PH�T TRI?N TU DUY S�NG T?O CHO H?C SINH TI?U H?C QUA by eB4ieP1

VIEWS: 5 PAGES: 5

									 PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH KHÁ GIỎI LỚP 5 QUA
            VIỆC KHUYẾN KHÍCH HỌC SINH TỰ ĐẶT ĐỀ TOÁN
( Giáo dục Anh Sơn) Khi học sinh tự đặt đề toán, các em phải huy động toàn bộ vốn
kiến thức toán học mà các em đã có về nội dung đó để có thể đưa ra các dữ kiện, các
mối quan hệ và đặt câu hỏi một cách hợp lý. Việc làm đó sẽ giúp các em nắm được
ba yếu tố cơ bản của bài toán (cái đã cho, cái phải tìm, các mối quan hệ), nhờ đó mà
các em nhận thức được cấu trúc toán học của bài toán. Hơn thế nữa, khi học sinh tự
đặt đề toán là khi các em được đứng ở vị trí cao hơn. Ở vị trí này, các em có thể nhìn
bài toán một cách tổng quát hơn, sâu sắc hơn. Để thực hiện việc này đòi hỏi người
giáo viên phải có cách định hướng đúng đắn để học sinh tìm tòi, sáng tạo..., sau đây
chúng tôi xin trân trọng giới thiệu kinh nghiệm của tác giả Hồ Thị Thông - Lớp Cao
học 17 - Chuyên ngành Giáo dục Tiểu học - Trường Đại học Vinh



  Thực tế dạy học Toán ở Tiểu học hiện nay nói chung, Toán 5 nói riêng, chúng ta
chỉ mới chú trọng đến việc hướng dẫn học sinh giải các bài toán mà chưa thật sự quan
tâm đến việc khuyến khích học sinh tự đặt đề toán. Một bộ phận giáo viên cho rằng
việc hướng dẫn học sinh giải và tìm ra đáp số của bài toán là đã đạt mục tiêu của bài
học, còn việc đặt đề toán không phải là nhiệm vụ của học sinh. Sở dĩ họ có suy nghĩ
như vậy là do họ chưa thật hiểu được ý nghĩa sâu xa của việc khuyến khích học sinh
tự đặt đề toán. Khi học sinh tự đặt đề toán, các em phải huy động toàn bộ vốn kiến
thức toán học mà các em đã có về nội dung đó để có thể đưa ra các dữ kiện, các mối
quan hệ và đặt câu hỏi một cách hợp lý. Việc làm đó sẽ giúp các em nắm được ba yếu
tố cơ bản của bài toán (cái đã cho, cái phải tìm, các mối quan hệ), nhờ đó mà các em
nhận thức được cấu trúc toán học của bài toán. Hơn thế nữa, khi học sinh tự đặt đề
toán là khi các em được đứng ở vị trí cao hơn. Ở vị trí này, các em có thể nhìn bài
toán một cách tổng quát hơn, sâu sắc hơn. Lúc này tư duy các em đang được kích
thích vận động một cách linh hoạt, sáng tạo để có thể đưa ra các tình huống khác
nhau của bài toán. Và khi các em đặt được bài toán cũng có nghĩa là các em đã hình
dung ra cách giải bài toán, điều đó sẽ củng cố cách giải dạng toán đó một cách vững
chắc hơn. Như vậy chúng ta có thể khẳng định rằng việc khuyến khích học sinh tự đặt
đề toán không những giúp các em hiểu một cách sâu sắc hơn bản chất của bài toán,
mà còn đặc biệt có tác dụng trong việc phát triển tư duy sáng tạo, khả năng ứng dụng
toán học vào giải quyết các vấn đề thường gặp trong thực tiễn đời sống, ngoài ra nó
còn góp phần rèn luyện và phát triển ngôn ngữ cho học sinh.
   Nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của vấn đề này, thiết nghĩ trong dạy
học Toán cho học sinh Tiểu học nói chung, Toán 5 nói riêng, chúng ta cần coi trọng
đến việc khuyến khích học sinh tự đặt đề toán. Thông thường có hai hình thức tương
ứng với hai mức độ yêu cầu học sinh tự đặt đề toán đó là:

                                          1
   - Sáng tác một bài toán hoàn toàn mới
   - Sáng tác một đề toán dựa trên đề toán đã cho
   Với học sinh tiểu học, chúng ta không nên yêu cầu các em đặt một đề toán hoàn
toàn mới (điều này đòi hỏi khả năng nắm vững nội dung chương trình bài học, môn
học), mà chỉ nên yêu cầu các em sáng tác bài toán dựa trên đề toán đã cho. Sau đây là
một số tình huống thực hành đặt đề toán dành cho học sinh khá giỏi môn Toán lớp 5
mà chúng ta có thể sử dụng và tiến hành dạy học nhằm phát triển tư duy sáng tạo:

