0229 by A7lat3leem

VIEWS: 2 PAGES: 185

									¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e
          :∞«dCÉJ
        ≈«ëj ¿hQÉg


           :áªLôJ
      »∏Y óªfi ¿ÉNQhCG


           :ôjô–
      ¿ƒ°ùM õeGQ …õeQ
                                          D
                                        ∞dƒŸG ∫ƒM
¬ª«∏©J ≈¡fCG ¿CG ó©H ,1956 ΩÉY Iô≤fCG ‘ ≈«ëj ¿hQÉg QÉ©à°ùŸG º°S’G â– Öàµj …òdG ÖJɵdG ódh
         C
QGó°UEÉH GóH äÉ«æ«fɪãdG ‘h ,∫ƒÑæà°SG á©eÉL ‘ ¿Éæ°S Qɪ«e á©eÉL ‘ ÜGOB’G ¢SQO ,Iô≤fCG ‘ …ƒfÉãdGh »FGóàH’G
Iô°TÉÑŸG É¡JÉbÓ©d ¢Vô©Jh á«æjhQGódG ¢†MóJ »àdG ¬JÉHÉàµH Qƒ¡°ûe ÖJÉc ≈«ëj ¿hQÉg . á«æjódGh á«°SÉ«°ùdG ¬Ñàc
                                                                           .IôeóŸG ájƒeódG äÉ«LƒdƒjójE’G ™e
                          Iôbƒe iôcP ‘ ''≈«ëj''h ''¿hQÉg'' »ª°SG øe ,QÉ©à°ùŸG hCG »ª∏≤dG º°S’G ¿ƒµàj
                          õeôc ±Ó¨dG ≈∏Y …ƒÑædG ”ÉÿG ô¡¶j ɪæ«H ,OÉ◊E’Gh ôصdG ɢHQɢM ø˘jnò˘s∏˘dG Ú˘«s ˘Ñ˘æ˘∏˘d
                          ¿CG ¤EG …ƒÑædG ”ÉÿG Ò°ûj .”ÉÿG Gòg ¿ƒª°†Ã ÖàµdG √òg É¡jƒà– »àdG ÊÉ©ŸG •ÉÑJQ’
                          ”ÉN ƒg º∏°Sh ¬«∏Y ¬∏dG ≈∏°U kGóªfi Éæ«Ñf ¿CGh ,ájhɪ°ùdG ÖàµdG ôNBG ƒg ËôµdG ¿BGô≤dG
                          ájOÉ◊E’G ¢ù°SC’G ∞°ùf ‘ ¬aóg ÖJɵ˘dG ™˘°Vh á˘æ˘°ùdGh ¿BGô˘≤˘dG Aƒ˘°V ‘h .Ú«˘Ñ˘æ˘dG
                          áª∏c ¬d ¿ƒµàd ,øjó∏d ájOÉ©ŸG äÉcô◊G É¡«∏Y Ωƒ≤J »àdG ºYGõŸG πc ∫É£HEGh á«cô°ûdGh
                                 .√òg ¬aGógCG øY ¿ÓYEG áHÉãà ¬Ñàc ¬H ô¡e …òdG ”ÉÿG GògÈà©jh ,IÒNC’G ≥◊G
¿ÉÁE’G ≈∏Y º¡©«é°ûJh ,¢SÉædG ¤EG á«fBGô≤dG ádÉ°SôdG π≤f ƒgh óMGh ±óg ∫ƒM ∞dDƒŸG Öàc ™«ªL QhóJ
                                              .ôNB’G Ωƒ«dGh »¡dE’G OƒLƒdGh á«fÉÁE’G äÉYƒ°VƒŸÉH ôµØàdGh ¬∏dÉH
¤EG GÎ∏µfEG øeh ,ɵjôeCG ¤EG óæ¡dG øe óà“ AGô≤dG øe á©°SGh áëjô°ûd IÒÑc á«Ñ©°ûH ≈«ëj ¿hQÉg Öàc ™àªàJ
á«fÉŸC’Gh ájõ«∏µfE’Gh á«°ùfôØdG ¤EG ¬Ñàc ¢†©H âªLôJ óbh ;É«fÉÑ°SEGh πjRGÈdGh áæ°SƒÑdGh GóædƒHh É«°ù«fhófCG
                                              .á«°ù«fhófC’Gh á«°ShôdGh á«fÉÑdC’Gh á«Hô©dGh ájOQC’Gh á«dɨJÈdGh
܃∏°SC’Éa ,ÚæeDƒŸG ¿ÉÁEG ájƒ≤Jh ,¬∏dÉH ¿ÉÁE’G ¤EG ÚæeDƒŸG ÒZ IƒYO ‘ É¡JóFÉa ÖàµdG √òg âàÑKCG ó≤d
øe .ÇQÉ≤dG ≈∏Y ≥«ª©dGh ™jô°ùdG ÒKCÉàdG ‘ áfƒª°†e kÉéFÉàf ≥≤ëj ÖàµdG √òg ¬H ™àªàJ …òdG ™æ≤ŸGh π¡°ùdG
                                                                                 C
´GƒfCG øe ´ƒf …C’ kÉ≤æà©e ≈≤Ñj ¿CG …óL πµ°ûH ÉgGƒàëà ôµØjh ÖàµdG √òg Gô≤j ÇQÉb …CG ≈∏Y π«ëà°ùŸG
ÖàµdG √òg ¿C’ ,âëH »ØWÉY ≥∏£æe øe ∂dP ¿ƒµ«°ùa ,É¡æY ´ÉaódG AGƒd πªëj óMCG »≤H ƒdh .ájOÉŸG áØ°ù∏ØdG
Ωƒ«dG â°†MoO ób ¬∏dG OƒLh ¿GôµæH ∫ƒ≤J »àdG äÉ«LƒdƒjójE’G ™«ªL ¿EG .É¡°SÉ°SCG øe äÉØ°ù∏ØdG ∂∏J ∞°ùæJ
                                                                         .≈«ëj ¿hQÉg Öàc ¤EG Oƒ©j π°†ØdGh
√òg ô°ûf AGQh øe ÖJɵdG ±ógh ;¬Mƒ°Vhh ¿BGô≤dG ᪵M øe Ióªà°ùe ¢üFÉ°üÿG √òg ¿CG ∂°T ’
,Iô¡°ûdG hCG ᩪ°ùdG ≥«≤– ¢ù«dh ,¬∏dG ¤EG ∫ƒ°Uƒ∏d í«ë°üdG ≥jô£dG øY ¿ƒãëÑj øjòdG ∂ÄdhCG áeóN ƒg ÖàµdG
                                                  .√òg ¬Ñàc ô°ûf AGQh øe …OÉe ±óg óLƒj ’ ¬fCG ≈∏Y IhÓY
º¡Hƒ∏bh º¡æ«YCG íàØJ »àdG ,ÖàµdG √òg IAGôb ≈∏Y øjôNB’G ¿ƒ©é°ûj øjòdG ¿EÉa ,≥FÉ≤◊G √òg Aƒ°V ≈∏Yh
                                                 .øªãH Qó≤J ’ áeóN ¿ƒeó≤j ,¬∏d ájOƒÑ©dG ≥jôW ¤EG ºgó°TôJh
≈°Vƒa ¤EG ¿É°ùfE’G Oƒ≤Jh ÇQÉ≤dG øgP ‘ ¢ûjƒ°ûàdG øe kÉYƒf ≥∏îJ »àdG ÖàµdG πbÉæJ Èà©j ,iôNCG á¡L øe
í°VGƒdG øªa ÖàµdG √òg ÉeCG ,ó¡÷Gh âbƒ∏d á©«°†e ,¢SÉædG ܃∏b øe ∑ƒµ°ûdG áMGREG ‘ ôKDƒJ ’h ,á«LƒdƒjójEG
»eÉ°ùdG ±ó¡dG øe ÌcCG ÖJɵ∏d á«HOC’G Iƒ≤dG ≈∏Y õcôJ âfÉc ƒd ÇQÉ≤dG ≈∏Y ÒѵdG ôKC’G Gòg ∑Îàd øµJ ⁄ É¡fCG
ôصdG áÁõg ƒg ≈«ëj ¿hQÉg Öàµd ó«MƒdG ±ó¡dG ¿CG iôj ¿CG ¬æµÁ ∂dòH ∂°ûj øeh ,¬«dEG ≈©°ùj …òdG
                                                                                         .á«fÉ°ùfE’G º«≤dG ¢ùjôµJh
’EG â°ù«d Gòg Éæeƒj ‘ »eÓ°SE’G ⁄É©dG É¡°û«©j »àdG äÉYGô°üdGh áÄ«°ùdG ádÉ◊G ¿CG ¤EG IQÉ°TE’G øe óH ’
è¡æe ¤EG IOƒ©dÉH ’EG »¡àæj ød Gògh ,IôaɵdG äÉ«LƒdƒjójE’G ƒëf ¬LƒàdGh ∞«æ◊G ¬∏dG øjO øY OÉ©àH’G áé«àf
¿ƒµàd ¿ƒµdG ≥dÉN Éæd É¡°VôY »àdG á«fBGô≤dG ™FGô°ûdGh º«≤dG ¤EG ¬LƒàdGh ,á∏∏°†ŸG ègÉæŸG ∂∏J øY »∏îàdGh ¿ÉÁE’G
¬FGOCG øe óH ’ ÖLGh ∑Éæg ,QÉeódGh OÉ°ùØdG ájhÉg ƒëf ¬H Ò°ùJ »àdGh ájOΟG ⁄É©dG ádÉM ¤EG ô¶ædÉHh .kGQƒà°SO Éæd
                                                                           .Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘ π°üf ’ ób ...’EGh
√òg ¿ƒµà°S ¬∏dG ¿ƒ©Hh ,óFÉ≤dG QhódG Gòg É¡≤JÉY ≈∏Y äòNCG ób ≈«ëj ¿hQÉg áYƒª› ¿EG :Éæ∏b GPEG ≠dÉÑf ’
¿BGô≤dG É¡H óYh »àdG IOÉ©°ùdGh ∫ó©dGh ΩÓ°ùdG É¡dÓN øe øjô°û©dG ¿ô≤dG ܃©°T ≥≤ëà°S »àdG á∏«°SƒdG ÖàµdG
                                                                                                            .ËôµdG
≈∏Y á«æjhQGódG É¡JôL »àdG çQGƒµdG ,á«fƒ°SÉŸGh ájOƒ¡«dG ,ójó÷G ʃ°SÉŸG ΩɶædG :ÖJɵdG ∫ɪYCG øª°†àJ
á«ØÿG ó«dG ,ÜÉgQE’G ¢†aôj ΩÓ°SE’G ,á«°TÉØdG :á«æjhQGó∏d ájƒeódG á«LƒdƒjójE’G ,¢TƒÑeC’G óæY á«Yƒ«°ûdG ,⁄É©dG
ìÓ°S ,3-2-1 äÉYƒ°VƒŸG ,¿BGô≤dG ºn«b ,â°Sƒcƒdƒ¡dG çOGƒM AGQh ,ÜÉgQE’G çOGƒM AGQh ,áæ°SƒÑdG ‘
‹hC’ ,IóFÉÑdG ·C’G , ,Qƒ£àdG ÖjPÉcCG ,Qƒ£àdG áYóN ,¬∏dG ¤EG ¬éàj Üô¨dG ,2-1 ≥FÉ≤M á«°ùfÉehôdG :¿É£«°ûdG
ô°ü©dG ,∞°Sƒj »ÑædG ,≈°Sƒe »ÑædG ,ÚjQƒ£àdG ≈∏Y á≤«bO äÉHÉLEG ,k’GDƒ°S øjô°ûY ‘ Qƒ£àdG ájô¶f QÉ«¡fG ,ÜÉÑdC’G
‘ º«ª°üàdG ,º∏©dG ≥jôW ¿BGô≤dG ,⁄É©dG Gòg IÉ«M á≤«≤M ,¿Éµe πc ‘ ᪶©dG ,¿GƒdC’G ‘ ¬∏dG RÉéYEG ,»ÑgòdG
’ ,¿ƒµdG ≥∏N , ,kÓ©a äCGóH ób ájóeô°ùdG ,¿Gƒ«◊G ⁄ÉY ‘ ∑ƒ∏°ùdG øe á©FGQ êPɉh ¢ùØædG ∫òH ,á©«Ñ£dG
Iõé©e ,Ú©dG ‘ Iõé©ŸG ,»YÉæŸG RÉ¡÷G Iõé©e ,á«∏ÿG ‘ Iõé©ŸG ,IQòdG Iõé©e ,Qó≤dG á≤«≤Mh Oƒ∏ÿG ,πgÉéàJ
π°UC’G ,á∏ªædG ‘ Iõé©ŸG ,π°ù©dG πëf ‘ Iõé©ŸG ,á°Vƒ©ÑdG ‘ Iõé©ŸG ,äƒÑµæ©dG ‘ Iõé©ŸG ,äÉJÉÑædG ‘ ≥∏ÿG
Ö«cÎdG ‘ AGô°†ÿG Iõé©ŸG ,¬∏dG ±ô©j π≤©dÉH ,äGõé©ŸG øe á∏°ù∏°S ,᢫˘∏ÿG ‘ Qƒ˘©˘°ûdG ,Iɢ«˘ë˘∏˘d »˘≤˘«˘≤◊G
                                          o
                                                                     . DNA QGô°SCG ,ÚJhÈdG ‘ Iõé©ŸG ,»Fƒ°†dG
∂FÉbó°UCG ⁄ÉY ,äGhɪ°ùdG ᪶Y ,¿Gƒ«◊G ⁄ÉY ,!øjhQGO Üòc ∫ÉØWC’G É¡jCG :∫ÉØWCÓd ÖJɵdG Öàch
                                             .¢SOÉæ≤dG :Iô¡ŸG ô°ù÷G IÉæH ,¿É≤JEÉH ¬à«∏N »æÑj πëædG ,πªædG ,Qɨ°üdG
º«n p≤dG ,¿BGô≤dG ‘ á«°SÉ°SC’G º«gÉØŸG :á«fBGôb äÉYƒ°Vƒe ∫hÉæàJ »àdG iôNC’G ÖJɵdG ∫ɪYCG øª°†àJh
º«≤dG ,áæ÷G :ÚæeDƒª∏d »≤«≤◊G ihCÉŸG ,á«∏gÉ÷G ™ªà› ôég ,3-2-1 ¿ÉÁEÓd ™jô°S º¡a ,¿BGô≤dG ‘ á«bÓNC’G
,¬∏dG Aɪ°SCG ,≥aÉæŸG QGô°SCG ,¿BGô≤dG ‘ Ú≤aÉæŸG á«°üî°T ,¬∏dG π«Ñ°S ‘ Iôé¡dG ,¿BGô≤dG Ωƒ∏Y ,¿BGô≤dG ‘ á«fÉMhôdG
,π°SôdG ácô©e ,QÉædG å©H ,¿BGô≤dG øe äÉHÉLEG ,¿BGô≤dG ‘ á«°SÉ°SC’G º«gÉØŸG ,¿BGô≤dG ‘ ádOÉÛGh ádÉ°SôdG ≠«∏ÑJ
,¿BGô≤dG ‘ »YƒdG ᫪gCG ,¿BGô≤dG ‘ IÓ°üdG ,¿É£«°ûdG ȵJ ,πgÉ÷G øjO ,á«æKƒdG ,¿É£«°ûdG :ø∏©oŸG ¿É°ùfE’G hóY
,¿BGô≤dG ‘ È°üdG ᫪gCG ,á«∏gÉ÷G ™ªà› ‘ ¿É°ùfE’G á«°üî°T ,á«°ùæŸG ¿BGô≤dG ΩɵMCG ,kGóHCG ¢ùæJ ’ ,å©ÑdG Ωƒj
á«°ûN ,ÚæeDƒŸG áªMQ ,Éæ∏°SQ ∫ƒ≤J ,܃àJ ¿CG πÑb ,πeɵàŸG ¿ÉÁE’G ,á«gGƒdG ôصdG èéM ,¿BGô≤dG øe áeÉY ±QÉ©e
á°SQóe ,3-2-1 ¬∏dG äÉ«dɪL øe áYƒª› ,¿BGô≤dG ‘ IÉ«◊G ‘ ∫ɪ÷G ,mäG ≈°ù«Y »ÑædG ,ôصdG ¢SƒHÉc ,¬∏dG
                                                                                 B
ô°ùØj ∞«c ,∂°ùØf ´óîJ GPÉŸ ,¬∏dG ΩÓc ´ÉÑJG ᫪gCG ,ïjQÉàdG ÈY ΩÓ°SE’G É¡d ¢Vô©J »àdG äGAGÎa’G ,∞°Sƒj
¿ƒ©ªà°ùj øjòdG ∂ÄdhCG ,¿BGô≤dG ‘ ∫ó©dGh È°üdG ,¿Éµe πc ‘ ≈∏éàj ¬∏dG ,¿BGô≤dG QGô°SCG ¢†©H ,¿BGô≤dG ¿ƒµdG
                                                                                                        .¿BGô≤dG ¤EG
                                   ÇQÉ≤dG ¤GE
πµ°ûJ ájô¶ædG √òg ¿CG ƒg á«æjhQGódG ájô¶ædG QÉ«¡f’ ¢UÉN π°üa ¢ü«°üîJ AGQh ÖÑ°ùdG
,≥∏ÿG á≤«≤M á«æjhQGódG äôµfCG ¿CG òæªa .øjóë∏ŸG áØ°SÓØdG πc É¡«∏Y óªà©j »àdG IóYÉ≤dG
≥dÉÿG OƒLƒH ∂«µ°ûàdG ‘ Gƒ©bh hCG º¡fÉjOCG øY ¿hÒãµdG ≈∏îJ ,¬∏dG OƒLh á≤«≤M ‹ÉàdÉHh
,øjódG Éæ«∏Y ¬ªàëj kÉÑLGh ájô¶ædG √òg ¢†MO Èà©j ∂dòd .IÒNC’G áæ°S Ú©HQC’Gh áÄŸG ∫ÓN
                           C
,ÉæÑàc øe ÜÉàc øe ÌcCG Gô≤j ¿CG ÇQÉ≤∏d á°UôØdG íæ°ùJ ’ ób .Éæe πc ≈∏Y ¬à«dhDƒ°ùe ™≤Jh
                                   .´ƒ°VƒŸG Gòg ¬«a ¢üî∏f kÓ°üa ¢ü°üîf ¿CG ÉæjCÉJQG ∂dòd
äÉjB’G Aƒ°V ≈∏Y ÖàµdG √òg πc É¡àdhÉæJ »˘à˘dG ᢫˘fÉÁE’G äɢYƒ˘°VƒŸG ™˘«˘ª˘L ìô˘°T ”
≥∏©àJ »àdG äÉYƒ°VƒŸG πc âMô°T .¬«fÉ©e ™e ¢û«©dGh ¬∏dG ΩÓc ¤EG ¢SÉædG ƒYóJ »gh á«fBGô≤dG
܃∏°SC’G ∫ÓN øe ÇQÉ≤dG øgP ‘ ∫DhÉ°ùàdG hCG ∂°û∏d kÉfɵe ´óJ ’ á≤jô£H á«fBGô≤dG äÉjB’ÉH
á«YɪàL’G äÉ≤Ñ£dG ™«ªL ‘ AGôq ≤∏d øµÁ ¬Ñàc ‘ ÖJɵdG √óªàYG …òdG §«°ùÑdGh ¢ù∏°ùdG
øe ÇQÉ≤dG øqµÁ §«°ùÑdG »FGhôdG ܃∏°SC’G Gòg .É¡ª¡ØJh É¡æe ó«Øà°ùJ ¿CG ᫪«∏©àdG äÉjƒà°ùŸGh
,É¡H ¿hó≤à©j ’h á«fÉMhôdG QƒeC’G ¿ƒ°†aôj øjòdG ∂ÄdhCG ≈àM ,IóMGh á°ù∏L ‘ ÜÉàµdG IAGôb
                  .É¡H º¡YÉæàbG AÉØNEG øe Gƒæµªàj ⁄h ÖàµdG √òg É¡JƒàMG »àdG ≥FÉ≤◊ÉH GhôKCÉJ
                                                                 C
øe ¬dhÉæàj hCG OôØæe πµ°ûH ∞dDƒŸG Öàc øe √ÒZh ÜÉàµdG Gòg Gô≤j ¿CG ÇQÉ≤∏d øµÁ
Ió«Øe á°ûbÉæŸG ¿hóé«°ùa ¬æe IOÉØà°S’G ‘ ¿ƒÑZôj øjòdG ∂ÄdhCG ÉeCG .á«YɪL äÉ°ûbÉæe ∫ÓN
       .øjôNB’G ¤EG º¡HQÉŒ øY çóëàdGh º¡JÉYÉÑ£fÉH A’OE’G øe ¿ƒæµªà«°S º¡fEG PEG Gk óL
áeóN Èà©j ¬∏dG ¬Lƒd âÑàc »àdG ÖàµdG √òg ¢VôYh IAGôb ‘ áªgÉ°ùŸG ¿CG ¤EG áaÉ°VEG
¿hójôj øjò∏d ∫ƒ≤f ∂dòd ,´ÉæbE’G ‘ ájÉZ ܃∏°SCÉH ÖàµdG √òg ‘ ≥FÉ≤◊G â°VôY . øjó∏d
                               .kGÒÑc kÉfƒY º¡d Ωó≤J ÖàµdG √òg ¿EG :øjôNB’G ¤EG øjódG π≤f
                         ÜÉàµdG äÉjƒàfi

9............................................... πNóŸG
13  ............... IójóL IÉ«◊ ¥ƒ∏ıG õé©ŸG ΩɶædG
27  .............±ó¡dG ƒëf ¬LƒàŸG πeɵdG ¢û«÷G
47   ....... ójóL ¿É°ùfEG øjƒµJ ‘ ÉgQhOh á°†jƒÑdG
77  ................... IóMGh á«∏N øe ¿É°ùfE’G ≥∏N
145   .................................. IójóL É«fO ƒëf
153   ............... Qƒ£àdG ájô¶f Üqòµj áæLC’G º∏Y
157   ............................................. áé«àædG
161   ..............................Qƒ£àdG ájô¶f ∫Ó°V
              ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e




              kAÉæH nAɪ °s ùdGh Gk QGôbn ¢VQ’G oºoµd nπ©nL …òdG }
                                          n rC          n
ºoµHt Q ¬q∏dG ºoµpdP päÉÑn «q £dG øpe ºoµbn RQh ºcQƒn °o U ø°n ùMÉC a ºcQƒs °n Uh
r o o                                 n r nnnr o n n r r o n n
                       | ÚªndÉ©n dG ÜQ ¬q∏dG ∑QÉÑàn an
                                    t no n n
                                 .(64 :ôaÉZ)
                                πNóŸG

-ÉæJÉ«M ∫GƒW- øëæa ;¢VQC’G í£°S ≈∏Y RÉ¡L ó≤YCGh ádBG ó≤YCG ¿É°ùfE’G oº°ùL ó©oj
                                                   n          n                    tn
Gòg ∂∏Áh .òFGò∏dG º©W ¥hòàfh ¢†côfh »°û‰h ¢ùØæàfh ™ª°ùfh º°ù÷G Gò¡H iôf
kÉ£«£îJh kÉeɶf -á«∏NGódG ¬FÉ°†YCÉHh ¬JOQhCGh ¬æ«jGô°Th ¬˘JÓ˘°†Yh ¬˘eɢ¶˘©˘H- º˘°ù÷G
 ≥FÉ≤M Éæà∏HÉb §«£îàdG Gò¡dh ΩɶædG Gò¡d á≤«bódG äÓ«°üØàdG ¤EG ɢæ˘dõ˘f ɢª˘∏˘ch ,kɢ≤˘«˘bO
 AGõLC’Gh ΩÉ°ùbC’G ÚH ¤hC’G á∏gƒ∏d hóÑj …òdG ±ÓàN’G øe ºZôdG ≈∏Yh .á°ûgóe
                     .á«∏ÿG »gh ’CG ;É¡°ùØf áæÑ∏dG øe É¡©«ªL ¿ƒµàJ É¡fEÉa º°ùé∏d áØ∏àıG
 øe Gk AõL É¡æe IóMGh πc ºéM ÜQÉ≤j »àdG ÉjÓÿG øe É檰ùL ‘ A»°T πc ÖcÎj
 øeh ,ÉæeɶY ¿ƒµàJ ÉjÓÿG √òg øe áæ«©e áYƒª› øªa ,Ö©µŸG Ϊ«∏∏ŸG øe AõL ∞dCG
 äÉ≤ÑWh Éfó∏Lh ÉæJó©Ÿ á«∏NGódG á«æÑdGh ɢfó˘Ñ˘ch ɢæ˘Hɢ°üYCG ¿ƒ˘µ˘à˘J iô˘NCG äɢYƒ˘ª›
 πµ°ûdG á«MÉf øe ájQhô°†dG äÉØ°üdGh ¢UGƒÿG ÉjÓÿG √ò˘g ∂∏“h .ɢæ˘fƒ˘«˘Y äɢ°Só˘Y
      .º°ù÷G ΩÉ°ùbCG øe º°ùb …CG ‘ ÉjÓÿG √òg ¬∏«µ°ûàH Ωƒ≤J ƒ°†Y …C’ Oó©dGh ºé◊Gh
 ∞FÉXƒdGh äɪ¡ŸG √òg πµH ΩÉ«≤dÉH â∏صJ »àdG ÉjÓÿG √òg äô¡X ∞«ch ≈àªa
                                              9
                                                 ≈«ëj G ≥∏N
                                                 ¿É°ùfE’¿hQÉg Iõé©e

   .…OÉY Éæbƒ°ùà°S A»°T IóMGh Iô£b øe G ¿E Gô°üHh
áMÉ°S ¤EG ÒZh Òfi∫GDƒ°ùdG Gòg ≈∏Y áHÉLE’(ïdEG ,k?áØ∏àıGkÉ©ª°Sh kÓ≤Y ∂∏Á …òdG) ¿É°ùfE’G
   ’h ¿EG .ɢ¡˘æ˘e IQP áé«àf äGõ˘é˘©ŸÉ˘H ∫ƒëàdGh
ɢjÓ˘Ná«FGƒ°ûY πMGôe π˘c ‘øµj ⁄ ƒªædGhIAƒ˘˘∏‡ Qƒ£àdG Gòg πãe ¿CG ¬«a ÖjQ ’ ɇh
                          .áYhôdG ájÉZ ‘h ≠dÉÑdG ≥∏N á«∏ª©d
äCÉ°ûf ób á«∏N ¿ƒ«∏jôJ áÄe ÉgOóY á«YGh∂ª°ùL Gk ôKCG ¿Éc πH ,AÉ«ªY äÉaOÉ°üe á∏«°üM
   Iôªà°ùe Iõé©e »gh ,¿É°ùfE ø˘e äô˘Kɢµ˘Jh
á«∏ÿG √ògh ,§≤a IóMGh á«∏N ’G ≥∏N Iõé©e äÓ«°üØJ ìô°ûH ÜÉàµdG Gòg Ωƒ≤«°S
   äÓ«°üØàdG ¿CG ¿É«H …Qhô°†dG Ió˘MGƒ˘dG
ÉjÓN ¢üFɢ°üN ¢ùØ˘f ∂∏“ »˘à˘dG) øeh .¢VQC’G √òg ¬Lh ≈∏Y ¿É°ùfEG πc ™e IQôµàeh
   Gòg äÓ«°üØJ øe §≤a Gk AõL ’EG πqµ°ûJ ’ ¿É°ùfE’G ≥∏N ∫ƒM ÜÉàµdG Gòg ‘ áeó≤ŸG                                       s
   á«FÉ¡fÓdG IQó≤dG ¿É°ùfE’G ∑Qój »µd »Øµj ÜÉàµdG Gòg ‘ OQh Ée øµdh ,õé©ŸG ≥∏ÿG
   ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿CÉH Ú©ªLCG ¢SÉædG Òcòàd »Øµj ƒgh ,¿ƒµdÉH §«ÙG »FÉ¡fÓdG ¬ª∏Yh ≥dÉî∏d
                                                                                                      .''Ú≤dÉÿG ø°ùMCG''
                                                                          áŒÉædG ᫢∏ÿG »˘g (iô˘NC’G ∂ª˘°ùL
                                                                         á«∏N ™e ∂JódGh á°†jƒH á«∏N OÉ–G øY
                                                                  p r
     ºoK .m Úµ e QGôbn ‘ ák Ø£of √Éær∏©L ºoK .ÚW øpe mándÓ °o S øpe n¿É °n ùrf’G É æn ≤n∏N ó.∑ódGh áØ£f
     q            n m              n r o nn s                                  r           E p r n r ≤ndh }  n n
       n np                 n np                         r n n °r †e án ≤n∏© r n∏ nGô≤dG n n∏ n án Ø dG ≤n∏N
                                                                      o n n           n             n         r n
       ΩÉ ¶©dG É nfƒr °n ùnµa kÉeɶY án n¨°r †oŸG Éæn ≤n∏îa ák n¨äGõé©edG¿CÉGæn ≤¿Bîa ák ≤‘Y¤É©Jr£æt¬∏dGÉ æn ôcP ó≤d
            ¬q∏dG ∑QÉ Ñn àn a ,ôn NGB kÉ≤r∏N √É’ÉrC G°n ûøeºoK , kɪënd ’G ‘h ¢VQC’Gh äGhɪ°ùdG ‘ ¬≤∏N
            o n n n n n n ádOC nf rfGnC q êPɉr AÉ«MC
                                             o
             …CG ;√ÉfôcP | Ú≤ pdÉ nÿG o Gògr ádOC
   .(14-12 :¿ƒæeDƒŸG)…òdG π«dódG ø°n ù MG ’G √òg ºgCG øeh ,¬àª¶Y ≈∏Yh √OƒLh ≈∏Y
                                                               nC
                                                                       .¬°ùØf ¿É°ùfE’G ≥∏N ‘ IOƒLƒŸG Iõé©ŸG
   :¬°ùØfh ¬≤∏N ‘ πeCÉàjh ø©ªàjh âØà∏j »µd ¿É°ùfE’G ôn ¶f ¿BGô≤dG äÉjBG ¬LƒJ Ée Gk Òãc        o          q
¬dƒb äÉjB’G √òg øeh ,π«°üØàdÉH É¡H ôe »àdG πMGôŸG »g Éeh ,≥∏N ∞«ch óLh ∞«c                       o                o
                                                                                                                    :¤É©J
| ¿ƒ≤ pdÉnÿG oørënf rΩGC o¬nfƒ≤o∏înJ rºoàfGC A ?¿ƒæ ªoJ Ée rºoàrjGC ôn an GC .¿ƒbó°n üoJ ’ƒr n∏an rºcÉæ≤n∏N oørënf }
                                       r                     r                   q                    o r n
                                                                                                .(59-57 :á©bGƒdG)
øe kÉeGôZƒ∏«c Ú©Ñ°S hCG Úà°S øe ¿ƒµàŸG) ¿É°ùfE’G º°ùL Ödh á°UÓN ⩪Œ ó≤d
º°ù÷ Ió≤©ŸG á«æÑdG Qƒ£J ¿CG ∂°T ’h .IóMGh AÉe Iô£˘b ‘ á˘jGó˘Ñ˘dG ‘ (º˘¶˘©˘dGh º˘ë˘∏˘dG

                                                        10 11
                                                 ≈«ëj G ≥∏N
                                                 ¿É°ùfE’¿hQÉg Iõé©e

   .…OÉY Éæbƒ°ùà°S A»°T IóMGh Iô£b øe G ¿E Gô°üHh
áMÉ°S ¤EG ÒZh Òfi∫GDƒ°ùdG Gòg ≈∏Y áHÉLE’(ïdEG ,k?áØ∏àıGkÉ©ª°Sh kÓ≤Y ∂∏Á …òdG) ¿É°ùfE’G
   ’h ¿EG .ɢ¡˘æ˘e IQP áé«àf äGõ˘é˘©ŸÉ˘H ∫ƒëàdGh
ɢjÓ˘Ná«FGƒ°ûY πMGôe π˘c ‘øµj ⁄ ƒªædGhIAƒ˘˘∏‡ Qƒ£àdG Gòg πãe ¿CG ¬«a ÖjQ ’ ɇh
                          .áYhôdG ájÉZ ‘h ≠dÉÑdG ≥∏N á«∏ª©d
äCÉ°ûf ób á«∏N ¿ƒ«∏jôJ áÄe ÉgOóY á«YGh∂ª°ùL Gk ôKCG ¿Éc πH ,AÉ«ªY äÉaOÉ°üe á∏«°üM
   Iôªà°ùe Iõé©e »gh ,¿É°ùfE ø˘e äô˘Kɢµ˘Jh
á«∏ÿG √ògh ,§≤a IóMGh á«∏N ’G ≥∏N Iõé©e äÓ«°üØJ ìô°ûH ÜÉàµdG Gòg Ωƒ≤«°S
   äÓ«°üØàdG ¿CG ¿É«H …Qhô°†dG Ió˘MGƒ˘dG
ÉjÓN ¢üFɢ°üN ¢ùØ˘f ∂∏“ »˘à˘dG) øeh .¢VQC’G √òg ¬Lh ≈∏Y ¿É°ùfEG πc ™e IQôµàeh
   Gòg äÓ«°üØJ øe §≤a Gk AõL ’EG πqµ°ûJ ’ ¿É°ùfE’G ≥∏N ∫ƒM ÜÉàµdG Gòg ‘ áeó≤ŸG                                       s
   á«FÉ¡fÓdG IQó≤dG ¿É°ùfE’G ∑Qój »µd »Øµj ÜÉàµdG Gòg ‘ OQh Ée øµdh ,õé©ŸG ≥∏ÿG
   ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿CÉH Ú©ªLCG ¢SÉædG Òcòàd »Øµj ƒgh ,¿ƒµdÉH §«ÙG »FÉ¡fÓdG ¬ª∏Yh ≥dÉî∏d
                                                                          áŒÉædG ᫢∏ÿG »˘g (iô˘NC’G ∂ª˘°ùL
                                                                                                       .''Ú≤dÉÿG ø°ùMCG''
                                                                         á«∏N ™e ∂JódGh á°†jƒH á«∏N OÉ–G øY
                                                                  p r
     ºoK .m Úµ e QGôbn ‘ ák Ø£of √Éær∏©L ºoK .ÚW øpe mándÓ °o S øpe n¿É°n ù rf’G É æn ≤n∏N ó.∑ódGh áØ£f
     q            n m              n r o nn s                                   r          E p r n r ≤ndh }  n n
       n np                 n np                         r n n °r †e án ≤n∏© r n∏ nGô≤dG n n∏ n án Ø dG ≤n∏N
                                                                      o n n            n             n        r n
       ΩÉ ¶©dG É nfƒr °n ùnµa kÉeɶY án n¨°r †oŸG Éæn ≤n∏îa ák n¨äGõé©edG¿CÉGæn ≤¿Bîa ák ≤‘Y¤É©Jr£æt¬∏dGÉ æn ôcP ó≤d
            ¬q∏dG ∑QÉ Ñn àn a ,ôn NGB kÉ≤r∏N √É’ÉrC G°n ûøeºoK ,kɪënd ’G ‘h ¢VQC’Gh äGhɪ°ùdG ‘ ¬≤∏N
            o n n n n n n ádOC nf rfGnC q êPɉr AÉ«MC
                                             o
             …CG ;√ÉfôcP | Ú≤ pdÉ nÿG o Gògr ádOC
   .(14-12 :¿ƒæeDƒŸG)…òdG π«dódG ø°n ù MG ’G √òg ºgCG øeh ,¬àª¶Y ≈∏Yh √OƒLh ≈∏Y
                                                               nC
                                                                       .¬°ùØf ¿É°ùfE’G ≥∏N ‘ IOƒLƒŸG Iõé©ŸG
   :¬°ùØfh ¬≤∏N ‘ πeCÉàjh ø©ªàjh âØà∏j »µd ¿É°ùfE’G ôn ¶f ¿BGô≤dG äÉjBG ¬LƒJ Ée Gk Òãc         o          q
¬dƒb äÉjB’G √òg øeh ,π«°üØàdÉH É¡H ôe »àdG πMGôŸG »g Éeh ,≥∏N ∞«ch óLh ∞«c                        o               o
                                                                                                                    :¤É©J
| ¿ƒ≤ pdÉ nÿG oørënf rΩGC o¬nfƒ≤o∏înJ rºoàfGC A ?¿ƒæ ªoJ Ée rºoàrjGC ôn an GC .¿ƒbó°n üoJ ’ƒr n∏an rºcÉæ≤n∏N oørënf }
                                       r                     r                    q                    o r n
                                                                                                 .(59-57 :á©bGƒdG)
øe kÉeGôZƒ∏«c Ú©Ñ°S hCG Úà°S øe ¿ƒµàŸG) ¿É°ùfE’G º°ùL Ödh á°UÓN ⩪Œ ó≤d
º°ù÷ Ió≤©ŸG á«æÑdG Qƒ£J ¿CG ∂°T ’h .IóMGh AÉe Iô£˘b ‘ á˘jGó˘Ñ˘dG ‘ (º˘¶˘©˘dGh º˘ë˘∏˘dG

                                                        10 11
n n n r nC r o o n o
∞«r cp ΩÉ MQ’G ‘ ºcQƒu °üj …ò qdG ƒn g }      o
 | º«µ n◊G õo jõ ©dG ƒn g q’GE p ¬dGE p ’ ,AÉ°û j
    o            n o n                     o nn
                (6 :¿GôªY ∫BG)
         õé©ŸG ΩɶædG
     IójóL IÉ«◊ ¥ƒ∏ıG

Ωɶæd ≥«bO πª©H ’EG ¢VQC’G √òg ¬Lh ≈∏Y ¬JÉ«M ≈∏Y á¶aÉÙG ¿É°ùfEÓd øµÁ ’
‘ áØ∏àfl äÉ«dBG πLôdG º°ùL ‘h ICGôŸG º°ùL ‘ IOƒLƒŸG π°SÉæàdG ᪶fC’h .π°SÉæàdG
         l
πª©J É¡fCG …CG ;ábóHh ≥°SÉæàH kÉ°†©H É¡°†©H πªµj áØ∏àıG äÉ«dB’G √òg ¿CG ÒZ ,πª©dG
                                               q
¿É°ùfE’G øjƒµJ ¿CG …CG .É«fódG ¤EG ójóL ¥ƒ∏fl »JCÉj áé«àædG ‘h ,πeɵàe Ωɶf QÉWEG øª°V
º¶YCG øe ó©oj ÚØ∏àfl øjôgƒL øeh ÚØ∏àfl øjó°ùL øeh ÚØ∏àfl ÚfÉ°ùfEG øe ¬LGôNEGh
           qn
                                       !¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e »gh ...á≤≤ëàŸG äGõé©ŸG
‘ äCGóH ób ¿ƒµJ ájQhô°†dGh áeRÓdG äGÒ°†ëàdG ¿EÉa Iõé©ŸG √òg ≥≤ëàJ »µdh
º°ùL ‘ á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG ∫ƒ– øe k’hCG óH ’ ¿Éc Gòd ,IójóY äGƒæ°S πÑb ¿É°ùfE’G º°ùL
ɪ«a ¿É°ùfEG πc óæY äÉ«dÉ©ØdG √òg πªµà°ùoJh .∫É©a QƒW ¤EG ICGôŸG º°ùL ‘h πLôdG
                                        n           q
ÚH ∫É°üJ’G ÚeCÉJ ‘ ô°üæY ºgCG ƒg ʃeô¡dG ΩɶædG ¿CG ∂°T ’h ,''ƃ∏ÑdG QƒW''`H ±ô©j     o
                      .ÆÉeódG Iô£«°Sh ±Gô°TEG â– ™≤j ʃeô¡dG ΩɶædG Gògh ,ÉjÓÿG
º o¶of â– ¿É°ùfE’G º°ùL ‘ Qƒ£àdGh ƒªædG äÉ«dÉ©ah ᣰûfCG ™«ªL ¤É©J ¬∏dG π©L ó≤d
                                                        n
ºK º°ù÷G AÉ°†YCG ∞∏àfl øe ¬«dEG á«JB’G πFÉ°SôdG ™«ªL º«q ≤j ÆÉeódÉa ;ÆÉeódG É¡«∏Y ô£«°ùj
                                            13
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ʃeô¡dG ΩɶædG Ωóîà°ùj ƒgh ,áÑ°SÉæŸG øcÉeC’G ¤EG âbh ô°übCÉHh áHƒLC’G Ö°ùfCG π°Sôj
,áYhôdG ájÉZ ‘ ájójôH áµÑ°Th kÉeɶf ¤É©J ¬∏dG ≥∏N ó≤d .∫É°üJ’G ‘h ôHÉîàdG ‘ á∏«°Sƒc
‘ ∫ƒéàdÉH ójÈdG »YÉ°S Ωƒ≤j ɪµa ;ójÈdG »YÉ°S áØ«XƒH äÉfƒeô¡dG äÉÄjõL Ωƒ≤Jh
π≤æH äÉfƒeô¡dG Ωƒ≤J ∂dòc ,áHƒ∏£ŸG øcÉeC’G ¤EG πFÉ°SôdG kÓbÉf áæjóŸG AÉëfCG ™«ªL
™«ªL º°ù÷G ‘ ºàJ Gòµ˘gh .á˘bÓ˘©˘dG äGP ɢjÓÿG ¤EG Æɢeó˘dG ø˘e IQOɢ°üdG ô˘eGhC’G
                                                      .¿É°ùfE’G IÉ«◊ ájQhô°†dG äÉ«dÉ©ØdG
∂∏“ ’h ,¿É°ùfE’G ¬µ∏Á ɪc kÉ«Yh ∂∏“ ’ äÉfƒeô¡dG ¿CG Éæg ≈°ùæf ’CG Öéj øµdh
…CG ≥∏àJ ⁄ »¡a ,¬∏ª– øŸh ¬∏ª– Ée áaô©eh äÉgÉŒ’G Ú«©àH Ωƒ≤J »µd kÉcGQOEG ’h Gk Qƒ©°T
     s
.ÜQÉéàdG øeh ¿GôŸG øe äGƒæ°S ó©H äÉ«∏HÉ≤dG √òg ∂∏“ ⁄h ∫ÉÛG Gòg ‘ ÖjQóJ
øµÁ ’ Gk óL Ió≤©e äÉÄjõL øY IQÉÑY (''ójÈdG IÉ©°S'' º°SG É¡«∏Y ≥∏£f »àdG) äÉfƒeô¡dÉa
øe ¬∏ª– Ée áaô©Ã ¿ƒeô¡dG áÄjõL ΩÉ«b ¿EG .Ió≤©e á«FÉ«ª«c RƒeQh ä’OÉ©Ã ’EG É¡Mô°T
Égȵj …òdG) º°ùé∏d ¢ùeGódG ΩÓ¶dG ‘ ÉgÒ°S á∏°UGƒeh ,É¡∏ª– á«∏N …CG ¤EGh πFÉ°SQ
¬Lh ø°ùMCG ≈∏Y áØ«XƒdG √òg ò«ØæàH É¡eÉ«b ºK ,É¡≤jôW π°†J ¿CG ¿hO (äGôŸG äGQÉ«∏Ã
                                                         q
áaô©Ÿ §≤a ∫ÉãŸG Gòg »Øµjh .á°ûgóe Iõé©eh ¥QÉN πªY ¬∏c Gòg ;Qƒ°üb …CG ¿hOh
                   .¿É°ùfE’G º°ùL ‘ ¤É©J ¬∏dG É¡YOhCG »àdG ᪶fC’G áYhQh ∫ɪc ióe
ºMQ ‘ kÉæ«æL ∫Gõj ’ ƒgh ¿É°ùfE’G iód IOÉ©dG ‘ ʃeô¡dG ΩɶædG Gòg äÉ«dÉ©a GóÑJ     C
AGóHEG ‘ ´ô°ûJ »àdG AÉ°†YC’G øe »g á«∏°SÉæàdG Oó¨dGh .¬JÉah á¶◊ ≈àM ôªà°ùJh ,¬eCG
á«∏°SÉæàdG Oó¨dÉH á≤∏©àŸG äÉfƒeô¡dG äGRGôaEG ¿CG ÒZ ,äÉfƒeô¡dG ÒKCÉJ áé«àf äÉ«dÉ©ØdG
CGóÑj ƃ∏ÑdG á∏Môe óæYh .iôNC’G äÉfƒeô¡∏d kÉaÓN ∂dPh ,ƃ∏˘Ñ˘dG á˘∏˘Mô˘e ó˘æ˘Y CGó˘Ñ˘J
ÆÉeódG ‘ OƒLƒŸG (''…ô°üÑdG ôjô°ùdG â– Ée'' á«Hô˘©˘dɢH ≈˘Yó˘jh) ''¢Sƒ˘e’ƒ˘Jƒ˘Ñ˘jɢ¡˘dG''
                                                             n o
Oó¨dG øe »gh) á«eÉîædG Ió¨dG ¤EG ôeGhC’G ∫É°SQEÉH (ʃeô¡dG ΩɶædG ôjóe ó©oj …òdGh)
                                                                              n
                               .á«∏°SÉæàdG AÉ°†YCÓd IõuØÙG ÉgôeGhCG Qó°üJ »µd (¬H á£ÑJôŸG
…ôéj Éà º∏Y ≈∏Y ¿ƒµj ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG ¿EG .iôNCG Iõé©e ¤EG IQÉ°TE’G Éæg ó«ØŸG øe
∫ɪµà°SG ” πgh ¿É°ùfE’G ¬«dEG π°Uh …òdG ôª©dG -kÓãe- ±ô©j ƒ¡a ,¿É°ùfE’G º°ùL ‘
                                           14
                                                         ≈«ëj ¿hQÉg




á«eÉeC’G Iô°û≤dG




                                              á«eÉeC’G Iô°û≤dG

                                                               á«eÉeC’G Iô°û≤dG



                                  á«eÉîædG Ió¨dG




       áÑ°ùædÉH ÆÉeódG ‘ ¬©bƒeh ,ʃeô¡dG ΩɶædG ¢ù«FQ ón©oj …òdG (…ô°üÑdG ôjô°ùdG â– Ée) ¢Sƒe’ÉKƒÑjÉ¡dG IQƒ°üdG √òg ‘ óngÉ°ûoj
                                                                                                                 C
                                                                                                          .iôN’G õcGôŸG ¤GE


