Docstoc

íslenska leiein Almannatryggingar og velfere Stefán ólafsson

Document Sample
íslenska leiein Almannatryggingar og velfere Stefán ólafsson Powered By Docstoc
					Íslenska velferðarkerfið í nútíð og framtíð

         Velferð í nýju þjóðfélagsumhverfi
                        eftir
                 Stefán Ólafsson
                      Apríl 2003
                   Efnisyfirlit
• Staða og einkenni íslenska velferðarkerfisins
• Afturför íslenska velferðarkerfisins
• Velferð í nýju þjóðfélagsumhverfi
   – Lágskattasamkeppni og íslensk skattaparadís
   – Hvert stefnum við?
      • Skandinavískt velferðarkerfi
      • Amerískt velferðarkerfi
   – Mikilvægi velferðarkerfis í hnattvæddu
     þekkingarhagkerfi
Þjóðfélagsleg hlutverk velferðarkerfisins
        •Megin stoðir velferðarkerfisins
 • Almannatryggingar                  Heilbrigðisþjónusta
 • Húsnæðiskerfi                      Menntakerfi
                       •Skattakerfi

      • Megin markmið velferðarkerfisins
     • Framfærslutrygging sem borgararéttindi -
        viðunandi lágmarksframfærsla fyrir alla
           • Jafna lífskjör – draga úr fátækt
  • Draga úr stéttaskiptingu=tryggja aðgang allra að
     tækifærum, menntun og heilsu, óháð efnahag
           • Auka stöðugleika í samfélaginu
   •Styrkja þjóðfélagslegar forsendur hagvaxtar
   Einkenni ólíkra almannatryggingakerfa
 Söguleg urðu til tvær megingerðir félagslegra trygginga:
              A                                B
    Atvinnutengd réttindi              Borgararéttindi
Lágmarksforsjá    Bismarck       Beveridge     Skandinavískt

  Ódýrari          Örlátari         Ódýrari        Örlátari
     USA           Þýskaland        England         Svíþjóð

    Japan          Frakkland        Ástralía       Danmörk

     Sviss         Austurríki   Nýja-Sjáland        Noregur

   Kanada              Belgía        Ísland        Finnland
              Velferðarútgjöld í Evrópu 1999-%VLF




                         Almannatryggingar, fjölskyldubætur, heilsugæsla,
                            atvinnuleysisbætur, húsnæðismál, annað.




Heimild: NOSOSKO 2002                                      Heimild: NOSOSKO 2002
         Óvenju ódýrt velferðarkerfi

• Íslenska velferðarríkið er eitt það ódýrasta á
  Vesturlöndum (bæði mælt sem % af VLF og sem
  kaupmáttur velferðarútgjalda á íbúa).
• Ástæður þess eru einkum:
   –   Grunnlífeyrir almannatrygginga er lágur
   –   Víðtækar tekjutengingar spara útgjöld alm.tr.
   –   Þjóðin er frekar ung (lágt hlutfall eldri borgara)
   –   Hlutur einkageira er frekar stór í velferðarþjónustu hér
   –   Atvinnuþátttaka hefur verið óvenjumikil á Íslandi
  Samantekt um íslenska velferðarkerfið
• Íslenska velferðarkerfið varð aldrei jafn öflugt og þau
skandinavísku – réttindi þrengri og tryggingavernd lakari
• Var þó með ýmis einkenni borgararéttinda - einkum í
heilbr.þjónustu, skólum, dagvistun barna (þ.e. aðgengi fyrir alla)
• Bætur almannatrygginga á Íslandi eru afar lágar – sumar undir
raunverulegum fátæktarmörkum
• Síaukin notkun tekjutenginga breytir kerfinu í ölmusukerfi -
“velur inn” einungis þá fátæku í stað þess að “velja út” þá ríku
(eins og gert er t.d. í Ástralíu og Kanada)
• Lágar bætur og miklar tekjutengingar fara illa saman – skapa
víðtækar fátæktargildrur
• Tekjutengingar eru þægilegar fyrir stjórnmálamenn sem vilja
draga úr útgjöldum – flóknar og sveigjanlegar-auðvelt að flækja
      Hvaða hefur breyst síðustu 12 ár?
• Vægi tekjutenginga bóta hefur aukist mikið (t.d. á
   grunnlífeyri, og vegna lífeyris úr lífeyrissjóðum)
• Aukin tekjutenging barnabóta – fækkun bótaþega
• Lífeyrisbætur hafa dregist langt afturúr launum frá 1995
• Síaukinn hlutur notendagjalda í heilbr.kerfi og skólakerfi
• Einkalífeyrir, starfstengdir lífeyrissjóðir og
   séreignasparnaður, taka í vaxandi mæli við hlutverki
   almannatrygginga – veikir almannatryggingar til lengri tíma
• Hlutverk markaðar og félagasamtaka í velferðarþjónustu
   hefur aukist – hlutverk ríkis minnkað
• Jöfnunarmarkmið, bæði í velferðarkerfi og skattakerfi, hafa
   vikið – bil milli ríkra og fátækra hefur aukist
 • Íslenska velferðarkerfið hefur fæst í átt til frjálshyggjukerfis
            Minnkandi velferðarútgjöld frá 1995
12