1. Sáng tác đề toán dựa trên một sơ đồ cho trước:
    Đây là tình huống yêu cầu học sinh dựa vào tóm tắt hay sơ đồ đã cho để tự lập đề
toán, nhằm mục tiêu rèn kĩ năng trình bày diễn đạt, rèn tính mềm dẻo, tính linh hoạt,
tính sáng tạo của tư duy (tích hợp rèn thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh, trí
tưởng tượng).
Yêu cầu: Hãy đặt một đề toán theo sơ đồ đã cho dưới đây rồi giải:
                          ?
...................
                      ?
...................
...................                                  100


                              ?
Quá trình tư duy diễn ra khi học sinh thực hiện yêu cầu trên như sau:
   Học sinh phải phân tích các quan hệ đã cho trong sơ đồ, tổng hợp các yếu tố để
phát hiện đối tượng còn thiếu cần hoàn thiện trên sơ đồ và xác định câu hỏi phải trả
lời. So sánh với các dạng bài đã biết để nhận dạng bài toán theo sơ đồ tóm tắt; tưởng
tượng về một tình huống thực tiễn có thể có và diễn đạt thành bài toán; thực hiện các
suy luận, lập luận trong bài giải. Tính linh hoạt, tính mềm dẻo, tính sáng tạo của tư
duy thể hiện ở chỗ các em đưa ra được nhiều bài toán khác nhau từ một sơ đồ trên.
Chẳng hạn:
Bài toán 1: Học sinh các lớp Ba, Bốn, Năm tổ chức trồng cây. Số cây của lớp Ba
                                                            1
trồng được bằng một nửa số cây của lớp Bốn, và bằng           số cây của lớp Năm. Biết
                                                            3
rằng tổng số cây của lớp Ba và lớp Năm trồng được là 100 cây. Tính số cây mỗi lớp
đã trồng?
Bài toán 2: Hiện nay tổng số tuổi của hai bà cháu là 100 tuổi. Biết rằng tuổi mẹ
        2
bằng      tuổi bà và gấp hai lần tuổi con. Tính tuổi hiện nay của mỗi người?
        3
Bài toán 3: Một cửa hàng bán gạo, số gạo bán được trong ngày đầu gấp hai lần số gạo
                                                                           1
bán được trong ngày thứ hai, số gạo bán được trong ngày thứ hai bằng         số gạo bán
                                                                           3



                                            2
được trong ngày thứ ba. Hỏi cửa hàng đó bán được bao nhiêu kg gạo mỗi ngày biết
rằng ngày thứ hai và ngày thứ ba bán được 100 yến gạo?
2. Sáng tác đề toán dựa vào một biểu bảng:
   Trong tình huống này, giáo viên sẽ đưa các số liệu của bài toán vào một bảng kẻ ô,
đặt dấu hỏi ở một ô rồi di chuyển dấu hỏi từ ô này sang ô khác, yêu cầu học sinh đặt
các đề toán phù hợp với số liệu và vị trí của dấu hỏi trong các ô.
Yêu cầu: Đặt các đề toán dựa vào bảng tóm tắt sau rồi giải:



        Học sinh giỏi         Tỉ số % HSG so với HS cả lớp          HS lớp 5A
           8 em                          25%                            ?
           8 em                            ?                         32 em
              ?                          25%                         32 em

   Khi thực hiện yêu cầu trên, ngoài việc các em phải tiến hành các thao tác phân
tích, tổng hợp để xác định các yếu tố của bài toán; so sánh với các dạng bài về tỉ số
phần trăm, hoặc dạng toán về tìm giá trị của phân số. Tính linh hoạt, sáng tạo thể
hiện ở chỗ các em sẽ đặt được nhiều bài toán mà vẫn không thay đổi bản chất bài
toán. Chẳng hạn HS có thể đặt các đề toán như sau:
    1. Lớp 5A có 8 HS giỏi, chiếm 25% số học sinh cả lớp. Lớp 5A có tất cả bao
       nhiêu học sinh?
    2. Lớp 5A có tất cả 32 học sinh, trong đó có 8 em học sinh giỏi. Hỏi số học sinh
       giỏi chiếm bao nhiêu phần trăm học sinh cả lớp?
    3. Lớp 5A có tất cả cả 32 học sinh, trong đó số học sinh giỏi chiếm 25% số học
       sinh cả lớp. Hỏi lớp 5A có bao nhiêu học sinh giỏi?
                                   1
   4. Lớp 5A có 8 HS giỏi, chiếm     số học sinh cả lớp. Lớp 5A có tất cả bao nhiêu
                                   4
      học sinh?
   5. Lớp 5A có tất cả 32 học sinh, trong đó có 8 em học sinh giỏi. Tìm phân số chỉ
      số học sinh giỏi so với học sinh cả lớp, viết phân số đó dưới dạng tỉ số phần
      trăm?
                                                                         1
   6. Lớp 5A có tất cả cả 32 học sinh, trong đó số học sinh giỏi chiếm     số học sinh
                                                                         4
       cả lớp. Hỏi lớp 5A có bao nhiêu học sinh giỏi?
3. Sáng tác đề toán từ một bài toán gốc:
     Sau khi hướng dẫn học sinh giải xong mỗi bài toán, giáo viên yêu cầu học sinh
đặt ra các bài toán tương tự có cùng bản chất với bài toán vừa giải. Cách làm đó
không những giúp học sinh hiểu bài toán một cách sâu sắc hơn mà còn phát huy được
tính linh hoạt, sáng tạo của các em. Vì để thực hiện được yêu cầu đó, các em phải
tiến hành một chuỗi các thao tác tư duy một cách nhuần nhuyễn trong việc thay đổi

