Docstoc

fiil kipleri

Document Sample
fiil kipleri Powered By Docstoc
					                     FİİL VE FİİL KİPLERİ
        FİİL: Varlıkların yaptıkları işleri, eylemleri, zaman ve kişiye bağlayarak anlatan kelimelere
FİİL denir.




Pratik olarak ismi fiilden ayırmak için –me, -ma olumsuzluk ekini ya da –mak ,-mek mastar
ekini kullanırız. Eğer bir kelimenin sonuna –ma ,-me olumsuzluk ekini ya da –mak ,-mek
mastar ekini getirebiliyorsak o kelime fiil demektir. Getiremiyorsak o kelime isim soylu bir
kelimedir.




*Geldi--------- gelmedi , gelmek
*Oturmuş------ oturmamış, oturmak
*Söylüyorum---------- söylemiyorum, söylemek

            Görüldüğü gibi yukarıdaki kelimelere –ma,-me ve –mak,-mek getirebilmekteyiz.
             Öyleyse bu kelimeler fiildir.


*Kitap--------- kitapma, kitapmak

*Göz-----------gözme, gözmek

         
             Yukarıdaki ‘kitap’ ve”göz” sözcüklerine ise bu ekleri getiremiyoruz. Öyleyse bu
             kelimeler isimdir.



Fiil olan sözcükte üç temel öğe vardır. 1. Eylem 2. Zaman 3. Kişi




                                                                                                        1
                                           ÇALIŞMA KÂĞIDI



     Çiçekçi Hasan, bu yılki ürünü çuvallara doldurarak pazarda satacaktır. Aşağıdaki metni okuyarak
ona yardımcı olur musun?

               BİR ÇİÇEK VARDI

               Bir çiçek vardı,
               Güzel,
               Kokulu,
               Büyülü,
               Yaşıyordu topraktan aldığı gıdayla,
               Uzuyordu damarlarına giden kanla.
               Boyu aşınca bulutları,
               Komşu olunca yıldızlara,
               Kendini güneşe akraba sandı.
               Baktı aşağılara,
               Beslendiği toprağından utandı.
               Çekti köklerini,
               Kirden, tozdan, çamurdan kurtardı.
               Bıraktı kendini rüzgârlara.
               Yağmurlarda ıslandı,
               Sonra üşüdü birden,
               Yaprakları dağıldı.
               Isınmak istedi,
               Yaklaştığı güneşten yandı.
               ....
                                               Kâmil Ozay
                                              (Yaralı Bahar)




İsim köklerini yazınız.                                 Fiil köklerini yazınız.




                                                                                                   2
                                       FİİLLERDE KİP

   “G e l - iyor            - um
   Eylem + zaman           + kişi

Bu örnekte olduğu gibi her fiilde “eylem, zaman, şahıs” olmak üzere üç kavram vardır. Yani fiiller
eylemleri zamana ve şahsa bağlı olarak anlatır.

       Fiillerdeki bu üç kavramın bileşkesine “kip” denir.
         .
FİİLLERDE KİP:
Fiillerin bir eylemi, oluşu zaman ya da dilek anlamlarından biriyle ilgili olarak bildirmek üzere
girdikleri biçimlere kip denir. Fiil kipleri iki grupta incelenir:


                    FİİL KİPLERİ




     HABER KİPLERİ                      DİLEK KİPLERİ
      (BİLDİRME)                           (İSTEK)




HABER KİPLERİ:

                                                                     1. tekil kişi:
 Zaman eklerinin hepsine birden haber kipleri denir.                 2.tekil kişi:
                                                                     3.tekil kişi:
Haber kipleri şunlardır:
                                                                     1.çoğul kişi:
                                                                     2. çoğul kişi:
1)Öğrenilen(duyulan) (miş’li) Geçmiş Zaman:                          3.çoğul kişi:



Fiillere –miş ,-mış, -muş,-müş ekleri getirilerek sağlanır. Bu eylemler daha çok başkasından
duyulma, aktarılma anlamı taşırlar. Bazen de farkında olmadan yapılma bildirir.


*Evleri yanmış.(başkasından duyma)
*Seni sormuşlar. (başkasından duyma)
*Aaa ! çorabım kaçmış. (sonradan farkına varma)
*Mutfakta elimi kesmişim. (sonradan farkında olma)
*Bu solmuş elbiseleri giymemelisin.(sıfat fiil eki)


                                                                                                     3
2)Görülen (di’li) Geçmiş Zaman:


    Eylemlere “dı, di, du, dü, tı, ti, tu, tü” ekleri getirilerek yapılır. Anlatan kişi harekete bizzat
                                  tanık olmuştur, eylemi görmüştür.


*Evleri yandı.
*Hep birlikte geziye gittik.
*Sınavı kazanabileceğini söyledi.
*Kalbim Ege’de kaldı.
*Beraber yürüdük bu sahillerde.
*Burada her zaman tanıdık insanlara rastlayabilirsiniz.(sıfat-fiil eki)




3)Şimdiki Zaman (-yor):


Eyleme –yor eki getirilerek yapılır. Eylem ile anlatış aynı zamanda gerçekleşir.