       √òg Aƒ°V ‘ ±ô°üàj ƒgh ,’ hCG »∏°SÉæàdG Ωɶæ˘dG Aó˘Ñ˘d ᢫˘JGƒŸG á˘jOÉŸG •hô˘°ûdG ™˘«˘ª˘L
       ób ¢üî°ûdG ∂dP ¿CG ∑Qój ÉeóæYh ,ôª©dG ÜÉ°ùëH Ωƒ≤j ¬fEÉa ôNBG ÒÑ©àHh .äÉeƒ∏©ŸG
       …CG ;iôNC’G äGRGôaE’G Oó¨d ájQhô°†dG ôeGhC’G QGó°UEÉH Ωƒ≤j ƃ∏ÑdG á∏Môe ¤EG π°Uh
       Ö°ùfCG ‘ á«∏°SÉæàdG AÉ°†YC’G ¤EG ájQhô°†dG (äɢfƒ˘eô˘¡˘dG …CG) π˘Fɢ°Sô˘dG ∫ɢ°SQEɢH Ωƒ˘≤˘j
       ’h .¿É°ùfE’G π°ùf ßØ◊ ájQhô°†dG äGQƒ£àdGh ä’ƒëàdG ∂dòH ≥≤ëààa ,äÉbhC’G
       äGQÉ«∏e iód OƒLƒŸG ƒ°†©dG Gòg Ωƒ≤j πH ,óMGh ¿É°ùfEG iód Gò¡H ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG Ωƒ≤j
       .IAÉØch ábO πµH ᪡ŸG √òg RÉ‚EÉH πÑb øe Gƒ°TÉY øjòdG iódh kÉ«dÉM øjOƒLƒŸG OGôaC’G
                                                                 15
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

øeõdÉH »Yh ≈∏Y áÑ©µe äGΪàæ°S á©°†H ºéëH ºë∏dG øe á©£b ¿ƒc ¿CG ∂°T ’h
√óæY ±ƒbƒdG »Yóà°ùj ÖjôZ ôl eCG áeô°üæŸG äGƒæ°ùdG Ö°ùM áæ«©e äGÒ«˘©˘à˘H ɢ¡˘eɢ«˘bh
Éà ¬ª«∏©àH Ωƒ≤j øe ∑ÉægCG ?ÜÉ°ù◊G Gòg πãà ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG Ωƒ≤j ∞«µa .¬H ÒµØàdGh
øe ¬fCÉH -iôJ Éj- ±ôY ∞«c ?¬°ùØæH ôeC’G Gòg ∞°ûàcG ób ¬fCG ΩCG ,¬∏ªY ¬«∏Y Öéj
øeõdG Ö°ùM ∞«ch ?¿É°ùfE’G π°ùf QGôªà°S’ á«∏°SÉæàdG Oó¨dG Qƒ£Jh ƒ‰ …Qhô°†dG
áaô©e ™«£à°ùj ∞«ch ?äÉfƒeô¡˘dG RGô˘aEɢH Aó˘Ñ˘dG ¬˘«˘a Öé˘j …ò˘dG º˘FÓŸGh Ö°SɢæŸG
ÚH øe ºFÓŸG âbƒdG ∂dP ‘ »∏°SÉæàdG Ωɢ¶˘æ˘dG õ˘«˘Ø˘ë˘à˘H Ωƒ˘≤˘j …ò˘dG Ú©ŸG ¿ƒ˘eô˘¡˘dG
É¡©°VƒH Ωƒ≤j »àdG á«∏Ñ≤à°ùŸG §£ÿG πgh ?ÉgRGôaEÉH º°ù÷G Ωƒ≤j »àdG Iójó©dG äÉfƒeô¡dG
?ióŸG Ió«©ÑdG ''á«∏Ñ≤à°ùŸG ¬àjDhQ'' ¤EG á©LGQ ¢Uƒ°üÿG Gòg ‘ Égòîàj »àdG ÒHGóàdGh
á«Lƒdƒ«°ùØdG á«MÉædG øe Ö°SÉæŸG ™°Vƒ˘dG ¤EG ¿É˘°ùfE’G º˘°ùL π˘°üj ≈˘à˘M ô˘¶˘à˘æ˘j GPÉŸh
»àdG √òg IÒ¨°üdG ºë∏dG á∏àc ôjóJ »àdG IQó≤dG ¿EG ?Gòg ó©H hCG Gòg πÑb ¢ù«dh ,π°SÉæà∏d
IQó≤dG √òg ¿EG ...πbÉY øFÉc É¡fCÉch ±ô°üàJ »àdGh kÓ≤Y ’h Gk ô°üH ’h kÉ©ª°S ’ ∂∏“ ’
                  .óf ’h É¡d π«ãe ’ IQób »gh ,¬«∏Y ƒ∏©Jh ÉædÉ«N πc RhÉŒ ᪫¶Y lIQób
                   q
kɪ∏Y ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG §«ëj …òdG ƒg ôNBG Qó°üe hCG Iƒb …CG ’h äÉaOÉ°üŸG â°ù«d
 √òg πc ƒ°†©dG Gòg Ö¡j …òdG ƒgh ,Gòg πµd ôHóŸG ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿EG .√QhôÃh øeõdÉH
 É¡«∏Y Öéj Ée ºë∏dG øe IÒ¨°üdG á∏àµdG √òg º¡∏j …òdG ƒg …CG ;¢UGƒÿGh äÉ«∏HÉ≤dG
   .(52 :ÜGõMC’G) | kÉÑn «b Q Am »°n T πc ≈∏ Y ¬q∏dG n¿É ch} :õjõ©dG ¬HÉàc ‘ ÉfÈîj ƒgh ,¬∏ªY
                            n r u o n o                  n
 ‘ É¡dhÉæàæ°S »àdG ™«°VGƒŸG IAGôb óæY QÉÑàY’G Ú©H á≤«≤◊G √òg òNCG ó«ØŸG øªa Gòd
                                                                           .áeOÉ≤dG äÉëØ°üdG

                                       ¢ùæ÷G õ««“ ™«£à°ùJ »àdG äÉfƒeô¡dG
ƃ∏ÑdG á∏Môe ìÉààaG ‘ ¤hC’G Iƒ£ÿÉH (…ô°üÑdG ôjô°ùdG â– Ée) ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG Ωƒ≤j
á«eÉîædG Ió¨dG ¤EG (GN-RH) ÚHhôJhOƒfƒµdG ¿ƒeôg ∫É°SQEÉH ICGôŸG iódh πLôdG iód
Ö°ùM á«∏°SÉæàdG AÉ°†YCÓd IõqØÙG äÉfƒeô¡dG RGôaEÉH Ió¨dG √ò˘g CGó˘Ñ˘à˘a ,Ωó˘dG ≥˘jô˘W ø˘Y
                                              16
                                                                ≈«ëj ¿hQÉg

                                    ’ƒJƒÑjÉg                                                            ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉg




                          á«eÉîædG Ió¨dG                                                      á«eÉîædG Ió¨dG
                             á«eÉe’G
                                  C                                                                   C
                                                                                                 á«eÉe’G



                                                                                                  korpus
            LH                                     FSH                                  FSH       leteum
                                                                                                                    LH



   áé°ùfC’G ÚH ÉjÓÿG                                 ájƒæŸG äGƒæ≤dG          á°†«ÑdG á«∏N                ¢†«ÑŸG
                                                                            áé°VÉædG ÒZ
                               á«°üÿG
                                                                                                                  (Öjô÷G )á∏°üjƒ◊G

         ¿hΰùàdG ¿ƒeôg                 (øª«◊G ) …ƒæŸG ¿Gƒ«◊G                                                     ¿hΰùLhÈdG ¿ƒeôg
                                                                           ÚLhΰSh’G ¿ƒeôg

.Úà«°üÿGh á«eÉîædG Ió¨dGh ¢Sƒe’ÉKƒÑjÉ¡dG ÚH ∑ΰûŸG ¿hÉ©àdÉH ΩɶædG Gòg πª©j .QƒcòdG ‘ øeÉ«◊G êÉàfGE Ωɶf :iô°ù«dG á¡÷G
                                                                                E
  Gògh ,¢†«ÑŸGh á«eÉîædG Ió¨dGh ¢Sƒe’ÉKƒÑjÉ¡dG ÚH ∫OÉÑàŸG ÒKÉC àdGh ¿hÉ©àdÉH çÉf’G óæY ʃeô¡dG º«¶æàdG ≥≤ëàj :≈檫dG á¡÷G
                                                                           D      E
                                   .Ú«YGh §«£îJh º«ª°üJ OƒLh Éæd ócƒj çÉfÓdh Qƒcò∏d áÑ°ùædÉH ôs«©ŸG »FÉ«ª«cƒ«ÑdG ΩɶædG


    ¿ƒeôgh "LH" ¿ƒeôg »g äÉfƒeô¡dG √ògh ;¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG øe É¡«dEG IQOÉ°üdG ôeGhC’G
    ɪgÒKCÉJ ¿CG ÒZ ,AGƒ°ùdG ≈∏Y ICGôŸG ‘h πLôdG ‘ Úfƒeô¡dG øjòg RGôaEG ºàjh "FSH".
                                                                       1 .ɪ¡«a kÉØ∏àfl ¿ƒµj


    kÉØ∏àfl ɪgÒKCÉJ ¿ƒc ¿EÉa AÉ°ùædG ‘h ∫ÉLôdG ‘ É¡°ùØf äÉfƒeô¡dG RGôaEG øe ºZôdG ≈∏Y
     ¿ƒeô¡dG ƒg "FSH" ≈ª°ùŸG ¿ƒeô¡dG kÓãªa ,á°ûgódG ¤EG ƒYój ɪ¡æ«H ɪ«a Gk ÒÑc kÉaÓàNG
     øY ∫hDƒ°ùŸG ƒg ¬°ùØf ¿ƒeô¡dG ¿ƒµj ɪæ«H AÉ°ùædG ‘ á°†jƒÑdG øjƒµJh Qƒ¡X øY ∫hDƒ°ùŸG
     á°†jƒH π©L øY ∫hDƒ°ùŸG ¿ƒeô¡dG ƒ¡a "LH" ¿ƒeôg ÉeCG !∫ÉLôdG ‘ …ƒæŸG ¿Gƒ«◊G øjƒµJ
                                                                      17
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

¿ƒ˘eô˘g RGô˘aEG ≈˘∏˘Y ó˘Yɢ˘°ùj ɢ˘ª˘˘c ,Iô˘˘M ᢢdɢ˘M ‘ ICGôŸG
øµdh .Úæ÷G ∫ÉÑ≤à°S’ ICGôŸG ºMQ Å«¡j …òdG ¿hΰùZhÈdG                         »pa Gh ôo ¶æ j ºndhGnC }
                                                                                      o nr n
Ωƒ≤j ¬fC’ ,∫ÉLôdG óæY Gk óL áØ∏àfl ᪡à Ωƒ≤j ¬°ùØf ¿ƒeô¡dG                päG hÉ ª°sùdG päƒ oµn∏e
                                                                                nn                   n
¿ƒeô¡dG ƒgh ,¿hΰùà°ùàdG ¿ƒeôg RGôaE’ ɢjÓÿG õ˘«˘Ø˘ë˘à˘H ¬s∏dG ≥n∏N É ehp ¢V QÉnC rdG h
                                                                        o n n n n r n
                                                                          nC n n nC n m r r
äÉfGƒ«◊G øjƒµJh ádƒLôdG ¢UGƒN Qƒ¡X ≈∏Y óYÉ°ùj …òdG r¿G ≈ °ù Y r¿G h A»°nT øpe
¢ùØ˘æ˘d ¿ƒ˘˘µ˘˘J ¿CG ÒãŸG ø˘˘e ¬˘˘fCG ∂°T ’h .kɢ˘°†jCG ᢢjƒ˘˘æŸG º¡o∏LG ÜôàbG ób n¿ƒ oµj
                                                                       r o n nC n n n r r n n
                .áØ∏àıG ΩÉ°ùLC’G ‘ áØ∏àfl äGÒKCÉJ äÉfƒeô¡dG
                                                                            √ó©Hn måj póM …ÉnC pÑa
                                                                            onr           n u n
¿ƒeô¡dG Gòg º∏©j πLQ ó°ùL ‘ ¿ƒeôg RGôaEG ºàj ÉeóæY
Gòg Ö°ùM äGÒ«¨J πª©H Ωƒ≤jh ,πLôd Oƒ©J ÉjÓÿG √òg ¿CG
                                                                                 |n¿ƒ æo peƒjDr o
ó°ùL ‘ äÓ°†©dG IOÉjR ¤EG ¿ƒeô¡dG Gòg …ODƒj kÓãe .º∏©dG                       185/ ±GôYC’G
…òdGh ¬°ùØf ¿ƒeô¡dGh .á«ë∏dG ƒ‰h 䃰üdG ß∏Zh πLôdG
πH ,ICGôŸG ó°ùL ‘ áØ∏àfl äGÒKCÉàH Ωƒ≤j √Gôf É¡°ùØf ájhÉ«ª«µdG äÓYÉØàdG áé«àf Rôn Øj                o
ICGôŸG 䃰Uh πLô∏d πLôdG 䃰U »£©j ƒ¡a ;πLôdG º°ùL ‘ ¬JGÒKCÉàd kÉÑjô≤J IOÉ°†e
ÚH õ««ªàdG ¿ƒeô¡dG Qhó≤à ¿Éc GPÉa .¢ùæ÷G Ò¨J Ö°ùM ó°ù÷G ƒ‰ ‘ ÖÑ°ùàjh ICGôª∏d
ó°ùL AÉ«ª«µHh πLôdG ó°ùL AÉ«ª«µH º∏Y ≈∏Y ¬fCG Gòg ≈橪a πLôdG ó°ùLh ICGôŸG ó°ùL
kÉHQóàeh π≤Y ÖMÉ°U ¿ƒµj ¿CG ÖLƒà°ùj Gògh ,øjó°ù÷G øjòg íjô°ûJ º∏©jh ICGôŸG
              n
                                                                                           !kÉ°†jCG
 ‘h πLôdG ó°ùL ‘ IôKDƒŸG äÉfƒeô¡dG ∫ƒM äÉeƒ∏©e …CG ¿ƒµ∏Á ’ ¢SÉædG º¶©e ¿EG
 √òg ¿ÉjôL á«Ø«c ’h ɪ¡«a ájQÉ÷G áØ∏àıG äÉ«dÉ©ØdG hCG äÉbÓ©dG ∫ƒM ’h ,ICGôŸG ó°ùL
 øY ’h IQOÉ°üdG ôeGhC’G á∏°ù∏°Sh IOÉ«≤dG á∏°ù∏°S øY kÉÄ«°T ¿ƒª∏©j ’ ºgh ,äÉ«dÉ©ØdG
 √ò¡H §ÑJôe √Qƒ£Jh º°ù÷G ƒ‰ ¿CG ¿ƒª∏©j ’h ,IOQGƒ˘dGh IQOɢ°üdG Ió˘j󢩢dG π˘Fɢ°Sô˘dG
 äÉeƒ¶æŸG √òg ‘ -kÓ«Ä°V ¿Éc ɪ¡e- π∏N …CG ¿CG ¿ƒcQój ’h ,IQOÉ°üdG ôeGhC’G
 ‘ IQób hCG á£∏°S …CG ¿ƒµ∏Á ’ º¡a Gòg ¤EG ák aÉ°VEGh ,IÒÑc á«JÉ«M äÓµ°ûe ¤EG …ODƒj
                                                       .É¡∏ªY á«HÉ«°ùfGh äÉeƒ¶æŸG √òg á«dBG
                                                18
                                        ≈«ëj ¿hQÉg

Öjô¨dG A»°ûdG øµdh ,´ƒ°VƒŸG Gòg ‘ kÉ°UÉN kɪ«∏©J ≥∏àj ⁄ øŸ Gk óL »©«ÑW Å°T Gògh
                                                 s
äÉeƒ∏©ŸG √ògh º∏©dG Gòg πãe äÉÄjõ÷G øe áYƒªÛ ¿ƒµJ ¿CG »©«Ñ£dG ÒZ A»°ûdGh
                                                               !á©°SGƒdG áaô©ŸG √ògh
É¡Ñ«côJ ÉæLQOCG »àdG) äÉfƒeô¡dG ∂∏“ øjCG øe :ƒg øgòdG ¤EG QOÉÑàj …òdG ∫GDƒ°ùdGh
πMh ¿É°ùfE’G º°ùL AÉ«ª«c áaô©e ≈∏Y ô°üà≤J ’ É¡fEG ºK ?AÉ«ª«µdG º∏Y (Éæg …hÉ«ª«µdG
ɪc º°ù÷G ‘ ájQhô°†dG AGõLC’G ¤EG π°üàa ,AÉ«ª«c ºpdÉY É¡fCÉch ±ô°üàJ »g πH √RƒeQ
∞«µa .IQhô°†dG óæY áeRÓdG äÉfƒeô¡dG êÉàfE’ Égõ«Ø–h iôNC’G ÉjÓÿG ¬«LƒàH Ωƒ≤J
QOÉ≤dG π≤©dG Gòg πãe (∑GQOE’Gh Qƒ©°ûdG øe áehôÙG) √òg äÉÄjõ÷G äÉYƒª› âµ∏e
                  n
áYƒªÛG √òg ¤EG kÉ©ÑW Oƒ©j ’ π≤©dG Gòg πãe ¿CG í°VGƒdG øe ?QƒeC’G √òg πc RÉ‚EG ≈∏Y


           ¿hΰùLhÈdG ¿ƒeôg   CH3
                              C=O




       O

                                                                                    (1)


           ÚLhΰShC’G ¿ƒeôg
                                 OH




       HO

                                                                                    (2)

         ô¡¶j πØ°S’G ‘h ,(1 ºbQ IQƒ°U) ¿hΰùLhÈdG ¿ƒeô¡d …Qƒ∏ÑdGh »Äjõ÷G Ö«cÎdG ô¡¶j ≈∏Y’G ‘
                  C                                                                     C
                                     .(2 ºbQ IQƒ°U) øLhΰùLh’G ¿ƒeô¡d …Qƒ∏ÑdGh »Äjõ÷G Ö«cÎdG
                                                            C

                                              19
                                           ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

Gòg πãe ¿CG É¡«a ∂°T ’ »àdG á≤«≤◊Gh .''äÉfƒeô¡dG'' º°SG É¡«∏Y ≥∏£f »àdG äÉÄjõ÷G øe
                      .iôNCG πeGƒYh äGÒKCÉJ áé«àf hCG äÉaOÉ°üŸG áé«àf ô¡¶j ⁄ ΩɶædG
Ò«©àdG Gòg ¿CG ƒgh ;…OÉ«àY’G ÒZh ¥QÉÿG ™°VƒdG Gò¡d §≤a óMGh Ò°ùØJ óLƒj
§«£îJ OƒLh ¤EG Ò°ûj ICGôŸGh πLôdG ó°ùL ‘ ¢UÉÿG …hÉ«ª«cƒ«ÑdG ΩɶædGh §«Ñ°†àdGh
¤EGh ¤É©J ¬∏dG ¤EG Oƒ©j §«£îàdG Gògh º«ª°üàdG Gògh ,Oƒ°ü≤ehm ´Gh §«£îJh º«ª°üJh
øØdG Gòg πeCÉJh ≥ª©H ôµØàdG »g -∫ÉÛG Gòg ‘- ¿É°ùfE’G ᪡eh ,»FÉ¡fÓdG ¬ª∏Y
                  .OƒLƒdG Gòg ‘ A»°T πc ºµëj …òdG ¬Hôd ΩÓ°ùà°S’Gh ôgÉÑdGh ™«aôdG

                                    á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG ƒ‰                       ΩhRƒehôµ∏d §°SƒàŸG Qƒ£dG

‘ (äƒHhôdG) ''‹B’G ¿É°ùfE’G'' øe áæ«©e OGóYCG óLƒJ
,á«LƒdƒæµàdG ä’B’Gh Iõ¡LC’G êÉàfEÉH Ωƒ≤j ™æ°üe πc
√òg 𫨰ûJ º¶fh á˘jô˘Jƒ˘«˘Ñ˘eƒ˘µ˘dG á˘ª˘¶˘fC’G ™˘«˘ª˘Lh
                                                                            •ƒ¨°†ŸG πµ°ûdG
IOƒLƒe êÉàfEÓd ájQhô°†dG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªLh äÉJƒHhôdG
õcôeh ,êÉàfE’G IÎa ∫ƒW ™æ°üŸG Gò¡d Iô£«°ùdG õcôe ‘
™«ªL ¬«a âfõu N äÉeƒ˘∏˘©˘e ∂æ˘H ¬˘Ñ˘°ûj Gò˘g Iô˘£˘«˘°ùdG
                 o
                                                                                                           ΩhRƒehôµdG πµ«g
Iô£«°ùdGh êÉàfE’G πMGô˘e ∫ƒ˘M á˘jQhô˘°†dG äɢeƒ˘∏˘©ŸG
¬«Ñ°ûàH Éæªb ¿EÉa .ôFÉ°ùÿG ¢†jƒ©J á«Ø«˘c ∫ƒ˘Mh ᢫˘Yƒ˘æ˘dG
                                                                            ™°SƒŸG πµ°ûdG
ÌcCG -á≤«≤◊G ‘- ƒgh) ™æ°üŸG Gòg πãà ¿É°ùfE’G º°ùL
(kGó«≤©J ÉgÌcCGh ák bO ¢VQC’G í£°S ≈∏Y IOƒLƒŸG ™fÉ°üŸG
                                                                              ÚJÉehôc ±É«dCG
IQGOE’ ájQhô°†dG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL ¿EG ∫ƒ≤f ¿CG ™«£à°ùf

               πNGO ÜDNA äÉÄjõL ¿õî oJ ∞«c ô¡¶j IQƒ°üdG √òg ‘
                                             s
                               E
     øe á«∏N πc ‘ áfõfl ¿É°ùf’ÉH á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL .äÉeƒ°SƒehôµdG
    ‘ OƒLƒŸG º«ª°üàdG ¿GE .á«∏N ¿ƒ«dôJ áÄe ÉgOóY ≠dÉÑdG ¿É°ùf’G º°ùL ÉjÓN
                                                              E              (᫨ѰüdG ) ÚJÉehôc
                    .¤É©J ¬∏d ™FGôdG ≥∏ÿG á∏ãeGC πªLGC øe ônÑà© oj ÜDNAG


                                                      20
                                                                               G.¿.O áÄjõ÷ êhOõŸG Ödƒ∏dG
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

           .á«∏N πc IGƒf ‘ IOƒLƒŸG "DNA" áÄjõL ‘ IAƒÑflh IOƒLƒe ™æ°üŸG Gòg πªY
»àdGh "DNA" áÄjõL ‘ ¢UÉN Ωɶf ‘ -¤É©J ¬∏dG ᣰSGƒH- áYƒ°VƒŸG äÉeƒ∏©ŸG √ògh
∫Gõj ’ ¿É°ùfE’Gh äÉÄjõ÷G √òg ‘ áYOƒe πÑ≤à°ùŸG ‘ ¿É°ùfE’G ∂dP ¢UGƒN ™«ªL Ú©J              q
Gk AóH) ¿É°ùfE’ÉH á≤∏©àŸG ¢UGƒÿGh äÉeƒ∏©ŸG √òg ¿CG …CG ,kÉãjóM áëq≤∏e á°†jƒH øY IQÉÑY
‘ É¡H áHÉ°UEÓd kÓHÉb ¿ƒµ˘j »˘à˘dG ¢VGô˘eC’G ™˘«˘ª˘L ¤EG á˘eɢ≤˘dG ∫ƒ˘W ¤EG Ú©˘dG ¿ƒ˘d ø˘e
øµÁ ’ ¿É°ùfE’G ¿óH øe Ò¨°U AõL ‘ ájÉæ©H áXƒØfi äÉeƒ∏©ŸG √òg πc (...πÑ≤à°ùŸG
                                                             .ÊhεdE’G ô¡ÛÉH ’EG ¬àjDhQ
áÄe ÉgOóY ≠dÉÑdGh É檰ùL ÉjÓN øe á«∏N πc IGƒf ‘ IOƒLƒe "DNA" äÉÄjõLh
øe Gk óMGh …hÉ°ùj ¿hôµ«ŸG) äÉfhôµ«e Iô°ûY á«∏ÿG ô£b §°Sƒàe ≠∏Ñjh .á«∏N ¿ƒ«∏jôJ
ób Gk óL IÒãch IôjõZ äÉeƒ∏©e ¿CG ∞«c Éæ°ûgO Gòg Éæª∏Y GPEÉa .(Ϊ«∏ŸG øe ∞dC’G
øª°†j …òdG) "DNA"`dG Éæ¡Ñq °T ¿EÉa .kGóL Ò¨°üdG õ«◊G Gòg πãe ‘ âfõu Nh â∏é°S o         u o
äÉeƒ°SƒehôµdG ¿ƒµà°S ±QÉ©e IôFGóH (áæ«©e á›ôHh §«£îJ øª°V »◊G øFɵdG ΩGhO
"DNA" áÄjõL ‘ É¡æcÉeCG äÉeƒ°SƒehôµdG òîàJ .√òg ±QÉ©ŸG IôFGO AGõLCGh äGó∏› »g

√òg ∞˘°üf »˘JCɢj ¿É˘°ùfEG π˘c ≥˘∏˘N á˘∏˘Mô˘e »˘Ø˘a ,º˘¡˘e ô˘eCG Gò˘gh ,kɢLGhRCG kɢLGhRCG
ΩC’G øe á«JB’G äÉeƒ°SƒehôµdGh .ΩC’G øe ôNB’G ∞°üædGh ÜC’G øe äÉeƒ°SƒehôµdG




                                                              äÉehRƒehôµdG ‘ ᩪéàŸG GC .¿.O äÉÄjõL



                                            21
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

23  ÉgOóYh) ÜC’G øe á«JB’G äÉeƒ°ShôµdG ™e kÉLGhRCG πqµ°ûJ (kÉeƒ°Sƒehôc 23 ÉgOóYh)
≠dÉÑdGh) ¿É°ùfEG πc á«∏N IGƒf ‘ IOƒLƒŸG äÉeƒ°SƒehôµdG ¿CG …CG .(kÉ°†jCG kÉeƒ°Sƒehôc
ådÉãdG Ωƒ°Shôµ∏d ¿CG ÒZ .äÉeƒ°SƒehôµdG øe kÉLhR 23 πqµ°ûJ (kÉeƒ°Sƒehôc 46 ÉgOóY
hCG Y IQÉ°TEÉH ÉeEG øjô°û©dGh ådÉãdG Ωƒ°SƒehôµdG ¤EG QÉ°ûj Ée kÉÑdɨa ;kÉ°UÉN kÉ©°Vh øjô°û©dGh
                                                         o
Y ´ƒf øe øjô°û©dGh ådÉãdG êhõdG ‘ Úeƒ°SƒehôµdG óMCG ¿ƒµj ∫ÉLôdG »Øa X. IQÉ°TEÉH

´ƒf øe øjô°û©dGh ådÉãdG êhõdG ‘ Úeƒ°SƒehôµdG Óµa AÉ°ùædG ‘ ÉeCG ,X ´ƒf øe ÊÉãdGh
                                                                                            2.

ÉjÓN øe á«∏N πc ‘ äÉeƒ°SƒehôµdG OóY ¿CG Éà :∫GDƒ°ùdG Gòg ôWÉÿG ¤EG Opôj Éægh
                                                                          n
É«fódG ¤EG »JB’G πØ£dG äÉeƒ°Sƒehôc OóY ¿ƒµj ∞«µa kÉeƒ°Sƒehôc 46 ƒg ¿É°ùfEG πc
¿CG ™bƒàŸG øe ¿Éc ó≤a ?kÉ°†jCG kÉeƒ°Sƒehôc 46 ICGôŸG ÉjÓN ™e πLôdG ÉjÓN OÉ–G øe
46h √ódGh øe kÉeƒ°Sƒ˘ehô˘c 46 òNCG …òdG) ó«dƒdG πØ£dG äÉeƒ°Sƒ˘ehô˘c Oó˘Y ¿ƒ˘µ˘j

¿CG ÒZ .…OÉ«àYG ÒZh Gk PÉ°T kÉbƒ∏fl ¿ƒµj …CG ,kÉeƒ°Sƒehôc 92 (¬JódGh øe kÉeƒ°Sƒehôc
Gòg ≈∏Y áHÉLE’G ¿EG ?kÉeƒ°Sƒehôc 46 ó«dƒdG πØ£∏d ¿ƒµj ∞«c ¿PEG !çóëj ’ Gòg
                        .≥∏ÿG äGõé©e øe iôNCG Iõé©e QɶfC’G ΩÉeCG ¢Vô©J ∫GDƒ°ùdG

                                                           ÉC £ÿG øe ƒ∏îj ΩÉ°ù≤fG
(Mitosis)  »∏«àØdG ΩÉ°ù≤f’G ɪgóMCG ≈Yój ;ΩÉ°ù≤f’G øe ¿ÉYƒf º°ù÷G ÉjÓN ‘ ºàj
                                       o
‘ Ò«¨J …CG π°üëj ’h ,º°ù÷G ÉjÓN ™«ªL ‘ ºàj ƒgh ,ô°TÉÑŸG ÒZ á«∏ÿG ΩÉ°ù≤fG …CG
¬jƒ°ûJ hCG Ò«¨J …CG π°üëj ’ ɪc ,ΩÉ°ù≤f’G Gòg áé«àf ÉjÓÿG ‘ äÉeƒ°SƒehôµdG OóY
                                         .á¡HÉ°ûàe É¡∏c ¿ƒµJ å«M Iójó÷G ÉjÓÿG ‘
πµ°ûdG Gò¡H º°ù≤æJ á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG âfÉc ƒ∏a :áæ«©e á£≤f ¤EG IQÉ°TE’G Éæg ó«ØŸG øeh
ÜC’G øe kÉeƒ°Sƒehôc 46 A»› ¿C’ ;kÉfÉ°ùfEG ¿É°ùfE’G π°ùf ≈≤Ñj ¿CG øµªŸG øe ¿Éc ÉŸ
‘ ÖÑ°ùàj ɇ ,kÉeƒ°Sƒehôc 92 πØ£dG ∑ÓàeG ¤EG …ODƒ«°S ¿Éc ΩC’G øe kÉeƒ°Sƒehôc 46h
,∂dP ¿hO ∫ƒëj ÉæeÉ°ùLCG ‘ OƒLƒŸG ¢ûgóŸG º«ª°üàdG ¿CG ÒZ .kÉeÉ“ πØ£dG á«æH ÖjôîJ
                                             22
                                                        (Ωƒ«fƒ¨dG)á°†jƒÑ∏d ¤hC’G á«∏ÿG                                                  ) ájôcòdG á«∏°SÉæàdG á«∏ÿG
                                                          (ÉehRƒehôc 46 ≈∏Y …ƒà–)                                                    (ÉehRƒehôc 46 ≈∏Y …ƒà–
                   (1)

                                                                                                   ) ô°TÉÑŸG ÒZ ΩÉ°ù≤fE’G
                             ‘ ô°TÉÑŸG ÒZ ΩÉ°ù≤f’G                                                     á«°üÿG ‘ (»∏«àØdG                       (3)
                                             á°†«ÑdG                                                                                           …ƒà– ) á«dhC’G ájƒæŸG á«∏ÿG
                                                                                                                                                    (ÉehRƒehôc 46 ≈∏Y
                                                   (ÉehRƒehôc 46 ) á«dhC’G á°†«Ñd
                  (2)                                                                                          (4)
                                                                                                   OóY ¢übÉæàj) ∫hC’G »∏°SÉæàdG ΩÉ°ù≤fE’G
                                                                                                           (∞°üædG ¤EG äÉehRƒehôµdG
                      ∫hC’G »∏°SÉæàdG ΩÉ°ù≤fE’G          ∫hC’G »∏°SÉæàdG ΩÉ°ù≤fE’G                                                            …ƒà–)ájƒfÉãdG ájƒæŸG á«∏ÿG
                                                                                                                                                  (ÉehRƒehôc 23 ≈∏Y

                                                                                           (5)
                                                                          ó©H á°†«ÑdG                        ÊÉãdG »∏°SÉæàdG ΩÉ°ù≤fE’G
    (3)                   (5)                                              ΩÉ°ù≤fE’G
                     ) …ƒæŸG ¿Gƒ«◊G                                            ÊÉãdG                                                               ≈∏Y …ƒà– ) áØ£ædG áehQCG
á«Ñ£≤dG á«∏ÿG                                                                                                                                             (ÉehRƒehôc 23
  23 )¤hC’G                 (øª«◊G
 (ÉehRƒehôc
                                                       ∞°üæŸG ΩÉ°ù≤fE’G                  (6)
                                                                                                                                                 23 ≈∏Y …ƒàëj) øª«◊G
                                                                                                                                                          (ÉehRƒehôc
                                    ó©H á°†«ÑdG á«∏N ‘ ∞°üæŸG ΩÉ°ù≤fE’G πªµj
                                                              ÊÉãdG ΩÉ°ù≤fE’G


                                                                            øª«◊G IGƒf
  (4)
 á°†«ÑdG á«∏N ‘ ∞°üæŸG ΩÉ°ù≤fE’G πªµj
                   ÊÉãdG ΩÉ°ù≤fE’G ó©H
                                              ™e OÉ–Ód áÄ«¡àe ¿ƒµJ áé°VÉædG á°†«ÑdG
                                                     áÑ°üıG á°†«ÑdG øjƒµàd øª«◊G
    (6)
          ájƒfÉãdG á«Ñ£≤dG á«∏ÿG                                                          á«∏ÿG »gh) ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG ¿ƒ˘µ˘J π˘MGô˘e IQƒ˘°üdG √ò˘g ‘ ô˘¡˘¶˘J
                                                                                                                                           C
                                                                                          á«°ù«FôdG ÉjÓÿG øe á°†jƒÑdG ¿ƒ˘µ˘à˘Jh .(á˘jƒ˘ã˘f’G ᢫˘∏˘°Sɢæ˘à˘dG
                                      (7)                                                                                                    C
                                                                                          ,äÉeÉ°ù≤f’G øe á∏°ù∏°S ó©H ¢†«ÑŸG ‘ (Ωƒ«fƒZ’G) äÉ°†jƒÑ∏d
                                                                                          á«°ù«FôdG ÉgÉjÓN ΩÉ°ù≤fÉH ºà«a Qƒcò˘dG ‘ äɢæ˘jƒ◊G ¿ƒq ˘µ˘J ɢeGC
            QÉ¡æJ á«Ñ£≤dG ÉjÓÿG                                                                          C
                                                                                          ΩÉ°ù≤f’ ¤h’G á¶ë∏dG øeh ,Úà«°üÿG ‘ (Ωƒ«fƒZƒJÉeÈ°ùdG)
                                        (ÉehRƒehôc 46 ≈∏Y …ƒà– )áÑ°üıG á°†«ÑdG
                                                                                          πeÉC àe πc ™°SƒHh .áæ«©e áÑbGôe â– ∑ôëàJ á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG √òg
          ‘ á°ù«FôdG ÉjÓÿG É¡d ¢Vô©àJ »àdG Iójó©dG äÉeɢ°ù≤˘f’G á˘é˘«˘à˘f                                    E
                                                                                          ÉjÓÿÉc) ÊÉ°ùf’G º°ù÷G ΩÉ°ùbGC ÚH OƒLƒŸG ≥°SÉæàdG ógÉ°ûj ¿GC
          ≈YóJ iôNGC á«∏Nh á«FÉæK á«Ñ˘£˘b ɢjÓ˘N çÓ˘K ¿ƒ˘µ˘à˘J ¢†jÉ˘ÑŸG                   ΩɶædG Gòg ¿ ƒq µJ ádÉëà°SG ∑Q󢫢a (äɢfƒ˘eô˘¡˘dGh äÉÁõ˘f’GhE
          π«˘µ˘°ûà˘H IÒÑ˘µ˘dG Ωƒ˘≤˘Jh IÒ¨˘°üdG ɢjÓÿG 䃓 .Ü󢫢Jh’GG
                                                                    C                                                 E
                                                                                          ábQÉÿG äÉ«dÉ©ØdGh ,¿É°ùf’G ≥dÉN ƒg ¤É©J ¬∏dÉa .äÉaOÉ°üŸÉH
          ÉŸ ºé◊G ¢ùØæHh ȵdG ¢ùØæH áfƒµàŸG ÉjÓÿG âfÉc ƒdh ,á°†jƒÑdG                              .¤É©J ¬∏dG óæY ≥∏ÿG ᪶Y ≈∏Y á∏ãeGC ÉæfGóHGC ‘ …ôŒ »àdG
                        .Öéj ɪc iò¨àJ ¿GC áÑ°üıG á°†jƒÑdG ¿ÉµeÉE H ¿Éc
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ΩÉ°ù≤f’G'' :≈ª°ùj …òdGh) á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG øjƒµJ AÉæKCG ‘ çóëj …òdG ΩÉ°ù≤fÓd ¿C’
OóY ∫õæj ΩÉ°ù≤f’G Gòg »˘Ø˘a .á˘Ø˘∏˘àfl ᢫˘Ø˘«˘c (''∞˘°üæŸG Ωɢ°ù≤˘f’G'' hCG ''»˘∏˘°Sɢæ˘à˘dG
                                                      u
ÉjÓÿG ó©oJ ’h .kÉeƒ°Sƒehôc 23 ¤EG kÉeƒ°Sƒehôc 46 øe á«∏°SÉæàdG á«∏ÿG ‘ äÉeƒ°SƒehôµdG
º°ùL ‘ á°UÉN á«dBG ∑Éæ¡a ,äÉeÉ°ù≤f’G √òg ∫ɪcEG ó©H ’EG áé°VÉf ɢjÓ˘N ᢫˘∏˘°Sɢæ˘à˘dG
ÉjÓÿÉa .áÑ©°U á∏Môd Égó©J ºK á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG √òg êÉ°†fEG πªµJ ICGôŸG º°ùL ‘h πLôdG
ΩɶædG É¡éàæj »àdG ÉjÓî∏d kÉeÉ“ ICÉ«¡e ¿ƒµJ πLôdG óæY »∏°SÉæà˘dG Ωɢ¶˘æ˘dG ɢ¡˘é˘à˘æ˘j »˘à˘dG
IójóY √ƒLh øe ¢†©ÑdG ɪ¡°†©H øY ¿ÉØ∏àîj ÚeɶædG øjòg ¿CG ™e ,ICGôŸG óæY »∏°SÉæàdG
                                                          .ôNB’G øY ɪgóMC’ º∏Y ’h
Öéj áeÉg á£≤f Éæg ¿CG ÒZ ,áeOÉ≤dG äÉëØ°üdG ‘ ´ƒ°VƒŸG Gòg äÓ«°üØJ ∫hÉæàæ°S
        q
                                              C
øª°V ∑ôëàJ ΩÉ°ù≤f’ÉH á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG É¡«a GóÑJ »àdG ¤hC’G á¶ë∏dG øªa ,É¡«dEG äÉØàd’G
ÉjÓÿÉa .á«FGƒ°ûY hCG Ö«°ùJ …CG øY Gk ó«©H áæ«©e á£N ≥«Ñ£J ºàj å«M ,áæ«©e áHÉbQh Iô£«°S
,äÉeƒ°Sƒehôµ∏d áÑ°SÉæŸG OGóYC’G ≈∏Y â∏°üM ób ¿ƒµJh ájQhô°†dG äÉeÉ°ù≤f’ÉH Ωƒ≤J
’ ’G πµa ,¢ü≤f …CG ’h äÉ«dÉ©ØdGh çGóMC’G Ò°S á∏°ù∏°S ‘ Ò¨J …CG Éæg óLƒj ’ …CG
πª©J ÉjÓÿG √òg ¿ƒµJ »àdG AGõLC’G πch AÉ°†YC’G √òg ¿ƒµJ »àdG ÉjÓÿG πch AÉ°†YC
                        q                                    q
»àdG) äÉÁõfE’Gh äÉfƒeô¡dG äÉÄjõL ¿EÉa Gòg ¤EG áaÉ°VE’ÉHh .Ú≤«bO ≥aGƒJh ΩÉé°ùfÉH
πµ°ûJ »àdG) äGQòdGh (º°ù÷G ‘ áØ∏àıG äÉ«dÉ©ØdG ò«ØæJh ≥«≤– ‘ kɪ¡e Gk QhO Ö©∏J
                      C
ÒKCÉJ …CGh É¡JÉ«dÉ©ØH GóÑJ ≈àe á≤«bO äGôHÉfl áeƒ¶æe ᣰSGƒH º∏©J (äÉÄjõ÷G √òg ¿ƒµJh
ÉjÓÿG ÚH ΩÉé°ùf’Gh ºZÉæàdG Gòg πãe OƒLh ¿CG ∂°T ’h .ƒ°†Y …CG ‘ √DhGôLEG Öéj
πeCÉàdG ¤EG ƒYój ôeCG ,¬eÉ°ùbCGh º°ù÷G AGõLCG ÚH QÉ°üàN’ÉHh ,äÉfƒeô¡dGh äÉÁõfE’Gh
                                                                              .ÒµØàdG ¤EGh
Gòg Ö°ùM ±ô°üàdGh ,Ú©e º«ª°üJ ™°VƒH É¡˘d á˘fƒ˘µŸG äGQò˘dGh á˘Ä˘jõ˘L Ωɢ«˘b ¿EG
É¡d É¡ª¡ah ôeGhC’G √ò¡d ôNB’G É¡°†©H ´ÉÑJGh ,ôeGhC’G QGó°UEÉH É¡°†©H ΩÉ«bh ,º«ª°üàdG
‘ ôeC’G Gòg ≥≤– ¿CG ɪc ,áaOÉ°üe √Qƒ¡X øµÁ ’ ¥QÉN ôl eCG Gòg πc ...kÉ«aôM É¡≤«Ñ£Jh
                                                   l
Gòg ≥≤–h kÉ«dÉM ¿ƒ°û«©j øjòdG h ¿B’G ≈˘à˘M Gƒ˘°TɢY ø˘jò˘dG ¢Sɢæ˘dG äGQɢ«˘∏˘e Oɢ°ùLCG
                                             24
                                               ≈«ëj ¿hQÉg

¬fCG ∂°T ’h .ôeC’G Gòg á«bQÉN áLQO øe ójõj Qƒ°üb hCG ¢ü≤f ¿hO ΩDhÓàdGh ΩÉé°ùf’G
iôoJ ’ »àdG) IÒ¨°üdG ÉjÓÿG íæà Ωƒ≤J ¿CG øµÁ ’ á«FGƒ°û©dG äÉaOÉ°üŸG ¿CG í°VGƒdG øe
√òg É¡éàæJ »àdG äÉÁõfE’Gh äÉfƒeô¡dG íæeh (ÉæeÉ°ùLCG É¡æe ∞dCÉàJ »àdGh IOôÛG Ú©dÉH
Qƒ©°Th ∑GQOEGh π≤Y ¤EG êÉàëj ôeC’G Gòg ¿C’ ,¢UGƒÿGh äÉØ°üdG √òg πc ÉjÓÿG                             s
πª©J »àdG á©FGôdG º¶ædG πMGôe øe á∏Môe πc ¿EÉa ¿É«ÑdG øY »æZh .…OÉ«àYG ÒZh ¥QÉN  w
π≤Y IQób ¤EG ¬à«dÉ©ah ¬àcôM ‘ êÉàëj º¶ædG √òg AGõLCG øe AõL πch ¿É°ùfE’G º°ùL ‘
                                                             .ájô°ûÑdG ∑QGóŸG OhóM RhÉéàj ¬d π«ãe ’
¬JÓ«°üØJ πµHh ¬©ªLCÉH ¿ƒµdG ≥dÉN ¤É©J ¬∏dG ¤EG Oƒ©j »FÉ¡ædG º∏©dGh π≤©dG Gòg
                               :√Gƒ°S ≥dÉN ’ ¬fCG º«¶©dG ¬HÉàc ‘ Éæd Qô≤j ¤É©J ¬∏dGh .á≤«bódG
‘ É neh päGhɪ°q ùdG ‘ Éne o¬nd ,lΩƒr nf ’h ál næ°p S o√òNÉrC nJ ’ , oΩƒ q«≤dG »n◊G ƒn g q’GE n¬dGE ’ o¬q∏dG }
                                          n             oo                 n t         o
                                                                on p o n n
’h º¡Ør∏N É eh º¡jójGC ø«r Hn É e ºn∏˘©˘j p¬˘pfPÉE p ˘pH q’GE √ó˘ær ˘Y ™˘Ø˘°r û˘j …ò˘dG G P ø˘e ,p ¢VQ’G
   nr on n n nr p r n n o rn r                                                               n r n r nC
                                                                                   p p
o√Ohƒ nj ’ h ¢V Q’Gh päGhɪ°q ùdG o¬t«°p Sôr c n™°p Sh , nAÉ°n T ɪpH q’GE p¬ªr∏Y røpe Am »°n û pH n¿ƒ£«ëoj
  o D n n rC                                      o n                  n
                                                                        t n o n n o orp
                                                .(255 :Iô≤ÑdG) | º«¶©dG »∏p ©dG ƒn gh ,ɪ¡¶ØM




                                                     25
Am »°nT πc ≥pdÉ N ƒn g q’GE ¬dGE ’ , ºoµHt Q ¬q∏dG ºoµpdP }
        u o o n o n                  r no o
        | π«ch Am » °nT πc ≈ n∏Y ƒn gh √h óÑo YÉ a
                n          u o n o no o r n
                     .(102 :ΩÉ©fC’G)
          πeɵdG ¢û«÷G
        ±ó¡dG ƒëf ¬LƒàŸG
∫ƒ£H ‹ÉÑj ’h ±óg ƒëf Ωó≤àj ¢û«L ;Oƒæ÷G ÚjÓe øe kÉØdDƒe kɪî°V kÉ°û«L Qƒ°üJ         rq
øµ«dh ,Gòg ¬eó≤J ‘ ¬¡LGƒJ »àdG á૪ŸG ôWÉıÉH ’h ¬eÉeCG IÒѵdG äÉÑ≤©dÉH ’h ≥jô£dG
∂°T ’ .√OGôaCG ºéM ≈∏Y äGôŸG øe ±’B’G äÉÄà ójõj ¬©£b Öéj …òdG ≥jô£dG ∫ƒW
øjóYÉ°ùe ¤EG -¬eÉeCG Ö©°üdG ≥jô£dG Gòg ‘ ƒgh- êÉàëj Öé∏dG ¢û«÷G Gòg πãe ¿CG
‘ OƒLƒe Oôa ¿ƒ«∏e 300 √OGó©J ≠∏Ñj …òdG ¢û«÷G Gòg .á«aÉ°VEG äGõ«¡Œ ¤EGh Aq’OCG ¤EGh
.(ájƒæŸG äÉfGƒ«◊G …CG ,äÉæjƒon ◊G hCG) ''∞ n£æt dG'' ºg ¢û«÷G Gòg OGôaCGh ,∫ÉLôdG OÉ°ùLCG
                           r
πjƒW ≥jôW ™£≤d ô£°†j ƒgh ,óMGƒdG Ϊ«∏ŸG øe á˘ÄŸÉ˘H Gk ó˘MGh ø˘jƒ˘oM π˘c ∫ƒ˘W ≠˘∏˘Ñ˘j
                                                                       n
                                                        .á°†jƒÑdG ¤EG …CG ,¬aóg ¤EG ∫ƒ°Uƒ∏d
Gòg øeh ,á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒ°UƒdG ‘ ìÉéædG áØ£f ¿ƒ«∏e 300 ÚH øe áØ£f ∞dCG ™«£à°ùJ
.á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEÉH Ωƒ≤àa √òg ¥ÉÑ°ùdG IGQÉÑe Ö°ùc ‘ §≤a IóMGh áØ£f íéæJ ∞dC’G
á∏jƒW IôØ°S ∫ÓN øe ꃰ†ædG πMGôe È©J ¥ÉÑ°ùdG Gòg ‘ ∑GΰT’G ‘ ∞£ædG AóH πÑbh
ꃰ†ædG πMGôe È©J »gh É¡d øjójóY øjóYÉ°ùe OƒLh ™e ,πLô∏d á«∏°SÉæàdG AÉ°†YC’G ‘
                                                                                      .√òg