                           Almannatryggingar og velferðarútgjöld alls
10
                                  % af VLF (heilbrigðisútgjöld undanskilin)


8
%

6



4




2



0
     1980   81   82   83    84   85   86   87      88     89     90    91     92     93   94   95   96   97   98   99   2000

                                                Heimild: Hagstofa Íslands-Hagvísar
        Lífeyrisþegar sátu eftir í góðærinu
130,0
               Verg landsframleiðsla
               á mann
               Ráðstöfunartekjur á
120,0          mann
               Lágmarkstekjur
               lífeyrisþega

110,0




100,0


                                                 Heimild: Hagstofa Íslands
 90,0
        1995         1996         1997   1998   1999     2000       2001
            Lífeyrir almannatrygginga dróst aftur úr launum
90
                  Örorkulífeyrir og ellilífeyrir sem % lágmarkslauna
80
                                                             Skattlagning hófst!
70                                                                     hér
                                                             -------------------------
60

50

40
      Ef tengsl örorkulífeyris og lágmarkslauna hefðu haldist frá 1995
30
         væri hámark örorkulífeyris nú hátt í 20.000 kr. hærri en er,
20     eða álíka og “tímamótasamkomulagið” færir ungum öryrkjum
10

 0
     1988    89     90   91   92   93   94   95   96   97   98   99    2000 2001
                                                                   Heimild: TR 2002
                 Greiðsla barnabóta 1991-2003
                      Heildarútgjöld á ári. Mkr. verðlag 2003.

8000
                                                            Tímamót!
7000

6000

5000

4000

3000

2000

1000

   0
       1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003

                                                     Heimild: Fjármálaráðuneytið
                  Stuðningur ríkisins við fjölskyldur minnkaði
            2,5
                                    Barna-, vaxta- og húsnæðisbætur, % af VLF 1980-2000
           2,25

