. W jednym miocie samica składa do 150 jaj o średnicy 50— —65 mm, przy czym
czynność tę wykonuje kilka razy w roku. Młode ż.s. natychmiast po wykluciu się z jaj wchodzą do morza. Są tępione w dużych ilościach przez
ptaki, kraby morskie i inne zwierzęta. Z.s. pożerają skorupiaki, mięczaki. małe ryby i wodorosty morskie. Ich mięso nie jest jadalne, gdyż
prawdopodobnie ma właściwości trujące. Ż.s. występują w ciepłych rejonach wszystkich mórz i oceanów, rzadko pojawiają się w Morzu
Śródziemnym i u wybrzeży Anglii i północnej Francji, a wyjątkowo tylko w Kattegacie. Z.s. jest bardzo rzadki. Mimo że znany od połowy XVI
w., złowiono dotychczas bardzo mało okazów tego gatunku.
żółw sieniowy1 (Geochelone elephantopus) — gatunek gada z rodziny ->-żółwi lądowych. Długość jego karapaksu dochodzi do 150 cm,
wysokość do l m, ciężar ciała — do 250 kg; Samice są mniejsze od samców. 2.s. jest jednym z największych dziś żyjących gatunków żółwi
lądowych. Jego wypukły karapaks, charakteryzujący się brakiem tarczki karkowej, pokrywają duże i gładkie tarcze. 2.s. ma małą głowę i szyję
osłoniętą miękką skórą. Na grubych, słupowatych odnóżach znajdują się duże tarczki, palce zaś wieńczą potężne pazury. Ubarwienie całej
powierzchni ciała jest jednolicie brunatne lub czarniawe. Z.s. prowadzi ściśle lądowy tryb życia. Przebywa na terenach o wilgotnyng»». podłożu,
zarówno nizinnych,5, jak i wyżej położonych^ Na;
pokarm jego składają się liście rozmaitych roślin i krzewów, kwaśne i cierpkie jagody orai płochy porostów. Na terenacBg" bezwodnych żywi się
równie®:
kaktusami i w przypadku na*? trafienia na naturalny zbiornic wody, chciwie ją pije. Może siF jednak miesiącami obejść b8 jedzenia i picia.
Samice teg .gatunku składają do jam jj ziemi po kilkadziesiąt jaj śre^ nicy ok. 5 cm. Z.s. występu^ wyłącznie na wyspach GalaR%, gos. Kiedy w
XVII w. Hiszpaf[ nie odkryli archipelag 17 wyi^|* leżących w strefie równikowa:' u zachodnich wybrzeży Amttp ryki Południowej, zastali -tartU'
ogromną liczbę ż.s. oraz kilkOS-nastu innych jeszcze gatunkó^', żółwi i w związku z tym na^ zwali te wyspy żółwimi (galy^. pagos). Pancerze po
wymarłycip naturalną śmiercią ż.s. dosłoy^ nie zaścielały tam duże obsz^*.;
ry ziemi. Z relacji K. Darwin^ z jego pobytu na Galapagos <|;
1835 wynika, że ż.s. występy wały wówczas jeszcze bardzt?' licznie na wszystkich wyspaęl^-tego archipelagu. Od tego jęĄ*::
nak czasu wywożenie dziesią^ ków tysięcy tych żółwi ora|| niszczycielska działalność zdz^. czałych zwierząt domowyc^, (głównie świń),
wprowadza nych na wyspy GalapagO^ przez człowieka, doprowadzi^?' do wyniszczenia ż.s. Dziś żyl| już tylko kilkadziesiąt ż^ prawdopodobnie
tylko na je®" nej z tych wysp.            ^/
'^.- •;
żólw spłaszczony (DermatewU1' mowii) — gatunek gada z TO" dziny ->żółwi spłaszczonych. Jego karapaks dochodzi t^ długości 40 cm. Gatunek
ch^ rakteryzuje mała głowa or" wybitnie płaski, szeroki, o'v"
nego kształtu pancerz grzbietowy pokryty skórą. Natomiast występowanie w miejscu połączenia karapaksu z plastronem kilku rzędów niewielkich
tarczek stanowi cechę całej rodziny Dermatemydidae. Palce u ż.s., zakończone krótkimi pazurami, spinają błony pływne. Głowa, odnóża i bardzo
krótki ogon bywają całkowicie chowane do pancerza. 2.s. żyje w
Żółw spłaszczony
rzekach i jeziorach. Prowadzi ściśle wodny tryb życia, jest roślinożerny. Mięso jego jest jadalne. Biologia mało znana. Z.s. występuje w Ameryce
Środkowej na terytorium Gwatemali, Hondurasu i wschodniego Meksyku. Jest jedynym dziś żyjącym przedstawicielem rodziny ż.s., która pod
koniec ery mezozoicznej była bardzo liczna i występowała niemal na wszystkich kontynentach.
żółw stepowy (Agrionemys horsfieldii) — gatunek gada z rodziny ->żółwi lądowych, (Te-studinidae), z podrzędu -»żółwi skrytoszyjnych. Jego
karapaks dochodzi do długości 28 cm, a ciężar ciała — do 2 kg. Ubarwienie pancerza grzbietowego jest żółtawobrązowe z ciemnymi plamami.