                                              27
                                               ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                            ∞£ædG øjƒµJ πMGôe
        ÚH Ée áÄ«¡J ºàj á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEG πLCG øe
        .äÉæjƒ◊G øe kÉÑjô≤J á«∏N ¿ƒ«∏e áĪKÓKh ÚàÄe
        ¬d qøµdh ,√ÉÑàf’G âØ∏j ÒÑ˘µ˘dG O󢩢dG Gò˘gh
        ¿EÉa ,π«°üØàdÉH kÉ≤M’ ø«q Ñæ°S ɪµa ;kɪ¡e kÉÑÑ°Sq
        ¤EG á∏NGó˘dG äɢæ˘jƒ◊G √ò˘g ø˘e Gk ÒÑ˘c Gk Oó˘Y
        .kÉ«Ñ°ùf π«∏b á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒ°UƒdG ‘ íéæj …òdG Oó©dGh ,≥jô£dG ‘ äƒÁ ΩC’G º°ùL
                    l
        ºàjh .á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEG π°ûa ô£N ¿hO ∫ƒëj äÉæjƒ◊G øe ÒѵdG Oó©dG Gò¡a ∂dòdh
        ÒZ ,á«°üÿG ƒgh ∫ÉLôdG ‘ »∏°SÉæJ ƒ°†Y ‘ äÉæjƒon ◊G øe ÒѵdG ¢û«÷G Gòg OGôaCG êÉàfEG
        áfÉ°üe ¿ƒµJ ¿CG Öéj ,IójóY ƒ‰ πMGôà ô“ »àdGh ,Úà«°üÿG ‘ ábƒ∏ıG ∞£ædG √òg ¿CG
                                           Gk OQÉH É¡LÉàfEG ™°Vƒe ¿ƒµj ¿CG Öéj …CG ;IóFGõdG IQGô◊G øe
                                                  áLQO 37 ≠∏ÑJ ájOÉ«àY’G ¿É°ùfE’G º°ùL IQGôMh .Ée kÉYƒf
                                                     ,É¡«∏Y »°†≤Jh ∞£ædG √òg ∂∏¡oJ IQGôM »gh ,ájƒÄe
                                                       º°ùL πNGO ¢û«©dG ∞£˘æ˘dG √ò˘g ™˘«˘£˘à˘°ùJ ’ Gò˘d
                                                         êQÉN ¿ÉJOƒLƒe ɪ¡fCG Úà«°üÿG Iõ«eh .¿É°ùfE’G
                                                         º°ù÷ kÉ°UÉN kɪ«ª°üJ ¤É©J ¬˘∏˘dG Cɢ«˘g ó˘bh ,º˘°ù÷G
                                                               .∞£ædG √òg êÉàfE’ áÄ«H π°†aCG ¿ƒµ«d πLôdG
                                                         π°†ØHh ,äGƒæ≤dG øe áµÑ°T øe á«°üÿG ¿ƒµàJ
                   á«°üÿG
                                                       øµÁ kÉ«Ñ°ùf á©°SGh áMÉ°ùe ∂∏“ »àdG äGƒæ≤dG √òg
                                                     áaô©e øµÁh .ádƒ¡°ùH É¡fõNh áYô°ùH äÉæjƒ◊G êÉàfEG
                                                  ÉeóæY êÉàfE’G ¿õNh ™jô°ùdG êÉàfE’G IQhô°V øe ᪵◊G
     ‘ π°SÉæàdG AÉ°†YGC ɪgh) ¿Éà«°üÿG ó©J
                                                 ìhGÎj IóMGh á°†jƒH ÜÉ°üNE’ ܃∏£ŸG Oó©dG ¿CG º∏©f
 ɪ¡LÉàfGE á«∏HÉ≤Hh ¢UÉÿG ɪ¡©°VƒH (QƒcòdG                                  .áØ£f ¿ƒ«∏e áĪKÓKh ÚàÄe ÚH
.¥QÉÿG º«ª°üà∏d k’Éãe ɪ¡jƒà– »àdG º¶ædÉHh


                                                        28
                                                   ≈«ëj ¿hQÉg




 ‘ óLƒJ .á«°üÿG πµ°ûJ »àdG á≤«bódG äGƒæ≤dG ᪶fGC ógÉ°ûf Úª«dG ‘
äÉæjƒ◊G êÉàfÉH Ωƒ≤J »àdG á«°ù«FôdG äÉæjƒ◊G ÉjÓN á≤«bódG äGƒæ≤dG √òg
                                                         .πÑ≤à°ùŸG ‘
                                                             C
                     .á«°üÿG á≤∏a hGC ¢üa ‘ kÉ©£≤e ógÉ°ûf ≈∏Y’G ‘h


 äGƒæ≤dG √òg OóY ¿CG iôf IÒ¨°U ™fÉ°üe áHÉãà ¿Gó©oJ Úà∏dG Úà«°üÿG ¤EG Éfô¶f GPEGh
                                                    q
 IÒ¨°üdG äGƒæ≤dG √òg ≈YóoJ .kÉÑjô≤J Îe 500 ≠∏Ñj É¡dGƒWCG ´ƒª›h ,kÉÑjô≤J IÉæb ∞dCG ≠∏Ñj
 »àdG ÉjÓÿG É¡«a óLƒJh ,kGΪàæ°S Ú°ùªN IÉæb πµd »Ñjô≤àdG ∫ƒ£dG ≠∏Ñjh ,ájƒæŸG äGƒæ≤dÉH
                                                                3 . äÉæjƒ◊G ™æ°üH Ωƒ≤J


 √òg ¢Vô©àJh ,ájƒæŸG Ö«HÉfC’G hCG äGƒæ≤dG QGóL ‘ ∞£˘æ˘∏˘d ᢩ˘fɢ°üdG ɢjÓÿG ™˘≤˘J
                                                                         C
 (…OÉ«àY’G) »∏«àØdG ´ƒædG øe ΩÉ°ù≤fG :ΩÉ°ù≤f’G øe ÚYƒf ¤EG ôKɵàdÉH GóÑJ »àdG ÉjÓÿG
 øªa ≥HÉ°ùdG ‘ ÉfôcP ɪch .(kÉ≤˘Hɢ°S ɢª˘gɢfô˘cP ó˘bh) ∞˘°üæŸG ´ƒ˘æ˘dG ø˘e Ωɢ°ù≤˘fGh
                                                             u
 ¤EG (ÜÉ°üNE’G á«∏ªY πÑb) ÜC’G øe áKhQƒŸG äÉeƒ°SƒehôµdG OóY ∫õæj ¿CG …Qhô°†dG
 ÉjÓN ‘ ∞°üæŸG ´ƒædG øe ΩÉ°ù≤fG ´ƒbh Öéj Gòd ,∞°üædG ¤EG …CG ,kÉeƒ°Sƒehôc 23
             q
                                                                                     .윑dG
 √òg ¿CG ÒZ ,''ó«JÉeQÉÑ°S'' º°SÉH ÉgƒYóf ÉjÓN ™HQCG äÉeÉ°ù≤˘f’G √ò˘g án ˘é˘«˘à˘f ÉC ˘°ûæ˘J
                                               o
 πµ°ûdG ájhôc ÉjÓN »gh) ÉjÓÿG √òg Ö°ùàµJ »µdh .ÜÉ°üNE’G á«∏HÉb ∂∏“ ’ ÉjÓÿG
                                                         29
                                                      ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                       .IójóL Ò«¨J äÉ«∏ªY ¤EG êÉà– É¡fEÉa ÜÉ°üNE’G á«∏HÉb (kÉeƒ°Sƒehôc 23 ∂∏“
          â©°Vh Gòd ,ôcò∏d »∏°SÉæàdG ΩɶædG ‘ QÉÑàY’G Ú©H ᪡ŸG áLÉ◊G √òg äòNG ó≤d
                  o                                                                       oC
                                                                         p
          hCG ´ƒÑ°SCG ó©Hh .Ö°SÉæŸG ¿ÉµŸG ‘ ''ó«JÉeQÉÑ°S'' ÉjÓN ôjƒ£àd IóYÉ°ùŸG ÉjÓÿG øe áYƒª›
                                                   p
          §«– »gh ''‹ƒJQÉ°S ÉjÓN'' É¡ª°SGh) IóYÉ°ùŸG ÉjÓÿG √òg Ωƒ≤J ΩÉ°ù≤f’G øe ÚYƒÑ°SCG
          ájÉ¡f ‘h .''ó«JÉeQÉÑ°S'' ÉjÓÿ ójóL ΩGƒbh ójóL πµ°T AÉ£YEÉH (''󢫢JɢeQÉ˘Ñ˘°S'' ɢjÓ˘î˘H
          IGƒædGh πjòdG É¡æeh ,≥ëH áØ£f É¡∏©Œ »àdG Ö«cGÎdÉH áØ£ædG OhõJ ΩÉ°ù≤f’G Gòg πMGôe
                                         4. áØ£æ∏d »°SCGôdG º°ù≤dG ‘ äÉÁõfE’ÉH Aƒ∏ªŸG ΩhQõcC’Gh


          ,äGƒæ≤dG ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG ‘ ójó÷G ΩGƒ≤dGh πµ°ûdG AÉ£YEG äÉ«∏ªY ™«ªL ≥≤ëàJ
          .Ée kÉYƒf IÒÑc ¿ƒµJ (á«eRÓHƒàjÉ°S äGOGóàeG »gh) á∏jƒW kÉYQPCG ∂∏“ »àdG ÉjÓÿG √ògh
          øª°V Égôª¨Jh É¡YQPCG ᣰSGƒH Iƒ≤H ''ó«JÉeQÉÑ°S'' ÉjÓN ¿É°†àMÉH ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓN Ωƒ≤Jh
          É¡àHÉbQ â– É¡©°†J ɪc ÉgQƒ£Jh Égƒ‰ IÎa ∫GƒW É¡FGòZ ÚeCÉJ ºàj Gòµgh ,É¡eRÓHƒàjÉ°S
                                                                                         5.áªFGódG


          Gk óL IõLƒe äÉeƒ∏©e Éæeób »àdG äÉ«∏ª©dG √òg ‘ øªµJ kIÒÑc kIõé©e ¿CG ∂°T ’
          äÉ«æ«JhÈdG øe É¡©«ªL ÖcÎJ ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓNh ¿É°ùfE’G π°ùf ËóJ »àdG ∞£ædÉa ;É¡æY

                                                         ájƒæŸG IÉæ≤dG QGóL
     p
‹ƒJô°S á«∏N                                              á«dhC’G ájƒæŸG á«∏ÿG
                                                            áé°VÉf ájƒæe á«∏N
                                                           (áØ«£ædG ) áØ£ædG áehQCG




                                                       áé°ùfC’G ÚH ÉjÓÿG

                                                                                         D
              . ájƒæe IÉæb ‘ ™£≤Ÿ ájô¡ÛG IQƒ°üdG ógÉ°ûf ≈檫dG IQƒ°üdG ‘ äÉæjƒ◊G πµ°ûJ øeƒJ »àdG ájƒæŸG äGƒæ≤∏d á∏°üØŸG á«æÑdG ógÉ°ûf
                                                                 C
                                       äÉæjƒ◊G ™æ°üJ »àdG iôN’G Ö«cGÎdGh ájôcòdG á«eƒKô÷G á«∏ÿG õ«“ ógÉ°ûf iô°ù«dG IQƒ°üdG ‘h

                                                                   30
                                            ≈«ëj ¿hQÉg

’ »àdG ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓN ΩÉ«b RÉéYE’G øe ¢ù«dCG :ôµØæd ¿B’Gh .á«æ«eC’G ¢VɪMC’G øeh
Gòg πãeh áØ«XƒdG √òg ≥«≤ëàd É¡°ùØf ∞bƒH kÉZÉeO ’h Gk ô°üH ’h Gk Qƒ©°T ’h kÓ≤Y ’ ∂∏“
¿EG ºK .∑GQOEGh π≤Y …òd IOÉ≤æe É¡fCG ≈∏Y í°VGh π«dO çó◊G Gòg ≥≤– ¿EG ?±ó¡dG
(∞£ædG É¡«a Qƒ£àJ »àdG ájƒæŸG äGƒæ≤dG ‘ …CG) kÉeÉ“ Ö°SÉæŸG ™°VƒŸG ‘ ÉjÓÿG √òg OƒLh
(ó«JÉeQÉÑ°S ÉjÓN øe ÈcCG ºéëH É¡fƒc kÓãe) kÉeÉ“ áHƒ∏£ŸG ¢UGƒÿGh äÉØ°UGƒŸÉH É¡©à“h
¤É©J ¬∏dG ´Rh ó≤a ,¿É°ùfE’G º°ùL º«ª°üJ ∫ɪc ≈∏Y ádOC’G ÚjÓe øe óMGh π«dO                        l l
Ö°SÉæŸG É¡fɵe ‘ kÓc (kÉÑjô≤J á«∏N ¿ƒ«∏jôJ áÄe ɢgOó˘Y ≠˘dÉ˘Ñ˘dG) ¿É˘°ùfE’G º˘°ùL ɢjÓ˘N
á«Ø«c É¡ª¡dCGh É¡àØ«Xƒdh É¡∏ª©d ájQhô°†dG ¢UGƒÿGh äÉØ°üdG É¡æe IóMGh πc ≈£YCGh
                      :∫ƒ≤«a ËôµdG ¿BGô≤dG ‘ Gò¡H ÉfÈîj ƒgh .É¡dɪYCÉHh É¡eÉ¡Ã ΩÉ«≤dG
                                                                         lp o
     .(56 :Oƒg) | º«≤nà°r ù oe m•Gô°p U ≈∏ Y » qHQ q¿GE ,É¡pàn«°p UÉæ pH òNGB ƒn g q’GE máqHGO røpe Éne }
                                           n n                                               n

                                                                        C
                                                                    AGõL’G §HGÎe Ωɶf
¤EG ''ó«JÉeQÉÑ°S'' ÉjÓN πjƒ– ‘ ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓN QhO á≤HÉ°ùdG äÉëØ°üdG ‘ ÉfôcP
ÉjÓN ájò¨J πصjh ácôë∏d ɢjÓÿG √ò˘g õ˘qØ˘ë˘j …ò˘dG …OÉŸG ÒKCɢà˘dG ɢª˘a ,äɢæ˘jƒon ◊G
                                ?É¡d áØ«Xƒch ±ó¡c Égƒ‰ ≈∏Y Iô£«°ùdGh ''ó«JÉeQÉÑ°S''
≈Yój ¿ƒeôg ƒg É¡ØFÉXƒH ÉjÓÿG √òg ΩÉ«˘b ≈˘∏˘Y ó˘Yɢ°ùj …ò˘dGh ô˘KDƒŸG π˘eɢ©˘dG ¿EG
Ió¨dG øe √RGôaEG ºàj …òdG ¿ƒeô¡dG Gò¡a .("FSH" ô°üàıG ¬ª°SGh) ''ôdƒeƒà«°S ∫ƒµ«dƒa''
¤EG ¬dƒ°Uh ΩóY hCG ¿ƒeô¡dG Gòg êÉàfEG ΩóY ádÉM ‘h ,‹ƒJQÉ°S ÉjÓN ¬«ÑæàH Ωƒ≤j á«eÉîædG
Gòg ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓN ≈≤∏àJ ÉeóæYh .äÉæjƒ◊G ó«dƒJh êÉàfEG øµÁ Óa ¢ü°üıG ¿ÉµŸG
.ÚLhΰSE’G ¿ƒeôg ƒg äÉæjƒ◊G ó«dƒàd …Qhô°V ¿ƒeôg RGôaEÉH Ωƒ≤J õ«ØëàdGh ¬«ÑæàdG
ÉjÓN »gh ÉgQƒ£Jh äÉæ˘jƒ◊G ƒ‰ ‘ Gk ô˘KDƒ˘e Gk QhO Ö©˘∏˘J ɢjÓÿG ø˘e ô˘NBG ´ƒ˘f ∑ɢæ˘gh
ôNBG ¿ƒeôg RGôaEÉH ΩÉ«≤dG »g ÉjÓÿG √òg ᪡eh ,ájƒæŸG äGƒæ≤dG ÚH IOƒLƒŸG ''êój’''
Ió¨dG è«°ùf øe √RGôaEG ºàj …òdG "LH" ¿ƒeôg ƒgh ,∞£ædG ᫪æJh ôjƒ£J ≈∏Y óYÉ°ùj
                                                     31
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

¿ƒeôg ºgCG ƒgh ,¿hΰùà°ùàdG ¿ƒeôg ó«dƒàH Ωƒ≤àa ''êój’'' ÉjÓN ¬qÑæj …òdGh á«eÉîædG
äÉØ°U Qƒ¡X ‘h AÉ°†YC’G √òg ‘ Oó¨dG ∞∏àfl ᫪æJh á«∏°SÉæàdG AÉ°†YC’G ᫪æJ ∫É› ‘
                                                              .äÉæjƒon ◊G ó«dƒJ ‘h ádƒLôdG
ÚJhÈdG Gòg Ωƒ≤jh ,ÚJhÈdG êÉàfEGh ó«dƒJ πãe iôNCG äɪ¡e ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓÿh
 6. ájƒæŸG äGƒæ≤dG ‘ OƒLƒŸG πFÉ°ùdG ¤EG ¿hΰùà°ùàdG ¿ƒeôgh ÚLhΰSE’G ¿ƒeôg π≤æH

øe ájQhô°†dG ábÉ£dG øe É¡àLÉëH ∞£ædG ÉjÓN ó“ »¡a ,á«fÉK áØ«Xh ''êój’'' ÉjÓÿh
                       .(´ƒ°VƒŸG Gòg ᫪gCG áeOÉ≤dG ∫ƒ°üØdG ‘ ∫hÉæàæ°S) RƒàcôØdG ôµ°S
ábóc ≥«bO º«¶æJ øª°V »∏°SÉæàdG ΩɶædG ‘ ¬∏ª©H Ωƒ≤j ʃeô¡dG ΩɶædG ¿EÉa ÉæjCGQ ɪch
É¡∏ªëj »àdG ádÉ°SôdG ¿ƒª°†e ±ô©j ¿ƒeôg πµa ,º°ù÷G øe iôNC’G ≥WÉæŸG ‘ ¬∏ªY
‘ IOƒLƒŸG á«eÉîædG Ió¨dG ¿CG iôf kÓãªa ;¬H ΩÉ«≤dG ¬«∏Y Öéj Éà Ωƒ≤jh ôNBG ¿ƒeôg …CG
ÉjÓÿG ∞∏àfl ¤EG ôeGhC’G ∫ɢ°SQEɢH Ωƒ˘≤˘à˘a Ö°SɢæŸG ¿GhC’G ¿BG ó˘b ¬˘fCG ±ô˘©˘J Æɢeó˘dG
∑Éægh .¬∏ªY kÉ©«ªL É¡«∏Y Öéj Éà kɪ∏Y AÉ°†YC’Gh áé°ùfC’G §«–h ,á«°üÿG ‘ IOƒLƒŸG
 .•É°ûædGh ácôë∏d á«eÉîædG Ió¨dG õ«ØëàH Ωƒ≤J ''¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG'' É¡ª°SG ÆÉeódG ‘ á≤£æe
ᣰSGƒH ádƒ≤æŸG äÉeƒ∏©ŸG √ò¡H ál £ÑJôe ¬JCÉ°ûfh ¿É°ùfE’G øjƒµJ øe ¤hC’G á∏MôŸG ¿EG
.kÉ«aôM ôeGhC’G √òg ≥«Ñ£Jh í«ë°üdG É¡¡Lh ≈∏Y äÉeƒ∏©ŸG √òg º˘¡˘Ø˘Hh äɢfƒ˘eô˘¡˘dG
ádƒ≤æŸG πFÉ°SôdG √òg RƒeQh äGôØ«°T ∂a äÉÄjõ÷Gh ÉjÓÿG ™«£à°ùJ ∞«c øµdh ,kÉæ°ùM
?¢†©ÑdG É¡°†©Ñd ájhɪ«µdG á«æÑdG º¡a ‘ íéæJ ∞«ch ?É¡ÑLƒÃ πª©dG ºK äÉfƒeô¡dÉH
ÉjÓN ΩÉ«b ¿CG ∂°T’ ?≈æÑo dG √òg ≈∏Y ÒKCÉàdG á«Ø«c áaô©˘e ™˘«˘£˘à˘°ùJ ø˘jCG ø˘eh ∞˘«˘ch
É¡eÉ«bh ,É¡æjƒµJh äÉæjƒ◊G êɢà˘fEG π˘LCG ø˘e ¿hɢ©˘à˘dɢH ''êó˘j’'' ɢjÓ˘Nh ''‹ƒ˘JQɢ°S''
øµÁ ’ ôeCG ¬∏c Gòg ,É¡æY áØ∏àıGh Ió«©ÑdG á«eÉîædG Ió¨dG ôeGhCG Ö°ùM áæ«©e äÉWÉ°ûæH
áé«àf ¢UGƒÿG √òg πãe äÉfƒeô¡dG ÜÉ°ùàcG π˘«˘ë˘à˘°ùŸG ø˘eh .äɢaOɢ°üŸÉ˘H √Ò°ùØ˘J
Gòg äÉ≤∏M øe á≤∏M …CG ‘ π∏N …CG ´ƒbh ¿C’ »æeR §jô°T øª°V áÑbÉ©àŸG äÉaOÉ°üŸG
óMGh ô°üæY ¢ü≤fh ,ᣰûf’Gh äÉ«dÉ©ØdG ™«ª÷ áÑbÉ©àe á«Ñ∏°S äGÒKCÉJ ¤EG …ODƒ«°S ΩɶædG
C CG »àdG ôeGhC’G ''‹ƒJQÉ°S'' ÉjÓN º¡ØJ ⁄ GPEG kÓãªa .¬∏ªcCÉH ΩɶædG π∏N ¤EG …ODƒ«°S §≤a
                                           32
                                              ≈«ëj ¿hQÉg
                                                                                         ∞£æ∏d IódƒŸG ÉjÓÿG
     ájƒæŸG IÉæ≤dG ‘ »°VôY ™£≤e

                                                                                          (ÉehRƒehôc 23 É¡«a ) áØ£f á«∏N


                                                                                                (ΩRƒehôc 23 ) áé°VÉf áØ£f á«∏N

                                                                                               (ΩhRƒehôc23 ) áHÉ°T áØ£f á«∏N
                                                                                                (ΩhRƒehôc 23 )ájƒfÉK á«Ø£f á«∏N


         p
    ‹ƒJô°S á«∏N IGƒf                                                                          (ΩhRƒehôc23 ) á«dhCG á«Ø£f á«∏N

                                                                                             (ΩhRƒehôc 46 ) ΩC’G áØ£ædG á«∏N
              ±ÉØ°ûdG AÉ°û¨dG

  ±ÉØ°ûdG AÉ°û¨ájƒeO IÒ©°T dG
                       ∑ór«nd á«∏N


äGƒæ≤dG ¿GQóL ∫ƒM permatogonium ájôcòdG á«eƒKô÷G ÉjÓÿG óLƒJh ájƒæŸG äGƒæ≤dG ‘ øeÉ«◊G ƒ‰ πMGôe Éæg ógÉ°ûf
ó©Hh,øª«◊G ÖfPh ¢SGC Q ¿ƒµàj πMGôŸG √òg ájÉ¡f ‘h (ó«JÉeÒ°S) ≈ª°ùJ ÉjÓN ¤G ∫ƒëàJ ÉjÓÿG √òg ΩÉ°ù≤fÉC Hh.ájƒæŸG
                       ¢üî°ûdG ∂dòH á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL πªëj …òdG øª«◊G ƒ‰ ºàj Ió≤©ŸG äÉ«∏ª©dG √òg AÉ¡àfGC


íÑ°üj ÚLhΰSE’G IOÉe RGôaEÉH º≤J ⁄h "FSH" ¿ƒeôg ᣰSGƒH á«eÉîædG Ió¨dG É¡à∏°SQ
⁄ hCG RƒàcôØdG ÒaƒJ áØ«Xh RÉ‚EÉH ''êój’'' ÉjÓN º≤J ⁄ GPEGh ,kÓ«ëà°ùe äÉæjƒ◊G êÉàfEG
óŒ ød -»MGƒædG ™«ªL øe É¡Lƒ°†f øe ºZôdG ≈∏Y- äÉæjƒo◊G ¿EÉa ±Éc πµ°ûH √ôqaƒJ
ÜÉ°üNEG øY õé©J hCG 䃓 ±ƒ°Sh ΩC’G ºMQ ¤EG É¡dÉ≤àfG óæY É¡d …Qhô°†dG AGò¨dG
                                                    .É¡«dEG ∫ƒ°UƒdG ‘ É¡∏°ûØd á°†jƒÑdG
ÚH äÉbÓ©dG ¢ù°SDƒj …òdG ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿CG »gh ;áë°VGh á≤«≤M Éæjôj ôeC’G Gòg
êój’ ÉjÓNh ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dGh á«eÉîædG Ió¨dG º¡∏j …òdG ƒgh ÉjÓÿG ÚHh AÉ°†YC’G
ÉjÓÿGh Oó¨dG √òg π©éjh ,äÉæjƒ◊G øjƒµJ ‘ ºgÉ°ùj ƒ°†Y hCG ô°üæY πch ‹ƒJQÉ°Sh
             .¤É©Jh ¬fÉëÑ°S √ôeCÉH ≥≤ëàj A»°T πµa ;ôNB’G á¨d ÉgóMCG º¡Øj AÉ°†YC’Gh
                                                      33
                                               ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                   p         C
              É¡aóg ƃ∏H ‘ ∞£æ∏d IóYÉ°ùŸG iôN’G Ö«cGÎdGh ≈æ Ño dG
   AõL ‘ ÜÉ°üNE’G á«∏HÉbh ácô◊G á«∏HÉb (Ée kÉYƒf áé°VÉædG) äÉæjƒ◊G ÉjÓN Ö°ùàµJ
   º°ù≤dG ™e ƒNQ πµ°ûH Ωhó«HCG IÉæb §ÑJôJh .''Ωhó«HCG IÉæb''≈Yój »∏°SÉæàdG ΩɶædG AGõLCG øe
   äÉæjƒ◊G øe º°ùb ¿õs îjh .äGΪàæ°S áà°S ƒëf É¡dƒWh á«æëæe »gh ,á«°üî∏d »LQÉÿG
   ≈YóJ IÉæ≤H IÉæ≤dG √òg §ÑJôJh .âbƒdG øe IÎØd IÉæ≤dG √òg ‘ (É¡à∏MQ ‘ É¡Yhô°T πÑb)
   ¿CG ¿hO á∏jƒW Ióe IÉæ≤dG √òg ‘ äÉæjƒ◊G ¿õs îJ å«M (Vasdeferens)''á≤aGódG IÉæ≤dG''
   ICGôŸG ó°ùL ¤EG äÉæjƒ◊G √òg ±nò≤oJ âbƒdG Úëj ÉeóæYh ,ÜÉ°üNE’G ≈∏Y É¡JQób ó≤ØJ
                                            7.É¡HÉ°üNEGh á°†jƒÑdG AÉ≤∏d á∏jƒ£dG É¡à∏MôH GóÑJh C
   Òaƒàdh ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ‘ AóÑ∏d É¡fƒfhÉ©j øjôNBG øjóYÉ°ùe ¤EG êÉà– ∞£ædG ¿CG ÒZ
   ƒg á∏jƒ£dG É¡à∏MQ ‘ É¡d ÚfhÉ©ŸG óMCG .á«M É¡FÉ≤Ñd ∂dòch ,ábÉ°ûdG É¡à∏MQ ‘ É¡JÉLÉM
   ‘ôW ≈∏Y IOƒLƒŸG ájƒæŸG ¢SÉ«cC’G ‘ ájRGôaE’G O󢨢dG ƒ˘g Êɢã˘dGh ,äÉ˘à˘°ShÈdG Ió˘Z
                                                                           C
   êÉàfEÉH Ωƒ≤Jh ,∞£ædG êÉàfEG á«∏ªY »¡àæJ ÉŸÉM √òg É¡àØ«XƒH Oó¨dG √òg GóÑJh .äÉà°ShÈdG
                                  .É¡à∏MQ ‘ ∞£ædG ≥aGôj ¢UÉN πFÉ°S
   ÉŸÉM n∞£ædG äÉà°ShÈdG √RôØJ …òdG oπFÉ°ùdG Gòg ≥aGôj                            á∏bÉædG IÉæ≤dG
                                                                           ïHÈdG                 πbÉædG AÉYƒdG
   äGΫ˘°ùdG äɢfƒ˘jCG ≈˘∏˘Y …ƒ˘à˘ë˘j ƒ˘gh ,ɢ¡˘à˘∏˘Mô˘H CGó˘Ñ˘J
   ''øjõ«dƒfhÈ«a'' ËõfEG ≈∏Yh ,äÉØ°Sƒ˘Ø˘dGh Ωƒ˘«˘°ùdɢµ˘dGh
   ICGôŸG iód á«∏°SÉæàdG AÉ°†YC’G ¿EG .(Ìîà∏d ËõfEG ƒgh)
   ™æ“ »àdG ¢†eGƒ◊G øe ∞«ãc §˘«˘∏˘N ≈˘∏˘Y …ƒ˘à–
   - Gòg ¢†eGƒ◊G §«∏ÿh ,äɢjε˘Ñ˘dG ô˘Kɢµ˘J               á≤∏a ,¢üa
   -∞£ædG ájôM ΩÉeCG kÉ≤FÉY ¬fƒc ¤EG ák aÉ°VEG                     ܃ÑfC’G
                                                                        »æª∏d πbÉædG

               B
Úà«°üÿG ‘ ôN’G ¢†©ÑdG ™e É¡°†©H á£HGÎe IójóY äÉeƒ¶æe ∑Éæg
äÉbÓY ∑Éæg.á«°üî∏d »∏NGódG Ö«cÎ∏d É©£≤e IQƒ°üdG ‘ ógÉ°ûf.
º°ù÷G AÉ°†YGC ™«ªL ÚHh ÉjÓÿG ™˘«˘ª˘L ÚH Ió˘≤˘©˘e äɢWÉ˘Ñ˘JQGh
                                                                                                                      ¿Gƒ«◊G
¿GC .äÉbÓ©dG √òg ᣰSGƒH º°ù÷G ‘ äÉ«dÉ©ØdG ™«ªL ºàJh.ÊÉ°ùf’G                                                    (øª«◊G)…ƒæŸG
»Øµj øeÉ«◊G êÉàf’ Ió©ŸG á˘eƒ˘¶˘æŸG √ò˘g ø˘e §˘≤˘a Gó˘MGh Aõ˘L
                      E
                 ÊÉ°ùf’G º°ùé∏d ™FGôdG Ö«cÎdG ≈∏Y ∫’óà°SÓd      ájƒfÉããdG ájƒæŸG á«∏ÿG

                                                                                         á«dhC’G ájƒæŸG á«∏ÿG
                                     ≈«ëj ¿hQÉg

¬∏°†ØHh ,kÉFó¡e Gk ÒKCÉJ äÉà°ShÈdG √RôØJ …òdG πFÉ°ù∏d ¿CG ÒZ ,∞£æ∏d ∂∏¡eh ⫇ ÒKCÉJ
            q                                                                       l
                                 8
                                   .á°†jƒÑdG ƒëf ák ¡Lƒàe ádƒ¡°ùH áMÉÑ°ùdG ∞£ædG ™«£à°ùJ
»∏°SÉæàdG ΩɶædG ‘ IOƒLƒŸG äÉà°ShÈdG IóZ ¿EG :πeÉC àdGh ôqµØà∏d kÓ«∏b ¿B’G ∞bƒàæd
                                                      q
IóZ ¿CG …CG ;ICGôŸG ó°ùL ‘ IOƒLƒŸG áÄ«ÑdG ᢩ˘«˘Ñ˘W ±ô˘©˘J ɢ¡˘fCɢch ±ô˘°üà˘J π˘Lô˘∏˘d
¿CG º∏©Jh á«°†eÉM ák Ä«H É¡à∏MQ ∫ÓN ‘ ±OÉ°üJ ±ƒ˘°S ∞˘£˘æ˘dG ¿CG º˘∏˘©˘J äÉ˘à˘°ShÈdG
Gòd ,ôWÉıG √òg AQO á«Ø«c ±ô©J »¡a Gòg ¥ƒah .áÄ«ÑdG ∂∏J ‘ ¢û«©dG ™«£à°ùJ ’ ∞£ædG
É¡≤«≤– ºàj IÒÑc kIõé©e ¿CG ∂°T ’ .∞£ædG √òg ájÉbƒd …Qhô°†dG πFÉ°ùdG êÉàfEÉH Ωƒ≤J
iôNCG á«æÑH º∏Y ≈∏Y πLôdG ó°ùL ‘ ájRGôaEG IóZ ¿CÉH ∫ƒ≤dG ¿ÉµeE’G ‘ ¢ù«∏a ;Éæg
äÉWÉ«àM’G ™«ªL ¢UÉÿG ÉgQGô≤Hh É¡°ùØæH òîàJ É¡fCGh ,¬H É¡d ábÓY ’ ôNBG ó°ùéHh
»YƒdGh Qƒ©°ûdG ÖMÉ°Uh πbÉ©dG ∑QóŸG ¿É°ùfE’G ¿EG !»©˘e Ghô˘µ˘a .á˘eRÓ˘dG ÒHGó˘à˘dGh
á÷É©eh πcÉ°ûŸG πMh ÒHGóàdG PÉîJG ™«£à°ùj …òdGh ™ª°ùdGh ô°üÑdG ¢SGƒM ∂∏Á …òdGh
Óa ,É¡ahôX º∏©j ’h É¡∏¡éj áÄ«H ‘ É¡¡LGƒ«°S »àdG QÉ£NC’G ÚªîJ ™«£à°ùj ’ äÉHƒ©°üdG
øµdh ,QÉ£NC’G √òg á¡LGƒŸ áeRÓdG ÒHGóàdG òNC’ í«ë°üdG ÚªîàdÉH ΩÉ«≤dG ™«£à°ùj
.ìÉéædG Gòg πãe RÉ‚EG ™«£à°ùJ (ÉjÓN øe áØdDƒe ºë∏dG øe á∏àc »gh) äÉà°ShÈdG IóZ
‘ ÉgQGôb äòîqJG »àdG »g äÉà°ShÈdG IóZ ¿CÉH AÉYO’G åÑ©dG øe ¿EÉa í°VGh ƒg ɪch
πãà ΩÉ«≤dG Ió¨dG √òg º¡dCG …òdG ƒg ¤É©J ¬∏dÉa ;QGô≤dG Gòg äòqØf »àdG »gh ¿CÉ°ûdG Gòg
                         n n
ƒg ¬fC’ ,ICGôŸG ó°ùL øYh πLôdG ó°ùL øY IÒÑch IÒ¨°U πc ±ô©j ¬fC’ áØ«XƒdG √òg
                                                                           .ɪ¡≤∏N …òdG
»àdG πLôdG ó°ùL ‘ Ió«MƒdG Ió¨dG â°ù«d äÉà°ShÈdG IóZ ¿EÉa ∂dP ¤EG áaÉ°VE’ÉHh
ájƒæŸG ¢SÉ«cC’G √RôØJ …òdG πFÉ°ùdG ¿C’ ,É¡à∏MQ ‘ ∞£ædG IóYÉ°ùŸ ák jƒ«M OGƒe RôØJ
                                                                               s
É¡à∏MQ ‘ ¬æY AÉæ¨à°S’G ∞£æ∏d øµÁ ’ º¡e πFÉ°S (äÉà°ShÈdG IóZ QGƒéH IOƒLƒŸG)
√òg ‘ πFÉ°ùdG Gòg É¡≤aGôj á∏MôdG √òg ‘ ∞£ædG AóH øe Ò°üb âbh ó©Ña ;√òg á∏jƒ£dG
,á«FGò¨dG OGƒŸG øe ÉgÒZh RƒàcôØdG øe IÒÑc äÉ«ªc ≈∏Y πFÉ°ùdG Gòg …ƒàëjh .á∏MôdG
                             .''ÚLƒfhÈ«ØdG''h ''øjófÓcÉà°ShÈdG'' øe IÒÑc ᫪c ≈∏Yh
                                          35
                                                                                                       ájƒæŸG IÉæ≤dG
                                                                                                            ≈檫dG


     ∑QƒdG º¶Y



                                                                                           ájƒæŸG á∏°üjƒ◊G


                                                                                           ájƒæŸG á∏°üjƒ◊G IÉæb
        äÉà°ShÈdG IóZ
                                                                                           ÆGôaE’G IÉæb

                                                                                         »∏°SÉæàdG ‹ƒÑdG õLÉ◊G
                                                                                 (ôHƒc IóZ )»∏°üÑdG ∫ÉÑŸG IóZ




    Gòg π°†ØH .äÉæjƒ◊G øjƒµJ ‘ kɪ¡e kGQhO √RôØJ …òdG πFÉ°ùdG Ö©∏j »àdG äÉà°ShÈdG IóZ √ÓYGC ógÉ°ûf
    πFÉ°S ΩÉ«b ¿GE .IGC ôª∏d »∏°SÉæàdG ƒ°†©dG ‘ OƒLƒŸG »°†eÉ◊G §«∏î∏d ∂∏¡ŸG ÒKÉC àdG øe äÉæjƒ◊G ¢ü∏îàJ πFÉ°ùdG
     .¤É©J ¬∏d ¬d ¬«Ñ°T ’ …òdG ™FGôdG ≥∏ÿG ádOGC øe ôNGB ó°ùL ‘ èàn æe ôNGB πFÉ°S ÒKÉC J ádGRÉE H πLôdG ó°ùL ‘ èàn æe

ICGôŸG ó°ùL ¤EG É¡dƒNO òæe ∞£ædG ájò¨àH iôNC’G á«FGò¨dG OGƒŸGh RƒàcôØdG Ωƒ≤j
πFÉ°ùdG Gòg ‘ IOƒLƒŸG ''øjófÓcÉà°ShÈdG'' IOÉe Ωƒ≤Jh ,á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEÉH É¡eÉ«b ≈àMh
»g IOÉŸG √òg ∞FÉXh ióMEÉa .á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒ°UƒdG ‘ iôNCG ÉjGhR øe ∞£ædG IóYÉ°ùÃ
,∞£ædG ácô◊ ídÉ°U ƒL Òaƒàd ºMôdG IÉæb ‘ OƒLƒŸG »WÉıG AÉ°û¨dG ™e πYÉØJ ‘ ∫ƒNódG
ácôM π«¡°ùàd ¢ùcÉ©e √ÉŒG ‘ ܃dÉa IÉæbh ºMôdG ¢ü∏≤J ÚeCÉJ »¡a á«fÉãdG É¡àØ«Xh ÉeCG
                                                                              .윑dG
±ô©j ’ äÉà°ShÈdG IóZ √RôØJ …òdG πFÉ°ùdÉa ;᪡e ájRÉéYEG ádÉM ÉæeÉeCG ô¡¶J Éægh
,»∏«°üØJh ≥«bO πµ°ûH ICGôŸG ó°ùL á«æH kÉ°†jCG πH ¬«a ¬LÉàfEG ºàj …òdG πLôdG ó°ùL §≤a
,É¡∏¡°ùjh ∞£ædG ácôM óYÉ°ùj ICGôŸG ºMQ ‘ ܃dÉa äGƒæb ¢ü∏≤J ¿CG kÉ≤Ñ°ùe ±ô©j ƒ¡a
     q
¤EG ájhɪ«µdG ''øjófÓcÉà°ShÈdG'' IOÉe ∞«°†j ,á«∏Ñ≤à°ùeh ᪫µM Iô¶æHh ,¬fEÉa ∂dòd
∞«µa ,᪡ŸG √òg ò«ØæJ Ú«FÉ«ª«µdG óMCG øe ÉæÑ∏W ÉæfCG -á¶ë∏d- Qƒ°üàædh .ICGôŸG ó°ùL
                                                                      ?±ô°üà«°S ¿Éc
                                                            36
                                               ≈«ëj ¿hQÉg

øYh ÜÉ°üNE’G ≥«≤– á«Ø«c øY åëÑdGh É¡Ñ«côJh áØ£ædG ¢üëØH k’hCG Ωƒ≤«°S ¿Éc
ICGôŸG ó°ùL ¢üëØH Ωƒ≤«°S ¿Éc ºK .ïdEG ,√òg ÜÉ°üNE’G á«∏ªY É¡LÉà– »àdG ±hô¶dG
ºMôdG ¢üëØ«°S ºK ,ºMôdG ¤EG á°†jƒÑdG π≤æJ »àdG ܃dÉa IÉæbh á°†jƒÑdGh É¡JÉfƒeôgh
ºK ,¬«a ¢ü∏≤àdG á«∏ªY ≥«≤– á«Ø«˘c á˘aô˘©Ÿ ¬˘«˘a Oƒ˘LƒŸG Üɢ°üYC’G Ωɢ¶˘fh ¬˘à˘é˘°ùfCGh
IOÉŸG ≈∏Y Qƒã©∏d äGƒæ°S IóY äôªà°SG »àdG ¬HQÉŒ øeh ¬à°SGQO øe IOÉØà°S’G ∫hÉë«°S
¤EG ∫ƒ°Uƒ∏d ÖàµdG ‘ åëÑdGh ÜQÉéàdG AGôLEÉH Ωƒ≤«°S ºK ,ÒKCÉàdG Gòg πãe ∂∏“ »àdG
                                                               !OGƒŸG √òg OÉëqJ’ áë«ë°üdG Ö°ùædG
¤EG êÉà– »àdG áqbÉ°ûdG á°SGQódG √òg πãe ¤EG Qƒ©°ûdGh π≤©dG ÖMÉ°U ¿É°ùfE’G êÉàëj
- Ωƒ≤j …òdG ÉeCG ,ôeC’G Gòg ‘ ìÉé˘æ˘dG ¢†©˘H ¤EG ∫ƒ˘°Uƒ˘∏˘d ÒÑ˘c ó˘¡˘Lh π˘jƒ˘W âbh
Gòg ‘ √ôªY øe IójóY äGƒæ°S ±ô°U AÉ«ª«c ºpdÉY ¢ù«∏a êÉàfE’G Gòg πãà -ká≤«≤M
                                                             n
∂∏“ ’ äGQPh äÉÄjõL øe ∞dCÉàJ áé°ùfCGh AÉ°†YCG »g πH ,¬«a kÉ°üàfl íÑ°ü«d ∫ÉÛG
áaô©eh π≤Y ¥ƒØJ áaô©eh kÓ≤Y ∂∏“ É¡fCɢH ∫ƒ˘≤˘dG ɢæ˘æ˘µÁ ’ ∂dò˘d .kɢcGQOEG hCG Gk Qƒ˘©˘°T
ΩɶædG ‘ ènàæŸG πFÉ°ùdG Gòg ¿CG ∂°T ’ .É¡JOGQEÉH Gòg πc πª˘©˘J ɢ¡˘fCG hCG Ú«˘Fɢ«˘ª˘«˘µ˘dG
,(¬d áfƒµŸG ÉjÓÿG ∂dòch) ICGôŸG iód »∏°SÉæàdG ΩɶædG ¬«Lƒàd ºª°üŸGh πLô∏d »∏°SÉæàdG
         u                                                                   s
                                                   .¤É©J ¬∏dG πÑn pb øe -∂°T ’- ¥ƒ∏fl Gòg πc
ôNB’G ¢†©ÑdG ™e É¡°†©H á£HGΟG ᪶fC’G √òg πqµ°ûJh ¿ƒµJ ádÉëà°SG í°VGƒdG øe
                                                                       q
√òg ¿CÉH Gk Qƒa ∑Qó«°S ±É°üfEG øeh π≤Y øe A»°T ¬d ¿É°ùfEG πch ,äÉaOÉ°üŸG án é«àf
ôKCG ¢SÉædG øe äGQÉ«∏ŸG OÉ°ùLCG ‘ (kÉ≤HÉ°S âKóM »àdGh) kÉ«dÉM çó– »àdG ábQÉÿG çOGƒ◊G
√ògh º∏©dG Gòg ÖMÉ°U √óMh ¤É©J ¬∏d Gk óÑY ¿ƒµ«a ,Úà«FÉ¡f’ IQó≤dh º∏©d áé«àfh
                                  n
                                                                                                    .IQó≤dG
                             n n np n r
   sånHh É ¡nLhR É ¡ræpe n≥n∏Nh mIóMG hm ¢ù Ønf røpe rºoµ≤n∏N …òqdG oºoµsHQ Gƒ ≤sJG ¢SÉqædG É¡tjGC Énj }
       n n rn n                                          n n              n o o
       n¿É c ¬q∏dG q¿GE ,ΩÉMQ’Gh p¬pH n¿ƒdAÉ°n ùnJ …ò qdG ¬q∏dG Gƒ≤qJGh , AÉ °n ùpfh Gk Òã c k’ÉLQ ɪ¡ær pe
           n n           n n rC n         n               n o n k n n n p o
                                                                        .(1 :AÉ°ùæd) | ÉÑ«bQ ºoµ«∏Y
                                                                                           nr n
                                                     37
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                  Ö«cÎdG ó≤©e πFÉ°S :»æŸG
IóZ √RôØJ …òdG πFÉ°ùdG k’hCG É¡H ≥ëà∏˘j ɢ¡˘à˘∏˘MQ á˘jƒ˘æŸG äɢfGƒ˘«◊G CGó˘Ñ˘J ɢeó˘æ˘Y
ôªà°ùJh .»æŸG øjƒµJ πªàµj Gòµgh ,ájƒæŸG ¢SÉ«cC’G øe Rôn ØŸG πFÉ°ùdG ºK äÉà°ShÈdG
§°SƒdG ÚeCÉJ áo Ø«Xh (kÉ≤HÉ°S ÉfôcP ɪc) πFGƒ°ùdG √ò¡dh ,ΩC’G ó°ùL ‘ á∏MôdÉH ∞£ædG
ɪ¡LÉà– øjò∏dG ábÉ£dGh AGò¨dG ÒaƒàH ∂dPh ,ájƒæŸG äÉfGƒ«◊G ácô◊ áªFÓŸG áÄ«ÑdGh
pá«∏ª©H -ájóYÉ≤dG É¡à©«ÑW án é«àf- É¡eÉ«≤H iôNCG á¡L øeh ,á¡L øe √òg É¡à∏MQ ‘ ∞£ædG
                                           .ICGôŸG ºMQ πNóe ‘ IOƒLƒŸG ¢†eGƒë∏dm ∫OÉ©J
 ICGôŸG ó°ùL ¤EG πLôdG ó°ùL øe áahò≤ŸG πFGƒ°ùdG √òg ´ƒª› ≈∏Y ''»æŸG'' º°SG ≥∏£j         o
 á«dÉàdG πFGƒ°ùdG øeh (äÉæjƒon ◊G) ∞£ædG ø˘e ¿ƒ˘µ˘à˘j ƒ˘gh ,ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG Üɢ°üNEG ¢Vô˘¨˘d
                             r
 IóZ ø˘e %30 ,ájƒæŸG ¢Sɢ«˘cC’G ø˘e %60 ,ájƒæŸG äGƒæ˘≤˘dG ø˘e %10 :IOóÙG Ö°ùæu dɢH   n
 øµdh iôNCG OóZ ÉgRôØJ iôNCG πFGƒ°S ≈∏Y …ƒæŸG πFÉ°ùdG …ƒàëj ɪc ,äÉà°ShÈdG
 :πãe Ió≤©e IójóY OGƒe ≈∏Y …ƒàëj ó˘≤˘©˘e π˘Fɢ°S …ƒ˘æŸG π˘Fɢ°ùdG ¿EG .á˘∏˘«˘∏˘b Ö°ùæ˘H
 ,äÉæjOÓØdGh ,∂«HQƒµ°SC’G ¢†eÉMh ,ÚFƒaÒaƒcQC’Gh ,Údƒ∏µfQƒØ°SƒØdGh ,RƒàcôØdG