             2

           1,75

            1,5
% af VLF




           1,25

             1

           0,75

            0,5

           0,25

             0
                          81

                               82

                                    83

                                         84

                                              85

                                                   86

                                                        87

                                                              88

                                                                   89

                                                                        90

                                                                              91

                                                                                   92

                                                                                        93

                                                                                             94

                                                                                                  95

                                                                                                       96

                                                                                                            97

                                                                                                                 98

                                                                                                                      99
                   1980




                                                                                                                           2000
                                                        Heimild: Hagstofa Íslands-Hagvísar
   Afturför að hluta í heilbrigðisþjónustu
                     • Margt gott, en.....
• Aukin kostnaðarhlutdeild notenda þjónustu
• Aukin kostnaðarhlutdeild sjúklinga
   í lyfjum = efnahagur skilyrðir not almennings!
• Upplausn í heimilislæknisþjónustu
• Heilsugæslustöðvar veikari sem fyrsti viðkomustaður
• Kostnaður mikill við rekstur heilbrigðisþjónustu
• Biðlistar eftir þjónustu hafa lengst-kreppudæmi
• Hlutur markaðar og einkaaðila eykst-oft með gjöldum
• Sjúkradagpeningar ótrúlega lágir – og hafa
  stöðugt lækkað miðað við laun – sbr. næsta línurit
     Rýrnun sjúkradagpeninga almannatrygginga
40

35

30

25

20          Sjúkradagpeningar, %
            lágmarkslauna
15

10
                 Upphæð á mánuði nú: um 25.000 kr.!
5

0
       89

            90

                 91

                      92

                           93

                                94

                                     95

                                          96

                                               97

                                                    98

                                                         99
  88




                                                                00

                                                                01

                                                                02
19




                                                              20

                                                              20

                                                              20
10


 9


 8
                               Atvinnuleysi á Íslandi
                                                    1957-2003
 7

                                         Vaxandi vandamál
 6
                                                        % af mannafla
%
5
           Atvinnuleysisbætur eru nú 77.000 kr.
 4         en væru um 87.000 ef tengsl við laun
           hefðu ekki verið rofin af ríkisstjórn 1996
 3


 2


 1


 0
 57


      59


           61


                63


                     65


                          67


                               69


                                    71


                                         73


                                              75


                                                   77


                                                         79


                                                              81


                                                                    83


                                                                         85


                                                                               87


                                                                                        89


                                                                                             91


                                                                                                  93


                                                                                                       95


                                                                                                            97


                                                                                                                 99


                                                                                                                        01


                                                                                                                               03
                                                                                                                      20


                                                                                                                             20
                                         Heimild: Þjóðhagsstofnun og Hagstofa Íslands
   Velferðarkerfið hefur mætt afgangi

 Félagslega húsnæðiskerfið lagt niður 1998
 Ójafnvægi á markaði síðan þá
Húsaleiga hefur hækkað mun meira en almennt verðlag
   Gríðarleg aukning framfærslukostnaðar fyrir
    lágtekjufólk á húsaleigumarkaði
   Biðlistar eftir félagslegu leiguhúsnæði afar langir

 Hlutur einkalífeyris hefur stóraukist >>>
 Ójafnari lífeyrisréttur í framtíðinni
Almannatryggingar verða ölmusutryggingar fyrir fátæka
             Sköttum létt af hátekjufólki
35
          Sköttum einnig létt af fyrirtækjum, úr 50% >>>18%
30
25
          Sköttun fjármagnstekna lækkuð úr 41% í 10%
           1995
20
           2001
15
10
 5
 0




                                                             II
                  III
             II




                                                 I




                                                                                5%
      I




                                      VI
                        IV




                                                                  IX
                             V




                                                                       X
 -5
                                               VI


                                                           VI




                                                                                 u
                                                                              st
-10




                                                                           ae
                                                                        H
                             Heimild: Fjármálaráðuneytið
-15
      Lægstu tekjur                                                    Hæstu tekjur
   Breytingar íslenska velferðarríkisins
   •Minna hlutverk almannatrygginga – Meira vægi markaðar
    •Meira vægi einkaaðila – Stærra hlutverk notendagjalda
            •Fátækraaðstoð meira veitt sem ölmusa
             •Minni jöfnunaráhrif í velferðarkerfi
               •Minni jöfnunaráhrif í skattakerfi

Skandinavíska                                Bandaríska
    leiðin                                     leiðin
                         Íslenska
                           leiðin
                                        Þjóðfélagið breytist
    Ísland fjarlægist skandinavísku leiðina
Tegund velf.kerfis: Frjálshyggju   Íhaldssamt    Skandinavískt   Íslenskt
  Helsti fulltrúi:      USA        Þýskaland        Svíþjóð       Ísland