Przednie kończyny mają tylko po 4 palce. Ż.s. prowadzi ściśle lądowy i dzienny tryb życia. Zamieszkuje
głównie obszary stepowe,, piasz-czysto-gliniaste półpustynie z rzadka porośnięte trawami i . ziołami, a nawet pustynie. Unika terenów wilgotnych
i podmokłych oraz porośniętych gęstą roślinnością. W niektórych jednak rejonach występowania spotyka się go w uprawach rolnych, na terenie
plantacji melonów, arbuzów itp. oraz w dolinach rzek. Z.s. jest zasadniczo gatunkiem nizinnym, w górach dochodzi do 1200 m n.p.m. Na wielu
terenach liczebność jego jest znaczna, np. w południowym Kazachstanie spotyka się na powierzchni l ha od 5 do 150 osobników tego żółwia,
przeciętnie zaś ok. 20 sztuk. Z.s. żywi się przeważnie roślinami, najchętniej soczystymi łodygami, liśćmi i owocami, ale na pustyni zjada wszelkie
napotkane rośliny, w tym również trujące dla bydła, poza tym owady, a nawet ekskrementy ptaków i kości małych zwierząt. Samice składają w 2
lub 3 miotach rocznie po 5 do 12 jaj średnicy ok. 5 cm. W czasie kopulacji samiec wprowadza do otworu kloakalnego samicy również cały ogon.
W gorących okresach roku ż.s. zapada w sen letni na okres 3 miesięcy, a w okresie zimnym — w sen zimowy trwający przeciętnie 6 miesięcy. Na
niektórych obszarach, zwłaszcza pustynnych, obydwa okresy prawie że łączą się ze sobą i wówczas ż.s. aktywny jest tylko ok. 3 miesięcy w roku.
Z.s. wykazuje rzadką wśród żółwi właściwość rycia w ziemi długich i głębokich nor. Wygrzebywane na noc i dla odbycia w nich snu letniego
mają niewielką długość od 50 cm do l m. Natomiast nory, w których ż.s. spędza sen zimowy, osiągają 2 m długości i głębokość ok. l m pod
powierzchnią
żółw szczelinowy
302
303
żółw Torniera
ziemi. Zakończone są obszerną komorą sypialną. Mięso ż.s. jest jadalne i smaczne. Rozprowadza się je w konserwach, żywe zaś żółwie eksportuje
głównie do krajów zachodnich. 2.s. występuje w Azji Centralnej i w południowo-zachodniej, na terenie Iranu, Afganistanu, Pakistanu i
północno-zachod-nich Indii.
żółw szczelinowy
niera.
>-żółw Tor-
żółw szylkretowy (Eretmoche-lys imbricata) — gatunek gada z rodziny ->-żółwi morskich. Długość jego karapaksu dochodzi do 90 cm. Ma
górną szczękę znacznie dłuższą od dolnej i zakrzywioną haczykowato w dół. Głowę pokrywają 2 pary tarczek przedczołowych, a ka-rapaks — 13
dużych, symetrycznie ułożonych tarcz, zachodzących na siebie dachówko-wato. Tylny skraj pancerza jest piłkowany. Odnóża przekształciły się w
płaskie i szerokie wiosła, przy czym przednie odnóża, znacznie dłuższe od tylnych, mają jeszcze po 2 pazury. Ubarwienie karapaksu jest jasno-
lub ciemnobrązowe, z żółtymi lub czerwonawymi plamami, tworzącymi charakterystyczny deseń. Plastron ma kolor jednolicie żółty. Barwa
tarcz grzbietowych pochodzi od swoistego rogu zwanego szyl-kretem. Jest on przezroczysty, o jasnobrązowym bursztynowym kolorze z
ciemnymi smugami i plamkami. Szczególnie piękne tarczki uzyskuje się z młodych ż.sz. Te rogowe płytki są elastyczne, topliwe, dają się spajać i
mechanicznie obrabiać. Ze względu na swoje właściwości stanowią cenny surowiec do wyrobu różnych małych, ozdobnych przedmiotów, mają-
cych dużą wartość rynkową. W
celu zdobycia szylkretu doko- :!•• nuje się masowych odłowów ż.sz., co doprowadziło do o- ' gromnego ich wytępienia. Szyi- • kretowe tarcze
zdejmuje się na ogół z żółwi martwych, ale też . stosuje się zdejmowanie tarcz z żółwi żywych, które w tym celu poddaje się działaniu wysokiej
temperatury płomienia ;
lub gorącej wody. Jeśli żółw przeżyje ten nieludzki zabieg, wówczas puszcza się go z powrotem do morza w nadziei, że •[ po pewnym czasie
tarcze ro- ,, gowe zostaną zregenerowane. ;
Z l dorosłego ż.sz. można uzy- > skać kilka kilogramów szyi- ;
kretu. 2.sz. jest przystosowany • wyłącznie do życia w wodzie. Tylko dorosłe samice raz w roku wychodzą z morza na brzeg w celu złożenia j