                                                              áëHÉ°ùdG äÉæjƒ◊G IQƒ°üdG √òg ‘ ógÉ°ûf
                                                                IóY øe §«∏N »æŸGh. …ƒæŸG πFÉ°ùdG ‘
                                                               ±ÓN ≈∏Yh OóZ IóY ÉgRôØJ πFGƒ°S
                                                               øe ójó©dG ÚH øe ¬fÉC a óFÉ°ùdG OÉ≤àY’G
                                                                                                   C
                                                                  §«∏ÿG πFÉ°ùdG Gòg ¿ƒµJ »àdG AGõL’G
                                                                        ∂∏“ »àdG »Y ÉgóMh øeÉ«◊G ¿ÉC a
                                                                                              E
                                                                ᫪∏©dG á≤«≤◊G √ògh..ÜÉ°üN’Gá«∏HÉb
                                                               ¿GB ô≤dG ‘ äOQh ÉãjóM É¡aÉ°ûàcG ” »àdG
                                                                         áæ°S 1400 øe ÌcGC πÑb ËôµdG
                                                 ≈«ëj ¿hQÉg

,øjõ«dƒfhÈ«ØdGh ,äGÒÑdƒØ°SƒØdGh ,∫hΰùdƒµdGh ,∂jΰùdG ¢†eÉMh ,äÉfÓZÉà°ShÈdGh
lIõé©e ÉæeÉeCG ô¡¶J Éægh !ájƒæŸG äÉfGƒ«◊G ≈∏Yh ,RGó«fOQƒdÉ«¡dGh ,äÉØ°SƒØdGh ,ôjó°ü≤dGh
                                                                                     9
                                                                                       .ËôµdG ¿BGô≤dG É¡H ÉfÈNCG
 .¬«a πeCÉàdG ≈∏Y ¢†Mh ¿É°ùfE’G ≥∏N ¤EG IójóY äÉjBG ‘ QɶfC’G ËôµdG ¿BGô≤dG âØd ó≤d
                  q
 ójó©dG ¿É°ùfE’G ≥∏N ∫ƒM á«fBGô≤dG äÉjB’G √òg Gƒ°SQOh GƒãëH øjòdG Aɪ∏©dG ±OÉ°U óbh
 OGƒe øY IQÉÑY »æŸG ¿CG á«LƒdƒæµàdG ¬∏FÉ°SƒH º∏©dG ∞°ûàcG kÓãªa ;¬«a áæeɵdG äGõé©ŸG øe
 ∞dCG øe ÌcCG πÑb ËôµdG ¿BGô≤dG ‘ âë°Vh ób áeƒ∏©ŸG √òg ¿CG ™e ,(êÉ°ûeCG) IójóY á£∏àfl
                                              n u o
                                                                                                        :áæ°S áĪ©HQCGh
      .(2 :¿É°ùfE’) | Gk Ò°üHn kÉ©«ª°n S √Éæn r∏©éan p¬«∏àn Ñr nfm êÉ°n ûeGC máØ£of øpe n¿É°n ù rf’G Éæn ≤n∏N ÉqfGE }
                                         o nn                            r nr r                   E r n
.ÜÉ°üNE’G á«∏HÉb ÉgóMh ájƒæŸG äÉfGƒ«◊G ∂∏“ Ö«cÎdG ó≤©ŸG πFÉ°ùdG Gòg øª°Vh
                      n
á«∏HÉ≤dG √òg ô°üëæJ ,á«∏HÉ≤dG √òg ∂∏Á ¿É°ùfE’G »æe ΩÉ°ùbCG ™«ªL ¿CG ¢SÉædG º¶©e ø¶j ɪæ«Ña
ô¡¶j ¿É°ùfE’G ¿CG …CG .(äÉæjƒo◊G) ájƒæŸG äÉfGƒ«◊G ƒgh ¿É°ùfE’G »æe øe §≤a Ò¨°U AõL ‘
                        .§≤a ájƒæŸG äÉfGƒ«◊G øe πH ¬©ªLCÉH …ƒæŸG πFÉ°ùdG øe ¢ù«d OƒLƒ∏d
ÒZ ,…ƒæe ¿Gƒ«M ¿ƒ«∏e áĪKÓKh ÚàÄe ÚH ìhGÎj OóY ±òb ºàj ¿ÉLhõdG »≤à∏j ÚM
äÉæjƒ◊G √òg øª°V øeh ,á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒ°UƒdG ‘ íéæj §≤a äÉfGƒ«◊G √òg øe kÉØdCG ¿CG
Gògh .»æŸG øe QÉàfl Ò¨°U AõL áé«àf ’EG ¢ù«d ¿É°ùfE’G ¿CG …CG .kGóMGh á°†jƒÑdG QÉàîJ ∞dC’G
¤É©J ¬∏dG ÉfÈNCG ób áÄWÉN äÉeƒ∏©e (á«dÉ◊G ÉæeÉjCG ‘ ≈àM) ¢SÉædG º¶©e ¬æY ∂∏Á …òdG ôeC’G
                                                              :áæ°S ∞dCG øe ÌcCG πÑb ¿BGô≤dG ‘ ¬æY
-36 :áeÉ«≤dG) | ?≈næªoj »pæne røpe ák Ø£of o∂nj rºndGnC ? kió°o S n∑ôn ràoj r¿GnC o¿É°n ùrf’G oÖ°n ù rënjGnC }
                         r x          nr                    n                              E
                                                                       .(37
πµH kɪ∏Y §«ëj …òdG ≥dÉÿG ΩÓc ƒg ËôµdG ¿BGô≤dG ¿CG -AÓL πµH- Éæd ÚÑj Gògh
                                                  .¿É°ùfE’G ≥∏N äÓ«°üØJh ≥FÉbO


                                                       39
                                                ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                          C
                                                       IÒN’G äGÒ°†ëàdG á∏ªµJh áªàJ
,≥æ©dGh ,¢SCGôdG :â∏eɵJ ób (»æŸG πFGƒ°ùH ºYóŸG) …ƒæŸG ¿Gƒ«◊G á«æH ¿ƒµJ Éæg ¤EG
                                                                              s
               .¬H á°UÉÿG ¬àØ«Xh AGõLC’G √òg øe AõL πµdh .ÒNC’G Aõ÷G ºK ,ÖnfòdGh
…hÉ°ùj) äÉfhôµ«e á°ùªN (¬d IGƒf 󢩢oj …ò˘dG) ø˘jƒ◊G ¢SCGQ º˘é˘M Rhɢé˘à˘j ’h
                                     q n
á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªLh .(óMGƒdG Ϊ«∏∏ŸG øe AõL ¿ƒ«∏e øe Gk AõL óMGƒdG ¿hôµ«ŸG
¤EG IóMGh á«∏N πjƒ– ™«£à°ùJ »àdGh ,¿É°ùfE’G º°ùéH
                                                                                ) øª«◊G ¢SCGQ AÉ°ùc
Gòg πãe ‘ ál Yƒ°Vƒ˘eh ál ˘Xƒ˘Øfi ,…ƒ˘°Sh π˘eɢc ¿É˘°ùfEG                                   (ΩhRhôcCG
áfƒµàŸG IÒ¨°üdG áÑ∏©dG √òg πn≤æoJh ,Ò¨°üdG õ«◊Gh Aõ÷G
äÉeƒ∏©ŸG √òg ™«ªL ≈∏Y ájƒàÙGh kÉeƒ°Sƒehôc 23 øe
                                                                ¢SCGôdG

                                                             ≥æ©dG
                                                                                      IGľdG
                                                                                              {
                                                                                      á«∏ÿG AÉ°ûZ
                                                                                    ájõcôe á«bO ÉjÓN
AÉ°†YCÉH á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG ™˘«˘ª˘L ¿CG …CG .ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG ¤EG
                                                            øe óªZ
Ú«©Jh AÉ°†YC’G √ò˘g π˘ª˘Y ᢫˘Ø˘«˘ch ¿É˘°ùfE’G º˘°ùL ÉjQófƒcƒà«ŸG
Ò¨àdGh ƒªædɢH ᢫˘∏˘N …CG Ωƒ˘≤˘J âbh …CG ‘h ɢ¡˘æ˘cɢeCG
                                                                                              {
                                                                                     ÉjQófƒcƒà«e




á«Ø«µH á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL ¿EÉa QÉ°üàNÉHh ,õjɪàdGh




                                                                                         {
‘ ó«L πµ°ûH ál fÉ°üeh ál XƒØfi ¬FÉ°ûfEGh ¿É°ùfE’G øjƒµJ
                              .øjƒë∏d ájô¡ÛG á«∏ÿG IGƒf
øjƒ◊G ¢SCGQ ‘ IOƒLƒŸG á«æ«÷G äÉeƒ∏©ŸG ÖfÉL ¤EG
                                                                             »Ø«∏dG óª¨dG
á≤Ñ£dG ‘ óLƒj kÓ˘ã˘ª˘a ;kɢ°†jCG iô˘NCG Ö«˘cGô˘J ó˘Lƒ˘J
Ωƒ˘≤˘jh ,''ΩhRhô˘cC’G'' ≈˘Yó˘j ߢaɢM º˘°ùb ᢫˘LQÉÿG      ÖfòdG

.¬à∏MQ øe ºgC’Gh ÒNC’G º°ù≤dG ‘ ¬dɪ©à°SÉH øjƒ◊G                                     •ƒ«ÿG …ƒà–
                                                                                                       ≈∏Y ájQƒÙG
                                                                                                     øe ÉØ°U 2+9
,ácô◊G ´É£à°SG ÉŸ ¬ÑfP ’ƒ∏a ;áØ∏àfl áØ«Xh øjƒ◊G º°ùL ΩÉ°ùbGC øe º°ùb πµd                                  ÜGógC’G
ábÉ£dG êÉàfGE ´É£à°SG ÉŸ ¬æe §°Sh’G º°ù≤dG ‘ äɢjQó˘fƒ˘cƒ˘à˘«ŸG Oƒ˘Lh ’ƒ˘dh
                                 C                                                                á≤«bódG •Gƒ°ùdGh
≈Yój …òdGh) ¢SGC ôdG øe …ƒ∏˘©˘dG º˘°ù≤˘dG ó˘Lƒ˘j ⁄ ƒ˘dh ,á˘cô◊G ø˘Y õ˘é˘©˘dh
                 E
∂dPh ,É¡HÉ°üN’ kGó«¡“ á°†jƒÑdG QGóL Ö≤K øjƒ◊G ´É£à°SG ÉŸ (ÉehRhôc’GG       C
                                                      E
øjƒ o◊G ¿ ƒq µJ π«ëà°ùŸG øªa Gòd .ádÉ◊G √òg ‘ äÉÁõf’G ¢†©H ¿É°ü≤f ÖÑ°ùH
                                                                                                      á«∏ÿG AÉ°ûZ
IQó≤d á∏°üfi ’GE ™FGôdG ¬ª«ª°üJ Éeh ,äÉaOÉ°üŸG πeGƒ©Hh IOó©àe πMGôe ≈∏Y
                                                        .¤É©J ¬∏d ᪫¶©dG ≥∏ÿG
                                                                                 ÒNC’G Aõ÷G
                                                                                              {
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

áé°ùfC’G â«àØJ ≈∏Y IQó≤dG ∂∏à“ »àdG äÉÁõfE’G ≈˘∏˘Y ''ΩhRhô˘cC’G'' Gò˘g …ƒ˘à˘ë˘jh
É¡«a ∫ƒNó∏d á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤ãd äÉÁõfE’G √òg ΩGóîà˘°SɢH ø˘jƒ◊G Ωƒ˘≤˘jh ,ɢ¡˘Ñ˘≤˘Kh
                                                                          .É¡HÉ°üNE’
                                                                            10


§°SƒdG ‘ ádƒ¡°ùH áMÉÑ°ùdG ≈∏Y √óYÉ°ùj …òdG ÖfòdG ƒg øjƒn ë∏d º¡ŸGh ÊÉãdG Aõ÷G
                                                            o
¤EG ∫ƒ°UƒdG ‘ √óYÉ°ùJh øjƒ◊G ácôM √ÉŒG ø«q ©˘J »˘à˘dG »˘g Öfò˘dG á˘cô˘Mh .π˘Fɢ°ùdG
?¬Ñfòd áÑFGódG ácôë∏d áeRÓdG ábÉ£dG ≈∏Y øjƒ◊G π°üëj øjCG øe øµdh ,kÉæ°ùM .á°†jƒÑdG
                                                                                 oC
º°ù≤dÉa ,™FGQh πeÉc πµ°ûH áLÉ◊G √òg ÚeCÉJ ”h QÉÑàY’G Ú©H kÉ°†jCG ôeC’G Gòg òNG ó≤d
á∏MôdG √òg ∫Gƒ£a .¬à∏MQ ∫GƒW ábÉ£dÉH √óÁ Oƒbƒ∏d kÉfõfl ó©j øjƒ◊G º°ùL øe §°ShC’G
                                                       q no
√OGóeEÉH »£°SƒdG Aõ÷G Gòg ‘ IOƒLƒŸG äÉjQófƒcƒà«ŸG Ωƒ≤J á°†jƒÑdG ¤EG ¬dƒ°Uh ≈àMh
≥æY πØ°SCG IOƒLƒŸG ábÉ£dG Ö∏Y ∫ɪ©à°SÉH äÉjQófƒcƒà«ŸG √òg Ωƒ≤Jh ,áeRÓdG ábÉ£dÉH
                      11 .ádƒ¡°ùH øjƒ◊G ácôM øª°†J »àdG áeRÓdG ábÉ£dG Qô–h øjƒ◊G

¬d øµj ⁄ ƒ∏a .øjƒ◊G Ö«côJh á«æH ‘ √ƒLƒdG ™«ªL øe ™FGQ º«ª°üJ ∑Éæ¡a ;ÉæjCGQ ɪc
ÉŸ ¬æe §°ShC’G º°ù≤dG ‘ äÉjQófƒcƒà«ŸG ∑Éæg øµJ ⁄ ƒdh ,ácô◊G ´É£à°SG ÉŸ ÖnfP         n
øµdh kÓeÉc √óæY ¢SCGôdG º°ùb ¿Éc ƒdh ,kÉ°†jCG ácô◊G ´É£à°SG ÉŸh ábÉ£dG ó«dƒJ ´É£à°SG
¤EG øjƒ◊G ∫ƒ°Uh ‘ Ió˘Fɢa …CG ∑ɢæ˘g âfɢc ÉŸ ¬˘«˘a ''ΩhRhô˘cC’G'' º˘°ùb Oƒ˘Lh ¿hO
  .ÜÉ°üNE’G ≥«≤ëàd á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤K ¬H ™«£à°ùj …òdG ËõfE’G OƒLh Ωó©d á°†jƒÑdG
πµ°ûHh Iƒ£N Iƒ£N √òg ¬°UGƒN Ö°ùàcG ób ¿ƒµj ¿CG øµÁ ’ øjƒ◊G ¿EÉa Gòd
¢UGƒÿG √òg ™«ªL ¿ƒµJ ¿CG …Qhô°†dG øe ¿C’ ,Qƒ£àdG ájô˘¶˘f »˘Yó˘J ɢª˘c »˘é˘jQó˘J
                                                                 q
¿C’ ,É«fódG √òg ‘ ∫hC’G ¿É°ùfE’G Qƒ¡X òæe øjƒ◊G ‘ πeÉc πµ°ûH IOƒLƒeh Iôaƒàe
ƒdh .ÜÉ°üNE’G á«∏ª©H ¬eÉ«b ádÉëà°SG √Éæ©e ¬Ñ«cGôJ øe Ö«côJ …CG hCG á«°UÉN …CG ¢ü≤f
¢Vô≤f’ (!Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG »Yój ɪc) ¢UGƒÿG á∏eÉc ÒZ äÉæjƒoM »°VÉŸG ‘ äóLh
                                    q                                                 o
ób äÉæjƒo◊G ¿CG Éæd âÑãj Gògh .ôKɵàdG øe øµªàj ¿CG πÑb É«fódG √òg øe ¿É°ùfE’G π°ùf
™jóÑdGh πeɵdG º«ª°üàdGh ,â≤∏N ób É¡fCG …CG ,πeÉc πµ°ûHh IóMGh á¶◊ ‘ äóLh
                                  o                                                     o
                                         .A»°T πc ≥dÉN ¤É©J ¬∏dG ¤EG Oƒ©j ¬µ∏“ …òdG
                                           41
                                                               1




                                                                                                                               2

                                                                   3




                                                                                                                              4

                                                               5




                                                                                                                               6

                       E
á«∏HÉb ∂∏“ »àdG äÉÁõf’G ∞∏àflh IGƒædG óLƒJ øjƒë∏d »°SGC ôdG º°ù≤dG ‘ .´QódÉH øjƒ o◊G ¢SGC Q ∞«∏¨J √ÓYGC »∏«ãªàdG º°SôdG ‘ ógÉ°ûf
∞«∏¨àdG á«∏ªY ∫ɪcGE ó©Hh ,(2-1 ¿ÉJQƒ°üdG) øjƒo◊G ¢SGC Q ∞«∏¨J ºàj á∏jƒW á∏MQ ∫ÓN ÚªãdG πª◊G Gòg ≈∏Y á¶aÉÙG πLGC øªa ,â«àØàdG
¿ÉeGC πµH ¬à∏MQ ‘ QGôªà°S’G ¿’G øjƒo◊G ™«£à°ùj .(6-5-4-3 Qƒ°üdG) á«£Z’G √òg ó°ùJ ºK á«bGƒdG á«£Z’G πNGO øjƒo◊G ¢SGC Q ™°Vƒj
                              B                                               C                         C
äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL ≈∏Y …ƒà– »àdGh) äÉfhôµ«e á°ùªN ºéëH »g »àdG IGƒædG ≈∏Y …ƒàÙG ¢SGC ôdG áfÉ«°U ™«£à°ùJ á°UÉÿG á«£Z’G √òg ¿’ C          C
                                             E                                                E                      E
πMGôe øe §≤a IóMGh á∏Môe √ògh .ÜÉ°üN’G á«∏ªY AÉæKGC ‘ á°†jƒÑdG QGóL Ö≤ãH Ωƒ≤J »àdG äÉÁõf’G ≈∏Y ∂dòch (¿É°ùf’G º°ùL ∫ƒM
Gòg .πeÉc øjƒM Qƒ¡X áé«àædG ¿ƒµJh ,IóM ≈∏Y πc øjƒë∏d »Ñ nfòdG º°ù≤dGh ∑ôÙG èeO É¡«a ºàj iôNGC πMGôe ∑Éægh ,øjƒ o◊G ¿ƒµJ
É¡fGC ™eh ?Gòg (êÉàfƒŸG) èeódG Ωɶf êÉàfGE Qƒ©°ûdG øe á«dÉÿG ÉjÓÿG âª∏©J ∞«c :πeÉC àdG Öéj Éægh .»°Sóæ¡dG º«ª°üàdG ‘ ájGB ó©j øjƒ o◊G
           C                                          C                     D                               C
»gh á∏Ä°S’G √òg πãe ≈∏Y §≤a IóMGh áHÉLGE óLƒJ ?Ω’G ó°ù÷ Ö°SÉæe πµ°ûH ƒ«¡àdG ÉjÓÿG √òg âaôY ∞«c Ω’G ó°ùL øY kÉÄ«°T º∏©J ’
                                                                                              .¤É©J ¬∏dG πÑb øe Å«g ób A»°T πc ¿GC
                                                                                                                  o
                                          ≈«ëj ¿hQÉg

                                     B
                                  ôN’G ¢†©Ñ∏d É¡°†©H ábƒ∏ıG º¶ædG
- ¿ƒµJ ’ πLôdG ó°ùL …ƒæŸG πFÉ°ùdG ‘ IOƒLƒŸG äÉæjƒon ◊G ¥QÉØJ ÉeóæY
…òdG ™°VƒŸG øe äGRGôaE’G ¢†©H ÖÑ°ùÑa ,á°†jƒÑdG ÜÉ°üNE’ ó©H kIó©à°ùe -á≤«≤◊G ‘
                                                                      o
¿ƒµJ ’ É¡fEÉa ÖÑ°ùdG Gò¡dh ,Ió«≤e ¿ƒµJ É¡˘à˘cô˘M ¿Eɢa ¬˘«˘a á˘fhõfl äɢæ˘jƒon ◊G âfɢc
                         .á°†jƒÑdG ¤EG π°üJ ÉeóæY ÜÉ°üNE’G á«∏ª©d kÉeÉ“ ICÉ«¡e ’h Ió©à°ùe
ÜÉ°üNEG á«∏HÉb ≈∏Y πLôdG ó°ùL ø˘e âLô˘N »˘à˘dG äɢæ˘jƒon ◊G π˘°ü– ∞˘«˘µ˘a ¿PEG
                                                                                       ?á°†jƒÑdG
Ö¡J Éæg .¢Vô¨dG Gò¡d ICGôŸG ó°ùL ‘ IójóY º¶f âÄ«q g ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ≥≤ëàJ »µd
t                                                           o
  á«∏HÉb IOÉjRh äÉæjƒon ◊G IóYÉ°ùŸ ICGôª˘∏˘d »˘∏˘°Sɢæ˘à˘dG ƒ˘°†©˘dG ‘ IRôn ˘ØŸG π˘FGƒ˘°ùdG ¢†©˘H
                                   C
  ¤EG É¡dƒ°Uh ó©H äÉæjƒon ◊G ≈∏Y Gô£J »àdG äGÒ¨àdG ¢ü«î∏J øµÁh ,ÉgóæY ÜÉ°üNE’G
                                                                          :»JCÉj ɪc ICGôŸG ó°ùL
  ák jhɪ«c ¢UGƒN ∂∏“ πFGƒ°S »g ܃dÉa IÉæbh ICGôŸG ºMQ ÉgRôØj »àdG πFGƒ°ùdG (1)
             s
  äÉæjƒon ◊G √òg âfÉc ÉeóæY äÉæjƒon ◊G ácôM øe ¢ü∏≤J âfÉc »àdG πeGƒ©dG ôKCG πjõJ
  ¤EG â∏°Uh »àdG äÉæjƒon ◊G óæY ácô◊G á«∏HÉb IOÉjR ßMÓf Gòd .πLôdG ó°ùL ‘ IOƒLƒe
                                                                         .ICGôª∏d á«∏°SÉæàdG IÉæ≤dG
  äÉæjƒon ◊G √òg âfÉc Úà∏dG) Úà«°üÿG ‘ IÒÑc áÑ°ùæH ∫hΰù«dƒµdG OƒLh iôf (2)
  òNCÉJh ,É¡«a ájƒæŸG ¢SÉ«cC’G øe √òg ∫hΰù«dƒµdG IOÉe OhQƒd áé«àf (ɪ¡«a IOƒLƒe
  ,øjƒon ◊G øe »°SCGôdG º°ù≤dG ‘ OƒLƒŸG ''ΩhRhôcC’G'' AÉ°ûZ ‘ É¡fɵe ∫hΰù«dƒµdG IOÉe
  ¬«a IOƒLƒŸG äÉÁõfE’G êhôN ¿hO ∫ƒëjh Aɢ°û¨˘dG Gò˘g á˘jƒ˘≤˘J ‘ ó˘«˘Ø˘j ô˘eC’G Gò˘gh
  √òg ¿CG ÒZ .á°†jƒÑdG QGóL Ö≤ãH Ωƒ˘≤˘J äÉÁõ˘fE’G √ò˘g ¿C’ ,¬˘fGhCG π˘Ñ˘b ɢ¡˘Hɢµ˘°ùfGh
  äÉæjƒon ◊G ≈∏Y ¿Éc ∂dòd ,á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEG ájhGR ø˘e ᢫˘Ñ˘∏˘°S ᢫˘°UɢN 󢩢J ᢫˘°UÉÿG
  πãe ,ôeC’G Gò¡d ¬àÄ«¡J â“ ób kÉ°UÉN kÉeɶf ¿CG iôf Gòµgh .á«°UÉÿG √òg øe ¢ü∏îàdG
  .√ƒ‰h ¿É°ùfE’G øjƒµàd áØ∏àıG πMGôŸG ‘ ICÉ«¡ŸGh IOƒLƒŸG iôNC’G äÓ«°üØàdG ±’BG
  Gòg ó©Hh ,É¡ªMQ ÉgRôØj »àdG πFGƒ°ùdG ™e êõà“ ICGôŸG ó°ùL äÉæjƒon ◊G ∫ƒNO øe IÎa ó©H
  ∞©°V ¤EG …ODƒj ɇ »æŸG ‘ IOƒLƒŸG ∫hΰù«dƒµdG áÑ°ùf ∞îJ êGõàe’Gh •ÓàN’G
                                                                   q
                                                43
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ádƒ¡°ùH êQÉÿG ¤EG IQOɨŸG äÉÁõfE’G ™«£à°ùJ Gòµgh .''ΩhRhôcC’G'' ‘ OƒLƒŸG AÉ°û¨dG
≥«≤ëàd á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤ãH äÉÁõfE’G √òg Ωƒ≤àa ,á°†jƒÑdG ¤EG øjƒon ◊G ∫ƒ°Uh óæY
                                                                         .ÜÉ°üNE’G á«∏ªY
AÉ°ûZ ‘ Ωƒ«°ùdɵdG äÉfƒjCG PƒØf á«∏HÉb OGOõJ ICGôŸG ó°ùL ¤EG äÉæjƒon ◊G π°üJ ÉeóæY (3)
É¡à«∏HÉb øe ójõj øjƒon ◊G á«∏N ¤EG Ωƒ«°ùdɵdG øe IÒÑc äÉ«ªc ∫ƒNO ¿EG .ÉgóæY ¢SCGôdG
                                                                        s C
ájƒb äÉcôëH (ácô◊G ≈∏Y øjƒon ◊G óYÉ°ùj •ƒ°S πµ°ûH ƒgh) ÖnfòdG GóÑjh ,ácôë∏d
áYô°ùH ∫ƒ°UƒdG ≈∏Y √óYÉ°ùj ɇ ,≥HÉ°ùdG ‘ âfÉc »àdG áØ«©°†dG á«LƒªàdG ¬àcôM øe k’óH
                                                                              12
                                                                                .á°†jƒÑdG ¤EG
ºéM ≥ª©H πeÉC àj …òdG ¿É°ùfEÓd m¿É©e äGP πF’Oh äGQÉ°TEG OƒLh ‘ ∂°T ’h
                 q
ɪgóMCG πªµj å«ëH É≤∏N ób ɪ¡fCG ∞«ch ICGôŸG ó°ùL ÚHh øjƒon ◊G ÚH ΩÉé°ùf’G
             q              o
óMGh πc ¿CG ™e øjÒÑc kÉcGQOEGh Gk Qƒ©°T ¿ÉjóÑj øjƒon ◊Gh ICGôŸG ó°ùL øe πµa ;ôNB’G
                                                                              w
ó°ù÷G Gòg ‘ πNO …òdG øjƒon ◊G ¿CG ±ô©j ICGôŸG ó°ùL ¿Cɵa ,ôNB’G øY π≤à°ùe ɪ¡æe
ó≤d .á∏ªµàdG √ò¡d Ωõ∏j Ée RGôaEGh É¡à∏ªµàH Ωƒ≤jh ¢übGƒædG √òg ∑Qó«a ¢übGƒf øe ƒµ°ûj
¿CÉch ,IOôÛG Ú©dÉH É¡àjDhQ øµÁ ’ »àdGh IÒ¨°üdG øjƒon ◊G á«∏ÿ Gk óL ¢UÉN ƒL áÄ«¡J â“
áYô°S ¤EGh ábÉW ¤EG êÉàëj ¬fCGh øjƒon ◊G Gòg ô¶àæJ á∏jƒW á∏MQ ¿CG ±ô©j ICGôŸG ó°ùL
±ÓZ Ö≤K ¬æµÁ »FÉ«ª«c Ö«côJ …CG kÉ°†jCG ∑Qój ¬fCÉch ,á∏MôdG √òg áaÉ°ùe ™£≤d ácôM
Ωƒ≤«a ,¬∏ªëj …òdG ∫hΰù«dƒµdG ÖÑ°ùH øjƒon ◊G óæY ¢übGƒædG ¢†©H ∑Éæg ¿CGh ,¬à°†jƒH
ƒgh .ádƒ¡°ùH á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤ãd ƒ÷G áÄ«¡àd ∫hΰù«dƒµdG áÑ°ùf ∞«Øîàd IOÉe RGôaEÉH
                                             .É¡H ™àªàj »àdG á«∏HÉ≤dG ÖÑ°ùH Gòg πc πª©j
øe Gk Ò¨°U Gk AõL §≤a πª°ûJ ¿B’G ≈àM ÉgÉæ«£YCG »àdG á∏ãeC’G ¿CG ôcòf ¿CG ó«ØŸG øeh
ÜÉ°üNEÉH ¬eÉ«b ≈àMh ICGôŸG ó°ùL ¤EG øjƒon ◊G ∫ƒNóH CGóÑJ »àdG çOGƒ◊G
äÉ«∏ª©dG øe ±’B’G çhóM ó©H ≥≤ëàj √ÉfôcP Ée ¿C’ ,á°†jƒÑdG
äÉæ«JhÈdG øe ójó©dG É¡«a ∑ΰûJ »àdG Ió≤©ŸG ᢫˘Fɢ«˘ª˘«˘µ˘dG
¿CÉH ôqcòf ¿CG Éæ«∏˘Y ø˘µ˘dh .π˘FGƒ˘°ùdGh äÉÁõ˘fE’Gh
¢ù«d äÓ«°üØàdG √òg OGôjEG øe Éæaóg
                                                 44
                                                   ≈«ëj ¿hQÉg

É«fódG ¤EG ¬Ä«›h ¿É°ùfE’G Aƒ°ûf ¿CG á≤«≤M ≈∏Y áægÈdG πH ,§≤a ᫪∏Y äÉeƒ∏©e AÉ£YEG
,(!Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG ºYõj ɪc) AÉ«ª©dG äÉaOÉ°üŸÉH ºàJ ¿CG øµÁ ’h Gk óL lIó≤©e ál «∏ªY
™e É¡°†©H áªé°ùæeh Ió≤©e º¶æd ™FGQ πªY QÉWEG ‘ lIô«s °ùe Ió≤©ŸG äÉ«∏ª©dG √òg ¿CGh
¿É°ùfEG Aƒ°ûf án °üb ¥ó°üj ¿CG πbÉY ¿É°ùfEG …C’ øµÁ ∞«µa .kGÒÑc kÉeÉé°ùfG ôNB’G ¢†©ÑdG
                                q
áÄjõL Aƒ°ûf hCG øjƒon ◊G ácô◊ õuØfi óMGh ËõfEG Aƒ°ûf ¿Éc GPEG äÉaOÉ°üŸG ≥jô£H πeÉc
                                                           !?AÉ«ª©dG äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY kÓ«ëà°ùe IóMGh
IóYÉ°ùà ְùàµJ πLôdG ó°ùL ‘ áéàn æŸG øjƒon ◊G á«∏N ¿CG ∞«c -¿B’G ≈àM- ÉæãëH
                                                n
:ôµØæd Éæg ∞≤æd ¿B’Gh .á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEG á«∏HÉb ICGôŸG ó°ùL ‘ IOƒLƒŸG á«FÉ«ª«µdG OGƒŸG
ôKEG ák ∏Môeh »éjQóJ πµ°ûH (!Qƒ£àdG ájô¶f »YóJ ɪc) ᪶fC’G √òg πãe ¿ƒµJ øµÁ πg
                                                                   q                                       q
¬°üëØd ƒjQÉæ«°ùdG Gòg ìô£æd -Gòg ™e- øµdh ,π«ëà°ùe Gòg ¿CG ∂°T ’ ?á∏Môe
                                                                                                                .¬≤«bóJh
¤EG π°üj ÉeóæY (áaOÉ°üe πLôdG ó°ùL ‘ πµ°ûJ …òdG) øjƒon ◊G óéj ¿CG øµÁ πg
ÉjÓÿG Ωƒ≤J ΩCG ?áaOÉ°üe ¬eÉeCG kIõgÉL ÜÉ°üNE’G á«∏HÉb ¬Ñ°ùµoJ »àdG πFGƒ°ùdG ICGôŸG ó°ùL
øjƒon ◊G ¿C’ ájQhô°†dGh áeRÓdG á«FÉ«ª«µdG OGƒŸG êÉàfEÉH QGôb PÉîJÉH ICGôŸG ‘ á«∏°SÉæàdG
                                                                              ?ÜÉ°üNE’G á«∏HÉb ∂∏Á ’ π°UGƒdG
’ ¿É«dÉ«N ¿GôeCG ɪgh ,≥£æŸGh π≤©dG OÉ°†j Ú∏jóÑdG øjòg øe πjóH πc ¿CG ∂°T ’
                                                         q
øe Ωɶf πc ¿CG »gh ,IóMGh á≤«≤M ¤EG Ò°ûj √ÉfôcP …òdG ∫ÉãŸG Gògh .É≤≤ëàj ¿CG øµÁ
…òdG ,Qƒ°üŸG ≥dÉÿG ¤É©J ¬∏d OhóÙG ÒZ º∏©dG ≈∏Y lπ«dO IOƒLƒŸG á≤«bódG ᪶fC’G √òg
Ú©dÉH É¡àjDhQ øµÁ ’ IÒ¨°U AGõLCG ‘h ¿É°ùfE’G ¥É˘ª˘YCG ‘ Ió˘jó˘Y äGõ˘é˘©˘e ≥˘∏˘î˘j
IOGQEG øY ál LQÉN ¿É°ùfE’G º°ùL ‘ ¤É©J ¬∏dG É¡≤∏îj »àdG á«fÉÁE’G ádOC’G √ògh .IOôÛG
πc ‘ ≥∏£ŸG ºµëàŸG ƒg ¬fCÉH ¿É°ùfE’G ôqcòj -πLh õq Y- ¬∏dGh ,¬ª∏Y øYh ¿É°ùfE’G
                                                                       q
                                                                               :(¬°ùØf ¿É°ùfE’G ∂dP ‘ ÉÃ) A»°T
         p r r n rC n r o                                   r r o r o p o
‘ ál æs LGCn ºào fGC PGE p h p ¢VQ’G øpe ºcÉCn °n û rfGCn PGE p ºoµpH ºn∏YGCn ƒn g ,pIôn Ør¨nŸG ™°p SGh ∂Hs Q q¿GE }
                                                                                                        n n
                                                                                                      r ns p o
                    .(32 :ºéædG) | ≈ ≤qJGp øªpH ºn∏YGnC ƒn g , ºoµ°n ù ØrfGC Gƒ cõn oJ Ó an ,ºoµJp É¡eGoC ¿ƒ £Ho
                                          n n o r o r o q

                                                          45
¬sfGnC º¡nd ø«s Ñn àn j ≈às M º¡°pùØrfGnC » pah p¥ÉaÉB rdG » pa É æn pJÉjGB º¡jôp æo °nS }
o r o n n n r p o                             n n                       n r p
         l p mr u o n o n
       |ó« ¡°nT A»°nT πc ≈n∏Y ¬sfGnC ∂Hu ôn pH p∞rµj ºndhGnC ≥ërdG
                                                              nr n t n
                                    (53/ â∏°üa)
             ÉgQhOh á°†jƒÑdG
          ójóL ¿É°ùfGE øjƒµJ ‘

.ICGôŸG º°ùL ‘ É¡d π«ãe ºàj ƃ∏ÑdG á∏Môe óæY πLôdG º°ùL ‘ çó– »àdG äGÒ¨àdG
ICGôŸG iód »∏°SÉæàdG ΩɶædG ÉC «¡àj (ájƒãfCG á«∏°SÉæJ ák «∏N ó©oJ »àdG) á°†jƒÑdG ÖfÉéH ¤EÉa
                                                             tn
                                      .πLôdG óæY π°SÉæàdG Ωɶæd ºFÓeh Ö°SÉæe πµ°ûH
-∫ÉLôdG óæY ∫É◊G ƒg ɪc- ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG ∑Qój ƃ∏ÑdG á∏Môe AÉ°ùædG ∫ƒ°Uh óæY
         p
ÉjÓN è°†æoJ »àdG äÉfƒeô¡dG êÉàfE’ á«eÉîædG Ió¨dG ¤EG √ôeGhCG Qó°ü«a ¿ÉM ób øeõdG ¿CÉH
äÉfƒeô¡dG êÉàfEÉH CGóÑJh Gk Qƒa ôeGhC’G √òg ò«ØæàH á«eɢî˘æ˘dG I󢨢dG Ωƒ˘≤˘Jh ,äɢ°†jƒ˘Ñ˘dG
                                                                                 .ájQhô°†dG
Gò¡a ;kGôªà°ùe ¿ƒµj ’ ICGôŸG ‘ á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG êÉàfEG ¿EÉa ,kÉ°†jCG ∫ÉLôdG ‘ ɪch
Ωƒ≤J .á«eÉîædG Ió¨dG ∞FÉXh øª°V ™≤j äGÎØdG √òg Ú«©Jh ,áæ«©e äGÎa ‘ ºàj êÉàfE’G
‘ IOƒLƒŸG äÉ°†jƒÑ∏d ΩC’G ÉjÓÿG êÉ°†fE’ ¿ƒeôg RGôaEÉH áæ«©e äGÎa ‘ Ió¨dG √òg
¢†«ÑŸG ƒëf ¬Lƒàj √Gôf Gòd ,kGó«L ¬«dEG Ögòj …òdG ¿ÉµŸG ¿ƒeô¡dG Gòg ±ô©jh ,¢†«ÑŸG
ôeC’G Gòg Gk Qƒa ¢†«ÑŸG ÉjÓN º¡ØJh .á°†jƒÑdG è°†æd ¿GhC’G ¿ÉM ób ¬fCÉH ¬ª∏©jh Iô°TÉÑe
                                        13
                                                                                      C
                                          .á°†jƒÑdG êÉ°†fE’ ¢†«ÑŸG ‘ ᣰûf äÉ«dÉ©a GóÑàa
                                                47
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ƒgh) ¢Sƒe’ƒJƒHÉ¡dG ™«£à°ùj ∞«c .≥ªYCG πµ°ûH äÉeƒ∏©ŸG √òg ¢üëØàæd ¿B’Gh
äGQÉ«∏e óæY ÉC £N …CG ¿hO øeõ∏d ÜÉ°ù◊G Gò¡H Ωƒ≤j ∞«c ?øeõdG ÜÉ°ùM (IÒ¨°U IóZ
                                           n r pn
á≤£æŸG ‘ ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG IóZ ™≤J ?kÉ«dÉM ø°û©j »FÓ˘dGh kɢ≤˘Hɢ°S ø˘°ûY »˘FÓ˘dG Aɢ°ùæ˘dG
                                                                    n
É«fódG ™e ábÓY …CG ∂dòc ∂∏“ ’h ,øeõdG ÜÉ°ù◊ á«dBG …CG ∂∏“ ’h ÆÉeódG øe ≈£°SƒdG
ÜÉ°ùëH √òg ºë∏dG á©£b ΩÉ«b ¢ù«dh .ÉjÓN øe áØdDƒe º◊ á©£b Oô› »gh ,êQÉÿG ‘
Gòg ¿CG ÒZ ,¬«a áHGôZ ’ …OÉ«àYG ôeCG ¬fCÉch ¿É°ùfE’G ¬«∏Y ôÁ ¿CG øµÁ …òdG ôeC’ÉH øeõdG
º°ùL ‘ ájQÉ÷G Iójó©dG äGõ˘é˘©ŸG ø˘e Ió˘MGh Iõ˘é˘©˘e ’EG ¢ù«˘d Ò¨˘°üdG π˘«˘°üØ˘à˘dG
πc ‘h ¿BG πc ‘ ¬ª°ùL ‘ ¿É°ùfE’G ¢ûgóJ »àdG çOGƒ◊G √òg πãe ™≤Jh .¿É°ùfE’G
Ió¨dG ‘ á°ûgóe Iõé©e ≥≤– iôf kÓãªa ;∞bƒJ ¿hO ¬ª°ùL ‘ ™Hôe óMGh Ϊ∏∏«e
,¬ª¡ah ôeC’G Gòg äGôØ«°T ∂a ™«£à°ùJh ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉ¡dG øe ôeC’G ≈≤∏àJ »àdG á«eÉîædG
ó«©H ¿Éµe ¤EG -CÉ£N …CG ¿hO- É¡dÉ°SQEG ºK ,áHƒ∏£ŸG IOÉŸG êÉàfE’ QGôb PÉîJÉH ΩÉ«≤dG ºK
™«£à°ùJ ∞«µa ,ÉjÓÿG øe áYƒª› øY IQÉÑY kÉ°†jCG á«eÉîædG Ió¨dGh .πÑb øe √ôJ ⁄ É¡æY
ᣰSGƒH ôeGhC’G √òg ò«ØæJh º¡a Oô› ¿EG ?É¡«dEG á«JB’G ôeGhC’G ''º¡a'' √òg ÉjÓÿG áYƒª›
''º¡a'' ÉjÓÿG øe áYƒªÛG √òg ™«£à°ùJ IQób …CÉÑa ;¬JGP óëH ¥QÉN ôl eCG ÉjÓÿG √òg
                ?''QGô≤dG Gòg ≥«Ñ£J''h ''QGôb PÉîJG''h ''èFÉàædG êGôîà°SG''h ''ÜÉ©«à°SG''h
á«YhC’G ‘ IójóY πFGƒ°S ¬«a …ôŒ ºMOõeh ó≤©eh º∏¶e ¿Éµe ¿É°ùfE’G º°ùL ¿EG
øe áYƒª› ΩÉ«b ¿EG .kGóL áªMOõeh Ió≤©e äÓ°UGƒe ¬«ah ,IÒÑc äÉYô°ùH ájƒeódG
OGƒe ∫É°SQEGh Gk Òãc É¡æe ÈcCG OGƒe á¡LGƒÃ ó≤©ŸGh ºMOõŸG §«ÙG Gòg πãe ‘ ÉjÓÿG
‘ Qô°†àJ ¿CG ¿hOh É¡≤jôW π°†J ¿CG ¿hO √ójôJ …òdG ¿ÉµŸG ¤EG πFÉ°SƒdG ¢†©H ᣰSGƒH
                             q
¿C’ ∂dP ;¬MÉ°†jEÉH ΩÉ«≤dG Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG ≈∏Y π«ëà°ùj ôeCG Gòg πc ...≥jô£dG
óLƒj ’ ¬fCG ™e ,''äÉaOÉ°üŸG'' ƒg ºgóæY ó«MƒdG ÜGƒ÷Gh ÚjQƒ£àdG A’Dƒ¡d ó«MƒdG ÉC é∏ŸG
 !iôNC’G á«◊G äÉæFɵdG ΩÉ°ùLCG ‘ ’h ¿É°ùfEÓd ó≤©ŸG º°ù÷G ‘ äÉaOÉ°üª∏d ¿Éµe …CG
¢ù«d äÉ«dÉ©ØdG √òg ∫ÉãeCG ™«ªL ‘h Éæg Éæ∏HÉ≤j …òdG π≤©dG ¿EG :iôNCG Iôe Éæg Qôµædh
áæ°ùdCG ’h ¢†©ÑdG É¡°†©H É¡H iôJ kÉæ«YCG ∂∏“ ’ ÉjÓÿG √ò¡a ;ÉjÓÿG √ò¡d Gk óFÉY kÓ≤Y
É¡≤dÉN ôeGhCG ò«ØæàH Ωƒ≤J äÉbƒ∏fl Oô› »g πH ,É¡H ™ª°ùJ kÉfGPBG ’h É¡H ºgÉØàJh º∏µàJ
                                           48
                                                                ≈«ëj ¿hQÉg

                                        .¤É©Jh ¬fÉëÑ°S √óMh ¬æe ΩÉ¡dEÉH äGõé©ŸG √òg ≥«≤ëàd á∏«°Sh ¿ƒµJh

                                                                                ƒªædÉH GC óÑJ äÉ°†jƒÑdG ÉjÓN
              ‘ óLƒjh ,ôeC’G Gò¡d kÉ°ü«°üNm ºª°üe ''¢†«ÑŸG'' ≈Yój ƒ°†Y ‘ äÉ°†jƒÑdG êÉàfEG ºàj
                                              s
              ¢†«Ñe πc ‘h .≈檫dG á¡÷G ‘ ôNB’Gh iô°ù«dG á¡÷G ‘ ɪgóMCG ¿É°†«Ñe ICGôeG πc
              ,ÜÉ°üYC’Gh ájhÉت∏dG á«YhC’Gh ájƒeódG á«YhC’G êhôNh ∫ƒNóH íª°ùj ÆGôa óLƒj
              êÉàfEG ÚeCÉJ ºàj áé°ùfC’G √òg π°†ØHh ,ΩódÉH á«æZ ±É«dCG áé°ùfCG ∞jƒéàdG Gòg ‘ ∑Éægh
              äÓ°üjƒon ◊G øe ójó©dG ƒ°†©dG Gòg ‘ óLƒjh .¿ÉeCÉH É¡¶ØMh É¡àjò¨Jh äÉ°†jƒÑdG ÉjÓN
                                                                       ºMôdG ¤EG äÉ°†«ÑdG πNóe                        ºMô∏d »ÑfÉ÷G •ÉHôdG
                                                                                                  ܃dÉa IÉæb ÜGógCG