 Stærst hlutverk:     Markaður     Fjölskylda      Ríkisvald     Ríki/Samt
Almanatryggingar:
Grundvöllur réttar:    Þarfir      Vinna/fjsk.   Borgararéttur    Þarfir
 Helstu bótaþegar:    Fátækir      Fyrirvinnur        Allir      Fátækir
 Megin markmið:       Draga úr       Tryggja       Jafna og      Draga úr
                       fátækt        afkomu         tryggja       fátækt
 Fjöldi án réttar:     Mikill        Nokkur        Mjög lítill     Lítill
   Örlæti bóta:         Lítið         Mikið          Mikið         Lítið
 Tekjutengingar:       Miklar         Litlar         Litlar       Miklar
  Jöfnun tekna:         Lítil          Lítil         Mikil       Nokkur
Umfang fátæktar:       Mikið        Nokkurt          Lítið       Nokkurt
  Jöfnun kynja:       Nokkur           Lítil         Mikil         Mikil
Þróun fjölskyldutekna í USA 1947-79
Breyting fjölskyldutekna í USA 1979-97


 Gríðarleg aukning ójafnaðar -
Mest hækkun í efstu tekjuhópum
Þróun launa og verðlags í USA



          Stjórnendur 463%




              Verkafólk 42%
Breyting eigna heimilanna í USA 1983-98




             Minni eignir lægstu 40% heimila
                  og aukin skuldasöfnun.
            Mikil eignaaukning hjá hæstu 40%.
             Ójöfnuður tekna jókst á Íslandi
160



140
                       Aukinn ójöfnuður í tekjuskiptingunni 1995-2001                               135
                       Hækkun heildartekna hjóna/sambýlisfólks eftir tekjubilum
                                         Verðlag hvers árs - % aukning
120                                                                                        112,8


100


                                  78,5       78,7       78       76,8       76,8   77,3
80                        75,8
                67,7
        60,8
60


40



20



 0
         I       II        III     IV         V         VI        VII       VIII   IX        X     Hæstu
                                                                                                    5%
      Lægstu   Næstu                                                                      Hæstu
       10%      10%                      Heimild: Fjármálaráðuneytið 2002                  10%
        Aukinn ójöfnuður ráðstöfunartekna
 4


3,5
             Ójöfnuður ráðstöfunartekna jókst á hverju ári
                    Bil milli lægstu og hæstu tekjuhópa varð þrefalt
                                                                2,99   3,05
 3                                                   2,91
                                    2,71
                      2,64
      2,53
2,5


 2


1,5
             Bil milli lægstu 10% og
 1           hæstu 10% tekjuþega

0,5


 0

      1995          1996          1997              1998        1999   2000
                                Heimild: Þjóðhagsstofnun 2001
Fátækt og ójöfnuður í USA-Hvar er Ísland?


     Mat ASÍ á þróun fátæktar á Íslandi, 1995 til 2001:
            Hækkun úr 8,8% í 13,2%
  Hvers vegna stækkar lágtekjuhópurinn á Íslandi?
•Vegna aukins ójafnaðar í tekjuskiptingunni 1995-2001
   Lífeyristekjur TR drógust afturúr vinnumarkaðstekjum
                 Skattbyrði lágra tekna jókst
      Aukið atvinnuleysi bætir síðan í fátæktina 2002-3