*Ders çalışıyorum.
*Ne diyor?
*Çocuklar yine kavga ediyor.



Not: -makta,-mekte eki de fiile şimdiki zaman anlamı katar.


*Bir soğuk yatakta büzülmekteyim.
*Lütfen sessiz olun şu an ders çalışmaktayım
.


4)Geniş Zaman (–r, -ar, -er):




Eylemlere –r, -ar, -er ekleri getirilerek yapılır.


*Senden sana sığınırım.
*Her sabah yürürüm.
*Bu yolun sonu nereye çıkar?
*Hep böyle güler yüzlü müsün? (sıfat-fiil eki)




Not: Geniş zamanın olumsuzu –mez, -maz’dır. Ancak 1.tekil ve 1.çoğul çekimlerde –me ,-ma
şeklini alır.




*Gelmezsiniz ___ gelirsin
*gelmem____gelirim
                                                                                                          4
5)Gelecek Zaman (–ecek , -acak):



Eylemlere –ecek , -acak eki getirilerek yapılır.



*Sana olan aşkımı haykıracağım.
*Gelecek de bir gün gelecek.
*Mektuba yazacak sözüm kalmadı. (sıfat)
*Okuyacak da adam olacak.
*Açacak nerede? (kalıcı isim)


                                      DİLEK KİPLERİ

B-DİLEK KİPLERİ: Fiilin gerçekleşmesini ya da gerçekleşmemesini dilek, istek,gereklilik veya emir
kavramları içerisinde veren kiplerdir.Bunlar haber kipleri gibi belirli bir zaman anlamı taşımazlar.

Dilek kipleri 4 grupta incelenir:



1)Dilek-şart kipi (-se, -sa) :


Fiillerin kök ya da gövdelerine –se ,-sa eki getirilerek yapılır.


Sor - sa - m
Sor - sa - n
Sor - sa
Sor - sa - k
Sor- sa - nız
Sor - sa – lar



Dilek- şart kipi cümleye bazen ‘şart(koşul)’ anlamı katarken bazen de ‘dilek’ anlamı katar.




"Şu işler bir bitse de rahatlasak." cümlesinde dilek,

"Balkona çıksa beni görecekti." cümlesinde koşul anlamı verir.

*Ah şu sınavı bir kazansam!
*Sana olan duygularımı açıkça bir söyleyebilsem!
*Çalışırsan kazanırsın.
*Yaramazlık yaparsan bir daha seni getirmem.
*Babam gelirse gideceğiz
 *Okusa da babası gibi, adam olsa.


                                                                                                   5
2)İstek kipi (–e, -a, -ayım, -eyim, -alım, -elim) :


Fiil kök ya da gövdelerine –e, -a, -ayım, -eyim, -alım, -elim getirilerek yapılır.



Sev   -   e   - y - im (-eyim)
Sev   -   e   - sin
Sev   -   e
Sev   -   e   - lim
Sev   -   e   - siniz
Sev   -   e   – ler

Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır.

"Sizinle sonra görüşelim."
"Ben de sizinle geleyim." cümlelerinde bu kipi görüyoruz.


*Sana duyduklarımı anlatayım
*Seninle yine görüşelim.
*Bunu böyle bilesin.
 *Şimdi affını yazayım.
 *İstirhamım kabul olunmazsa, kendi başımın kesilmesini isteyeyim.


3)Gereklilik Kipi (-meli, -malı):



Fiil kök ya da gövdelerine –meli,-malı getirilerek oluşturulur. Eylemin yapılması gerektiğini
anlatan kiptir.



Al - malı - y - ım

Al - malı - sın

Al - malı

Al - malı - y - ız

Al - malı - sınız

Al - malı – lar

                                 Gereklilik kipi bazen cümleye ihtimal anlamı katar .




"Soruları bir saatte çözmeliyiz." cümlesine gereklilik anlamı katan kip,

"Soruları şimdiye kadar çözmüş olmalı." cümlesine ihtimal anlamı katmıştır.

*Bu deneme sınavında birinci olmalıyım.
                                                                                            6
*Bu sorunun bir çözüm yolu olmalı.
*Şimdiye eve varmış olmalı. (olasılık, ihtimal)
*Haftada bir kitap okumalıyım
*Kestikten sonra affımı istirham etmelisin.


4)Emir Kipi:


        Eylemin gösterdiği hareketin emir biçiminde yapılması gerektiğini ifade eder.



                       Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur.

Emir kipinin çekimi kişi ekleri ile yapılır.

1.   tekil kişi ......
2.   tekil kişi Koş
3.   tekil kişi Koş - sun
1.   çoğul kişi ........
2.   çoğul kişi Koş - un (koş - unuz)
3.   çoğul kişi Koş – sunlar


Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur.