   »∏NGódG º°ù≤dG
      ܃dÉa IÉæ≤d
                                                                                                                        ܃dÉa IÉæb
         ºMôdG ÆGôa                                                                                                   ¢†«ÑŸG
ºMôdG áfÉ£H                                                                                                           ¢†«ÑŸG •ÉHQ
              ºMôdG á∏°†Y



                            ºMôdG ≥æY
                                        πÑ¡ŸG ƒÑb




           ÒHGóàdG ™«ªL äòpîtJG ó≤a ,ºMô∏d »∏NGódG Ö«cÎdGh á«æÑdG √ÓYGC ógÉ°ûf
                                                                E
        ¿ÉeÉC H É¡à∏MQ äÉ°†jƒÑdG √òg πªµàdh ,äÉ°†jƒÑdG êÉàf’ IGC ôŸG ó°ùL ‘ áeRÓdG
          ∫É°üjÉE H ܃dÉa IÉæb ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG äGQÉ«∏e âØu∏oc kÓãªa ;¢UÉN Ωɶf ≥∏oN
        á°†jƒÑdG É¡«dGE ±nò≤oJ »àdG ܃dÉa IÉæb á«ÑfÉ÷G IQƒ°üdG ‘ ógÉ°ûfh .ºMôdG ¤GE á°†jƒÑdG
                                                                                      .áé°VÉædG

                                                                       49
                                      ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

è°†æJ ô¡°T πc ‘h .IóMGh á°†jƒÑd ΩCG má«∏˘N ≈˘∏˘Y á˘∏˘°üjƒ˘M π˘c …ƒ˘à–h ,(Follicles)
                                     x                        no
        .É¡HÉ°üNE’ Gk ó«¡“ ¢†«ÑŸG êQÉN ∑ÎoJh äÓ°üjƒon ◊G √òg ióMEG ‘ IóMGh á°†jƒH
                                         n
á°†jƒH êÉ°†fEÉa ,§≤a IóMGh á∏Môe øe áØdDƒe á«∏ªY â°ù«d √òg êÉàfE’G á«∏ªY øµdh
ΩCG á«∏N ꃰ†f ¿EG .IOó©àeh áÑbÉ©àe πMGôe äGP äÉ«∏ªY ΩÉ“EGh AGôLEG »Yóà°ùj IóMGh
(Mitosis) »∏«àØdG ´ƒædG øe kÉeÉ°ù≤fG »Yóà˘°ùj ᢫˘∏˘°Sɢæ˘J ᢫˘∏˘N ¤EG ɢ¡˘dƒ– º˘K ᢰ†jƒ˘Ñ˘d

‘h â«bƒJ ‘ Cɢ£˘N …CG çó˘ë˘j ’CG Öé˘jh (Miosis). ∞°üæŸG ´ƒædG ø˘e Úeɢ°ù≤˘fGh
                                                                 u
‘ IOƒLƒŸG äÉeƒ°SƒehôµdG OóY ‘ çóë«°S Gk Ò¨J ¿C’ ;äÉeÉ°ù≤f’G √òg π°ù∏°ùJ
QƒcòdG ‘ á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG ‘ çóëj ɪch .ÉjÓÿG øe ôNBG ´ƒf ¤EG ∫ƒëàJ »àdG á«∏ÿG
23 ¤E G kÉeƒ°Sƒ˘ehô˘c 46 øe á°†jƒÑdG á«∏˘N ‘ äɢeƒ˘°Sƒ˘ehô˘µ˘dG Oó˘Y kɢ°†jCG ɢæ˘g π˘≤˘j

                                                                                .kÉeƒ°Sƒehôc
ÉjÓN çÓK èàæJ á°†jƒÑdG á«∏N ‘ çó– »àdG áØ°üæŸGh á«∏«àØdG äÉeÉ°ù≤f’G ájÉ¡f ‘
                                                 u
IÒ¨°üdG ÉjÓÿG 䃓 ɪæ«Hh ,áé°VÉædG á°†jƒÑdG á«∏N »g IÒÑc IóMGh á«∏Nh IÒ¨°U
ƒdh .á∏eÉc á°†jƒH ¤EG ∫ƒëàJ ≈àM äGÒ¨àdG ¢†©ÑH IÒѵdG á«∏ÿG ô“ AGò¨dG ¢ü≤f ÖÑ°ùH
ájò¨àdG -ó©H ɪ«a- áÑ°üıG á°†jƒÑdG ájò¨J Qò©àd ¬°ùØf ºé◊G ÉjÓÿG √òg ™«ª÷ ¿Éc

                                                                                á«Ñjô÷G ÉjÓÿG

        á«∏ÿ kÉ«∏«ã“ kɪ°SQ Éæg iôf                                                         áaÉØ°ûdG á≤£æŸG
 ô¨°UGC kɪéM ∂∏“ »àdG á°†jƒÑdG
  øe á«∏ÿG √ògh ,í∏ŸG IQP øe
                              C
          øjƒµJ óæY AGõL’G ºgGC
  Öéj »àdG áeƒ¶æŸGh ,¿É°ùf’G     E
   á«∏N êÉàfGE h øjƒµàd ÉgOƒLh
™«ªL óæY IOƒLƒe √òg á°†jƒÑdG
 IOƒLƒe âfÉch ⁄É©dG ‘ AÉ°ùædG
   Gògh ;πÑb øe ø¡©«ªL óæY
                                                                                   á°†«ÑdG IGƒf
 .¤É©J ¬∏d ™FGôdG ≥∏ÿG ≈∏Y ∫Éãe



                                             50
,πµ°ûdG ájhôch áaÉØ°T ∞°üfh ¿ƒd ÓH »gh (Ϊ«∏∏ŸG øe ∞dGC øe óMGh ¿hôµ«ŸGh) kÉfhôµ«e 150 á°†jƒÑdG ºéM ≠∏Ñj
¿hõıG Gògh ,äÉæ«JhÈdGh ¿ƒgódGh ôµ°ùdÉc á°†jƒÑdG á«æH ‘ á«WÉ«àMG ájòZGC óLƒJ .»æ«JÓL AÉ°ûZ »LQÉÿG É¡ª°ù≤H §«ëjh
                                                                                        l
                                            C             E
  .ºMôdG ¤GE É¡dƒ°Uh ≈àM É¡d á«aÉc ¿ƒµJ ájòZ’G √ò¡a ÜÉ°üN’G ” GPGE h ,É¡à∏MQ AÉæKGC ‘ á°†jƒÑdG á«∏N ájò¨J ôqaƒj »FGò¨dG


òæe ∫ƒëj ÈcCG »FGòZ ¿hõfl É¡dh IÒÑc á«∏N ÉjÓÿG √òg ióMEG ¿ƒc ¿CG ÒZ ,á«aɵdG
                                                       .á∏µ°ûŸG √òg çhóM ¿hO ájGóÑdG
á«eÉîædG Ió¨dG ¿EÉa kÉ≤HÉ°S ÉfôcP ɪµa ;á«FÉ≤∏J á«∏ªY á°†jƒÑdG ꃰ†f á«∏ªY ¿ƒµJ ’h
ᣰSGƒH á«∏ª©dG √òg πMGôe Oƒ≤J »˘à˘dG »˘g Æɢeó˘dG ø˘e »˘∏˘Ø˘°ùdG º˘°ù≤˘dG ‘ IOƒ˘LƒŸG
                                                                 .ÉgRôØJ »àdG äÉfƒeô¡dG
                                                         51
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

          :»JCÉj ɪc á°†jƒÑdG ꃰ†æd áØ∏àıG πMGôŸG ‘ IôKDƒŸG äÉfƒeô¡dG ¢ü«î∏J øµÁ
                                                                      :á«∏°üjƒ◊G á∏MôŸG (1)
                                                                      C
ɪc) á°†jƒÑ∏d ΩC’G á«∏ÿG óLƒJh ,¿ƒµàdÉH á°†jƒÑdG á«∏N É¡«a GóÑJ »àdG á∏MôŸG »gh
»JCÉjh .kÉeƒj 14 á∏MôŸG √òg ΩhóJh ,''äÓ°üjƒon ◊G'' ≈YóJ IÒ¨°U ¢SÉ«cCG ‘ (kÉ≤HÉ°S ÉfôcP
Gòg Ωƒ≤jh ,ΩódG ≥jôW øY ¢†«ÑŸG ¤EG (á«eÉîædG Ió¨dG √RôØJ ¿ƒeôg ƒgh) "FSH" ¿ƒeôg
øe á°†jƒÑdG êÉàfEGh Égôjƒ£Jh äÓ°üjƒ◊G øjƒµJ É¡æe ¢†«ÑŸG ‘ ∞FÉXh Ió©H ¿ƒeô¡dG
äÓ°üjƒ◊G øe ÚLhΰSE’G ¿ƒeôg RGôaEG ‘ ¿ƒeô¡dG Gòg ÖÑ°ùàj ɪc ,ΩC’G á«∏ÿG
                                                                                      .áé°VÉædG
äÉeÉ°ù≤f’G ´ôq °ùj ƒ¡a ,á°UÉN ºMôdG á«æH ≈∏Y ôl qKDƒe l¿ƒeôg ÚLhΰSE’G ¿ƒeôgh
≈∏Y Úæ÷G ¥É°üàdG ÚeCÉàd á≤£æŸG √òg ∂ª°S IOÉjR ¤EG …ODƒj ɇ ,ºMôdG ÉjÓÿ á«∏«àØdG
√òg ¤EG ΩódG OhQh IOÉjR ¤EG …ODƒj ɪc ,ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ΩÉ“EG ó©H ø«q dh ºYÉf QGóL
á°†jƒÑdG äôq ≤à°SG á°†jƒÑdG ÜÉ°üNEG ” ¿EÉa ,ô¡°T πc Iôe äÉ«∏ª©dG √òg QôµàJh .á≤£æŸG
                              .Éæg ƒªædGh ájò¨àdÉH äCGóHh É¡d ÉC «s ¡ŸG è«°ùædG Gòg ≈∏Y áÑ°üıG
- Éæ¡a ,¬eCG ºMQ ‘ ¬fƒµJh ¿É°ùfE’G Aƒ°ûf πMGôe øe á∏Môe πc ‘ lçOÉM ƒg ɪch
                         q
kÉ≤Ñ°ùe ∑QóJ …ƒãfC’G »∏°SÉæàdG ΩɶædG ÉjÓN ¿CG iôf å«M ,ábQÉN áKOÉM ó‚ -kÉ°†jCG
 §«fih ƒL Ö°ùfCGh π°†aCG ÚeCÉJ ≈∏Y IógÉL πª©Jh ,É¡d ÉC «¡àJh á«∏Ñ≤à°ùŸG Úæ÷G äÉLÉM
 »Yóà°ùJ »àdG äÉ«∏ª©dG √òg πc ≥«≤– ÉjÓÿG øe áYƒª› ™«£à°ùJ ∞«µa .Úæ÷G ƒªæd
 Gòg πc ∂∏“ ÉjÓÿG √òg ¿CÉH ∫ƒ≤dG kÉ©ÑW π«ëà°ùŸG øe ?kGÒÑc kÉcGQOEGh kÉ«Yhh Gk Qƒ©°T
 ÉjÓN ≈àM πH) ICGôª∏d »∏°SÉæàdG ΩɶædG ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG øµdh ,∑GQOE’G Gògh »YƒdG
 áÄ«¡àH kÉ≤Ñ°ùe Ωƒ≤Jh ,á∏«ëà°ùe hóÑJ »àdG äÉ«∏ª©dG √òg ≥«≤– ™«£à°ùJ (á«eÉîædG Ió¨dG
                                    .πÑb øe ¬aô©J ⁄ …òdG Úæ÷G äÉLÉ◊ §«fih ƒL π°†aCG
 √òg πµH Ωƒ≤J ÉjÓÿG ¿CÉH AÉYO’G ≥£æeh π≤Y ÖMÉ°U πc ≈∏Y -kÉ©ÑW- π«ëà°ùjh
                                 q
 É¡≤«≤– øY õé©j »àdG QƒeC’G √ò¡a ,ÉgóæY øe QOÉ°U QGô≤Hh ÉgQƒ©°Th É¡∏≤©H äÉ«∏ª©dG
 øeh ,á∏bÉY ÒZ äGQP øe áfƒµàŸG ÉjÓÿG øe áYƒª› ¤EG ÉghõY øµÁ ’ πbÉ©dG ¿É°ùfE’G
   n
 »gh ;áæ«q Hh áë°VGh ÉæeÉeCG ô¡¶J á≤«≤◊Éa Gòµgh .ñQÉ°U »≤£æe ¢†bÉæJ ‘ ™≤j Gòg »Yój          q
                                              52
                                                                    ≈«ëj ¿hQÉg

                                                                      ¢Sƒe’ƒJƒÑjÉg
ÚLhΰS’G ¿ƒeôg RGôaEG ¿EG                                                                                                              RGôaEG ¿EGGn,LH,FSH
      ¿ƒeôg OƒLh ¿hO )                                                                                                                ᫪µH ÚLhΰS’G ¿ƒeôg
    FSHhGnRH,LH
                                                                                          á«eÉeC’G á«eÉîædG Ió¨dG                         ±É≤jEG ¤EG …ODƒj á∏«∏b
IÒÑc ᫪µH (¿hΰùLhÈdG
    RGôaEG ™jô°ùJ ¤EG …ODƒj                                                                                                                       äÉfƒeôg RGôaEG
                äÉfƒeôg
                                                                            FSH LH
                                   ¢†«ÑŸG




                                äÓ°üjƒ◊G ƒ‰                                                                     º°ù÷G øjƒµJ                  è«°ùædG øjƒµJ
                               ájƒfÉãdGh á«dhC’G                   ꃰ†f               ¢†«ÑdG ™°Vh
                                                                äÓ°üjƒ◊G                                             ôØ°UC’G                         §HGôdG


                              ¢†«ÑŸG äÉfƒeôg

                                           ¿ƒeôg RGôaGE IOÉjR ºàJ        äÉfƒeôg RGôaGE IOÉjR ºàJ    ÚÑ«¡fGE ¿ƒeôg RGôaGE IOÉjR ºàJ                        D
                                                                                                                                      ≈∏Y §HGôdG è«°ùædG ôKƒj ’
                                     ÚÑ¡fGE ¿ƒeôgh ÚLΰSh’G         øe ÚéjΰSh’Gh øjΰùLhÈdG          ôØ°U’G º°ù÷G ÉjÓN πÑb øe
                                                                                                          C                                øjΰùLhÈdG RGôaGE
                                     ÖÑÙG AÉ°û¨dG ÉjÓN πÑb øe                C
                                                                         ôØ°U’G º°ù÷G ÉjÓN πÑb                                                   ÚéjΰS’Gh


          á°†jƒÑdG Qƒ£J πMGôe ºàJ πH ,kÉ«FÉ≤∏J ≥≤ëàJ á«∏ªY ¢ù«d á°†jƒÑdG ꃰ†f ¿GE .ºMôdG ‘h ¢†«ÑŸG ‘ äÉfƒeô¡dG äGÒKÉC J á°UÓN
          á∏NGóàe äÉ«dÉ©ah äÉ«∏ªY ó©Hh ,ÆÉeódG πØ°SGC IOƒLƒŸG á«eÉîædG Ió¨dG ÉgRôØJ »àdG äÉfƒeô¡dG ¬«LƒJh áHÉbQh Iô£«°S â–
                                                                                            E
                 .ódƒjh ÉC °ûæ«°S …òdG »◊G øFɵ∏d IóFÉ©dG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL πª– »àdGh ÜÉ°üNÓd IÉC «¡ŸG á°†jƒÑdG á«∏N ¿ƒµàJ Ió≤©eh

        óæY QôµàJ Iõé©ŸG √òg ¿CGh ,É¡≤dÉN øe ΩÉ¡dEÉH ∞FÉXƒdG √òg AGOCÉH Ωƒ≤J ÉjÓÿG √òg ¿CG
                                   .¢VQC’G √òg ¬Lh ≈∏Y ¿É°ùfE’G Qƒ¡X òæe ¿É°ùfEG πc IO’h
                                                                         :á°†jƒÑdG á∏Môe (2)
        .á°†jƒÑdG √òg QôëàJh á°†jƒÑdG ≈∏Y ájƒ˘àÙG á˘∏˘°üjƒ◊G ≥˘°ûæ˘J á˘∏˘MôŸG √ò˘g ‘
                                                                 q
        ≈∏Y Qò©J ’EGh ,ÆGôØ∏d án chΟG √òg á°†jƒÑdG á«∏N ∞≤∏àj óYÉ°ùe ¤EG áLÉM ∑Éæg øµdh
        ô¡¶j Éægh .AÉ≤∏dG Gòg πãe Qò©J …CG ;øjƒon ◊ÉH ¬«a »≤à∏à°S …òdG ¿ÉµŸG ƒëf Ωó≤àdG á°†jƒÑdG
        IÉæ≤dG √ò¡a ,á∏µ°ûŸG √òg πM ‘ (ºMôdGh ¢†«ÑŸG ÚH Ée π°üJ IÉæb »gh) ܃dÉa IÉæb QhO
        ,¢†«ÑŸG øe áLQÉÿG á°†jƒÑdG á«∏N ∞q≤∏àH Ωƒ≤J •ƒÑ£NC’G ´QPCÉc áªî°V kÉYQPCG ∂∏“ »àdG
        hCG (ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ¬«a ºàJ …òdG ™°VƒŸG »gh) ܃dÉa IÉæb ‘ øjƒon ◊G OƒLh Ö°ùMh
                                                                            53
                                                        ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                               ꃰ†ædÉH áFOÉÑdG á∏°üjƒ◊G
ƒªædG QƒW ‘ á∏°üjƒ◊G                                                                  áé°VÉædG á∏°üjƒ◊G


                                                                                                                                 á°†«ÑdG á«∏N
                                                                                                                                  ÒZ ájƒfÉãdG
                                                                                                                                    áé°VÉædG


¢†«ÑŸG




         §HGôdG è«°ùædG                                                                                             IôéØæŸG á∏°üjƒ◊G

                              ôØ°UC’G º°ù÷
                                                                                                          á°†«ÑdG
                                                                     ¢†«ÑŸG êôfl


          πMGôe »∏«ãªàdG º°SôdG Gòg ‘ ógÉ°ûfh (Follicle). ÖÑjô÷GG ≈YóJ Ö«cGôJ πNGO ¢†«ÑŸG ‘ äÉ°†jƒÑdG ÉjÓN ¿ƒµàJ
          ô¡°T πc »Øa ;áæ«©e IÎa ∫ÓN AÉ°ùædG ™«ªL óæY πMGôŸG √òg πc QôµàJh .Öjô÷G øe É¡LhôNh IóMGh á°†jƒH á«∏N ¿ƒµJ
                                          E
          äGOGó©à°S’G √ÉŒG øµdh .ÜÉ°üN’G ºà«°S ¬fÉC ch IGC ôŸG º°ùL ÉC «¡àjh ,É¡°ùØf Oó¨dG RGôaGE Qôµàjh IójóL á°†jƒH á«∏N ¿ƒµàJ
                                                C                                                      C
              .≥∏ÿG äGõé©e øe áë°VGh Iõé©e ôe’G Gògh ,√OƒLh ΩóY hGC øjƒo◊G OƒLh Ö°ùM IÒN’G á∏MôŸG ‘ Ò¨àj º°ù÷G ‘

                                                               .áeOÉ≤dG πMGôŸG OóëàJ √OƒLh ΩóY
          äÉ«∏ª©dG √òg áaO ¬«LƒàH (á«eÉîædG Ió¨dG √RôØJ ¿ƒeôg ƒgh) "LH" ¿ƒeôg Ωƒ≤j
          ¥É≤°ûfG á«∏ª©a ;¿ƒeô¡dG Gò¡H ≥∏©àJ áeÉg á£≤f ¤EG IQÉ°TE’G ó«ØŸG øeh .á°†jƒÑdG ôjôëàHh
          AÉ≤∏d Ωó≤àdÉH á°†jƒÑdG á«∏N AóHh (á°†jƒÑdG á«∏N ≈˘∏˘Y …ƒ˘à˘ë˘j …ò˘dG) ∫ƒ˘µ˘«˘dƒ˘a ¢ù«˘c
          ¢ù«c ꃰ†f ΩóY »æ©j √OƒLh ΩóYh .¿ƒeô¡dG Gò˘g ¤EG êÉ˘à– á˘«˘∏˘ª˘©˘dG √ò˘g ,ø˘jƒon ◊G
          ™«ªL âfÉc ¿EGh ≈àM ,á°†jƒÑ˘dG ᢫˘∏˘N ™˘°Vh á˘∏˘Mô˘e ¤EG ∫ƒ˘°Uƒ˘dG Ωó˘Yh ∫ƒ˘µ˘«˘dƒ˘a
          πÑ≤a ,çó– ’ á∏µ°ûŸG √òg πãe øµdh .¢ü≤f …CG ¿hO Iôaƒàe iôNC’G äÉfƒeô¡dG
          ’ ÖÑ°ùdh- á«eÉîædG Ió¨dG ¿CG ßMÓj (á°†jƒÑdG Qô– á∏Môe) á«fÉãdG á∏MôŸG øe Úeƒj
                                              n
                                                                   54
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

,"LH" ¿ƒeôg êÉàfEG IOÉjõH GóÑJ -Aɪ∏©dG πÑn pb øe ±hô©e ÒZh ¿B’G ≈àM k’ƒ¡› ∫Gõj
                            C                               n
ô¡°T sπc ≥≤ëàJ Úfƒeô¡˘dG ø˘jò˘g ÒKCɢà˘Hh ,"FSH" ¿ƒeôg RGôaEG ‘ IOÉjR ô˘¡˘¶˘J ɢª˘c
’m ≥«bO mÜÉ°ùëH -kÉ°†jCG Éæg- Ωƒ≤J á«eÉîædG Ió¨dG ¿CG …CG .á°†jƒÑdG ™°Vh áo «∏ªY ΩɶàfÉHh
                                                               C
ºFÓŸG âbƒdG ‘h …Qhô°†dG QGó≤ŸÉHh ΩRÓdG ¿ƒeô¡dG RGôaEÉH GóÑJ å«M ,øeõ∏d Å£îj
                                                                                    !kÉeÉ“
Ió¨dG πnÑpb øe πbÉ©dGh »YGƒdG ±ô°üàdG Gòg πãe ´ƒbh ™qbƒJ øµÁ ’ ¬fCG ∂°T ’
∑Éæg ¿CG ∂°T Óa lIOGQEGh m ΩÉ°S π≤Y É¡d ¿Éc ¿EÉa ;É¡fƒµJ »àdG ÉjÓÿG øe hCG á«eÉîædG
                                 l                      q
≥∏N πMGôe ™«ªL ‘ áë°VGƒdG IOGQE’Gh π≤©dG Gògh ,IOGQE’G √ò¡dh π≤©dG Gò¡d kÉÑMÉ°U
π≤©dG ÖMÉ°U ¤É©J ¬∏dG ¤EG Oƒ©J çOGƒ◊G √òg ‘ á«∏éàŸG äGõé©ŸG ™«ªLh ¿É°ùfE’G
                                                                    .Ú«FÉ¡fÓdG IQó≤dGh
                                                                 C
                                                          :ôØ°U’G º°ù÷G á∏Môe (3)
       C                       C
ÉjÓN GóÑJh ,ÆGôØdG Gòg ΩódG ÓÁ É¡æe ¬ZGôah ∫ƒµ«dƒa ¢ù«c øe á°†jƒÑdG êhôN ó©H
ÌîàŸG ΩódG πfi ∫ƒ∏◊Gh ôKɵàdÉH (''GRƒdƒfGôc ÉjÓN'' ≈YóoJ) ¢SÉ«cC’G √ò¡H §«– á°UÉN
á∏°üjƒ◊G ∫ƒëàJ Gòµgh .ó«Ñ«∏dG IOÉà á«æZh ¿ƒ∏dG AGôØ°U ÉjÓÿG √ògh ,¢SÉ«cC’G √òg ‘
má«æH ¤EG ∫ƒëàJh ÉgCÓe …òdG πFÉ°ùdG Gòg án é«àf OóªàdÉH (á°†jƒÑdG É¡æe âLôN »àdG)
                                                     q
                              (Corpus luteum). ''ôØ°U’G º°ù÷G'' ≈Yóoj ∫É©a Ö«côJh
                                                                      n
 Úæé∏d (Uterus) ºMôdG áÄ«¡Jh Ò°†– ‘ Gk óL kɪ¡e Gk QhO ôØ°UC’G º°ù÷G Gòg Ö©∏j
 √òg äGõ«‡ ºgCG øeh .äÓµ°ûe ¿hOh ó«L πµ°ûH πª◊G ôªà°ùj »µdh ó«L πµ°ûH
 ¿ƒeôg Ωƒ≤˘jh "LH". ¿ƒeôg ø˘e õ˘«˘Ø–h ÒKCɢà˘H ¿hΰùLhÈdG ¿ƒ˘eô˘g RGô˘aEG á˘Ä˘«˘Ñ˘dG
 ºMôdG ‘ π°UÉM Ò¨J ºgCGh ,ºMôdG QGóL ¬«ÑæàH (á«Ñ«WôJ äÉØ°U ∂∏Á …òdG) ¿hΰùLÈdG
 ∂ª°S OGOõj ¿hΰùLhÈdGh ÚLhΰùLhC’G »nfƒeôg ÒKCÉàÑa ;''GRƒcƒe'' á≤ÑW ‘ ¿ƒµj
 √òg í£°S ¤EG Oó¨dGh ájƒeódG äGÒ©°ûdG π°üJ ≈àM (mucusa) »WÉıG AÉ°û¨dG QGóL
 .Oó¨dG äGRGôaEG äÉ«dÉ©a OGOõJh ,kÉjƒà∏eh kÉLô©àe kÓµ°T ºMô˘dG QGó˘L ò˘NCɢjh ,á˘≤˘Ñ˘£˘dG
 Èéj ɪc ,Úæ÷G QGô≤à°S’ §°Sh Ö°ùfCGh áÄ«H π°†aCG áÄ«¡J »g äGô«q ¨àdG √òg øe ájɨdGh
 ¿ƒeôg Ωƒ≤j Gòg ¤EG áaÉ°VEGh .πª◊G QGôªà°SG πLCG ø˘e á˘MGô˘dG ≈˘∏˘Y ¬˘JÓ˘°†Y º˘Mô˘dG
                                           55
                                                   HCG




                                                ÚLhΰShÈdG
                                                ÚLhΰSC’Gh


     Úæ÷G ¬H ≥°üà∏j …òdG ºMôdG                                                           ¢†«Ñª∏d ôØ°UC’G º°ù÷G

.ÚLhΰSh’Gh ¿hΰùZhÈdG » nfƒeôg RGôaÉE H GC óÑjh (Corpus Luteum) ôØ°U’G º°ù÷G ¿ƒµàj Öjô÷G øe á°†jƒÑdG êhôîH
            C                                                               C
 »g äGÒ¨àdG √òg øe ájɨdGh .ºMôdG QGóL ‘ äGÒ¨J çó– Úfƒeô¡dG øjòg ÒKÉC àHh ,ºMôdG QGóL ¬«ÑæàH ¿hΰùZhÈdG ¿ƒeôg Ωƒ≤j
                                                                E
π°ù∏°ùàdG ¢ùØæH AÉ°ùædG ™«ªL iód äÉ«dÉ©ØdG √òg ™«ªL çó–h .ÜÉ°üN’G á«∏ªY ó©H ºMôdG ‘ Úæ÷G QGô≤à°S’ Ö°SÉæŸG ƒ÷G OGóYGE
                                                          .õé©e º«ª°üJ áé«àf ’GE â°ù«d äÉ«dÉ©ØdG √òg πch ,ábódG ¢ùØæHh

                                         .á«Ñ«∏◊G Oó¨dG á©°SƒJh ƒ‰ ‘ ÒKCÉàdÉH ¿hΰùLhÈdG
   ‘ kÉ°SóM ¬ncÓàeGh kÉeÉ“ Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘h ôNBG m¿ƒeôg ≈∏Y ÒKCÉàdÉH Ée m¿ƒeôg ΩÉ«b ¿EG
   ∞«c PEG :ôWÉÿG ≈∏Y á∏Ä°SCG IóY OôJ Éægh .äÉaOÉ°üŸÉH √Ò°ùØJ øµÁ ’ ôl eCG ¢Uƒ°üÿG Gòg
   ?áLQódG √òg ¤EG kÉ°SÉ°ùM kÉ°SóM ∂∏“ ¿CG π≤©J ’ äGQP øe áfƒµ˘à˘e á˘Ä˘jõ˘L ™˘«˘£˘à˘°ùJ
                         q
   øe ?¿É°ùfE’G áMGôd ák eAÓe √ÌcCGh πµ°T π°†aCÉH äÉ«dÉ©ØdG √òg º«¶æJ ¤EG QOÉÑoJ ∞«ch
                           n
   ôeC’G Gògh ,kGQƒ©°T ’h kÓ≤Y ’ ∂∏“ ’ äÉfƒeô¡dG πqµ°ûJ »àdG äÉÄjõ÷G ¿CG í°VGƒdG
   »gh ,ôNB’G ¢†©ÑdG ™e É¡°†©H á∏eɵàŸG º¶ædG √òg â≤∏N »àdG »g á≤FÉa kIQób ¿CG Éæjôj
   äGhɪ°ùdG ≥∏N …òdG- ¤É˘©˘J ¬˘∏˘dG ¿CG …CG .äGõ˘«˘ªŸGh ¢UGƒÿG √ò˘g ɢ¡˘à˘Ñ˘gh »˘à˘dG
                                                               q                  n n
   äÉÄjõé∏d áfƒµŸG äGQòdGh äÉfƒeô¡∏d áfƒµŸG äɢĢjõ÷G º˘¡˘∏˘j …ò˘dG ƒ˘g -¢VQC’Gh
                u                             u
                                                                    .»YGƒdG ±ô°üàdG á«Ø«c
   ‘ ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ºàJ ⁄ ¿EÉa ,kÉeƒj ô°ûY á©HQCGh kÉeƒj ô°ûY »æKG ÚH á∏MôŸG √òg ôªà°ùJ
   ôØ°UC’G º°ù÷G ∫ÓëfÉHh .ójóL øe É¡°ùØf πMGôŸG QôµàJh ôØ°UC’G º°ù÷G πëæj É¡àjÉ¡f
                                                                               q
   …CG) äÉfƒeô¡dG øe ɪgÒZh ÚLhΰùLhÈdGh ÚLhΰùLhC’G »nfƒeôg RGôaEG ∞bƒàj
                                C
   RGôaEÉH iôNCG Iôe Ió¨dG √òg GóÑJ ºK (á«eÉîædG Ió¨dG ≥JÉY ≈∏Y kÉ°†jCG ™≤J áØ«XƒdG √òg ¿CG
   Gòg øµdh ,äÓ°üjƒo◊G ºéM IOÉjRh ƒ‰ ¤EG …ODƒj ɇ "LH" ¿ƒeôgh "FSH" ¿ƒeôg
                                                            q
   ºMôdG ‘ ¿hΰùLhÈdGh ÚLhΰSC’G »nfƒeô˘g Oƒ˘Lh Ωó˘Y ¿C’ Gk Ohófi ¿ƒ˘µ˘j ƒ˘ª˘æ˘dG
                                                         56
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

á∏Môe »g IójóL á∏Môe AóH ‘ kÓeÉY ¿ƒµj
                                        .¢†«◊G        päG hɪ°qùdG ≥n∏N …ò qdG ƒn gh }
                                                              nn n n                   o n
                         :¢†«◊G á∏Môe (4)
ÒZ á°†jƒÑ˘dG ø˘e ¢ü∏˘î˘à˘dG á˘∏˘Mô˘e »˘gh
                                                         ∫ƒ ≤j Ωƒr jh ≥n◊É pH ¢V Q’Gh
                                                         o on n n n u            n rC
ΩóY ÖÑ°ùÑa .º°ù÷G êQɢN ɢ¡˘aò˘bh á˘Ñ˘°üıG                                           nr o
                                                        ¬ndh ,≥n◊G ¬odƒr bn ,o¿ƒµ«n a øc
                                                        o n t o
¿Éc …òdG ºMôdG QGóL ôqJƒàj ÜÉ°üNE’G ≥≤–                    p             o non no
                                                          ,Qƒ°qüdG ‘ ïØær j Ωƒr j ∂r∏oŸG
ájô©°ûdG ¥hô©dG ∫É°üØfÉHh ,Úæé˘∏˘d Cɢ«˘¡˘J ó˘b              pIOÉ¡°qûdGh pÖ«r n¨dG ºpdÉY
á∏MôŸG √òg ó©Hh .º°ù÷G êQÉN á°†jƒÑdG êôîJ                      n n                 o n
äÉ«∏ª©dG √òg QGôµ˘à˘d Dƒ˘«˘¡˘à˘dɢH º˘°ù÷G CGó˘Ñ˘j            | ÒÑ nÿG º«µ n◊G ƒn gh
                                                                 o o                o n
                         .iôNCG Iôe πMGôŸGh                        .(73 :ΩÉ©fC’G)
AÉ°ùædG ™˘«˘ª˘L ó˘æ˘Y π˘MGôŸG √ò˘g Qô˘µ˘à˘J
å«M ,ôª©dG øe áæ«©e äGƒæ°ùd IQôµàe IQƒ°üH
É¡æ«©H πMGôŸG √òg QôµàJh .É¡°ùØf äÉfƒeô¡dG RGôaEGh ô¡°T πc á°†jƒH á«∏N êÉàfEG ºàj
IÒNC’G á∏MôŸG ‘ äGÒ°†ëàdG √ÉŒG Ò¨àj øµdh ,ÜÉ°üNE’G á«∏ª©d ICGôŸG ó°ùL ÉC «¡àjh
                                                   .√OƒLh ΩóY hCG øjƒon ◊G OƒLh Ö°ùM

                                       ÜÉ°üN’G á«∏ªY πÑb äGÒ°†ëàdG
øe Gk Ϊàæ°S øjô°ûYh á°ùªNh øjô°ûY ÚH ìhGÎJ áaÉ°ùe ≈∏Y ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG ᢫˘∏˘N ™˘≤˘J
,kÉÑjô≤J øjƒon ◊G ºéM ∞©°V 3000 áaÉ°ùŸG √òg ≠∏ÑJh ,ICGôŸG ó°ùL ¤EG á∏°UGƒdG äÉæjƒon ◊G
.É¡©£≤d IOÉL IóYÉ°ùe ¤EG äÉæjƒon ◊G êÉà– ∂dòdh ,¬ªé◊ áÑ°ùædÉH á∏jƒW áaÉ°ùe ó©J »gh
                                         C
≥≤– πÑb ICGôŸG ó°ùL ‘h πLôdG ó°ùL ‘ GóÑJ áæ«©e äGÒ°†– ¿CG iôf ∂dòd
áfhÉ©eh IóYÉ°ùe ±ó¡à°ùj äGÒ°†ëàdG √ò˘g º˘¶˘©˘eh ,ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG ™˘e ø˘jƒon ◊G Aɢ≤˘à˘dG
øe äÉLƒ“ çó– :kÓãe .á∏Mô˘dG √ò˘g π˘«˘¡˘°ùJh ICGôŸG ó˘°ùL ‘ ɢ¡˘à˘∏˘MQ ‘ äɢæ˘jƒon ◊G
           q
πµ°ûH ܃dÉa IÉæb ‘h ºMôdG ‘ çó– »àdG äÉcô◊G √ògh ,ICGôŸG ºMQ ‘ äÉ°ü∏≤àdG
âØ∏j …òdGh .á°†jƒÑdG ƒëf äÉæjƒon ◊G ácôM π«¡°ùàH Ωƒ≤J ájOÉ«àY’G äÉbhC’G øY õ«ªàe
                                           57
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

,á«LƒªàdGh á«°ü∏≤àdG äÉcô◊G √òg ÖÑ˘°ùJ »˘à˘dG IOÉŸG ƒ˘g ¢Uƒ˘°üÿG Gò˘g ‘ √É˘Ñ˘à˘f’G
¬«a ∑ôëàJ …òdG …ƒæŸG πFÉ°ùdG ‘ (øjófÓcƒà°ShÈdG ≈YóJ »àdG) IOÉŸG √òg óLƒJh
≈∏Yh .…ƒæŸG ¢ù«µdG √RôØj …òdG πFÉ°ùdG øª°V …CG ,πLôdG ó°ùL øe IRôØŸG äÉæjƒon ◊G
π«¡°ùàd ¬«a ÒKCÉàdG ™«£à°ùJh ICGôŸG ºMQ á«æH ±ô©J É¡fEÉa ôNBG ó°ùL øe »JCÉJ É¡fCG øe ºZôdG
                                                               16
                                                                  .É¡eó≤Jh äÉæjƒon ◊G á∏MQ
äGƒæ≤dÉa ;Gòg ≈∏Y ÜÉ°üNE’G ≥«≤ëàd ºMôdG ‘ çó– »àdG äGÒ¨àdG ô°üëæJ ’h
IOÉŸG RGôaEG) ºMôdG RGôaEG OGOõj ÚLhΰSE’G ¿ƒ˘eô˘g ÒKCɢà˘Hh ,á˘∏˘MôŸG √ò˘g ‘ ™˘°Sƒ˘à˘J
ójQƒ∏c IOÉe Aɢæ˘ZEG IQhô˘°V ±ô˘©˘J ɢ¡˘fCɢch) IOÉŸG √ò˘g Ωƒ˘≤˘Jh .(mucosa :᫢WÉıG
äGÒ¨àdG √òg ájÉ¡f ‘h ,áaÉØ°Th áfôe íÑ°üàa É¡°ùØf áÄ«¡àH (É¡«a IOƒLƒŸG ΩƒjOƒ°üdG
áfRGƒàeh á∏jƒW äGƒéØ˘H ᢫˘WÉıG IOÉŸG √ò˘g ‘ ᢰUɢN ᢫˘æ˘Hh ¢UɢN Ö«˘cô˘J ô˘¡˘¶˘j
ácôëH É¡æe QhôŸG äÉæjƒon ◊G ≈∏Y π¡°ùj πµ°T ¤EG á«æÑdG √ò˘g ∫ƒ˘ë˘à˘J º˘K ,á˘ª˘«˘≤˘à˘°ùeh
                                      q
íª°ùJ äGƒæ≤dG √ò¡a ,äÉæjƒon ◊G ácôM π«¡°ùJ ÒZ ôNBG º¡e ÒKCÉJ Ò¨àdG Gò¡dh .É¡HÉfPCG
πîæe πªY πª©J É¡fCG …CG ;É¡dÓN QhôŸÉH á«©«Ñ£dGh ájOÉ«àY’G á«æÑdG äGP äÉæjƒë∏d §≤a  o
ºààa ÜÉ°üNEÓd á◊É°U ÒZ ák «æHh ºFÓe ÒZ kÓµ°T kÉfÉ«MCG ∂∏“ äÉæjƒon ◊G ¿C’ IÉØ°üeh
                                                                 .äGƒæ≤dG √òg ‘ É¡à«Ø°üJ
±ó¡à°ùJ ¢†«ÑŸG ‘h ºMôdG ‘ ácôM πc ¿EG :¿B’G ≈àM √ÉæMô°T ɇ ÚÑàj ɪch
AÉ≤àdG ºàj ¿CG ó©Hh á°†jƒÑdG ™°Vh á«∏ªY AÉ¡àfG ó©H kÓãªa ,á°†jƒÑdG ¤EG øjƒon ◊G ∫ƒ°Uh
                                                                      C
kÉaÉØ°T Oƒ©j ’h kÉ≤eÉZ É¡fƒd íÑ°üj PEG ,á«°ùµY äÉ«∏ª©H á«WÉıG IOÉŸG GóÑJ øjƒon ◊ÉH á°†jƒÑdG
                                               .πNGódG ¤EG äÉæjƒon ◊G QƒÑY ¿hO ∫ƒëj ɇ   q




                                                        .»WÉıG AÉ°û¨dG ‘ ∑ôëàJ »gh äÉæjƒ◊G

                                            58
  É¡à∏MQ É¡H ≥≤– ¿GC ™«£à°ùJ ájƒb ká«æHo äÉæjƒ◊G ∂∏“
                          C
     ɪc) óLƒJ øµdh .Ω’G ó°ùL ‘ á∏jƒ£dGh áÑ©°üdG
 hGC á°übÉf ≈æH äGP äÉæjƒM (IQƒ°üdG √òg ‘ ógÉ°ûf
                            o
íéæj Oó°üdG Gòg ‘ ´ƒ°VƒŸG º«ª°üàdG ¿GC ÒZ ,ágƒ°ûe
  ∫ƒ°Uh ≥«≤– πLGC øe äÉæjƒ◊G √òg πãe á«Ø°üJ ‘
             E
     ,É¡HÉ°üN’ á°†jƒÑdG ¤GE ᪫∏°ùdGh ájƒ≤dG äÉæjƒ◊G
     .º«∏°S øjƒ ëH ’GE á°†jƒÑdG ÜÉ°üNGE ºàj ’ Gòµgh
                o
                                                  60

    ‘ çó– »˘˘à˘˘dG äGÒ¨˘˘à˘˘dGh
    ,á°†jƒÑdG ¤EG (ICGôŸG ó°ùL ¤EG á∏NGódG) äÉæjƒon ◊G ∫ƒ°Uh ±ó¡à°ùJ ICGôª∏d »∏°SÉæàdG ΩɶædG
    ΩɶædG ‘ IOƒLƒŸG ô°UÉæ©dG ¿C’ √ÉÑàf’G âØ∏jh Òãe -≥HÉ°ùdG ‘ Éæ∏b ɪc- ôeCG Gògh
                                                          l
                                      .ôNBG ó°ùL øe á«JBG ÉjÓN IóYÉ°ùà Ωƒ≤J ICGôª∏d »∏°SÉæàdG
    ‘ IOƒLƒe ÒZ ÉjÓN øY á«∏«°üØàdG äÉeƒ∏©ŸG √òg πc ∂∏“ ¿CG á«∏ÿ ≈æ°ùàj ∞«c
    áYô°S É¡HÉ°ùcEG á«Ø«c πãe) ÉjÓÿG ∂∏J äÉLÉM á˘aô˘©˘e ɢ¡˘d â˘æq ˘°ùJ ∞˘«˘ch ?ɢ¡˘£˘«fi
    áaô©e ºMôdG πFÉ°S êÉàfEÉH Ωƒ≤J »àdG ÉjÓÿG ≈∏Y π«ëà°ùŸG øe ¿CÉH ∂°T ’ ?(ácô◊G
            .É¡d Ö°SÉæŸG §°SƒdG áÄ«¡J kÉ°†jCG É¡«∏Y π«ëà°ùjh ,äÉæjƒon ◊G É¡µ∏“ »àdG ¢üFÉ°üÿG
    π°ù∏°ùàdG ¢ùØæH AÉ°ùædG ™«ªL ‘ (¿B’G ≈àM É¡Mô°T ” »àdG) äÉ«dÉ©ØdG √òg ≥≤ëàJ
    ¢†©ÑdG É¡°†©H ™e ΩÉé°ùfGh ≥aGƒàH πª©J »àdG ᪶fC’G √òg πeCÉàf ÉeóæYh ,ábódG ¢ùØæHh
    ΩCÓd »∏°SÉæàdG ΩɶædGh ,ΩC’G ó°ù÷ ºª°üe øjƒon ◊Éa ,í°VGh §«£îJ OƒLh ÉæeÉeCG ô¡¶j
        n
    ÖnfP øjƒë∏d øµj ⁄ ƒd kÓãe) ΩDhÓàdG Gòg ‘ ¢ü≤f …CG çóM ƒdh ,øjƒon ◊G ∫ÉÑ≤à°S’ º s¶æe
    ≥≤– ÉŸ (ΩC’G ó°ù÷ »°†eÉ◊G §«ÙG ∫OÉ©j …òdG πFÉ°ùdG øjƒon ◊G ∂∏Á ⁄ hCG ¬àcô◊ óYÉ°ùe
                                                                                                   .π°SÉæàdG
    πLô∏d á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG ÚH øjOƒLƒŸG ≥aGƒ˘à˘dGh ΩDhÓ˘à˘dG ¿CG ìƒ˘°Vƒ˘H ø˘«q ˘Ñ˘j Gò˘gh
    ΩDhÓàdG Gòg ≥≤ëj …òdGh ,á«YGh ≥∏N á£ÿ ôm KCG iƒ°S É°ù«d ICGôª∏d á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿGh
    Éeh .ɪ¡æ«H ΩDhÓàdG Gòg ´OhCGh ICGôŸGh πLôdG ≥∏N …òdG ÚŸÉ©dG ÜQ ¬∏dG ƒg ≥aGƒàdGh
               .A»°T πc ≈∏Y QOÉ≤dG ¬Hôd ¬°ùØf º«∏°ùJh ¬∏dG ≥∏N ™jóH πeCÉJ ’EG ¿É°ùfE’G ≈∏Y
                                                                                       q
                                                                                         n p n n
                       .(4 :á«KÉ÷G) | ¿ƒæpbƒojm Ωƒr ≤pd läÉnjGB másHG O røpe tåoÑnj Éneh rºoµ≤r∏N ‘h }
                                                    n                 n