 •Aukin framfærslubyrði lágtekjufólks á síðustu árum
         •Húsaleiga jókst langt umfram almennt verðlag
      eftir niðurlagningu félagslega húsnæðiskerfisins 1998
  •Eftirspurn fyrir neyðaraðstoð jókst hjá Félagsþjónustu Rvíkur,
           Mæðrastyrksnefnd og öðrum hjálparstofnunum
      •Framfærslugrunnur almannatrygginga
     (opinberu fátæktarmörkin) er langt undir
       lágmarksframfærslukostnaði í landinu
  Velferð í nýju þjóðfélagsumhverfi
Nýtt viðhorf: Paradísarheimt frjálshyggjumanna
  Ísland sem skattaparadís fyrir erlenda auðmenn
  Frelsi fjármagnsins og lágskattasamkeppni
  Lágskattasamkeppni til að brjóta niður velferðarríkið?
  Færa velferðarþjónustuna og tryggingar til markaðarins?
  Sjálfstæðisflokkur hóf lágskattasamkeppnina á Íslandi
  í kosningabaráttunni 2003-framhald stefnunnar síðan 1995?

Hnattvæðing og þekkingarhagkerfi
  Upplýsingatækni breytir gömlum atvinnugreinum
   og getur af sér nýjar >>> Gríðarleg ný tækifæri
  Tæknin breytir lífsháttum og þjóðfélagsskilyrðum
  Velferð í nýju þjóðfélagsumhverfi
Hnattvæðing og þekkingarhagkerfi frh....
  Hnattvæðing er líka markaðsvæðing
  Afnám hindrana á flæði fjármagns, fyrirtækja,
   vöru, þjónustu, upplýsinga, afþreyingarefnis og fólks
  Fjárfestar fá stærra hlutverk – Stórfyrirtækin einnig
  Völd og verkefni færast til markaðar frá ríkisvaldinu
  Markaðurinn mótar þjóðfélag og lífshætti meira en áður

Hefur velferðarríkið hlutverk í hnattvædda
    þekkingarhagkerfinu?
  Skiptir markaðurinn einn máli?
  Skipta lágir skattar einir máli?
  Það sem ræður staðsetningu þekkingarfyrirtækja

I. Álitleg lífsgæði á svæðinu
II. Aðgengi að vel menntuðu vinnuafli
III. Nálægð við markaði
IV. Hagstæður viðskiptakostnaður á svæðinu
V. Nálægð við háskóla + miðborg
VI. Hagstætt viðskiptaumhverfi (hagstætt
    reglugerðarumhverfi, framtaksmenning, vinnuvilji, o.fl.)
VII. Lágir skattar
•    = Lífsgæði á svæðinu skipta miklu máli
•    Höfða þarf til fólks og fyrirtækja jöfnum höndum.
           •    Heimild: Pennsylvania Economy League, 1997
Velferð í nýju þjóðfélagsumhverfi
Áhættur: Harðara samkeppnisumhverfi
  Vinnumarkaður breytist
  Starfsferlar verða óreglulegri
  Uppsöfnun réttinda óreglulegri
  Starfsöryggi minna
  Hætta á atvinnuleysi eykst

Án launþegahreyfingar og velferðarríkis
verða áhættur venjulegs lífs meiri og staða
launafólks gagnvart atvinnurekendum mun
veikari
  Velferð í nýju þjóðfélagsumhverfi
  Áhættur: Harðara samkeppnisumhverfi
   Fjárfestar og fyrirtæki vilja meiri arðsemi en áður
  Krefjast góðs vinnuafls, fárra regluhafta, lágra skatta
         Samkeppnishæfni ræður farsæld

Velferðarkerfið getur bætt samkeppnisskilyrði
         Með meiri jöfnuði og öryggi
      Bætir lífsskilyrði-eykur stöðugleika
    Þarf að vera hagkvæmt og sveigjanlegt
  Skandínavar hafa öflugt velferðarkerfi og
           öflugt þekkingarhagkerfi
         Velferð á nýrri öld
  Skandinavíska leiðin stendur fyrir:
   Hagkvæmni – Réttlæti – Öryggi

   Bandaríska leiðin stendur fyrir:
Hagkvæmni – Arðsemi/Ójöfnuð – Áhættu

Hvað verður um íslensku leiðina?
 Amerískara eða skandinavískara
      velferðarþjóðfélag?

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:3
posted:8/29/2012
language:Unknown
pages:34