"Bu soruları hemen çöz."
"Gelin de yaptığınıza bir bakın."cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir.

*Söyle yanıma gelsin.(3.tekil kişi emir eki)
*İçeri buyrunuz. (2.tekil kişi emir eki)
*Lütfen işlerinizi iyi yapınız. (2.çoğul kişi emir eki)
*Çeneni kapa. (2.tekil kişi emir eki)
*Beni beklesinler (3.çoğul kişi emir eki)




Not: Emir ekleri ile şahıs eklerini birbiri ile karıştırmamak gerekir. Şahıs ekleri hiçbir
zaman fiilin üzerine direkt olarak gelmez; ancak bir kip ekinden sonra gelebilir. Emir ekleri
ise fiilin üzerine direkt olarak gelir.




*Geliyorsun ,gitmelisin (şahıs eki)

*Gelsin ,gitsin (emir eki)




                                                                                                 7
Fiil




                        FİİLLERİN OLUMLU, OLUMSUZ VE SORU ŞEKİLLERİ


                                                       Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk

  Fiillerin olumlusu olduğu gibi olumsuzu da vardır. Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce "-ma, -me" olumsuzluk ekinin getirilmesiyle
                                                                          yapılır.


                 Ara - dı - m                            ara - ma - dı - m

                 Bil - miş - sin                         bil - me - miş - sin

                 Bak - acak                              bak - ma - y - acak

                 Koş - malı - y - ım                     koş - ma - malı - y - ım



                                         Not: Fiillerin olumsuz çekiminde geniş zaman farklı özellik gösterir.

                                      Geniş zaman çekiminde olumsuzluk eki, kaynaşmış olarak karşımıza çıkar.




                Gül - er - im                             gül - me - m

                Gül - er - sin                            gül - mez - sin

                Gül - er                                  gül - mez

                Gül - er - iz                             gül - me - y - iz

                Gül - er - sin - iz                       gül - mez - siniz

                Gül - er - ler                            gül - mez - ler


                                                               Çekimlerinde Soru

                                                  Fiil çekiminin soru şekli "mı, mi" soru eki ile yapılır.

                                 Fiil çekiminde "mi", bazen kip ekiyle kişi eki arasında, bazen kişi ekinden sonra gelir.


           bildin                           bildin mi?

           bilmişiz                         bilmiş miyiz?

           biliyorsun                       biliyor musun?

           bilmeliyim                       bilmeli miyim?

           bilsek                           bilsek mi?

           bileyim                          bileyim mi?




                                                                                                                                                    8
KIZAMIK AĞIDI

Gamlı türkümle tepeden aşağı bıraktım,
Bıraktım kendimi, düşesiye ölesiye.
Bu acıdan sonra nasıl doğacaktım
Nasıl dönecektim aynı köye?

İniyor ve kar altında örtüyordum,
Bu çocukları, bu habersiz çocukları,
Görmediniz anlatamam, ürperiyorum
Bir şey demek için açılmıştı dudakları.
Ah, ben bir gün tepelerden, tepelerden,
Varıp önünüze, dikilip duracağım.
Aydınlardan, hekimlerden, öğretmenlerden,
Bir gün soracağım, bu çocukları soracağım.

                           CEYHUN ATUF KANSU

1.Yukarıdaki şiirde bulunan fiillerin altını çiziniz.

2.Bu fiillerin basit zamanlı mı, birleşik zamanlı mı olduklarını yazınız.




3.Yine aynı şiirden olumsuz fiiller bularak, onların olumlu şekillerini yazınız.




4.”Bıraktım” fiilindeki zaman ve şahıs eklerini gösteriniz.




5.”Soracağım” fiilinin olumsuzunun soru şeklini söyleyiniz.
                                                                                   9
    Oku-mak fiilini tüm şahıs çekimlerine göre uygun yere yazınız.

                        GÖRÜLEN       ÖĞRENİLEN
                                                     ŞİMDİKİ      GELECEK      GENİŞ
                         GEÇMİŞ        GEÇMİŞ
                                                      ZAMAN        ZAMAN       ZAMAN
                         ZAMAN          ZAMAN
                        Okudum        Okumuşum       Okuyorum    Okuyacağım    Okurum
             OLUMLU
              ŞEKLİ
              OLUMSUZ
               ŞEKLİ
           OLUMLU
            SORU
             OLUMSUZ
              SORU




    Oku-mak fiilini tüm şahıs çekimlerine göre uygun yere yazınız.

                         DİLEK-ŞART     GEREKLİLİK
          İSTEK KİPİ                                 EMİR KİPİ
                            KİPİ           KİPİ
          Okuyayım        Okusam       Okumalıyım        ---
OLUMLU
 ŞEKLİ
OLUMSUZ
 ŞEKLİ




                                                                              TÜRKÇE ÖĞRET.
OLUMLU
 SORU




                                                                                              10

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:339
posted:8/29/2012
language:Turkish
pages:10