                                         3
số liệu, đối tượng, các quan hệ trong bài toán...Và đó là cơ sở để nảy sinh tính sáng
tạo. Sau đây là một tình huống:
   Bài toán: Hai người thợ nhận làm chung một công việc. Người thứ nhất làm một
mình xong công việc đó trong 3 giờ; người thứ hai làm một mình xong công việc
trong 5 giờ. Hỏi cả hai người cùng làm thì hết bao nhiêu thời gian?
Em hãy giải bài toán trên và sau đó hãy đặt một số bài toán tương tự.
     Biểu hiện của tư duy sáng tạo sẽ thể hiện ở chỗ các em sẽ đặt được nhiều bài
toán có cùng bản chất. Chẳng hạn:
Bài toán 1: Hai người thợ nhận làm chung một công việc. Người thứ nhất làm một
mình xong công việc đó trong 3 giờ. Hỏi người thứ hai làm một mình xong công việc
trong bao nhiêu thời gian, biết rằng cả hai người cùng làm thì 1 giờ 7 phút 30 giây sẽ
xong công việc?
Bài toán 2:Hai vòi nước cùng chảy vào một cái bể cạn nước. Vòi thứ nhất chảy một
mình thì sau 3 giờ bể sẽ đầy; vòi thứ hai chảy một mình thì sau 5 giờ bể sẽ đầy. Hỏi
cả hai vòi cùng chảy thì sau bao lâu bể sẽ đầy?
Bài toán 3: Ô tô du lịch đi từ A đến B hết 3 giờ. Ô tô tải đi từ B đến A hết 5 giờ. Nếu
hai xe xuất phát cùng một lúc và ngược chiều nhau thì sau bao lâu sẽ gặp nhau?
4. Sáng tác bài toán từ một dãy tính gộp:
    Tình huống đưa ra ở đây là một dãy tính gộp, học sinh sẽ dựa vào dãy tính đó để
đặt các đề toán. Ví dụ về một tình huống cụ thể:
   Em hãy sáng tác ba bài toán từ dãy tính sau:      3,5  9  11 : 2
   Khi học sinh thực hiện nhiệm vụ trên, các thao tác tư duy phân tích được tiến hành
trên dãy tính đã cho để tách dãy tính thành ba phép tính (9 +11= 20; 3,5 x 20 = 70
và 70 : 2 = 35); thao tác tổng hợp để gộp ba phép tính đó vào một bài toán; tưởng
tượng để hình dung ra các tình huống thực tiễn; sáng tạo, linh hoạt trong việc đưa ra
được nhiều bài toán phù hợp với yêu cầu. Chẳng hạn:
    Bài toán 1: Một mảnh đất hình thang có đáy lớn là 11m, đáy bé là 9m và chiều
cao là 3,5m. Tính diện tích của mảnh đất đó?
Bài toán 2: Bác Ba đi xe đạp từ A đến B với vận tốc 9km/h. Cùng lúc đó bác Năm
cũng đi xe đạp từ B về A với vận tốc 11km/h, sau 3,5 giờ thì hai người gặp nhau. Một
người đi xe máy từ A đến B hết 2 giờ. Tính vận tốc của người đi xe máy? ( như vậy
để đặt được bài toán này học sinh còn phải sáng tạo trong việc giao hoán hai thừa số
của phép nhân và chuyển dãy tính đã cho về dạng 9  11  3,5 : 2 )
Bài toán 3: Có hai ô tô chở hàng, ô tô thứ nhất chở được 9 chuyến hàng, ô tô thứ hai
chở được 11 chuyến hàng, mỗi chuyến chở được 3,5 tấn hàng. Hỏi trung bình mỗi ô
tô chở được bao nhiêu tấn hàng?
Tóm lại : Qua các tình huống dạy học nêu trên, chúng ta có thể khẳng định chắc chắn
rằng việc khuyến khích học sinh tự đặt đề toán là yêu cầu cần thiết, mang tính đặc thù
của dạy học toán Tiểu học, nó có tầm quan trọng đặc biệt trong việc phát triển tư duy

                                          4
sáng tạo cho học sinh khá giỏi, góp phần nâng cao chất lượng dạy học toán ở Tiểu
học.
                          TÀI LIỆU THAM KHẢO
   1. Trần Ngọc Lan, Rèn luyện tư duy trong dạy học Toán bậc tiểu học, NXB Trẻ,
      năm 2007.
   2. Phạm Đình Thực, Phương pháp sáng tác đề Toán ở tiểu học, NXB Giáo dục,
      năm 2008.




                                       5

								
To top