                                                       59
                                             ܃dÉa IÉæ≤d á«YGƒdG äÉaô°üàdG
                       äÉ°†jƒÑdG ™«ªL ™ªéH A»°T πc πÑb (¢†«Ñe πc ÖfÉéH IOƒLƒŸG) ܃dÉa IÉæb Ωƒ≤J
                       §«– ´QPC ‘ IôM πµ°ûH ܃dÉa IÉæb áé°VÉædG á°†jƒÑdG ó˘bh .¢†«˘ÑŸG ÉfôcP ɪc
                      Ωƒ≤J ÆGôØdGÉc ¢UÉN∑ÎoJ ÚM ¢†«ÑŸG ‘äÉjÉ¡f º«ª˘°üJ ” á«∏N ¿EÉa kÉ≤HÉ°Sɢ¡˘Lô˘î˘j »˘à˘dG
                                         n
                       Úëj ÉeóæY Ö°SÉæe πµ°ûH IÉæ≤dG √òg ´QPC ∑ôëàJh ,áé°VÉædG ∂∏“ »àdG) ܃dÉa IÉæb
                      ÚH á°†jƒÑdG â£≤°S IÉæ≤dG √òg É¡Ø≤∏àJ ⁄ ¿EÉaG ,É¡Ø≤∏àH (á°UÉN á«æHäÉ°†jƒÑdG ™ª÷ ¢†«ÑŸÉH
                                                          ꃰ†f AÉ≤d nÜôo bn Óa IC .äÉ°†jƒÑdG G AÉ°†YC’G
                       ܃dÉa IÉæb ´QPCG âëqàØJ äÉ°†jƒÑdG .øjƒon ◊Gâbh™«£à°ùJɪ∏chGôª∏d iôNC’™°Vh âbh
                       .¬«∏Y ¢ùæc IÉæ≤dG √òg íéæJ »µdh ,øjƒon ∂°ùª˘à˘a ,•ƒ˘Ñ˘£˘NC’G »g ɢc âë˘Ñ˘°UC
                      √òg AGOCG ‘ äÉcôëH CGóÑJh ¢†«ÑŸG í£˘°ùH◊ÉH á°†jƒÑdG AÉ≤àdG ¿Éµe ´QPC܃dÉa IÉæb Gh
                       í£°S ≈∏Y ¢†«ÑŸG øe kÉeÉ“ äÉ°†jƒÑdG ™°Vh âbh ‘ ºàJ :ÚàcôM AGOC Ωƒ≤J ᪡ŸG
                      ¤EG É¡dÉ°üjEGhá°†jƒÑdG ™≤J áé°VÉædG á°†jƒÑdG ΩÓà°SG ɪg’hCG »àdG äÉcô◊GÉH√òg π°†ØHh
                       ¤EG (IC ôŸG ø£H ÆGôa ‘ É¡Wƒ≤°S ™bƒàŸG øe ¿Éc »àdG) á«fÉãdGh ,øjƒon Gòµgh ,܃dÉa IÉæb
                      ¿ÉµŸG G¤EG ¬dÉ°üjEGh ºMôdG ±ƒL øe øjƒon ◊G ΩÓà°SGá°†jƒÑdG πNóJ◊G ™e É¡FÉ≤d ¿Éµe
                                                                                    .á°†jƒÑdG ¬«a »≤à∏j …òdG
                       º°ù≤dGh .kGΪàæ°S øjô°ûYh äGΪàæ°S Iô°ûY ÚH Ée É¡dƒW ≠˘∏˘Ñ˘j »˘à˘dG ܃˘dɢa Iɢæ˘b
                                             n áYÉ°S’ ó©H ) á«Ñn ’Røe
                                                          Úà«∏ÿG
                       ácôM π°†ØHh ,(Ò¨°U ÖnZR É¡«£¨j36…CGÜÉ°üNEZá∏Môeá©«ÑW hP IÉæ≤∏d »∏NGódG
                                                                   Gn

                       ¤EG â£≤°S »àdG á°†jƒÑdG ¬LƒàJ Ò¨°üdG ÖZõdG Gòg øe ÚjÓŸG
                                        17
                                          .øjƒon ◊G ™e AÉ≤∏dG ™°Vƒe ¤EG ܃dÉa IÉæb
                                                Ωƒ«dG) á«fɪãdG ÉjÓÿG á∏Môe
         ܃dÉa IÉæb               C                                 ∞≤∏àJ
                       É¡JÉ«dÉ©ØH GóÑJ á°†jƒÑdG ܃dÉa IÉæb (ådÉãdG Éeó©Hh                 á«∏N 64 á∏Môe : ™HGôdG Ωƒ«dG

                       ≈˘Yó˘J ɢ¡˘«˘a ᢰUɢN ɢjÓ˘N CGó˘Ñ˘J å«˘˘M ,iô˘˘NC’G
                       √ògh .äÉ«dÉ©ØdG √òg áMÉ°S ¤EG ∫ƒNódÉH äÓ°üjƒo◊G
                                                                                                             100 ÜQÉ≤j Ée π°üj
¢†«ÑŸG
                       ‘ äÉæjƒon ◊G Ωó≤J π«¡°ùàd áfƒ«d ÌcCG ™°Vh É¡d ÉjÓÿG
                                     q                                                                        ¢†«ÑŸG Üôb øª«M

                                 .á°†jƒÑdG ƒëf á¡LƒàŸG äÉæjƒë∏d áëàØàŸG ܃dÉa IÉæb ºMôdG
                                 ܃dÉa
                       ,kGóL º¡e¢†«ÑŸG IÉæb ɪ¡H Ωƒ≤J Úà∏dG Úàcô◊G ÚJÉ¡d »æeõdG â«bƒàdG
                       ¿CG πÑbh ,Oófi lâbh kÉ«M AÉ≤ÑdG (á°†jƒÑdG ∂dòch) øjƒon ◊G ¬«a ™«£à°ùj …òdG âbƒdG ¿C’
                                                        QGóéH ¥É°üàd’G
                                                                 ºMôdG
                       IÉæb ±ô©J ∞«µa .á°†jƒÑdG ¤EG øjƒon ◊G ∫ƒ°Uh ≥«≤– Öéj OóÙG âbƒdG Gòg »¡àæj
                                                                               øeh ¢SOÉ°ùdGh Gòg Ò«©J
                       »gh á«M äÉæjƒon ◊G ÉjÓN É¡«a ≈≤ÑJ »àdG IÎØdG ±ô©J øjCGá«∏ÿG ¿ƒµàJ?øeõdG¢ùeÉÿG Úeƒ«dG ‘܃dÉa
                                                                                                            á«eƒKô÷G


                                                                  6061
                                           ܃dÉa IÉæ≤d á«YGƒdG äÉaô°üàdG
                      Ωƒ≤J ÆGôØdG ‘ IôM ∑ÎoJ ÚM ¢†«ÑŸG ‘ áé°VÉædG á°†jƒÑdG á«∏N ¿EÉa kÉ≤HÉ°S ÉfôcP ɪc
                                         n
                      ÚH á°†jƒÑdG â£≤°S IÉæ≤dG √òg É¡Ø≤∏àJ ⁄ ¿EÉa ,É¡Ø≤∏àH (á°UÉN á«æH ∂∏“ »àdG) ܃dÉa IÉæb
                                                                    .øjƒon ◊G AÉ≤d ™«£à°ùJ Óa ICGôª∏d iôNC’G AÉ°†YC’G
                      √òg AGOCG ‘ IÉæ≤dG √òg íéæJ »µdh ,øjƒon ◊ÉH á°†jƒÑdG AÉ≤àdG ¿Éµe »g ܃dÉa IÉæb
                      ¤EG É¡dÉ°üjEGh ¢†«ÑŸG øe áé°VÉædG á°†jƒÑdG ΩÓà°SG ɪg’hCG :ÚàcôM AGOCÉH Ωƒ≤J ᪡ŸG
                      ¿ÉµŸG ¤EG ¬dÉ°üjEGh ºMôdG ±ƒL øe øjƒon ◊G ΩÓà°SG á«fÉãdGh ,øjƒon ◊G ™e É¡FÉ≤d ¿Éµe
                                                                                              .á°†jƒÑdG ¬«a »≤à∏j …òdG
                                                         áYÉ°S’ 36 ó©H Úà«∏ÿG á∏Môe
                                                                       ÜÉ°üNE’G øe




                                              Ωƒ«dG) á«fɪãdG ÉjÓÿG á∏Môe
         ܃dÉa IÉæb                                               (ådÉãdG                          á«∏N 64 á∏Môe : ™HGôdG Ωƒ«dG




¢†«ÑŸG

                                                                                                ºMôdG

                                ¢†«ÑŸG

                                                            QGóéH ¥É°üàd’G
                                                                     ºMôdG


                                                                                       á«∏ÿG ¿ƒµàJ ¢SOÉ°ùdGh ¢ùeÉÿG Úeƒ«dG ‘
                                                                                                                    á«eƒKô÷G


                                                                            60
                                      º◊ á©£b ¿CG ∂°T ’ ?É¡«dEG Oƒ©J ’ ÉjÓN
                                      øµÁ ’ á©Hôe äGΪàæ°S á©°†H É¡àMÉ°ùe
                                      á«∏HÉ≤dG √òg πã˘e án ˘Ñ˘Mɢ°U »˘g ¿ƒ˘µ˘J ¿CG
                                      »g πH ,äÉeƒ˘∏˘©ŸGh á˘aô˘©ŸG √ò˘g π˘ã˘eh
                                      (ÉjÓÿGh áé°ùfC’G øe ÉgÒZ πãe) ∑ôëàJ
                                      ƒ˘g Gò˘gh ,ɢ¡˘d »˘¡˘dE’G Ωɢ˘¡˘˘dE’G Ö°ùM
.áé°VÉædG ∫ƒµ«dƒØdG ÉjÓN êhôN á¶◊     áÑ©°üdG áØ«XƒdG √ò˘¡˘H ɢ¡˘eɢ«˘b ‘ ÖÑ˘°ùdG
                                      …CG ÜɵJQG ¿hO ádƒ¡°Sh ô°ù«Hh ìÉéæH
                                      ák ˘°Uô˘a ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG áo ˘«˘∏˘N óŒ Gò˘d .Cɢ˘£˘˘N
                                      ‘ áYÉ°S øjô°ûYh ™HQCG ±ôX ‘ É¡HÉ°üNE’
                                                                          .ôjó≤J ÌcCG




    .ácô◊G ádÉM ‘ á°†jƒÑdG á«∏N




  .á°†jƒÑdG ∞≤∏àd ܃dÉa IÉæb ó©à°ùJ                         .á°†jƒÑ∏d ܃dÉa IÉæb ∞≤∏J á¶◊
øe ÚjÓŸG óLƒJ ܃dÉa IÉæb ‘h .ábódG ájÉZ ‘ »æeR Ò«©J áé«àf ܃dÉa IÉæb É¡Ø≤∏àJ §≤°ùàd ¢†«ÑŸG É¡cÎj »àdG á°†jƒÑdG
‘ kɪ¡e kGQhO ÖZõdG Gòg ácôM Ö©∏Jh ,¢UÉN πµ°ûH ᪪°üŸG ∫ƒµ«dƒØdG á«∏N ™e ∑ΰûe πµ°ûH πª©j …òdG ÖZõdG
                                                                                        .á°†jƒÑdG ¤GE äÉæjƒ◊G ∫É°üjGE
                                                                             C
Gòd ,áæ«©e Ióe ó©H Úà«∏ÿG Éà∏c 䃓 å«M ; kGOófi kGôªY á«∏°SÉæàdG ÉjÓÿG á«æÑd ¿’ IÒÑc ᫪gGC πªëj Éæg »æeõdG Ò«©àdG
                                                   ôªYh äÉæjƒ◊G ôªY øª°V ܃dÉa IÉæb ‘ äɢ«˘dɢ©˘Ø˘dG ≥˘≤˘ë˘à˘J
                                                   ájÉZ ‘ á£≤f óæY ájÉæ©H ±ƒbƒdG Öéj ɢæ˘gh .Ò°ü≤˘dG ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG
                                                   É¡JGP ÉjÓÿG ≈∏Y π«ëà°ùŸG øe ¿GC »gh ,É¡dɪgGE ΩóYh ᫪g’G           C
                                                   hGC ÒµØàdG hGC »æeR Ò«©à˘H Ωɢ«˘≤˘dG hGC á˘cΰûe ᢫˘dɢ©˘Ø˘H Ωɢ«˘≤˘dG
                                                          C
                                                   áé°ùf’G ™«ªLh ÉjÓÿG ™«ªL ¿GE πH ,∑GQOGE h »YƒH ±ô°üàdG
                                                                    .¤É©J ¬∏dG øe ΩÉ¡dÉH ±ô°üàJ ÆÉeódG ‘ IOƒLƒŸG


                     á°†jƒÑdG á«∏N




                                         ܃dÉa IÉæb πNGO á°†jƒÑdG á«∏N
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                   á°†jƒÑdÉH øjƒn o◊G AÉ≤d ≥≤–
øe ójó©dG É¡©e ák ∏eÉM ܃dÉa IÉæb ‘ áé°VÉædG á°†jƒÑdG ™≤J IójóY πMGôe ‘ QhôŸG ó©H
ÉjÓÿG √òg » q£îJh RhÉŒ k’hCG ¬«∏©a ܃dÉa IÉæb ¤EG π°UGƒdG øjƒon ◊G ÉeCG .É¡H ᣫÙG ÉjÓÿG
      .á°†jƒÑdÉH §«ÙG ∂«ª°ùdG QÉà°ùdG Ö≤K ¬«∏Y ºK (Granulosa) ÖÑq ÙG AÉ°û¨dÉH Iɪ°ùŸG
                                 ?π«bGô©dGh ™fGƒŸG √òg RhÉŒ øjƒon ◊G ™«£à°ùj ∞«µa
‘ ΩhRhôcC’G ¿CG ≥HÉ°ùdG ‘ ÉfôcP ó≤d .™FGQh m ´Gh º«ª°üJ OƒLh ßMÓf kÉ°†jCG Éæg
»ÁõfEG äÉÁõfE’G √òg πª°ûJh ,¬«a áfhõfl áæ˘«˘©˘e äÉÁõ˘fEG ≈˘∏˘Y …ƒ˘à˘ë˘j ø˘jƒon ◊G ¢SCGQ
  n
ÉjÓN óLƒJ á°†jƒÑdÉH §«ÙG ºYGódG è«°ùædG ÉjÓN ‘h .∂«à«dƒJhÈdGh ¢SGó«fhQƒdÉ«¡dG
Ëõ˘fEG Ωƒ˘≤˘j ¢†eɢM ≈˘∏˘Y ɢjÓÿG √ò˘g …ƒ˘à–h ,è˘«˘°ùæ˘dG Gò˘g §˘HQ á˘Ø˘«˘Xƒ˘˘H Ωƒ˘˘≤˘˘J
ᣫÙG ÉjÓÿG ÈY øjƒon ◊G ΩÉeCG ≥jôW -∂dòH- íàØæ«a ¬à«æH ∂«µØàH ¢SGó«fhQƒdÉ«¡dG
§«ÙG è«°ùædG ‘ IOƒLƒŸG äÉæ«JhÈdG º°†¡H Ωƒ≤«a ∂«à˘«˘dƒ˘JhÈdG Ëõ˘fEG ɢeCG .ᢰ†jƒ˘Ñ˘dɢH
πNGO ¤EG á≤jôW ≥°T -ÚÁõfE’G øjòg IóYÉ°ùÃ- øjƒon ◊G ™«£à°ùj Gòµgh .á°†jƒÑdÉH
                                                                               18
                                                                                 .á°†jƒÑdG
∂∏“ ¿CG á°†jƒÑdG øY Gk óL Gk ó«©H πLôdG ó°ùL ‘ áéàn æŸG äɢæ˘jƒ˘ë˘∏˘d ≈˘æ˘°ùà˘j ∞˘«˘c
…òdG øeh ?OGƒŸG √òg óLhCG øe ?á°†jƒÑdG Ö«côJh á«æH ≈∏Y ÒKCÉàdG á«∏HÉb É¡d äÉÁõfEG
                                   n
øµÁ ¿Éµe π°†aCG ‘ …CG ,ájô¡› äÉæFÉc »g »àdG äÉæjƒon ◊G √òg ¢SCGQ ‘ OGƒŸG √òg ™°Vh
                                                                              ?¬«a É¡©°Vh
™«£à°ùj ¢†eGƒM OƒLh áaô©e É¡«∏Y π«ëà°ùj ¬fC’ Gò¡H áªFÉ≤dG »g äÉæjƒon ◊G â°ù«d
πH ,ËõfE’G Gòg Ö«côJ áaô©e §≤a ܃∏£ŸG ¢ù«dh .ÉgôKCG ádGREG ¢SGó«fhQƒdÉ«¡dG ËõfEG
¬°ùØæH ΩÉ«≤dG øjƒon ◊G ≈∏Y π«ëà°ùŸG øe ¿CG ∂°T ’h ,¬LÉàfEGh ¬©æ°üH ΩÉ«≤dG kÉ°†jCG Öéj
¬H ΩÉ«≤dG ™«£à°ùj ’m πª©H Ωƒ≤J äÉæjƒon ◊G ¿EG .¬∏c Gò¡H Ωƒ≤j ¿É°ùfE’G º°ùL ‘ Ωɶf ™°VƒH
    n
™«ªL Üôb øY ±ô©J É¡fCÉch É¡aóg ƃ∏H ≈∏Y ÉgóYÉ°ùJ OGƒe ∂∏“h »YGƒdG o¿É°ùfE’G
                                                             s
                                           64
              p o r o n
¬ndGE p É nd …òsdG ¬s∏dG ºoµ¡ndGE p É ªsfGE p }
n
         k p mr s o n n o
  |ɪr∏Y A»°nT πc ™°pS h ƒn g ÉsdGE p
                    (98 / ¬W)




    .äÉæjƒ◊ÉH áWÉfi á°†jƒH á«∏N
                                      ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

™«£à°ùj ’ »àdG á«FÉ«ª«µdG É¡Ñ«cGôJ                                                           ‹hC’G ΩÉ°ù≤fE’G
                                                              ¤hC’G á«Ñ£≤dG á«æÑdG
ÖjQ ’h .É¡àaô©e …OÉ©dG ¿É°ùfE’G            ÊÉãdG ΩÉ°ù≤fE’G
                                             á«Ñ£≤dG á«æÑ∏d
…ò˘dG ƒ˘g ø˘jƒon ◊G ¿É˘H AɢYO’G ¿CG
                                             N                                                                    á«dhC’G á∏°üjƒ◊G
¬°†aôj ɇ QƒeC’G √òg õéæjh ≥≤ëj
Éæ©°Vh r¿EÉa .≥£æŸG ¬°†aôjh π≤˘©˘dG          N                                                             ∫hC’G »∏°SÉæàdG ΩÉ°ù≤fE’G
                                                                                                           ÒZ ájƒfÉãdG á°†«ÑdG á«∏N
á°†bÉæŸG äGAÉYO’G √òg πãe kÉÑfÉL                                                                                             á«eÉædG

∑ÓàeG ¿CG iÔ°S ≥£æŸGh π˘≤˘©˘∏˘d                                                      ¢†«ÑdG ™°Vh
AÉ°û¨d ᵢuµ˘ØŸG äÉÁõ˘fEÓ˘d ø˘jƒon ◊G
πãªa ;≥∏ÿG áqdOCG øe π«dO á°†jƒÑdG
                        l                                                                     áé°VÉædG ÒZ ájƒfÉãdG á°†«ÑdG
’ Ú©jóÑdG ≥aGƒàdGh ΩDhÓ˘à˘dG Gò˘g                                                                ܃dÉa IÉæb πNóJ »gh

¿EG .äÉaOɢ°üŸG ¤EG ¬˘YɢLQEG ø˘µÁ                                                                 øª«◊G

Ö«cÎdÉH º∏Y ≈∏Y äÉæjƒon ◊G ¿ƒc                                                                     ºMôdG IÉæb
                                                                                                    øª«◊G á«∏N IGƒf
ôNBG §°Sh ‘ iôNCG á«∏ÿ »FÉ«ª«µdG                                                        ÒZ ájƒfÉãdG á°†«ÑdG ∫ƒ– ÜÉ°üNE’G á«∏ªY
                                                                                                        áé°VÉf á°†«H ¤EG áé°VÉædG
OGƒŸG √ò˘g π˘«˘∏˘ë˘à˘˘H ɢ˘¡˘˘eɢ˘«˘˘bh
OGƒŸG êÉàfEÉH É¡JQOÉÑe ºK á«FÉ«ª«µdG                                                              ÊÉãdG »∏°SÉæàdG ΩÉ°ù≤f’G
                                           á«Ñ£≤dG á«æÑdG                                         áé°VÉædG ÒZ á°†«ÑdG è°†æJ
∂∏J ∂«µØàd ájQhô°†dG á«FÉ«ª«˘µ˘dG                                                           IGƒf ™e øª«◊G á«∏N IGƒf óëàJh
                                                                                               áÑ°üıG á°†«ÑdG øjƒµàd á°†«ÑdG
Ωɢ«˘≤˘˘H ’EG √Ò°ùØ˘˘J ø˘˘µÁ ’ OGƒŸG             á°†«ÑdG

π㟠áµdÉŸG äÉæjƒon ◊G ≥∏˘î˘H ≥˘dÉÿG         áÑ°üıG á°†«ÑdG                                      »àdG áÑ°üıG á°†«ÑdG
                                                                                                 ÚæL ¤EG ∫ƒëàà°S
                     .¢üFÉ°üÿG √òg
                                                   ¿ƒµJ πMGôe iôf √ÓYGC »ë«°VƒàdG º°SôdG ‘
                                                     á«∏ªY ≥«≤ëàd øjƒ o◊G ™e É¡FÉ≤àdGh á°†jƒÑdG
                                                                                   .ÜÉ°üN’G E




                                             66
                                   ܃dÉa IÉæb ‘ á°†jƒÑdG á∏MQ
1                                                                   2




3                                                                 4




5                                                                 6




á°SÉ°ùM äÉ°ùª∏H IÉæ≤dG √òg Ωƒ≤Jh .á°†jƒÑdG √òg ∞≤∏àd ܃dÉa IÉæb ¬ª°SG ƒ°†Y ∑ôëàj áé°VÉædG á°†jƒÑdG ¢†«ÑŸG ∑Îj ¿GC πÑb
á«∏ªY ≥«≤– πLGC øe ܃˘dɢa Iɢæ˘b ¤GE ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG ∫ƒ˘NO …Qhô˘°†dG ø˘e ¿’ (2-1 ¿ÉJQƒ°üdG) ¢†«ÑŸG ‘ á°†jƒÑ˘dG ø˘Y åë˘Ñ˘∏˘d
                                                                          C
≈∏Yh ,(3 IQƒ°üdG) á°†jƒÑdG á∏MQ GC óÑJ Éægh .É¡∏NGO ¤GE É¡Ñë°ùJh á°†jƒÑdG ≈∏Y Qƒã©dG ܃dÉa IÉæb ™«£à°ùJ ájÉ¡ædG ‘h ,ÜÉ°üN’G
                                                                                                                          E
                                                                               C
IOƒLƒŸG ÉjÓÿG äGQÉ«∏e ¿GC iôf Gòd ,܃dÉa IÉæb øª°V á∏jƒW áaÉ°ùe ™£≤J ¿GC Ω’G ºMQ ¤GE É¡dƒ°Uhh É¡HÉ°üNGE ºàj »µd á°†jƒÑdG
                                                                                                              s
√òg Ωƒ≤J Gòµgh ,óMGh √ÉŒÉH ∑ôëàj ÉjÓÿG √òg í£°S ≈∏Y OƒLƒŸG ÖZõdÉa ,ºMôdG ¤GE á°†jƒÑdG π«°Uƒàd ∞ XƒJ ܃dÉa IÉæb ‘
»≤à∏Jh .¬«dGE ¬LƒàdG á°†jƒÑdG ≈∏Y Öéj …òdG √ÉŒ’G ‘ kGóL kÉ櫪K kÓªM π≤æJ É¡fÉC ch ôNGB ¤GE ÖZR ∞°U øe á°†jƒÑdG ™aóH ÉjÓÿG
¬LƒàJh .(5 IQƒ°üdG) á°†jƒÑdG ¤GE ∫ƒNódG ‘ íéæj §≤a kGóMGh kÉæjƒ M øµdh ,(4 IQƒ°üdG) É¡æY åëÑJ »àdG äÉæjƒ◊ÉH á°†jƒÑdG
                                                                    o
É¡≤JÉY ≈∏Y IÉ≤∏ŸG ᪡ŸÉH Ωƒ≤J á«∏N πc ¿GC …GC ;(6 IQƒ°üdG) Ω’G ºMQ ƒëf ܃dÉa IÉæb ‘ OƒLƒŸG ÖZõdG IóYÉ°ùà áÑ°üıG á°†jƒÑdG
                                                             C
                                                                                          .¬«a ¢ü≤f ’ πeÉc ¤É©J ¬∏dG ≥∏N ¿’
                                                                                                      l                     C
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                            ¬≤jôW π°UGƒj øjƒn o◊G
øjƒon ◊G ¢SCGôd »LQÉÿG AÉ°û¨dG §ÑJôj á°†jƒÑ∏d á«LQÉÿG á≤Ñ£dG ¤EG øjƒon ◊G π°üj ÉeóæY
(ΩhRhôcC’G) ßaÉ◊G ±Ó¨dG AÉ°ûZ CGóÑj •ÉÑJQ’G Gòg AóH ™eh ,¬aô©j ¢UÉN ÚJhÈH
                                                          C
Üò÷ ''Ú∏jõ«Jôf'' É¡ª°SG IOÉe RGôaEÉH á°†jƒÑdG AÉ°ûZ GóÑj ¬°ùØf âbƒdG ‘h ,¿ÉHhòdÉH
AÉ°ûZ ™e É¡∏YÉØJ ÚeCÉàd äÉæjƒon ◊G ácôM á«∏Hɢb ø˘e ó˘jõ˘J IOÉŸG √ò˘gh ,ɢ¡˘«˘dEG äɢæ˘jƒon ◊G
                           .øjƒon ◊G ¢SCGQ ‘ OƒLƒŸG ΩhRhôcC’G ÒKCÉJ øe ójõJ ɪc á°†jƒÑdG
äÉ«dÉ©a ≥≤ëàa πª©dG IôFGO iôNCG OGƒ˘e π˘Nó˘J ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG Aɢ°ûZ ø˘jƒon ◊G ᢰùeÓÃ
…CG) ''Ú∏jõ«Jôa-»àfCG'' É¡ª°SG IOÉe RGôaEÉH á°†jƒÑ∏d ¬à°ùeÓe ó©H øjƒon ◊G Ωƒ≤j .IójóL
øjƒM ∫hCG ∞pbƒj Gò¡Hh ,ÉgôKCG ádGREGh Ú∏jõ«JôØdG IOÉe ó««– É¡aógh (Ú∏jõ«JôØdG OÉ°†e
                                          .É¡«dEG iôNC’G äÉæjƒon ◊G n∫ƒ°Uh á°†jƒÑdG ¤EG π°üj
ójóéàH á°†jƒÑdÉH §«ÙG AÉ°û¨dG Ωƒ≤j á°†jƒÑdG ¤EG øjƒon ◊G ∫ƒNO øe §≤a Úà«fÉK ó©H
        oC
âjôLG »àdG ÜQÉéàdG ‘ ßMƒd ó≤dh .∫ƒNódÉH ôNBG øjƒM …C’ Gk óHCG íª°ùj Óa ,¬°ùØf
¿Éc Gòd ,á°†jƒÑdG ¤EG πNóJ äÉæjƒM IóY ¿EÉa AÉ°û¨dG Gòg ™aQ ádÉM ‘ ¬fCG äÉ°†jƒÑdG ≈∏Y
™«£à°ùj ’ AÉ°û¨dG Gòg ¿ƒµJ ó©Hh .IÒÑc áYô°ùH ÜÉ°üNE’G AÉ°ûZ øjƒµJ …Qhô°†dG øe
AÉæÑH á°†jƒÑdG ∫ÉM ¬«Ñ°ûJ -Éæg- ™«£à°ùf ÉæfCG …CG .á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒNódG ôNBG øjƒM …CG
AÉæÑdG Gò¡d ß≤j ÖbGôªc ±ô°üàj á°†jƒÑ∏d »LQÉÿG AÉ°û¨dG ¿C’ ,IOó°ûe á°SGôM â–
                .¬«dG ∫ƒNódÉH óMC’ íª°ùj Óa ¬«a IOƒLƒŸG ᪫≤dG äÉeƒ∏©ŸG ßØëH Ωƒ≤jh
πNój ºK √òg ¢ùeÓàdG á£≤f ‘ Aƒàf k’hCG ô¡¶j á°†jƒÑdG AÉ°û¨d øjƒon ◊G á°ùeÓe óæY
á°†jƒÑdGh øjƒon ◊G óëàq j á≤«bO ÚKÓK ó©Hh ,á°†jƒÑ∏d á«LQÉN á≤ÑW ÜôbCG ‘ øjƒon ◊G ¢SCGQ
¤EG É¡∏ªëj »àdG á«æ«æ÷G äÉeƒ∏©ŸG π≤æH øjƒon ◊G Ωƒ≤j äÉ«˘dɢ©˘Ø˘dG √ò˘g á˘jɢ¡˘f ‘h .kɢeÉ“
                                                                                  19
                                                                                    .á°†jƒÑdG
πÑb øeh øjƒon ◊G πÑb øe IRôn ØŸG äÉfƒeô¡dG øe áĪKÓK ¿CG »gh ,᪡e á£≤f óLƒJ Éæg
äÉæFɵdG øe ´ƒf πc á°†jƒH ¿EG .á°†jƒÑdGh øjƒon ◊G ÚH ΩÉëàd’G É¡©«ªL ≥≤– á°†jƒÑdG

                                             68
     øjƒ o◊Gh ,äÉæjƒ◊G ÉjÓN ∞∏àfl ógÉ°ûf iô°ù«dG Qƒ°üdG ‘h .äÉæjƒ◊ÉH áWÉfi »gh á°†jƒÑdG IÒѵdG IQƒ°üdG ‘ iôf
                      E
    ™«£à°ùJ »àdG äÉÁõfÓd ¬cÓàeG »gh) ¢UGƒÿG √òg øe §≤a IóMGh á«°UÉNh ,á°†jƒÑdG á«æH ≈∏Y ÒKÉC àdG ¢UGƒN πªëj
                                         .≥∏ÿG ≈∏Y kÓ«dO -ÉgóMh- π qµ°ûJ (á°†jƒÑ∏d ´ÉaódG äÉ«dGB ™«ªL Ö≤K


äÉæjƒM ∫ƒ°Uh ¿hO ∫ƒëj Ö«JôJ Gògh ,´ƒædG ∂dòH á°UÉN ''øjõ«∏«Jôa'' IOÉe RôØJ á«◊G
´ƒædG ÒZ ôNBG ´ƒf øe äÉæjƒM ÜGÎbG ™æÁ :¿É°ùfE’G óæY kÓãe ƒ¡a ,á°†jƒÑdG ¤EG ôNBG ´ƒf
√ƒ°ûàdG øe ´ƒædG ≈∏Y ®ÉØë∏d òîàj ÒHóàdG Gòg ¿CG …CG .¿É°ùfE’G á°†jƒH ¤EG ÊÉ°ùfE’G
                                n o
AÉ«M’G øe áØ∏àıG ´GƒfC’G ÚH á°†jƒÑdG ™e øjƒon ◊G OÉ–G ™æe ºàj Gòµgh ,ï°ùØàdG øeh
                                 .ôNBG ´ƒf …CGh ¿É°ùfE’G ÚH hCG ¢SôØdGh §≤dG ÚH kÓãe)
                                      20



á«∏ªY ‘ Gk QhO øjƒë∏dh á°†jƒÑ∏d á«FÉHô¡µdG áæ˘ë˘°ûdG Ö©˘∏˘J äÉÁõ˘fE’G ¤EG á˘aɢ°VEGh
äÉæjƒon ◊G øe øjƒM πc πªëj ɪæ«H ,ΩGhódG ≈∏Y áÑdÉ°S áæë°T πª– á°†jƒÑdÉa ,ÜÉ°üNE’G
™«ªL É¡«dEG ÜòŒ á°†jƒÑdG ¿EÉa ÜPÉéà˘J IOɢ°†àŸG äɢæ˘ë˘°ûdG ¿CG ÉÃh .á˘Ñ˘Lƒ˘e á˘æ˘ë˘°T
áæë°ûdG Ò¨àJ ≈àM á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒNódG ‘ äÉæjƒon ◊G óMCG íéæj ¿CG Ée øµdh ,äÉæjƒon ◊G
É¡∏ª– »àdG áæë°ûdG ¢ùØf …CG) áÑLƒe áæë°T íÑ°üàd á°†jƒÑdG áæë°T ∫ƒëààa ,á«FÉHô¡µdG
ÚH OÉ–’G ºàj ¿CG ó©H π°üëj …òdG ¿EÉa ôaÉæàJ á¡HÉ°ûàŸG äÉæë°ûdG ¿CG ÉÃh .(äÉæjƒon ◊G
                                                     C
                     .iôNC’G äÉæjƒon ◊G OôWh ™aóH GóÑJ á°†jƒÑdG ¿CG á°†jƒÑdGh øjƒon ◊G

                                                    69
                                          ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                        E
                                                   ÜÉ°üN’G á«∏ª©d á«FÉ¡ædG á∏MôŸG
                                        n
¬Ñq °ûf ¿CG ™«£à°ùfh .êQÉÿG ‘ ≈≤Ñjh ¬ÑnfP ¬æY π°üØæj á°†jƒÑdG ¤EG øjƒon ◊G ∫ƒNO óæY
.¢VQC’G á«HPÉL øe äÓØf’G ó©H OƒbƒdG ¿GõN π°üØH AÉ°†ØdG áÑcôe ΩÉ«≤H ôeC’G Gòg
êQÉN É¡dÉ°üjEG ‘ OƒbƒdG ¿GõN áØ«Xh AÉ¡àfG ó©H- á«FÉ°†ØdG äÉÑcôŸG ¿EÉa Ωƒ∏©e ƒg ɪµa
’ äÉfGõÿG √ò¡a ;AÉ°†ØdG ÆGôa ‘ ¬côJh ¿GõÿG Gòg π°üØH Ωƒ≤J -…ƒ÷G ±Ó¨dG
É¡æe ¢ü∏îàdG …Qhô°†dG øe ¿Éc Gòd ,ÉgOƒbh øe ÆôØJ ¿CG ó©H ᪡e hCG QhO …CG É¡d Oƒ©j

  1                                                              2




   3                                                              4




   ¤GE øjƒ o◊G ∫ƒNO óæYh .(1 IQƒ°üdG) á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤K ‘ §≤a óMGh øjƒM íéæj á°†jƒÑdG ¤GE äÉæjƒ◊G π°üJ ÉeóæY
                                                                         o
   ‘h ,(3 -2 ¿ÉJQƒ°üdG) iôN’G äÉæjƒ◊G ΩÉeGC kÉeÉ“ á≤∏¨e íÑ°üJ »àdG á°†jƒÑdG ‘ IójóY äGÒ¨J çó– á°†jƒÑdG πNGO
                               C
                           .ÜÉ°üN’G á«∏ªY â¡àfG ó≤d ...(4 IQƒ°üdG) kÉLQÉN ≈≤Ñjh øjƒo◊G πjP ™£≤æj IÒN’G á∏MôŸG
                                   E                                                                C

                                                    70
                                                        ≈«ëj ¿hQÉg

1                                                                   2




3                                                                    4




    ¤GE ∫ƒNódG ‘ í‚ …òdG øjƒo◊G ÖfP ´É£≤fG πMGôe ógÉ°ûf √ÓYGC IQƒ°üdG ‘h ,¬ÑnfnP »eôj á°†jƒÑdG πNGO øjƒ o◊G πNój ÉeóæY
                                                                                            C
    ádƒ°ùÑc ΩÉ«b ¬Ñ°ûj ¬ÑfP »eôH øjƒ o◊G ΩÉ«bh ,á°†jƒÑdÉH ô°†J á°†jƒÑdG πNGO ÖfòdG ácôM ¿’ kGóL ájQhô°V á«∏ª©dG √ògh .á°†jƒÑdG
    øjƒo◊G ΩÉ«b ¿GC ‘ ∂°T ’h .ɪ¡«dGE áLÉ◊G AÉØàf’ …ƒ÷G ±Ó¨dG √RhÉŒ ó©H äÉcôÙGh OƒbƒdG ¿GõN »eôH »FÉ°†ØdG ñhQÉ°üdG
    øjƒo◊G º¡∏j …òdGh ,ó«cÉC àdÉH kGóL lá«YGh lácôM kÉeÉ“ Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘ ÖfòdG ¬«eQh Qô°V …GC øe á°†jƒÑdG áfÉ«°üd ácô◊G √ò¡H
                                                                 .á°†jƒÑdG ≥dÉNh øjƒo◊G ≥dÉN ¤É©J ¬∏dG ƒg á«YGƒdG ácô◊G √òg ò«Øæàd

    (ácô◊G ≈∏Y IQó≤dG É¡àëæe »àdG) É¡HÉfPCG ∑ÎH äÉæjƒon ◊G Ωƒ≤J ∂dòc .Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘
                                                                  .äÉ°†jƒÑdG ¤EG É¡dƒNO óæY
    OƒLƒŸG πFÉ°ùdÉa ;áeÉJ ájÉæ©H kÉHƒ°ùfi kÉeɶf ∑Éæg ¿CG ó‚ ÜÉ°üNE’G á«∏ªY πeCÉàf ÉeóæY
    øe ÜÎbG ób øjƒon ◊G ¿ƒµj AÉæKC’G √òg ‘h ,kÉ«éjQóJ øjƒon ◊G ´QO Öjòj á°†jƒÑdG ∫ƒM
    ±ÓZ áHGPEÉH Ωƒ≤J »àdG äÉÁõfE’G êôîJ ´QódG É¡«a Ö≤ãæj »àdG á¶ë∏dG ‘h .á°†jƒÑdG
    áæë°ûdG Ò¨àJ AÉæKC’G √òg ‘h .É¡∏NGO ¤EG QƒÑ˘©˘dG ‘ ø˘jƒon ◊G Ió˘Yɢ°ùŸ ¬˘Ñ˘≤˘Kh ᢰ†jƒ˘Ñ˘dG
                                                               71
                                           ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ÒZ ∫ƒNO øe Iójó÷G á«æÑdG ßØM ºàj …CG ,iôNC’G äÉæjƒon ◊G OôW ºàjh á«FÉHô¡µdG
                                                                                               .º¡«a ÚHƒZôŸG
ßnØëoJ ⁄ ƒdh ,ôNB’G ¢†©ÑdG ™e É¡°†©H á≤°ùàŸGh áªZÉæàŸG º¶ædG √òg πãe ≥n∏îoJ ⁄ ƒdh
              .á°†jƒÑdÉH øjƒon ◊G AÉ≤d ≥≤– ¿ÉµeE’ÉH ¿Éc ÉŸ ó«L πµ°ûH ¿É°üJh ᪶fC’G √òg
AÉ≤∏dG ≥jôW ¤EG ó°Tôjh ∫ój …òdGh á°†jƒÑdG á«∏N √RôØJ …òdG πFÉ°ùdG ∑Éæg øµj ⁄ ƒd
       .á°†jƒÑdG ¤EG ∫ƒ°UƒdG (¬«dEG áÑ°ùædÉH Ió«©H áaÉ°ùe ≈∏Y OƒLƒŸG) øjƒon ◊G ≈∏Y ∫Éëà°S’
äÉjô¡ÛG ôFÉ°S πãe á°†jƒÑdG πFÉ°S ‘ âHGòd kÉ«bGh kÉYQO ∂∏“ äÉæjƒon ◊G øµJ ⁄ ƒd
                                                                                                       .iôNC’G
á∏°UGƒdG äÉæjƒon ◊G âYÉ£à°SG ÉŸ áÑjòe äÉÁõfEG øjƒë∏d »bGƒdG ´QódG â– óLƒJ ⁄ ƒd
                                .É¡«dEG ∫ƒNódG øY äõé©d …CG ,É¡aÓZ Ö≤ãH ΩÉ«≤dG á°†jƒÑdG ¤EG
áo °†jƒÑdG äOô£d ,á¡HÉ°ûàe âfÉc ƒd …CG ,áØ∏àfl äÉæjƒ◊Gh á°†jƒÑdG äÉæë°T øµJ ⁄ ƒd
                               .á°†jƒÑdG øe ÜGÎb’G äÉæjƒon ◊G âYÉ£à°SG ÉŸh äÉæjƒon ◊G ™«ªL                  n
ƒgh ,óMGh ôeCG ‘ ≈àM á≤«bO äÉfRGƒJh äÉHÉ°ùM ∑Éæg ¿EÉa ≥Ñ°S ɇ ô¡¶j ɪch
Iôe çó– ⁄ äÉfRGƒàdGh äÉHÉ°ù◊G √òg ¿CG Gòg øe ºgC’Gh .á°†jƒÑdÉH øjƒon ◊G ∫É°üJG
√òg ‘ ¿É°ùfE’G Qƒ¡X AóH òæe äGôŸG äGQÉ«∏e QôµàJh äQôµJ ób »g πH §≤a IóMGh
                                                                                            .¿B’G ≈àMh É«fódG
¿CG øµÁ ’ ájRÉéYE’Gh á°ûgóŸG äÉ«dÉ©ØdG √òg πMGôe øe §≤a IóMGh á∏Môe ¿EG
}:¤É©J ¬fÉëÑ°S ¬∏dG πÑn pb øe ≥∏N ób ¿É°ùfE’G ¿CG ¤EG Ò°ûJ »gh ,äÉaOÉ°üª∏d ák é«àf ô¡¶J
                                        o
     päGhÉ ª°q ùdG ‘ ≈n∏Y’G πnãnŸG ¬ndh , p¬«r n∏Y o¿ƒn gGnC ƒn gh √ó«©j ºoK ≥r∏nÿG GoC óÑr j …òqdG ƒn gh }
          n n            rC o o n n r o noo os n                                        n n             o n
                                                                                     n o n r nC n
                                                 .(27 :ΩhôdG) | oº«µn◊G õo jõ©dG ƒn gh ,p ¢VQ’G h




                                                     72
                                         øjƒ ë∏d »bGƒdG ´QódG
                                             o
                                                     1                                                              2




                                                     3                                                               4




                                                    5                                                                6




          p
…òdG πª ◊G ™≤j ÊÉãdG ´QódG Gòg â–h ,¿ÉK ´QO óLƒj ´QódG Gòg â–h ,(2-1 ¿ÉJQƒ°üdG) ¬°SGC Q ∫ƒM kÉYQO øjƒ o◊G ∂∏Á
                                                                   n r p
,IQÉ°†dG OGƒŸG øe (á«æ«÷G äÉeƒ∏©ŸG ƒgh) øjƒo◊G ¬∏ªëj …òdG ÚªãdG πª◊G ´QódG Gòg ßØëj .(4-3 ¿ÉJQƒ°üdG) øjƒo◊G ¬∏≤æj
»bGƒdG ´QódG Gòg íàØæj kÓãªa .(5 IQƒ°üdG) ádƒ¡°ùH ìÉàØf’ÉH ¬d íª°ùj kɪ«ª°üJ ∂∏àÁ kGóL ájƒb á«æH ∂∏Á …òdG ´QódG Gògh
Gògh .(6 IQƒ°üdG) â«àØàdG á«∏HÉb ∂∏“ »àdG äÉÁõf’G QôëàJh á°†jƒÑdG ÜÉ°üNGE á«∏ªY AÉæKGC ‘ øjƒ o◊G ¢SGC Q ∫ƒM OƒLƒŸG
                                                   E
                                                .¬∏dG ≥∏N ™jóH á∏ãeGC øe ∫Éãe ájô¡› IÒ¨°U á«∏N ‘ ´ƒ°VƒŸG ™FGôdG º«ª°üàdG
                        πØ£dG ¢ùæL Ú«©J
¿CG ¿hó≤à©j ¢SÉædG ¿Éc Öjôb øeR ≈àM
,Úæ÷G ¢ùæL Ú«©àH Ωƒ≤J »àdG »g ΩC’G ÉjÓN
ÉjÓÿG ¿CG -πbC’G ≈˘∏˘Y- ¿hQƒ˘°üà˘j hCG
‘ ΩC’G ÉjÓN ™e ¿hÉ©àJ ÜC’G øe á«JB’G
äÉeƒ∏©e ≈£YCG ¿BGô≤dG ¿CG ÒZ .ôeC’G Gòg
ôcòdG ¿CÉH ÈNCG å«M ,Oó°üdG Gòg ‘ áØ∏àfl
‘ ±hò˘≤ŸG »˘æŸG ø˘e ¿É˘≤˘n∏˘î˘j ≈˘ã˘˘fC’Gh
                                        o
       oC
 ,≈nãrf’Gh ôn còdG p ø«r Lhõs dG ≥n∏N ¬qfGnC h} :ºMôdG
              n s n r n n o n
                 .(46-45 :ºéædG) |≈næªoJ GPGE p máØ£of røpe
                                              r n nr
kÉ«ª∏Y ¿BGô≤dG É¡eób »àdG äÉeƒ∏©ŸG √òg ≥jó°üJ ” óbh
 á°†jƒÑ∏d ¢ù«dh ,ôcòdG øjƒn M πÑb øe Ú©àj ¢ùæ÷Éa ,á«Lƒdƒ«Hhôµ«ŸGh á«æ«÷G Ωƒ∏©dG Ωó≤J ó©H
                                 o
                                                                             .QhO …CG ôeC’G Gòg ‘
 ¿ÉæKG ¿Éeƒ°Sƒehôc óLƒj kÉeƒ°Sƒehôc 46 ÚH øeh ,¢ùæ÷G Oó– »àdG »g äÉeƒ°SƒehôµdG
 "XX" ≈ãfC’G óæYh "XY" õeôdÉH ôcòdG óæY ¿Éeƒ°SƒehôµdG ¿Gòg ±ô©jh .¢ùæ÷G ¿GOóëj o              q
 πªëj .(á«æ«JÓdG ±ôMC’G √ò¡H äÉeƒ°SƒehôµdG ¬Ñn °T ¤EG ᫪°ùàdG √òg ‘ ÖÑ°ùdG Oƒ©jh)
                                                              n
               q C
 ¿É°ùfE’G ¿ƒµJ GóÑjh ,≈ãfC’G äÉæ«L "X" Ωƒ°Sƒehôc πªëjh ôcòdG äÉæ«L "Y" Ωƒ°Sƒehôc
óæY ≈ãfC’G ‘ Úà¡HÉ°ûàe Úà«∏N ¤EG á«∏ÿG º°ù≤æJh .ôNB’G ™e Úeƒ°SƒehôµdG øjòg óMCG OÉ–ÉH
 iód …ƒ∏ÿG ΩÉ°ù≤f’G óæY èàæj ɪæ«H ,X Ωƒ°Sƒehôc Úà«∏ÿG Éà∏c πª–h ,á°†jƒÑdG ™°Vh
 ≈≤àdG ¿EÉa Y. Ωƒ°Sƒehôc πªëj ´ƒfh X Ωƒ°Sƒehôc πªëj ´ƒf ,äÉæjƒon ◊G øe ¿ÉYƒf ôcòdG
                                      l                             l
≈≤àdG GPEGh ,kÉàæH ó«dƒdG ¿Éc X Ωƒ°Sƒehôc πªëj øjƒn M ™e ≈ãfC’G ¬∏ª– …òdG X Ωƒ°Sƒehôc
                                                            o
                                                       .kGôcP ó«dƒdG ¿Éc Y Ωƒ°Sƒehôc πªëj kÉæjƒMo
 √òg ¿CG ∂°T ’h .≈ãfC’G á°†jƒH Ö°üî«°S …òdG øjƒon ◊G ´ƒæH §ÑJôe ó«dƒdG ¢ùæL ¿CG …CG
OÉ≤àY’G ¿Éc å«M ,øjô°û©dG ¿ô≤dG ‘ á«æ«÷G Ωƒ∏©dG Ωó≤J ≈àM áahô©e øµJ ⁄ äÉeƒ∏©ŸG
                                                                                             ´ƒæH ≥∏©àe ó«dƒdG ¢ùæL Ú«©J
                                                                                       ™e óëàj …òdG πLôdG Ωƒ°Sƒehôc
                                                                                        øe kÉLhR 23 óLƒj .IGC ôŸG á°†jƒH
                         …OÉ«àY’G πLôdG óæY äÉehRƒehôµdG
                                                                                                 E
                                                                                        ;¿É°ùf’G iód äÉeƒ°SƒehôµdG
                                                                                                     É¡æe kÉeƒ°Sƒehôc 46 …GC
  ÜCÓd á«°ùæ÷G äÉehRƒehôµdG                           ΩCÓd á«°ùæ÷G äÉehRƒehôµdG                ¿É«Yój ¿ÉæKG ¿Éeƒ°Sƒehôc
                                                                                         õeôjh) á«°ùæ÷G äÉeƒ°SƒehôµdG
                                                                                       óæY XX h πLôdG óæY XY ɪ¡d
                                   »∏«àØdG ΩÉ°ù≤f’G                                            ΩhRƒehôc πªëjh .(IGC ôŸG
 øª«ë∏d á∏ªàÙG ´GƒfC’G                                  á°†«Ñ∏d á∏ªàÙG ´GƒfC’G
                                                                                           πªëj ɪæ«H IQƒcòdG äÉæ«LY
                                                                                            ,áKƒf’G äÉæ«L X ΩhRƒehôc
                                                                                                   C
                                                                                           OÉ–G øe ójó÷G ó«dƒdG ¿ƒµàjh
                                                            )á°†«Ñ∏d á∏ªàÙG ´GƒfC’G      πµ°T ≈∏Y äÉeƒ°SƒehôµdG √òg
                                                                            áÑ°üıG
                                                                                          X Ωƒ°Sƒehôc ó–G ¿ÉE a ,êGhRG        C
                                                                                       Ωƒ°Sƒehôc ™e IGC ôŸG iód OƒLƒŸG
                                                                                      ó«dƒdG ¿Éc πLôdG iód OƒLƒŸG X
             ó«dƒdG ¢ùæL ä’ɪàMG                                                            X Ωƒ°Sƒehôc ó–G ¿Gh ,≈ãfG E     C
                                    çÉfE’G            QƒcòdG                            πªëj øjƒëH IGC ôŸG iód OƒLƒŸG
                                                                                      21.kGôcP ó«dƒdG ¿Éc
                                                                                                                 Y Ωƒ°Sƒehôc
                                     ¢ùæ÷G ´ƒf Ú«©J




¿Éc Ée Gk Òãc πH ,ó«dƒdG ¢ùæL Oó– »àdG »g ICGôŸG ¿CG ·C’G øe ójó©dG iód ™FÉ°ûdG
                                                               .çÉfE’G ø¡HÉ‚E’ Ωƒ∏dG â– ø©≤j AÉ°ùædG
,πWÉÑdG ™FÉ°ûdG OÉ≤àY’G Gòg Oôo J äÉeƒ∏©e kÉfôb ô°ûY á©HQCG πÑb ≈£YCG ¿BGô≤dG øµdh
                                               q
Ghô Hs ó«n d ∑QÉÑn e ∂«r ndGE √Éæn rdõn rfGC ÜÉàn pc} :ó«dƒdG ¢ùæL Oóëj …òdG ƒg πLôdG »æe ¿EG ∫Ébh
       s l n o n o                           l
                                                         .(29 :¢U IQƒ°S)| pÜÉnÑrd’G ƒdhGC ôn cònàn«pdh ¬pJÉnjGB
                                                                                 C           s n n
|õl jõp Y …ƒp ≤nd ¬s∏dG s¿GE p p√Qóbn ≥M ¬s∏dG GhQóbn Ée}
        n w n n                  pr s n n        on n
                       (74/ è◊G)
IóMGh á«∏N øe ¿É°ùfE’G ≥∏N


                                ºMôdG ‘ Úæé∏d çÓãdG πMGôŸG :Ò«¨àdG AóH
á°†jƒÑdG AÉ≤àdG AÉæKCG ‘ »∏«°üØJ ôeCG πc ‘ kIõé©e -¿B’G ≈àM √ÉfôcP ɪ«a- ÉæjCGQ ó≤d
.πMGôŸG √òg øe á∏Môe πc ‘h AÉ≤∏dG Gòg â≤Ñ°S »àdG IÎØdG ∫GƒW ∂dòch ,øjƒon ◊ÉH
çó– »àdG á∏eÉ°ûdG äGÒ°†ëàdG ∂dòch Úà«∏ÿG ÚJÉg AÉ≤àdG ó©H ô¡¶à°S »àdG äGÒ¨àdGh                      o
                                         .áØ∏àfl iôNCG äGõé©e ΩÉeCG Éæ∏©éà°S ICGôŸG ó°ùL ‘
.á©jô°S ΩÉ°ù≤fG äÉ«∏ª©H ,áYÉ°S πc πH ,Ωƒj πc øjƒon ◊G É¡Ñ°üN »àdG á°†jƒÑdG Ωƒ≤J
çÓK ¤EG º°ù≤æj ICGôŸG ºMQ ‘ çóëj …òdG »æ«æ÷G Qƒ£àdG Gòg ¿CG Ωƒ«dG Ωƒ∏©ŸG øeh
øe IóYÉ°ùÃh åëÑdG øe äGƒæ°S ó©H É¡«dEG Éæ∏°UƒJ »àdG äÉeƒ∏©ŸG √òg ¿CG ÒZ ,πMGôe
                                                       q
√òg ¤EG IQÉ°TE’G â“ ó≤a ;IÒãc ¿hôb πÑb ¿BGô≤dG É¡H ÉfÈNCG ób Iô°UÉ©ŸG É«LƒdƒæµàdG
                                                              :»JCÉj ɪc ¿BGô≤dG ‘ ᫪∏©dG á≤«≤◊G
¬nd ºoµHt Q ¬q∏dG ºoµpdP ,mçÓnK mäɪo∏X ‘m ≥r∏N pó©Hn øpe kÉ≤r∏N ºoµpJÉ¡eGoC p¿ƒ£Ho ‘ ºoµ≤o∏îj}
o r no o                           n o        n r r n n r nq                                  r o r n
                                           (6 :ôeõq dG) |?¿ƒao ôn °r üoJ ≈sfÉnC an ƒn g q’GE ¬dGE ’ ∂r∏oŸG
                                                                                      o n o
                                                      77
                                 ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

¿CG ¤EG Ò°ûJ ÉgÉæjCGôd ájB’G √òg Éæ∏eCÉJ ƒd
πMGôe çÓK ‘ ¬eCG ø£H ‘ ≥n∏îj ¿É°ùfE’G
                                  o
ób ô°UÉ©ŸG AÉ«MC’G º∏Y ¿CG á≤«≤◊Gh .áØ∏àfl
ɪ∏ãe) ≥≤ëàj ¬eCG ø£H ‘ Úæ÷G ƒ‰ ¿CÉH ø«q H
,π˘MGô˘e çÓ˘K ‘ (Ëô˘µ˘dG ¿BGô˘˘≤˘˘dG ô˘˘cP
™«ª˘L ‘ Ωƒ˘«˘dG ´ƒ˘°VƒŸG Gò˘g êQó˘æ˘jh
äÉ«˘∏˘c ‘ IQô˘≤ŸG á˘æ˘LC’G º˘∏˘Y Öà˘c
AÉL .É¡«a á«°SÉ°SC’G äÉeƒ∏©ŸG øª°V Ö£dG
∫ƒM »JCÉj Ée ''áæLC’G º∏Y ‘ ¢SÉ°SC’G'' ÜÉàc ‘
≈àM) Úæ÷G πÑb Ée á∏Môe :πMGôe çÓK ‘ ºMôdG ‘ IÉ«◊G πµ°ûàJ'' :á≤«≤◊G √òg
á∏MôŸG ºK (øeÉãdG ´ƒÑ°SC’G ájÉ¡f ƒëæd) ‹hC’G Úæ÷G á∏Môeh (ådÉãdG ´ƒÑ°SC’G ∞°üàæe
áØ∏àıG QGhOC’G ≈∏Y πMGôŸG √òg …ƒà–h .(IO’ƒdG ≈àM øeÉãdG ´ƒÑ°SC’G ó©H Ée) á«æ«æ÷G
                                             :»g πMGôŸG √òg äÉØ°U ºgCGh ,Úæ÷G Qƒ£àd
                                          (PRO-Embryonic) Úæ÷G πÑb Ée á∏Môe (1)

™«HÉ°SC’G ‘ íÑ°üJ ¿CG ó©Hh ,ΩÉ°ù≤f’G äÉ«∏ª©H áÑ°üıG á°†jƒÑdG á«∏N ôKɵàJ É¡«ah
‘ ÉjÓÿG ôªà°ùJ ɪæ«Hh .ºMôdG QGóL ‘ É¡°ùØf ôª˘¨˘J ɢjÓÿG ø˘e á˘∏˘à˘c ¤h’G á˘KÓ˘ã˘dG
                                                .äÉ≤ÑW çÓãH º°ùL ¤EG ∫ƒëàJ ΩÉ°ù≤f’G
                                                               C
                                               (Embryonic) ‹h’G Úæ÷G á∏Môe (2)

≥∏£j IóŸG √òg ∫ÓNh ,´ƒÑ°SC’G ∞°üfh ™«HÉ°SCG á°ùªN ƒëf á«fÉãdG á∏MôŸG ¥ô¨à°ùJ
            C
º¶ædG Qƒ¡X GóÑj á∏MôŸG √ò˘g ‘h .√ò˘g ɢjÓÿG á˘∏˘à˘c ≈˘∏˘Y (Embryo) ''Úæ÷G'' º˘°SG
                                       .ÉjÓÿG √òg äÉ≤ÑW øe º°ùé∏d á«°ù«FôdG AÉ°†YC’Gh
                                                          (Fetal) á«æ«æ÷G á∏MôŸG (3)

á«°UÉÿGh .™°VƒdG ≈àM ôªà°ùJh πªë∏d øeÉãdG ´ƒÑ°SC’G øe Gk QÉÑàYG á∏MôŸG √òg GóÑJ C
øjójh ¬Lh øe ¬«a á«fÉ°ùfE’G íeÓŸG 샰Vh AóH »g á∏MôŸG √òg ‘ Úæ÷G õ«“ »àdG
                                         78
                                     ≈«ëj ¿hQÉg

AóH ‘ äGΪàæ°S 3 ∫ƒ£H ¿ƒµj …òdG Úæ÷G Gòg ‘ AÉ°†YC’G ™«ªL ô¡¶J …CG .ïdEG ,Ú∏LQh
.IO’ƒdGh ™°VƒdG ´ƒÑ°SCG ≈àM ƒªædG ôªà°ùjh kÉYƒÑ°SCG ÚKÓK á∏MôŸG √òg ôªà°ùJh .á∏MôŸG √òg
    .áeOÉ≤dG äÉëØ°üdG ‘ π«°üØàdG ¢†©ÑH (√ÓYCG ÉgÉæ∏ªLCG »àdG) πMGôŸG √òg ∫hÉæàæ°S

                                                                  C
                                                       ôKɵàdÉH ¤h’G á«∏ÿG AóH
á«∏ÿG »g kÉeƒ°Sƒehôc 46 ∂∏“ »àdGh øjƒon ◊ÉH áÑ°üıG á°†jƒÑdG øe áfƒµàŸG ¤hC’G á«∏ÿG
…CG) ''Zygote'' º°SG ≥∏£jh .ô¡°TCG á©°ùJ ó©H ódƒ«°S …òdG ójó÷G ¿É°ùfEÓdh ó«dƒ∏d ¤hC’G
                          o
ó«dƒdG ∂dP èeGôHh §£N ™«ªL ≈∏Y …ƒà– »àdG á«dhC’G á«∏ÿG √òg ≈∏Y (áÑ°üıG á°†jƒÑdG
                                                                                    .ójó÷G
¿Éà«∏ÿGh ,ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ΩÉ“EG øe áYÉ°S 24 ó©H ΩÉ°ù≤f’ÉH áÑ°üıG ¤hC’G á«∏ÿG GóÑJ    C
                                 C
…òdG πª◊G ΩÉjCG øe Ωƒj ∫hCG GóÑj Gòµgh .¿Éà¡HÉ°ûàe √òg ΩÉ°ù≤f’G á«∏ªY øe ¿ÉàÄ°TÉædG
¿ÉëÑ°üJ ºK ,¿Éà«∏N πH ºMôdG ‘ IóMGh á«∏N ∑Éæg ó©J º∏a ;ΩC’G ºMQ ‘ ô¡°TCG á©°ùJ ôªà°ùj
                               22
                                   .ôªà°ùJh ΩÉ°ù≤f’G äÉ«∏ªY ∞YÉ°†àJ Gòµgh ,ÉjÓN ™HQCG
‘ OƒLƒŸG Úæ÷G ôªà°ùj ɪæ«Hh .á«eÉædG áÑ°üıG á«∏ÿG ≈∏Y (Embryo) Úæ÷G º°SG ≥∏£j
Gòg .ô¡°TCG á©°ùJ ¬«a »°†≤«°S …òdG ™°VƒŸG ¤EG ¬Lƒàj ΩÉ°ù≤f’G äÉ«∏ª©H ƒªædÉH ܃dÉa IÉæb
                                                                        .ΩC’G ºMQ ƒg ™°VƒŸG
¤EG ΩódG ºé¡j å«M ;kÉ°†jCG ºMôdG ‘ äCGóH ób áæ«©e äGÒ°†– ¿ƒµJ AÉæKC’G √òg ‘
(Corpus luteum) ôØ°UC’G º°ù÷G RGôaEG OGOõj ɪc ,§°ûfh íjôe ™°Vh ‘ ¬¶Øë«d ºMôdG

áfƒµàŸG áÑ°üıG á«∏ÿG CGóÑJ ɪc .CGóH ób πª◊G ¿CÉH √QÉÑNE’ º°ù÷G ¤EG πFÉ°SQ ∫É°SQEG ºàjh
ÉfCG'' :ócDƒJ á«Fɪ«cƒ«H äGQÉ°TEG ∫É°SQEG ™e ºMôdG ƒëf ák MÉÑ°S ¬LƒàdÉH ÉjÓÿG øe áeƒc øe
ìÓeC’ÉH Úæ÷G ójhõàH ΩÉ«≤∏d ΩC’G º°ùL Å«¡J πFÉ°SôdGh äGQÉ°TE’G √ògh .''Éæg OƒLƒe
á«FÉ«ª«cƒ«ÑdG äGQÉ°TE’G √òg ÖÑq °ùJ ɪc ,É¡d ájQhô°†dG äÉ˘æ˘«˘eÉ˘à˘«˘Ø˘dGh Ωó˘dGh ó˘jó◊Gh
                                           C
á∏Môe AóH ™æà Ωƒ≤j ôNBG ¿ƒeôg RGôaEG GóÑj Éægh ,ΩC’G ¢†«Ñe ¤EG ''hCG'' ¿ƒeôg ∫ƒ°Uh
                                                                   23
                                                                       .iôNCG á°†jƒH øjƒµJ
É¡dÉ°SQEGh ÉgOƒLh ™°Vƒe ∑GQOEÉH ÉjÓÿG øe áYƒª› øe áfƒµàŸG áÑ°üıG á«∏ÿG ΩÉ«b ¿EG
                                          79
                                                                                                                                               ᪫°ûŸG
                                                                                        ºMôdG

                                            øª«◊G á«∏N πNóJ
                                                   á«∏ÿG
                                                     ¤EG áÑ°üıG
                                                          ºMôdG


                                                                                     É¡aÓZ øe áÑ°üıG á«∏ÿG ¢ü∏îàJ
                  ∞≤∏àJ »àdG ܃dÉa IÉæb                                                 ºMôdG QGóéH ¥É°üàdEÓd ÉC «¡àJh                        ¬YƒÑ°SCG ‘ Úæ÷G
                               á°†«ÑdG                                                                                                                   ™HGôdG

¿ƒµàj ÉjÓÿG ΩÉ°ù≤fEG ó©H
CGóÑJh ÆQÉa áeƒKôL ¢ù«c
           õjɪàdÉH ÉjÓÿG                                                                                                                    ¬YƒÑ°SCG ‘ Úæ÷G
                                                                                                                                                      ¢SOÉ°ùdG
                                                                                                                                                        óëàJ
                                                                                                                                                ÉehRƒehôµdG
                                                                                                                                                    C
                                                                                                                                                    GóÑJh ä
                                                                                                                                                       á«∏ÿG
                                                                                                                                                   ΩÉ°ù≤fE’ÉH
                                                                                                                                    ƒgh øª«◊G
                                                                                                                                 ±ÓZ ¥Îîj
                                                                                                                               É¡HÉ°üNE’á°†«ÑdG

                                                                                                                      Úæ÷G
                                                                                                                ¬YƒÑ°ù°TCG ‘
                                                                                                                      øeÉãdG
                                                                                  É¡aÓZ øY á°†«ÑdG êôîJ



                                                                                                     ‘ ¿É°ùfE’G πµ°T Úæ÷G òNCÉj
                                                                                                              á«æ«æ÷G á∏MôŸG ájÉ¡f

á°†«ÑdG ꃰ†f QGhOCG



                                                      ô°ûY ÊÉãdG ¬YƒÑ°SG ‘ Úæ÷G


                                                                                                                                     .º°ù÷G
                                                                                    .ºMôdG ¤EG ܃dÉa IÉæb IóYÉ°ùÃh.á°†jƒH ô¡°T πc π°üJ -7-1
                                                                                                                   áÑ°üıG á°†jƒÑdG ‘ ™°VƒJ
                                 .ºMôdG QGóéH ¥É°üàd’G ¢Vô¨dG Gò¡d ᪪°üe ÉjÓN ᣰSGƒH ™«£à°ùJh ,ºMôdG±Ó¨dG¥É°üàdÓdá°†jƒÑdGGóÑJ -8-2
                                                                                          .êôîJh É¡H §«ÙG QGóéH áé°VÉædG ƒ«¡àdÉH C ¥ôîJ
                                                                                                                              D
                        É¡dh áfÉ°üe áÄ«H ¤EG â∏°Uh ób ¿ƒµJ É¡fC’πÑb øeGóÑJ ìÉéæH ºMôdGG QGóéH ¥É°üàd’G áÑ°üıG á°†jƒÑdG âYÉ£à°SG ∞≤∏àJ9-3
                                                         .øjƒo◊G ƒªædÉH C á°†jƒÑdG ÜÉ°üNE ∫ɪàMG ô¡¶jh ,܃dÉa IÉæb πÑb øe á°†jƒÑdG ¿EG -
                                                                                       .É¡HÉ°üNEGh á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤K ‘ óMGh .ájò¨àdG á«∏HÉb-4
                                                                                                                                øjƒM íéæj
                                                                                                                                   o
                       3 -2^5 ∫ƒ£H Ò¨°U ¿É°ùfEG .iôNCG á¡L øe äÉYƒª› øjƒµàHhIQƒ°üdG ‘ ÉgógÉ°ûf »àdG á«æ«æ÷G πMGôŸG ájÉ¡f ‘ -10 5       C
                                                    ô¡¶j (øeÉãdG ´ƒÑ°SC’G ájÉ¡f ‘ …CG) á¡L øe ôKɵàdÉHh ΩÉ°ù≤f’ÉH áÑ°üıG á°†jƒÑdG á«∏N GóÑJ -
                                 AÉ°†YCGh áé°ùfCG ¿ƒµJh ÉjÓÿG∑Éægh Ò¨J øe¿É°ùfE’Gá∏MôŸG »g √ògh øgÈJh ójDƒJáeƒcG ≈Yój Ée πµ°ûàj .º°S-6
                       .¬≤∏N ‘ πeCÉàe ¿É°ùfEG πµd ÈYh äÉjBG    õjÉ“h ,¥ƒ∏fl ¤hC’G ¿CG ≈∏Y 샰VƒH ,Éà«°Sƒà°SÓH πMGôŸG √òg ™«ªL ¿EG Éæg
                                                                                                                            o
                                                                                                                                               ᪫°ûŸG
                                                                                        ºMôdG

                                            øª«◊G á«∏N πNóJ
                                                   á«∏ÿG
                                                     ¤EG áÑ°üıG
                                                          ºMôdG


                                                                                     É¡aÓZ øe áÑ°üıG á«∏ÿG ¢ü∏îàJ
                  ∞≤∏àJ »àdG ܃dÉa IÉæb                                                 ºMôdG QGóéH ¥É°üàdEÓd ÉC «¡àJh                        ¬YƒÑ°SCG ‘ Úæ÷G
                               á°†«ÑdG                                                                                                                   ™HGôdG

¿ƒµàj ÉjÓÿG ΩÉ°ù≤fEG ó©H
CGóÑJh ÆQÉa áeƒKôL ¢ù«c
           õjɪàdÉH ÉjÓÿG                                                                                                                    ¬YƒÑ°SCG ‘ Úæ÷G
                                                                                                                                                      ¢SOÉ°ùdG
                                                                                                                                                        óëàJ
                                                                                                                                                ÉehRƒehôµdG
                                                                                                                                                    C
                                                                                                                                                    GóÑJh ä
                                                                                                                                                       á«∏ÿG
                                                                                                                                                   ΩÉ°ù≤fE’ÉH
                                                                                                                                    ƒgh øª«◊G
                                                                                                                                 ±ÓZ ¥Îîj
                                                                                                                               É¡HÉ°üNE’á°†«ÑdG

                                                                                                                      Úæ÷G
                                                                                                                ¬YƒÑ°ù°TCG ‘
                                                                                                                      øeÉãdG
                                                                                  É¡aÓZ øY á°†«ÑdG êôîJ



                                                                                                     ‘ ¿É°ùfE’G πµ°T Úæ÷G òNCÉj
                                                                                                              á«æ«æ÷G á∏MôŸG ájÉ¡f

á°†«ÑdG ꃰ†f QGhOCG



                                                      ô°ûY ÊÉãdG ¬YƒÑ°SG ‘ Úæ÷G


                                                                                                                                     .º°ù÷G
                                                                                    .ºMôdG ¤EG ܃dÉa IÉæb IóYÉ°ùÃh.á°†jƒH ô¡°T πc π°üJ -7-1
                                                                                                                   áÑ°üıG á°†jƒÑdG ‘ ™°VƒJ
                                 .ºMôdG QGóéH ¥É°üàd’G ¢Vô¨dG Gò¡d ᪪°üe ÉjÓN ᣰSGƒH ™«£à°ùJh ,ºMôdG±Ó¨dG¥É°üàdÓdá°†jƒÑdGGóÑJ -8-2
                                                                                          .êôîJh É¡H §«ÙG QGóéH áé°VÉædG ƒ«¡àdÉH C ¥ôîJ
                                                                                                                              D
                        É¡dh áfÉ°üe áÄ«H ¤EG â∏°Uh ób ¿ƒµJ É¡fC’πÑb øeGóÑJ ìÉéæH ºMôdGG QGóéH ¥É°üàd’G áÑ°üıG á°†jƒÑdG âYÉ£à°SG ∞≤∏àJ9-3
                                                         .øjƒo◊G ƒªædÉH C á°†jƒÑdG ÜÉ°üNE ∫ɪàMG ô¡¶jh ,܃dÉa IÉæb πÑb øe á°†jƒÑdG ¿EG -
                                                                                       .É¡HÉ°üNEGh á°†jƒÑdG ±ÓZ Ö≤K ‘ óMGh .ájò¨àdG á«∏HÉb-4
                                                                                                                                øjƒM íéæj
                                                                                                                                   o
                       3 -2^5 ∫ƒ£H Ò¨°U ¿É°ùfEG .iôNCG á¡L øe äÉYƒª› øjƒµàHhIQƒ°üdG ‘ ÉgógÉ°ûf »àdG á«æ«æ÷G πMGôŸG ájÉ¡f ‘ -10 5       C
                                                    ô¡¶j (øeÉãdG ´ƒÑ°SC’G ájÉ¡f ‘ …CG) á¡L øe ôKɵàdÉHh ΩÉ°ù≤f’ÉH áÑ°üıG á°†jƒÑdG á«∏N GóÑJ -
                                 AÉ°†YCGh áé°ùfCG ¿ƒµJh ÉjÓÿG∑Éægh Ò¨J øe¿É°ùfE’Gá∏MôŸG »g √ògh øgÈJh ójDƒJáeƒcG ≈Yój Ée πµ°ûàj .º°S-6
                       .¬≤∏N ‘ πeCÉàe ¿É°ùfEG πµd ÈYh äÉjBG    õjÉ“h ,¥ƒ∏fl ¤hC’G ¿CG ≈∏Y 샰VƒH ,Éà«°Sƒà°SÓH πMGôŸG √òg ™«ªL ¿EG Éæg
                                                                                                                            o
                                               ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e
                                                   ≈«ëj ¿hQÉg

                                        …CG π˘Fɢ°Sô˘dG
»àdG) πª◊G á˘∏˘Mô˘e Aó˘H ∫ƒ˘M π˘Fɢ°SQh)äGQɢ°TEG IAGô˘b ≈˘∏˘Y ɢ˘jÓÿG IQó˘˘b ¿CG ∂°T
                                             ôªà°ùJ
øjCG øªa ;áHGô¨dG ájÉZ ‘ ôeCG (ô¡°TCG á©°ùJIAGô≤c É¡d É¡ª¡ah É¡«dEG á∏˘°UGƒ˘dG (äɢfƒ˘eô˘¡˘dG
√ò˘g π˘°Sô˘J øŸ á˘Ñ˘°üıG ᢫˘∏ÿG √ò˘g ±ô˘©˘˘J ôl eCG π˘Fɢ°Sô˘∏˘d »˘YGƒ˘dG ¿É˘°ùfE’G º˘¡˘ah
                                             ¥QÉN
iôNC’G AÉ°†YC’G ±ô©J ∞«˘ch ?äGQɢ°TE’G                                         .IÒÑc Iõé©eh
                                              ȈdG
á©£b øe IQOÉ°U É¡fCG äGQÉ°TE’G √òg º∏à°ùJOGƒŸG áÑ°üıG á°†jƒÑdG √òg ∑QóJ ∞«c ºK
’h É¡JÉ«M ‘ É¡aOÉ°üJ ⁄ É¡fCG ™e ô¨°üdG ájô¡› º◊                   ?Égƒ‰ AÉæKCG ‘ É¡d ájQhô°†dG
                                        …CG É¡dƒM ∂∏“
√òg É¡d Ö«éà°ùJ ∞«ch ?äÉeƒ∏©e¿ƒ©«£à°ùJ ’ ºà˘fCG ;º˘µ˘°ùØ˘fCG ‘ Ghô˘qµ˘a :kÓ˘ã˘e
                                 áYÉæe ºµeÉ°ùLCG Ö°ùµoJ ’G
º¡ØJ ∞«c ?É¡d ºFÓŸGh óYÉ°ùŸG ƒ÷G áÄ«¡àH Ωƒ≤àa AÉ°†YC»àdG ¿OÉ©ŸGh á«FGò¨dG OGƒŸG áaô©e
                                      Gòg »àdG ÉjÓÿG
á°†jƒÑdG √RôØJ …òdG ¿ƒeô¡dG É¡«dEG π°üj ‘ áHƒàµŸG ᫢ª˘∏˘©˘dG çɢë˘HC’G IAGô˘≤˘H ’EG Iƒ˘bh
                                           áÑ°üıG
?AÉL ±óg …C’h ¿ƒeô¡dG Gòg √ójôj ÉeΩƒ«°SÉJƒÑdG øe ºµeÉ°ùLCG áLÉM ¿ƒaô©J ’h ,∫ÉÛG
á¨∏H á˘dɢ°SQ ¬˘à˘∏˘°Uh ¿É˘°ùfE’ ø˘µ˘ªŸG ø˘e √òg ÒKCÉJ ᢫˘Ø˘«˘ch Ωƒ˘«˘°ùdɢµ˘dGh Qƒ˘Ø˘°ùØ˘dGh
ºK É¡«a Ée áaô©eh ádÉ°SôdG √òg IAGôb É¡ª¡Øj ’G …CG ø˘e ’h º˘µ˘eɢ°ùLCG ‘ ¿Oɢ©ŸG
                                               á˘jò˘ZC
´ƒ°Vƒe ádÉ°SôdG ø˘µ˘dh ,ɢ¡˘dƒ˘M QGô˘b Pɢî˘JG …CÉHh ≈àeh É¡«∏Y ∫ƒ°ü◊G ¿ƒ˘©˘«˘£˘à˘°ùJ
                                               áÑ°ùf
áYƒª› øe ¿ƒµàe ¿ƒeôg øY IQÉÑY Éæg åëÑdG´ƒLôdG 󢩢H ’EG ɢ¡˘dhɢæ˘J º˘µ˘«˘∏˘Y Öé˘j
                                              ¤EG
ádÉ°SôdG √òg â∏°SQCG »à˘dG á˘¡÷Gh ,äɢĢjõ÷G ø˘e ’ Éªæ«˘Hh .∫ÉÛG Gò˘g ‘ Ú«˘Fɢ°üNC’G
                                           ¿ƒ©«£à°ùJ
                                              IQÉ˘Ñ˘Y
ádÉ°Sô∏d º∏à°ùŸGh ,ÉjÓÿG ø˘e á˘Yƒ˘ª› ø˘YIóYÉ°ùe ó©H ’EG IƒLôŸG á˘é˘«˘à˘æ˘dG ¤EG ∫ƒ˘°Uƒ˘dG
’h .ɢjÓÿG ø˘e ÈcCG á˘Yƒ˘ª› ø˘Y IQÉ˘Ñ˘Y                á«∏HÉb ºµd ¢UÉî°TCG º˘µ˘fCG ™˘e) A’Dƒ˘g

       -øjƒ o◊ÉH ÉgOÉ–G ó©H- á°†jƒÑdG GC óÑJ                                                 C
                                                                       Ö∏≤dÉc) ájƒ«◊G AÉ°†Y’G ™«ªL ¿ƒµàJ
   ΩÉ°ù≤f’G ó©H ¿Éà«∏N ¿ƒµààa ΩÉ°ù≤f’ÉH                                    C
                                                                      á«Yh’Gh »ª¶©dG πµ«¡dGh ÜÉ°üY’Gh     C
 ¿ƒµàJ ≈àM äÉeÉ°ù≤f’G ¤GƒàJ ºK ,∫h’G     C                                                       C
                                                                    πMGôŸG áé«àf (Ωɶ©dGh ¿Éæ°S’Gh ájƒeódG
        øe ójó©dG ó©Hh .ÉjÓÿG øe áYƒª›                               ÚÑàj kÓãªa ;¬eGC ø£H ‘ Úæ÷G É¡H ôÁ »àdG
       áYƒªÛG √ò¡d Qƒ£àdGh ƒªædG äÉ«∏ªY                                 øe ådÉãdG ô¡°ûdG ájÉ¡f ‘ Úæ÷G ¢ùæL
       ó©Hh ,πØ£∏d ájƒ«◊G AÉ°†Y’G ¿ƒµàJ
                               C                                    πeɵàJh ÆÉeódG ΩÉ°ùbGC ¿ƒµàJ ɪc ,πª◊G
  ¬eGC ºMQ ‘ πMGôŸG ™«ª÷ πØ£dG ∫ɪcGE                                  ájÉ¡f ‘ Úæ÷G AÉ°†YGC ™«ªL -kÉÑjô≤J-
 .»LQÉÿG ⁄É©dG ¤GE êhôî∏d kGó©à°ùe ¿ƒµj                                                         .øeÉãdG ô¡°ûdG


                                                     8283
                                               ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e
                                                   ≈«ëj ¿hQÉg

                                        …CG π˘Fɢ°Sô˘dG
»àdG) πª◊G á˘∏˘Mô˘e Aó˘H ∫ƒ˘M π˘Fɢ°SQh)äGQɢ°TEG IAGô˘b ≈˘∏˘Y ɢ˘jÓÿG IQó˘˘b ¿CG ∂°T
øjCG øªa ;áHGô¨dG ájÉZ ‘ ôeCG (ô¡°TCG á©°ùJIAGô≤c É¡d É¡ª¡ah É¡«dEG á∏˘°UGƒ˘dG (äɢfƒ˘eô˘¡˘dG
                                             ôªà°ùJ
                                             ¥QÉN
√ò˘g π˘°Sô˘J øŸ á˘Ñ˘°üıG ᢫˘∏ÿG √ò˘g ±ô˘©˘˘J ôl eCG π˘Fɢ°Sô˘∏˘d »˘YGƒ˘dG ¿É˘°ùfE’G º˘¡˘ah
iôNC’G AÉ°†YC’G ±ô©J ∞«˘ch ?äGQɢ°TE’G                                         .IÒÑc Iõé©eh
á©£b øe IQOÉ°U É¡fCG äGQÉ°TE’G √òg º∏à°ùJOGƒŸG áÑ°üıG á°†jƒÑdG √òg ∑QóJ ∞«c ºK
                                              ȈdG
’h É¡JÉ«M ‘ É¡aOÉ°üJ ⁄ É¡fCG ™e ô¨°üdG ájô¡› º◊                   ?Égƒ‰ AÉæKCG ‘ É¡d ájQhô°†dG
√òg É¡d Ö«éà°ùJ ∞«ch ?äÉeƒ∏©e¿ƒ©«£à°ùJ ’ ºà˘fCG ;º˘µ˘°ùØ˘fCG ‘ Ghô˘qµ˘a :kÓ˘ã˘e
                                        …CG É¡dƒM ∂∏“
                                 áYÉæe ºµeÉ°ùLCG Ö°ùµoJ ’G
º¡ØJ ∞«c ?É¡d ºFÓŸGh óYÉ°ùŸG ƒ÷G áÄ«¡àH Ωƒ≤àa AÉ°†YC»àdG ¿OÉ©ŸGh á«FGò¨dG OGƒŸG áaô©e
                                      Gòg »àdG ÉjÓÿG
á°†jƒÑdG √RôØJ …òdG ¿ƒeô¡dG É¡«dEG π°üj ‘ áHƒàµŸG ᫢ª˘∏˘©˘dG çɢë˘HC’G IAGô˘≤˘H ’EG Iƒ˘bh
?AÉL ±óg …C’h ¿ƒeô¡dG Gòg √ójôj ÉeΩƒ«°SÉJƒÑdG øe ºµeÉ°ùLCG áLÉM ¿ƒaô©J ’h ,∫ÉÛG
                                           áÑ°üıG
á¨∏H á˘dɢ°SQ ¬˘à˘∏˘°Uh ¿É˘°ùfE’ ø˘µ˘ªŸG ø˘e √òg ÒKCÉJ ᢫˘Ø˘«˘ch Ωƒ˘«˘°ùdɢµ˘dGh Qƒ˘Ø˘°ùØ˘dGh
                                               á˘jò˘ZC
ºK É¡«a Ée áaô©eh ádÉ°SôdG √òg IAGôb É¡ª¡Øj ’G …CG ø˘e ’h º˘µ˘eɢ°ùLCG ‘ ¿Oɢ©ŸG
                                               áÑ°ùf
´ƒ°Vƒe ádÉ°SôdG ø˘µ˘dh ,ɢ¡˘dƒ˘M QGô˘b Pɢî˘JG …CÉHh ≈àeh É¡«∏Y ∫ƒ°ü◊G ¿ƒ˘©˘«˘£˘à˘°ùJ
                                              ¤EG
áYƒª› øe ¿ƒµàe ¿ƒeôg øY IQÉÑY Éæg åëÑdG´ƒLôdG 󢩢H ’EG ɢ¡˘dhɢæ˘J º˘µ˘«˘∏˘Y Öé˘j
                                           ¿ƒ©«£à°ùJ
ádÉ°SôdG √òg â∏°SQCG »à˘dG á˘¡÷Gh ,äɢĢjõ÷G ø˘e ’ Éªæ«˘Hh .∫ÉÛG Gò˘g ‘ Ú«˘Fɢ°üNC’G
ádÉ°Sô∏d º∏à°ùŸGh ,ÉjÓÿG ø˘e á˘Yƒ˘ª› ø˘YIóYÉ°ùe ó©H ’EG IƒLôŸG á˘é˘«˘à˘æ˘dG ¤EG ∫ƒ˘°Uƒ˘dG
                                              IQÉ˘Ñ˘Y
’h .ɢjÓÿG ø˘e ÈcCG á˘Yƒ˘ª› ø˘Y IQÉ˘Ñ˘Y                á«∏HÉb ºµd ¢UÉî°TCG º˘µ˘fCG ™˘e) A’Dƒ˘g

       -øjƒ o◊ÉH ÉgOÉ–G ó©H- á°†jƒÑdG GC óÑJ                                                 C
                                                                       Ö∏≤dÉc) ájƒ«◊G AÉ°†Y’G ™«ªL ¿ƒµàJ
   ΩÉ°ù≤f’G ó©H ¿Éà«∏N ¿ƒµààa ΩÉ°ù≤f’ÉH                                    C
                                                                      á«Yh’Gh »ª¶©dG πµ«¡dGh ÜÉ°üY’Gh     C
 ¿ƒµàJ ≈àM äÉeÉ°ù≤f’G ¤GƒàJ ºK ,∫h’G     C                                                       C
                                                                    πMGôŸG áé«àf (Ωɶ©dGh ¿Éæ°S’Gh ájƒeódG
        øe ójó©dG ó©Hh .ÉjÓÿG øe áYƒª›                               ÚÑàj kÓãªa ;¬eGC ø£H ‘ Úæ÷G É¡H ôÁ »àdG
       áYƒªÛG √ò¡d Qƒ£àdGh ƒªædG äÉ«∏ªY                                 øe ådÉãdG ô¡°ûdG ájÉ¡f ‘ Úæ÷G ¢ùæL
       ó©Hh ,πØ£∏d ájƒ«◊G AÉ°†Y’G ¿ƒµàJ
                               C                                    πeɵàJh ÆÉeódG ΩÉ°ùbGC ¿ƒµàJ ɪc ,πª◊G
  ¬eGC ºMQ ‘ πMGôŸG ™«ª÷ πØ£dG ∫ɪcGE                                  ájÉ¡f ‘ Úæ÷G AÉ°†YGC ™«ªL -kÉÑjô≤J-
 .»LQÉÿG ⁄É©dG ¤GE êhôî∏d kGó©à°ùe ¿ƒµj                                                         .øeÉãdG ô¡°ûdG


                                                     8283
                                ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

áaô©e ÉjÓÿG øe áYƒª› ™«£à°ùJ -¿PEG- ∞«µa ,(™ª°ùdGh º∏µàdGh ájDhôdGh ÒµØàdG
»µd ¬fCG ±ô©J ∞«ch ?É¡LÉàfEÉH Ωƒ≤j øe áaô©eh É¡d É¡JQhô°V ióeh É¡LÉà– »àdG OGƒŸG
                                                                               C
¿CG ™e AÉ«ª«µdÉH kɪ∏Y âµ∏àeG ∞«ch ?á°UÉN äGQÉ°TEG π°SôJ ¿CG É¡«∏Y êÉàfE’G Gòg GóÑj
º°ùé∏d iôNC’G AÉ°†YC’G ¿CG É¡fÉÑ°ùM ‘ äòNCG ∞«ch ?ΩÉjCG á©°†H RhÉéàj ’ ÉgôªY
                                               ?É¡∏FÉ°SQh √òg É¡JGQÉ°TEG º¡ØJ ±ƒ°S
√òg πµH kɪ∏Y âWÉMCG ÉjÓÿG øe áYƒªÛG √òg ¿CÉH ∫ƒ≤dG Éæ«∏Y π«ëà°ùj ¬fCG ∂°T ’
∂°T ’ .§£ÿG ™°VƒH âeÉb -äÉeƒ∏©ŸG √òg øeh º∏©dG Gòg øe kÉbÓ£fG- É¡fCGh QƒeC’G
»àdG »gh ,äGõé©ŸG √òg πc RÉ‚EG ÉjÓÿG √òg ≈∏Y »∏“ »àdG »g ábQÉN IQób OƒLh ‘
¤É©Jh ∑QÉÑJ ¬∏dG ƒg IQó≤dG √òg ÖMÉ°Uh .ÉjÓÿG √ò¡d ábQÉÿG äÉ«∏HÉ≤dG √òg πãe Ö¡nJ
                                                                              o n
iôoJ ’ »àdG ájô¡ÛG ÉjÓÿG øe áYƒªÛG √òg ¬eÉ¡dEÉH- ƒgh ,¢VQC’Gh äGhɪ°ùdG ÜQ
áLQóH Ió≤©ŸG ∫ɪYC’G √òg πc RÉ‚E’ π≤©dG øeh »YƒdG øe áehôÙGh IOôÛG Ú©dÉH
                                   .á«FÉ¡fÓdG ¬JQób ≈∏Y ÚgGÈdG Éæjôj ɉEG -∫ɪµdG

                                   ∑ôëàJ ÉjÓÿG áYƒª›
(¬˘d ø˘eB’G ™˘°VƒŸG ƒ˘ë˘f ∑ô˘ë˘àŸG) Úæ÷G ô˘˘ª˘˘à˘˘°ùj
πc Iôe √ÉjÓN º°ù≤æJ å«M ,ƒªædÉHh äɢeɢ°ù≤˘f’ɢH
8 ,4 ,2 : Oô£e ƒëf ≈∏Y ÉjÓÿG ôKɵàJh .áYÉ°S ÚKÓK

á¡Lƒàe ÉjÓÿG øe áYƒª› ¤EG ∫ƒëàj IÎa ó©Hh ...
ÜÉ°üNE’G á«∏ªY ‘ â∏°ûa »àdG iôNC’G äÉæjƒon ◊G ™e
                           .A§ÑH ºMôdG ƒëf ܃dÉa IÉæb øe
É¡«a …ôéj Ée áaô©Ÿ É¡°üëØd ܃dÉa Iɢæ˘b ÒÑ˘µ˘à˘H É˘æ˘ª˘b ƒ˘d
√ò¡a ;äÉ£«ÙG øe §«fi ´Éb ¤EG ô¶æf ÉæfCG Éæ«dEG π«ÿ É¡«dEG Éfô¶fh
π°UGƒJh ܃dÉa IÉæb ‘ ∑ôëàJ (Úæ÷G Gòg …CG) ÉjÓÿG øe áYƒªÛG
                                                                     ÉjÓÿG áYƒªÛ »LQÉÿG ô¡¶ŸG
ácô◊G √ògh ,IÉæ≤dG √òg ‘ á∏°UÉ◊G äÉLƒªà˘dG π˘°†Ø˘H ɢ¡˘à˘∏˘MQ      πµ°T ¬Ñ°ûj äÉeÉ°ù≤f’ÉH IôKɵàŸG
                                                                                   .ºë∏dG øe á©£b
                                        84
                                            ≈«ëj ¿hQÉg

ƒëf ¿B’G áÑ°üıG á°†jƒÑdG ™aóJ É¡HÉ°üNE’ á°†jƒÑdG ƒëf øjƒon ◊G â©aO »àdG á«LƒªàdG
(''É«∏«°S'' ÉjÓîH Iɪ°ùŸGh) ܃dÉa IÉæb ÉjÓN í£°S ≈˘∏˘Y IOƒ˘LƒŸG äGÒ©˘°ûdɢa .º˘Mô˘dG
πªM É¡fCÉch) áÑ°üıG á°†jƒÑdG äGÒ©°ûdG √òg πª– Gòµgh ,¬°ùØf √ÉŒ’G ƒëf ∑ôëàJ
Ú©e ±óg ≥«≤ëàd πª©J AGõLC’G ™«ªL ¿CG iôf Éæg .áë«ë°üdG á¡÷G ƒëf (kGóL ÚªK
                                                                     r s
hóÑj PEG ,á°UÉN á©«ÑW ¬d ôeCG Gògh .Ú©e õcôe øe ¢Uƒ°üÿG Gò¡H Gk ôeCG â≤∏J ób É¡fCÉch
                   .ò«ØæàdG ™°Vƒe ¬©°†Jh ∫É◊G ‘ ¬cQóJ º°ù÷G øe Gk óL áØ∏àfl kÉeÉ°ùbCG ¿CG
¤EG πNóJh ܃dÉa IÉæb ‘ äÉeÉ°ù≤f’G πMGôe øe ójó©dG √òg ÉjÓÿG áYƒª› ™£≤J
…Qhô°†dG øe ¬fCG ÒZ .kÉÑjô≤J á«∏N áÄe ÉgOóY ≠∏Ñj ÉjÓÿG øe á∏àc âëÑ°UCG óbh ºMôdG
áLÉ◊G √òg ¿É«°ùf ºàj ⁄h .äÉeÉ°ù≤f’G á«∏ªY ôªà°ùJh ≥≤ëàJ »µd ÉjÓÿG √òg ájò¨J




                                                                           E
              .(IÒ¨°üdG IQƒ°üdG) äÉ£«ÙG óMGC ´Éb ‘ kGô¶æe ógÉ°ûj ¬fGC ¿É°ùfÓd π«îj ܃dÉa IÉæb ‘ ô£ædG ≥«bóJ óæY
                   .ºMôdG ƒëf ¬Lƒà∏d áÑ°üıG á°†jƒÑdG IóYÉ°ùà á«LƒªàdG ¬JÉcôëH ܃dÉa IÉæb ‘ OƒLƒŸG ÖZõdG Ωƒ≤j

                                                   85
                                 ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

πµ°ûH ܃dÉa IÉæb ¤É©J ¬∏dG ≥∏N ó≤a ,¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e ‘ kÉ«°SÉ°SCG kÉæcQ πµ°ûJ »àdG
܃dÉa IÉæb ‘ Qɶàf’G IÎa AÉæKCG »Øa .Úæé∏d áLÉ◊G √òg ÚeCÉàd áÑ°SÉæe á«æÑHh Ö°SÉæe
.''QGƒJôµ°S'' ≈YóJ ÉjÓN ¤EG IÉæ≤∏d »∏NGódG ¬LƒdG »£¨J »àdG äGÒ©°ûdG ÉjÓN Ö∏≤æJ
¬«ÑæJ …CG ≈∏Y kÉHGƒL AÉeh äÉfƒjCGh ájƒ°†Y äÉÄjõL RôØJ É¡fCG ÉjÓÿG √òg ¢üFÉ°üN øeh
ájò¨àH Ωƒ≤J É¡fCG …CG) √òg ÉjÓÿG áYƒª› ájò¨àH Ωƒ≤J IRôn ØŸG πFGƒ°ùdG √ògh ,õ«Ø– hCG
                                                                           42
                                                                              .Úæ÷G
܃dÉa IÉæb Ωƒ≤J ∞«ch Úæ÷G ÜÉ©«à˘°S’ º˘Mô˘dG ™˘°ù˘àq ˘j ∞˘«˘c ɢæ˘ë˘°VhCG ɢæ˘g ¤EG
ΩÉ«b á«Ø«c ìô°ûd á¡HÉ°ûe kÓªL Éæeóîà°SGh ,Úæ÷G Gòg ÉjÓN ájò¨àd áeRÓdG äÉ«dÉ©ØdÉH
øe IÒ¨°U áYƒª› øY IQÉÑY ∫Gõj ’ …òdG Úæ÷G áfÉ«°üH áé°ùfC’Gh AÉ°†YC’G ¢†©H
.É¡H á≤∏©àŸG QƒeC’G πc π«¡°ùJh É¡àjò¨àd áeRÓdG ÒHGóàdG PÉîJÉH Ωƒ≤J ∞«ch ,ÉjÓÿG
∞«c ¿PEG .ÉjÓN øe kÉ°†jCG áØdCÉàe áé°ùfC’G √ògh AÉ°†YC’G √òg ¿CG ≈°ùæf ’CG Öéjh
≈æ°ùàj ∞«ch ?iôNCG ÉjÓN äÉLÉëH »Yh ≈∏Yh º∏Y ≈∏Y ¿ƒµJ ¿CG áæ«©e ÉjÓÿ ≈æq °ùàj
ób á∏Ä°SC’G √òg ‘ ôµØf ÉeóæY ?¬àfÉ«°Uh Úæ÷G ájò¨J π«Ñ°S ‘ áæ«©e äGÒ¨àd ¢Vô©àdG É¡d
É¡«∏Y ô£«°ùj π≤Y πÑpb øe ¬LƒJ ÉjÓÿG √òg ¿CG ƒg ∫ÉÑdG ≈∏Y ô£îj ÜGƒL ∫hCG ¿ƒµj
                            s
ÉjÓÿG √òg ¿CG ∫ÉãeCG øe á«aGôN ¢ü°üb ¿É°ùfEG …CG π≤Y ≈∏Y ô£îj ’h ,É¡Lƒjh É¡ª¶æjh
-É¡∏¡‚ πeGƒYh ±hôX ÖÑ°ùH- âëÑ°UCG ºK äÉaOÉ°üŸG øe áaOÉ°üe áé«àf äÒ¨J ób
≥£æe ‘h π≤Y ‘ ∂°ûj ¿CG ¿É°ùfEG πµd ≥ëj !!Úæé∏d ΩRÓdG AGò¨dG êÉàfEÉH Ωƒ≤J ÉjÓN
∫ÉÑ≤à°S’ Ö°SÉæŸG ƒ÷Gh ±hô¶dG áÄ«¡àH ºMôdG Ωɢ«˘b ¿EG .ΩÓ˘µ˘dG Gò˘g ¥ƒ˘°ùj ø˘e π˘c
º∏Y øª°V ’EG ¬≤≤– øµÁ ’ ,Úæ÷G Gòg ájò¨J á«∏HÉ≤d ܃dÉa IÉæb ∑ÓàeG ∂dòch ,Úæ÷G
¬∏dG ≥∏N ≈∏Y kÓ«dO ’EG â°ù«d ábQÉÿG äÉ«dÉ©ØdGh QƒeC’G √òg πch ,¬JOGQEGh ¤É©J ¬∏dG
                                                  .¬≤∏N ø°ùMCÉa A»°T πc ≥∏N …òdG

                                              ºMôdÉH Úæ÷G ≥∏©Jh ¥É°üàdG
ÉjÓÿG áYƒª› QGô≤à°SG …Qhô°†dG øe ¿Éc øeBGh »ë°U πµ°ûH πª◊G ôªà°ùj »µd
                                         86
                      kÉfÉeGC √ÌcGC h Úæé∏d ¿Éµe π°†aGC :Ω’G ºMQ     C
ójõj ’h ,áæ«àe äÓ°†Y øe ¿ƒµe QGóL ¬d ±ƒ› ƒ°†Y ºMôdG
’ ºé◊G Gòg πãe ¿CG ∂°T ’h .kÉÑ©µe Gk Ϊàæ°S Ú°ùªN øY ¬ªéM
,¬d ICÉ«¡ŸG äGÒ°†ëàdG ™«ªL øe ºZôdG ≈∏Y ¬HÉ©«à°SGh πØ£dG ƒªæd »Øµj
≈∏Y ºMôdG ºéM OGOõj Gòµgh .kÉ°†jCG ºMô˘dG ᢫˘æ˘H Ò¨˘J …Qhô˘°†dG ø˘e ¿É˘c Gò˘d
π°†ØH ºMôdG ¿Éc ∂dòd .Ö©µe Ϊàæ°S 1100 ¤EG π°üj ≈àM πª◊G IÎa ∫GƒW ΩGhódG
íeÓŸG πeÉc πØW ¤EG É¡dƒ– ≈àM áÑ°üıG á°†jƒÑdG ƒª˘æ˘d ¿É˘µ˘e π˘°†aCG √ò˘g ¬˘à˘«˘°UɢN
º¶Y §°Sh ‘ ºMôdG OƒLh ¿EÉa Gòg ≈∏Y IhÓYh .É«fódG ¤EG êhôî∏d õgÉL AÉ°†YC’Gh
É¡àfÉ«°U ºàJ å«M áÑ°üıG á°†jƒÑ∏d kÉæeBG ÉkC é∏eh Gk PÓe ºMôdG Gòg π©éj ICGôª∏d ¢Vƒ◊G
                                                                      25
                                                                          .√Qƒ£Jh Égƒ‰ ∫GƒW É¡¶ØMh
:¿ƒæeDƒŸG) | m Úµ e QGô bn ‘ ák Ø£of √Éæn r∏©L ºoK .m ÚW øpe mándÓ °o S øpe n¿É°n ù rf’G Éæn ≤n∏N ó≤ndh}
                  n m           n r o nn s               r              r             E r n rn n
                                                                                                .(13-12


                                              »ª«°ûŸG πªÿG á°†«ÑdG ¢ù«c

                                                                               OƒLƒŸG §îædG
                                                                              »q∏°ùdG ÆGôØdG ‘




                                                                                     ᪫°ûŸG óqdƒj …òdG ºMôdG AÉ°ûZ
                                                                                        …ô°ùdG πÑ◊G

                                                                                        ᪫°ûŸG AÉ°ûZ
                                                                                        »q∏°ùdG AÉ°û¨dG



                                                                                     ºMôdG ÆGôa
                      r t o o p          n r u o t n o n n p
       ÉsdGE p m ¢ù Ønf πc Ö°ùrµnJ É ndh Am »°nT πc ÜQ ƒn gh ÉHv Q » ¨Hr GnC p¬s∏dG ôn «r nZGnC πbo }
                                                                                                r
                           n r p rn r u n s
          n pH ºoµ u æn «o a ºoµ o ¿Éµe º(‹hC ≈ GE p ºoK …CGn r oC n r n p n o p n n r n
¿ƒµj ¿CÉGªÖéjhoÄÑ,Ö°SÉæe©Lôe‘ oµHQ’GndÚæ÷Gi ô)NG QRph lIQRG h QõnJ É ndh É ¡«n∏Y
                  r
                                ( ¿CGh / ΩÉ©f’G) |n¿ Ø∏p à r
kÉ◊É°Uh kÉfÉ°üe kÉfɵe ¿ƒµj164ájÉæ©H Gk QÉàfl ¿ÉµŸGƒGògînJ p¬« pa ºàæ c
                    o                                    on            roo
- ¿ƒµjh ,ô¡°TCG á©°ùJ ó©˘H IO’ƒ˘dG ≥˘«˘≤˘ë˘à˘d kɢ°†jCG
ájƒeódG á«YhC’G øe Öjôb ¿Éµe ‘ -Gòg ≈∏Y IhÓY
                     .Úæ÷G ¤EG AGò¨dG πª– »àdG ΩCÓd
¤EG ¬˘Lƒ˘àŸGh ܃˘dɢa IÉ˘æ˘˘b ‘ Oƒ˘˘LƒŸG Úæ÷G ¿EG
      q
∂dòdh ,QƒeC’G √ò¡H º∏Y ≈∏Y ¬fCÉch ±ô°üàj ºMôdG
IÉæb ‘ ™°Vƒe hCG á£≤f …CÉH ¥É°üàd’G ∫hÉëj ’ ¬fEÉa
ÚH ìhGÎJ »àdGh É¡«a óLƒj »àdG ΩÉjC’G ∫GƒW ܃dÉa
Rô¨fG hCG ≥°üàdG ¿EG ¬fCÉH ±ô©j ¬fC’ á©HQCGh ΩÉjCG áKÓK
ájÉ¡f »æ©j Gòg ¿EÉa ºMôdG ¤EG ¬dƒ°Uh πÑb á£≤f …CG ‘
™°Vƒe øY ∑Éæg ¢ûàØjh ºMôdG ƒëf Ωó≤àj Gòd ,√OƒLh
∫Éãe ≈∏Yh .¬H ≥°üà∏jh á˘jƒ˘eó˘dG ᢫˘YhC’G ¬˘«˘a ̵˘J
¥ƒa ÖfÉL øe ƒªæJ »à˘dGh á˘HÎdG ‘ IQƒ˘ã˘æŸG Qhò˘Ñ˘dG
¥ÉªYCG ¤EG ôNBG ÖfÉL øe ÉgQhòL ó“h ¢VQC’G í£°S
âbƒdG ¢ùØf ‘h ƒªædG ‘ ôªà°ùj Úæ÷G ¿CG iôf ,áHÎdG
¬d ôaƒj …òdG è«°ùædG ¥ÉªYCG ‘ ÌcCÉa ÌcCG Rô¨æj ¬fEÉa
AGò¨H √ó“ IójóL ájƒeO ᫢YhCG ó˘é˘j å«˘M ,AGò˘¨˘dG
         q
                                                .ójóL
ΩÉ«b ¿CG »gh ,áeÉg á£≤f ¤EG IQÉ°TE’G Éæg ó«ØŸG øe
-¬JGP óëH- ó©j ¬d ™˘°Vƒ˘e π˘°†aCG Qɢ«˘à˘NɢH Úæ÷G
ájGóH'' ÜÉàc ∞dDƒe ,¿ÉZɢfÓ˘a Qɢ°TCG ó˘≤˘a ;Iõ˘é˘©˘e
Ö«é©dG ôeC’G Gòg ¤EG ,(Beginning of Life) ''IÉ«◊G

                                                  89    ºMôdG QGóL ‘ Rô¨fG óbh Úæ÷G Éæg ógÉ°ûf
                      r t o o p          n r u o t n o n n p
       ÉsdGE p m ¢ùØnf πc Ö°ùrµnJ É ndh Am »°nT πc ÜQ ƒn gh É Hv Q » ¨Hr GnC p¬s∏dG ôn «r nZGnC πbo }
                                                                                                r
                           n r p rn r u n s
          n pH ºoµ u æn «o a ºoµ o ¿Éµe º(‹hC ≈ GE p ºoK …CGn r oC n r n p n o p n n r n
¿ƒµj ¿CÉGªÖéjhoÄÑ,Ö°SÉæe©Lôe‘ oµHQ’GndÚæ÷Gi ô)NG QRph lIQRG h QõnJ É ndh É ¡«n∏Y
                  r
                                ( ¿CGh / ΩÉ©f’G) |n¿ Ø∏p à r
kÉ◊É°Uh kÉfÉ°üe kÉfɵe ¿ƒµj164ájÉæ©H Gk QÉàfl ¿ÉµŸGƒGògînJ p¬« pa ºàæ c
                    o                                    on            roo
- ¿ƒµjh ,ô¡°TCG á©°ùJ ó©˘H IO’ƒ˘dG ≥˘«˘≤˘ë˘à˘d kɢ°†jCG
ájƒeódG á«YhC’G øe Öjôb ¿Éµe ‘ -Gòg ≈∏Y IhÓY
                     .Úæ÷G ¤EG AGò¨dG πª– »àdG ΩCÓd
¤EG ¬˘Lƒ˘àŸGh ܃˘dɢa IÉ˘æ˘˘b ‘ Oƒ˘˘LƒŸG Úæ÷G ¿EG
      q
∂dòdh ,QƒeC’G √ò¡H º∏Y ≈∏Y ¬fCÉch ±ô°üàj ºMôdG
IÉæb ‘ ™°Vƒe hCG á£≤f …CÉH ¥É°üàd’G ∫hÉëj ’ ¬fEÉa
ÚH ìhGÎJ »àdGh É¡«a óLƒj »àdG ΩÉjC’G ∫GƒW ܃dÉa
Rô¨fG hCG ≥°üàdG ¿EG ¬fCÉH ±ô©j ¬fC’ á©HQCGh ΩÉjCG áKÓK
ájÉ¡f »æ©j Gòg ¿EÉa ºMôdG ¤EG ¬dƒ°Uh πÑb á£≤f …CG ‘
™°Vƒe øY ∑Éæg ¢ûàØjh ºMôdG ƒëf Ωó≤àj Gòd ,√OƒLh
∫Éãe ≈∏Yh .¬H ≥°üà∏jh á˘jƒ˘eó˘dG ᢫˘YhC’G ¬˘«˘a ̵˘J
¥ƒa ÖfÉL øe ƒªæJ »à˘dGh á˘HÎdG ‘ IQƒ˘ã˘æŸG Qhò˘Ñ˘dG
¥ÉªYCG ¤EG ôNBG ÖfÉL øe ÉgQhòL ó“h ¢VQC’G í£°S
âbƒdG ¢ùØf ‘h ƒªædG ‘ ôªà°ùj Úæ÷G ¿CG iôf ,áHÎdG
¬d ôaƒj …òdG è«°ùædG ¥ÉªYCG ‘ ÌcCÉa ÌcCG Rô¨æj ¬fEÉa
AGò¨H √ó“ IójóL ájƒeO ᫢YhCG ó˘é˘j å«˘M ,AGò˘¨˘dG
         q
                                                .ójóL
ΩÉ«b ¿CG »gh ,áeÉg á£≤f ¤EG IQÉ°TE’G Éæg ó«ØŸG øe
-¬JGP óëH- ó©j ¬d ™˘°Vƒ˘e π˘°†aCG Qɢ«˘à˘NɢH Úæ÷G
ájGóH'' ÜÉàc ∞dDƒe ,¿ÉZɢfÓ˘a Qɢ°TCG ó˘≤˘a ;Iõ˘é˘©˘e
Ö«é©dG ôeC’G Gòg ¤EG ,(Beginning of Life) ''IÉ«◊G

                                                  89    ºMôdG QGóL ‘ Rô¨fG óbh Úæ÷G Éæg ógÉ°ûf
                                        ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

∫GódG QÉ«àN’G Gòg πãà (¤hC’G ¬∏MGôe ‘ Úæ÷G …CG) ÉjÓÿG øe áYƒª› ΩÉ«b ¿EG'' :kÓFÉb
q
                                   26
                                        .''á°ûgódG ¤EG ƒYój ôl eCG ᪫µ◊G á«∏Ñ≤à°ùŸG É¡Jô¶f ≈∏Y
  .k’Éãe »£©f ᫪gC’G √òg º¡a πLCG øeh ,kGóL ᪡e ¿ÉZÉfÓa É¡«dEG Ò°ûj »àdG á£≤ædG
  ÚjÓà ¬æe ÈcCG »gh πÑb øe Égôn j ⁄ ájÉæH ΩÉeCG »°ûŸÉH CGóH Gk Ò¨°U kÓØW Éæ©°Vh ÉæfCG GhQƒ°üJ
  π¡a .¬JÉLÉMh ¬JÉÑ∏£àe ™«ªL É¡«a âÄ«u g ák aôZ πØ£dG Gòg óéj ¿CG Éfô¶àfG ºK ,äGôŸG
                                              o
  π«ëà°ùj ɪch .™«£à°ùj ’ kÉ©ÑW ?áaô¨dG √òg óéj ¿CG Ò¨°üdG πØ£dG Gòg πãe ™«£à°ùj
  áHôéàdGh IÈÿG ó©H ∂∏Á ⁄h QƒeC’G √òg ¬«a π≤©j …òdG ôª©dG ≠∏Ñj ⁄ Ò¨°U πØW ≈∏Y
  äGΪàæ°S á©°†H É¡ªéM º◊ á©£b ≈∏Y π«˘ë˘à˘°ùj ∂dò˘c ,ô˘eC’G Gò˘g RÉ‚E’ ᢫˘aɢµ˘dG
  ¿EG πH ,kɶØMh kÉfÉeCG ÌcC’Gh É¡d ™°Vƒe π°†aCG óŒ ¿CG ó°ù÷G ‘ º∏¶e ÆGôa ‘ áchÎeh
                                                                       .ÈcCG Éæg hóÑàd ádÉëà°S’G
                                     C
  ∑GòfBG ¿ƒµj Úæ÷G ¿CG ≈°ùæf q’G Éæ«∏Yh ,kÉfÉ°ùfEG ó©H íÑ°üj ⁄ Úæ÷G ¿EÉa Gòg ¥ƒah
  kÉYGQP ’h Gk ój ’h kÉæ«Y ’h kÉfPCG ’ ∂∏Á ’ ¬fCG …CG ,§≤a ÉjÓÿG øe äÉÄe ™°†H øY IQÉÑY
   áÑ«éY á«∏HÉb AGóHEÉH Ωƒ≤j ¬fCG iôf Éææµdh .ºë∏dG øe IÒ¨°U á©£b Oô› ƒg πH ,kÉZÉeO ’h
                                       .¬d ô≤e π°†aCGh ™°Vƒe π°†aCG ≈∏Y ±ô©àdG ‘ á°ûgóeh
   ó‚ ≥∏ÿG Gòg πMGôe øe á∏Môe πc »Øa ;Gò¡H ¿É°ùfE’G ≥∏N ‘ äGõé©ŸG »¡àæJ ’h
                                             .iôNC’ÉH IóMGƒdG á∏NGóàe äGõé©ŸG øe á∏°ù∏°S
   ™°Vƒe π°†aCG ¤EG É¡FGóàgG á«Ø«c ∂dòch ,áÑ°üıG á°†jƒÑdG ôKɵJ á«Ø«c ÉfôcP Éæg ¤EG
   ™«£à°ùJ ∞«c :ƒgh ,á∏MôŸG √òg ‘ ÉæeÉeCG ô¡¶j kÉeÉg k’GDƒ°S ¿CG ÒZ .ÉgQƒ£Jh Égƒ‰ áeGOE’
   …CG hCG IQÉæ°U hCG ÜqÓc hCG) ±É q£N …CG ∂∏“ ’ »àdGh kÉeÉ“ á¡HÉ°ûàŸG ÉjÓÿG øe áYƒª›
                                                ?ºMôdG QGóéH ≥∏©àJh ≥°üà∏J ¿CG (¬HÉ°ûe ƒ°†Y
   ó≤©e l܃∏°SCG ºMôdG QGóéH ≥∏©àdGh ¥É°üàd’G ‘ Úæ÷G ¬∏ª©à°ùj …òdG ܃∏°SC’G ¿EG
   ËõfEG RGôaEÉH Úæ÷G øe á«LQÉÿG á≤Ñ£dG ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG Ωƒ≤J .πeCÉàdG ¤EG ƒYójh Gk óL
   -äÉæjƒon ◊G ´ƒ°Vƒe ‘ ÉfôcP ɪc- ¬fCG ËõfE’G Gòg ÉjGõe øeh .''¢SGó«fhQƒdÉ«g'' ≈Yój
   QGóL ‘ IOƒLƒŸG (∂«fhQƒdÉ«¡dG ¢†eÉM øe áØdCÉàŸG) á«°†eÉ◊G á≤Ñ£dG â«àØJ ™«£à°ùj
                                               90
ºMôdG ÆGôa                                                                                            ºMôdG ÆGôa
                                                  RGôaE’G IÉæb ºa
                                                 »WÉıG AÉ°û¨dG ‘
                                                                            á«FGòàZG áehQCG                                                           ájƒeódG á«YhC’G
                                                 á«eƒKô÷G á«∏ÿG
                                                                             ÉjÓÿG á∏àc                                                               ºMôdG áfÉ£H
                                                 ºMôdG áfÉ£H                    á«∏NGódG

                                                                                áeƒKô÷G ±ƒL

                  ÜÉ°üN’G øe ΩÉjGC 5 ó©H »LQÉÿG ô¶æŸG (GC
                       E                                                                                        E
                                                                                                           ÜÉ°üN’G øe ΩÉjGC 6 ó©H »∏NGódG ô¶æŸG (Ü


     ºMôdG ÆGôa
                                                                         E
                                                                    ÜÉ°üN’G øe ΩÉjGC 7 ó©H »∏NGódG ô¶æŸG -(ê


»q∏°ùdG ∞jƒéàdG                                      ºMôdG áfÉ£H

                                                                                                 ºMôdÉH ≥°üà∏ŸG Úæé∏d »≤«≤◊G ô¶æŸG -(O

                                                       IôgɶdG áeOC’G       áeOC’G•
                                                                              áæWÉÑdG
                                                        áæWÉÑdG áeOC’G
                                                                                                                               á«eƒKô÷G á«∏ÿG
                                                        ájƒeódG á«YhC’G                                                         á«∏NGódG ÉjÓÿG á∏àc
áeƒKô÷G ±ƒL                                                                                                                     ºMôdG áfÉ£H

       áYƒªÛG √òg ìÉ‚ ¿GE h .ºMôdG QGóéH ¥É°üàd’ÉH ܃dÉa IÉæb IóYÉ°ùà ºMôdG ¤GE â∏°Uh »àdGh Éà«°Sƒà°SÓHG Iɪ°ùŸG ÉjÓÿG áeƒc Ωƒ≤J
       ‘ √òg ÉjÓÿG áYƒª› ìÉ‚ ¿GE ...Aƒàf …GC hGC ±É£N hGC Ü qÓc hGC IQÉæ°U …GC ∂∏“ ’ »àdGh πµ°ûdG ájhôµdG ÉjÓÿG øe áeƒµdG hGC
                                          E
       Éà°SÓHƒahôJG ÉjÓN ÉgRôØJ »àdG äÉÁõf’G ¤GE ìÉéædG Gò¡H áYƒªÛG √òg øjóJh .≥∏ÿG äGõé©e øe Iõé©e ó©j ºMôdG QGóéH ≥∏©àdG
                                                                                                    .»LQÉÿG ɡ룰S ≈∏Y IOƒLƒŸG


         .¬«dEG ∫ƒNódGh ºMôdG AÉ°ûZ ¥GÎNG ≈∏Y Úæ÷G ÉjÓN ËõfE’G Gòg óYÉ°ùj ɪc ,ºMôdG
                                                             o
         Rô¨æ«a ,¬«a πZƒàdGh ºMôdG ÉjÓN ¢†©H ΩÉ¡àdG Úæ÷G ÉjÓN ¢†©H ™«£à°ùJ ∂dP π°†ØHh
                                                   .Úàeh …ƒb πµ°ûH ºMôdG QGóL ‘ Úæ÷G
         ;ƒªæj »µdh kÉ«M ≈≤Ñj »µd ΩGhódG ≈∏Y AGò¨dG ¤EGh Úé°ùcC’G ¤EG Úæ÷G êÉàëj
         øe ¬JÉLÉM ™«ªéH Ohõà«°S áÑ°üfl IóMGh á«∏N øe ÉC °ûf …òdG Úæ÷G Gòg ¿CG iôf Gòµgh
                                                               .ô¡°TCG á©°ùJ ∫GƒW ™°VƒŸG Gòg

                                                                           91
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

¥É°üàd’G ¬d …Qhô°†dG øe ¿CÉH ¬àaô©e ºK ¬d ™bƒe π°†aCG ¤EG AGóàg’ÉH Úæ÷G ΩÉ«b ¿EG
á∏àµdG √òg ¿C’ kÉ°ûgóeh Gk Òfi Gk ôeCG -πÑb øe Éæ∏b ɪc- ó©j ¬«a √RGô¨fGh ™°VƒŸG Gò¡H
                                                                   o
IQó≤dG ∂∏“ É¡fCG -Gòg É¡aô°üàH- ÉæjôJ ÉjÓÿG øe áYƒª› øe áØdDƒŸG ºë∏dG øe IÒ¨°üdG
Úæ÷G áaô©e ¿CG ÒZ .áaô©ŸG √òg Aƒ°V ‘ ±ô°üàJ É¡fCGh É¡JÉLÉM ÜÉ°ùM ≈∏Yh áaô©e ≈∏Y
 Gk ôeCG ó©j ôeC’G Gòg ≥«≤ëàd ák °UÉN ák «∏HÉb √ÉjÓN ¢†©H ∑ÓàeGh RGô¨f’Gh ¥É°üàd’G á«Ø«c
           o
IOGQE’Gh π≤©dG ΩGóîà°SÉH Úæ÷G ΩÉ«b kÉeÉ“ π«ëà°ùŸG øe ¿C’ ,ÈcCG áÑ°ùæH kÉ°ûgóeh Gk Òfi
ΩÉ«≤∏d √ÉjÓN ¢†©H ¤EG RÉ©jE’G ºK ºMôdG QGóL ‘ OƒLƒŸG ∂«fhQƒdÉ«¡dG ¢†eÉM π«∏–h
                                .¬ààØjh ¢†eÉ◊G Gòg ∂Øj …òdG ¢SGó«fhQƒdÉ«¡dG ËõfEG RGôaEÉH
áaô©e øY õé©j á°UÉN á°SGQO AÉ«ª«µdG ¢SQój ⁄ ¿É°ùfEG …CG ¿EÉa kÉ≤HÉ°S ÉfôcP ɪch
Gòg ≈∏Y IhÓYh !AÉ«ª«µdG √ò¡H º∏Y ≈∏Y Úæ÷G ÉjÓN ¢†©H ¿CG iôf ɪæ«H ,QƒeC’G √òg
≈∏Y AÉ≤HEÓd kÉ°†jCG á«FÉ«ª«c OGƒe êÉàfEÉH -º∏©˘dG Gò˘g ¤EG Gk Oɢæ˘à˘°SG- Ωƒ˘≤˘J »˘¡˘a º˘∏˘©˘dG
¢SÉædG ™«ªL ‘ πH óMGh ÚæL ‘ ábQÉÿGh á°ûgóŸG á«∏HÉ≤dG √òg ó‚ ’ øëfh .ÉgOƒLh
¤hC’G á∏MôŸG ó©j …òdG) Úæ÷G ¿EG å«M ;kÉ«dÉM ¿ƒ°û«©j øjòdGh ≥HÉ°ùdG ‘ Gƒ°TÉY øjòdG
     .¬H ¥É°üàd’G ‘h í«ë°üdG ™°VƒŸG ¤EG AGóàg’G ‘ ¥QÉN πµ°ûH íéæj (¿É°ùfE’G ICÉ°ûæd
ÉjÓÿG ‘ á∏°UÉ◊G äGÒ¨àdGh Úæ÷G øjƒµJ ∫ƒM ¿B’G ≈àM √ÉæMô°T ɇ ô¡¶j ɪch
kÉeÉ“ áÑ°SÉæŸG á¶ë∏dG »Øa .á∏Môe πµd ôgÉX πµ°ûH á«YGh á£N ∑Éæg ¿EÉa ,¬d áæ°VÉ◊G
 ÉjÓÿG Ωƒ≤J kÉ°†jCG áÑ°SÉæŸG á¶ë∏dG ‘h ,܃dÉa IÉæ≤d áfƒµŸG ÉjÓÿG ‘ äGÒ¨J çó–
                                                                u
                                                  .¢SGó«fhQƒdÉ«¡dG ËõfEG RGôaEÉH Úæé∏d á«LQÉÿG
 √òg ¿CG ¤EG ≥ëH Ò°ûj ¿É˘°ùfE’G º˘°ùL ‘ »˘YGƒ˘dG §˘«˘£˘î˘à˘dG Gò˘g π˘ã˘e Oƒ˘Lh ¿EG
                                             :ábQÉN á«¡dEG IQób Iô£«°S â– ™≤J É¡∏c äÉ«dÉ©ØdG
                                          o n n n n r nC         r o o o
∫BG) | º«µ n◊G õo jõ ©dG ƒn g q’GE ¬dGE ’ AÉ°ûj ∞«r c p ΩÉMQ’G ‘ ºcQƒu °n üj …òqdG ƒn g}
       o             n o                                                              o
                                                                              .(6 :¿GôªY

                                              92
                                           á«fGB ôb Iõé©e ºMôdG ‘ Úæ÷G ≥∏©Jh ¥É°üàdG
ô¡¶J ¬H ¬bÉ°üàdGh ºMôdG ‘ Úæ÷G QGô≤à°SG ´ƒ°Vƒe ∫ƒM á«fBGô≤dG äÉjB’G ‘ ≥«bóàdG óæY
:≥∏©dÉH Úæ÷G Gòg ¬Ñq °ûj ΩC’G ºMQ ‘ Úæ÷G ƒ‰ AóH ¤É©J ¬∏dG ôcòj Éeóæ©a ;᪡e á«fBGôb Iõé©e
 .(3-1 :≥∏©dG) | oΩôn c’G n∂tHQh GrC ôn br G .m ≥n∏Y røpe n¿É°n ù rf’G n≥n∏N .n≥n∏N …òqdG n∂uHQp º°r SÉpH GrC ôn br G}
                      rC      nn                   n                E n n                     n
â≤∏WoCG ≈æ©ŸG Gòg ™e kÉeÉé°ùfGh .Ée ™°VƒÃ ≥∏©àŸG A»°ûdG ≈æ©Ã á«Hô©dG á¨∏dG ‘ ''≥n∏©dG'' »JCÉjh    n
                                 .ΩódG ¢üÁh ó∏÷ÉH ≥°üà∏j …òdG ¥ƒ∏ıG ∂dP ≈∏Y áª∏µdG √òg
ÌcCG òæe ¿BGô≤dG ∫ɪ©à°SGh .√ÓYCG áÁôµdG ájB’G ‘ OQh ɪc kÉeÉ“ ºMôdG QGóéH ≥∏©àj Úæ÷Gh
√òg øY ∞°ûµdGh ΩC’G ø£H ‘ »eÉædG Úæé∏d áØ°üdG √òg OGôjEG ‘ áª∏µdG √òg áæ°S ∞dCG øe
ó©oj á≤«≤◊G √òg ¤EG ∫ƒ°UƒdÉH íª°ùj º∏©dG iƒà°ùe øµj ⁄ ó¡Y ‘h Qƒ°üY IóY πÑb äÉeƒ∏©ŸG
                                                                      .¿BGô≤dG äGõé©e ióMEG -∂°T ÓH-
      1
                                                               2




      3
                                                               4




     Ö≤ãH Ωƒ≤j Ö°SÉæe ¿Éµe ≈∏Y Ì©j ÉeóæYh ,ºMôdG ‘ ¬d ¿Éµe øY åëÑj óMGh ´ƒÑ°SGC √ôªY kÉæ«æL ógÉ°ûf (1) ºbQ IQƒ°üdG ‘
     Úé°ùc’G òNÉC H GC óÑj kGó«L kGQGô≤à°SG Éæg Úæ÷G QGô≤à°SG ó©Hh ,(3-2 ¿ÉJQƒ°üdG) ¬«a ¢Sô¨æjh ¿ÉµŸG Gòg ‘ ºMôdG áé°ùfGC
            C
                                                                       .(4 ºbQ IQƒ°üdG) ¿ÉµŸG Gòg øe ¬d ÚjQhô°†dG AGò¨dGh
                                                 ΩÉjGC 8 ó©H áÑ°üıG á°†«ÑdG ô¶æe




   n¿ƒo≤n∏îj ºgh ÉÄk «r °T ≥o∏îj Énd Ée n¿ƒocôp °ûjnCG}
          r or o n n o r n n                     ro
                           n r r o o p rn n
|n¿hôo °üæj º¡°ùoØfnCG Éndh Gôk °ünf º¡nd n¿ƒ©«£àn °ùj Éndh
        o n r on
                   (192-191/±GôY’G)
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

                                         ÉjÓÿG ÉgõéæJ »àdG áØ∏àıG äɪ¡ŸG
                                                     C
á«∏NGódG á≤Ñ£dG :¿Éà≤ÑW ¬«a ô¡¶J ≈àM õjɪàdÉH √ÉjÓN GóÑJ Úæ÷G ƒ‰ øe øeÉãdG Ωƒ«dG ‘
áªFGódG ÉjÓÿG »g (''â°SÓH ƒjÈeCG'' É¡ª°SGh) á«∏NGódG á≤Ñ£dG ÉjÓN .á«LQÉÿG á≤Ñ£dGh
»àdG IóYÉ°ùŸG ÉjÓÿG »¡a (â°SÓHƒahôJ) á«LQÉÿG á≤Ñ£dG ÉjÓN ÉeCG ,¬JÉ«M ∫GƒW Úæé∏d
á≤Ñ£dG ÉjÓN Ωƒ≤J IóŸG √òg ó©Hh .§≤a ô¡°TCG á©°ùJ ∫ÓN …CG ,IO’ƒdG ≈àM Úæ÷G ™e ≈≤ÑJ
’h ô¡°TC’G á©°ùàdG ∫ÓN É¡àeóîà°SG »àdG á«LQÉÿG á≤Ñ£dG ÉjÓN øY É¡°ùØf π°üØH á«∏NGódG
‘ ᪫°ûŸGh Úæ÷G ÚH Ée §Hôj …òdG …ô°ùdG πÑ◊G É¡æe ô¡˘¶˘«˘°S »˘à˘dG á˘≤˘£˘æŸG ’EG ≈˘≤˘Ñ˘J
''á«æ«æ÷G ¢UGôbC’G'' ≈YóoJh kÉ«°Uôb kÓµ˘°T â°SÓ˘Hƒ˘jÈeCG ɢjÓ˘N ò˘NCɢJ ɢæ˘gh .π˘Ñ˘≤˘à˘°ùŸG
                                                                       (Embryonic disc).

ájGóH äÉ«∏ª©dG √òg ó©Jh .Ú°Uô≤dG øjòg »naôW ∫ƒM ôXÉæàe πµ°ûH ‹ÉàdG ƒªædG ºàj
                                 C
»gh ,πµ°ûàdÉH IójóL ÉjÓN GóÑJ º«≤à°ùŸG §ÿG Gòg ‘ôW »Øa ,º°ù÷G ‘ º«¶æàdG äÉ«∏ªY
ÉjÓN ɪ¡æ˘«˘Hh (Endoderm) ''Ωô˘jOhó˘fEG'' ɢjÓ˘Nh (Ectoderm) ''ΩôjOƒ˘à˘cEG'' ɢjÓ˘N
πÑ≤à°ùŸG ‘ πµ°ûà°S çÓãdG äÉ≤Ñ£dG √òg øe á≤ÑW πch (Mesoderm). ''ΩôjOhõ«e''
                                                           27
                                                               .πØ£dG º°ù÷ áØ∏àıG ΩÉ°ùbC’G
,á«∏NGódG áé°ùfC’Gh Oó¨dGh ÜÉ°üYC’G AÉ°ûfEÉH (ΩôjOƒàcEG ÉjÓN) á«LQÉÿG ÉjÓÿG Ωƒ≤J
ɪc ,Úæ«©dG äÉ°SóYh ¢SGƒ◊G AÉ°†YCGh »cƒ°ûdG πÑ◊Gh ÆÉeódG ÉC °ûæj áé°ùfC’G √òg øeh
ÉeCG .ôaÉXC’Gh ô©°ûdGh ¿Éæ°SC’G AÉæ«eh á«bô©dG Oó¨dGh »LQÉÿG ó∏÷G AÉ°ûfEÉH ÉjÓÿG √òg Ωƒ≤J
»ª°†¡dG RÉ¡÷G AÉ°†YCG øjƒµàH Ωƒ≤àa (ΩôjOhófE’G ÉjÓN) Úæ÷G ø˘e ᢫˘∏˘NGó˘dG á˘≤˘Ñ˘£˘dG
øjò¡d IóFÉ©dG áé°ùfC’G ∂dòch (ïdEG ,¢SÉjôµæÑdGh ÚàFôdGh óѵdG øjƒµàH …CG) »°ùØæàdGh
áãdÉãdG á≤Ñ£dG ÉeCG .(ïdEG ,''thymus'' ájΩ°ùdG Ió¨dGh ''thyroid'' á«bQódG Ió¨dÉc) øjRÉ¡÷G
á«ægódG áé°ùfC’Gh ΩódG ÉC °ûæj á≤Ñ£dG √òg øeh ,Úà≤Ñ£dG ÚJÉg ÚH ¿ƒµààa (ΩôjOhõ«ŸG)
ájƒeódG á«YhC’Gh äÓ°†©dGh ∞jQÉ°†¨dG áé°ùfC’G √òg øe ÉC °ûæJ ɪc ,á£HGôdG áé°ùfC’Gh
ΩÉ°ùbC’G »£¨J »àdG á«∏NGódG áé°ùfC’G ∂dòch ,ájƒeódG IQhódG Iõ¡LCGh »ª¶©dG πµ«¡dGh
ÉjÓÿG √òg øe CÉ°ûæJ º°ù÷G ‘ IOƒLƒŸG áé°ùfC’G ɢjÓ˘N ™˘«˘ª˘é˘a .Aɢ°†YCÓ˘d ᢫˘∏˘NGó˘dG
                                                                                   .á«∏°UC’G
                                           95
                                                      (1)                                                         (2)




                                                     (3)
                                                                                                                  (4)




ÉjÓÿG √ògh ,(1 ºbQ IQƒ°üdG) á«∏°U’G ÉjÓÿG ¤GE Oƒ©j ÉjÓÿG √òg ÉC °ûæeh .¿É°ùf’G º°ùL ‘ ÉjÓÿG øe ∞∏àfl ´ƒf ÉàÄe óLƒj
                                   C                                           E
       C            B                                              C       C                                        C
áé°ùf’G ÉC °ûæJh ,ôN’G ¢†©ÑdG øY É¡°†©H IÉC éa õjɪàdÉH GC óÑJ iôN’G øe π°U’G ≥ÑW áî°ùf É¡æe IóMGƒdG ¿ƒµJ »àdG á«∏°U’G
                                                                 C           C
ábÉ£dÉH º°ù÷G ó“ »àdG á«ægódG ÉjÓÿG Iõ«ªàŸG ÉjÓÿG ≈∏Y á∏ãe’G øeh .á«∏°U’G ÉjÓî∏d õjɪàdG Gòg áé«àf º°ù÷G ‘ áØ∏àıG
                      .(4 ºbQ IQƒ°üdG) ájƒeódG á«Yh’G ÉjÓNh (3 ºbQ IQƒ°üdG) ìhôé∏d á«aÉ°ûdG ÉjÓÿGh (2 ºbQ IQƒ°üdG)
                                                      C


πµ°ûH É¡«a IOQGƒdG äÉeƒ∏©ŸG º««≤Jh É¡«a ÒµØàdGh IÒNC’G á∏ª÷G º¡a Gk óL º¡ŸG øe
.á≤jô£dG √ò¡H ’EG ¿É°ùfE’G Qƒ¡¶d ¥QÉÿG ôeC’G º¡ah áaô©eh ∑GQOEG øµÁ ’ PEG ;í«ë°U
(ïdEG ,ΩódGh á«YhC’Gh ᪶fC’Gh áé°ùfC’Gh á«°ûZC’G) É¡©ªLCÉH ¿É°ùfE’G á«æH ¿ƒµJ ¿EG
                                                                            q
åëÑdG ¤EG πeCÉàeh ôµØe ¿É°ùfEG πc ¥ƒ°ù«°S Úæ÷G ¿ƒµJ »àdG çÓãdG äÉ≤Ñ£dG √òg øe
                                                   q
               .¿É°ùfE’G ÉjÓN ‘ ôgɶdG ¥QÉÿG π≤©dG Gòg Qƒ¡X á«Ø«c ∫ƒM ÜGƒL øY
√òg ájRÉéYEG øe ójõJ »àdG äÓ«°üØàdG øe ójó©dG ∫ɪgEG ΩóY Öéj AÉæKC’G √òg ‘h
øe çÓãdG äÉ≤Ñ£dG √òg ÚH Ú∏eÉc ≥°SÉæJh ºgÉØJ OƒLh ßMÓj kÓãªa ;äGÒ¨àdG
                                                            n
êÉàëj á«°ù«FQ ´GƒfCG áKÓK øe º°ù÷G ÉjÓN ´GƒfCG øem ´ƒf »àÄe øe ÌcCG Aƒ°ûæa ,ÉjÓÿG
Ò¨àdG ÚH Ö«JÎdG ‘ í°VGh ¥ôa óLƒj kÓãªa .Ú©e »æeR π°ù∏°ùJh Ö«JôJ ¤EG -kÉ©ÑW-
 .IójóY á∏Ä°SCG ¬©e Ö∏éj õé©ŸGh ¥QÉÿG ™°VƒdG Gògh ó∏÷G ÉjÓN πµ°ûJ óæY π°UÉ◊G
                                                           96
                                                            ≈«ëj ¿hQÉg

                                                                                                  ºMôdG áfÉ£H

ºMôdG ÆGôa


                                                                                                    »q∏°ùdG AÉ°û¨dG
                                                                                                     »q∏°ùdG ∞jƒéàdG
                                                                                                     IôgɶdG áeOC’G
                                                                                                      ᣰSƒàŸG áeOC’G        πÑb Úæ÷G
                                                                                                      áæWÉÑdG áeOC’G           ó°ùéàdG
                                                                                                          íŸG ¢ù«c
                                                                                                    ¬∏eɵJh √ƒ‰ πÑb …ô°ùdG πÑ◊G
                                                                                                    Úæé∏d »LQÉÿG AÉ°û¨dG
                                                                                                       »ª«°ûŸG πªÿG

                                                                                                      ºMôdG áfÉ£H


                                            E
                                       ÜÉ°üN’G á«∏ªY øe Éeƒj 14 ó©H »∏NGódG ô¶æŸG -(GC

                        Úæ÷G

         ¢SCGôdG       Ö∏≤dG          ÖfòdG

                                                                                            »q∏°ùdG ∞jƒéàdG
                                                                                                  Úæé∏d »LQÉÿG AÉ°û¨dG

                                                                                                   ¬∏eɵJ πÑb …ô°ùdG πÑ◊G

                                                                                                        »ª«°ûŸG πªÿG


                                                                                                          íŸG ¢ù«c



                                                   E
                                              ÜÉ°üN’G øe Éeƒj 25 ó©H »LQÉÿG ô¶æŸG (Ü

                                   B                                                                              E
        ¬«a »°†≤«°S …òdG íjôŸGh øe’G ¿ÉµŸG ƒg ºMôdG ¿ƒµj å«M ;ºMôdG ‘ çhó◊ÉH äGÒ¨àdG GC óÑJ ÜÉ°üN’G á«∏ªY AÉ¡àfG ™e
      GC óÑjh ,Úæ÷G ájò¨àd ájQhô°†dG äÉ«dÉ©ØdÉH GC óÑàa ܃dÉa IÉæb ÉeGC ,Úæ÷G áfÉ«°üd k’hGC ´É°ùJ’ÉH ºMôdG GC óÑj .ô¡°TGC á©°ùJ Úæ÷G
        äÉLÉM áaô©Ã Ée á«∏N ΩÉ«≤d §≤a óMGh Ò°ùØJ óLƒj .áeRÓdG äGÒ°†ëàdG ™«ªéH ºMôdG ÉjÓN Ωƒ≤Jh ,¿ƒµàdÉH …ô°t ùdG πÑ◊G      q
                                                               .ôjó≤dG º«∏©dG ¬∏dG øe ΩÉ¡dÉH πª©J ÉjÓÿG √òg ¿GC ƒgh ;iôNGC á«∏N

                                                                    97
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

?∂ª°ù÷ πµ°ûdG »£©J »àdG ÉjÓî∏d ᣣıG á«dÉ©ØdG ≥≤ëàJ ∞«c
ÉjÓÿÉa .É¡æ«H áØ«ãc äÓ°UGƒe ácôM iôf ±ƒ°ùa á∏MôŸG √òg ‘ ÉjÓÿG Éæ©ÑàJ ƒd
                                                                            C
ɪ«a ák Ø∏àfl nÖ«cGôJh ≈æoH πµ°ûàd ΩÉ°ù≤f’G äÉ«∏ª©H ôKɵàdÉH IÎa ó©H GóÑJ kÉeÉ“ á¡HÉ°ûàŸG
                        k
í°†àj Ωƒj πc »°†Ã øµdh ,∑GòfBG √òg äÓ≤æàdGh äÓ°UGƒŸG ácôM ô°S º¡Øj ’h ,É¡æ«H    n o
≥«bOh §£fl πµ°ûH äÉ«dÉ©ØdG ≥«≤ëàd Gk óL ál jQhô°V √òg π≤æàdG äÉcôM ¿CÉH ÌcCÉa ÌcCG
∫ɪ©dG äÉYƒª› πãe äÉYƒªéªc ∑ôëàJ ɢjÓÿɢa .¿É˘°ùfE’G º˘°ùL Aɢ°ûfE’ ál ˘jQhô˘°Vh
™e ≥°üà∏Jh kÉ©e ¬°ùØf ƒ°†©dG ¿ƒµJ »àdG ÉjÓÿG ™ªéàJ ºK ,πª©dG áMÉ°S ‘ ¿ƒYRƒàj øjòdG
                                q
∫ƒëàJ äÉ«dÉ©ØdG √òg ájÉ¡f ‘h ,ƒ°†©dG ∂dP øjƒµàd ÉC «¡àJh Gk OóY ∞YÉ°†àJh ¢†©ÑdG É¡°†©H
                    28
                       .äÓ°†Y ¤EG iôNCGh ó∏L ¤EG ôNB’G É¡°†©Hh ΩɶY ¤EG ÉjÓÿG ¢†©H
‘ iôNCG ÉjÓN ™ªéàJh ,äÓ°†©dG É¡«a óLƒJ »àdG ™°VGƒŸG ‘ Ωɶ©dG ÉjÓN ™ªéàJ
É¡°†©Ña ;¿É°ùfE’G ‘ á«∏NGódG AÉ°†YC’Gh AÉ°ûMC’G øjƒµàd º°ù÷G øe á«∏NGódG ΩÉ°ùbC’G
á∏MôŸG √ò¡H ≥ëà∏J âbƒdG QhôÃh ,ájƒeódG á«YhC’G iôNCGh Úæ«©dG É¡°†©Hh ÆÉeódG πqµ°ûj
ᣰSGƒH AÉ°†YC’G ¢†©H AÉ°ûfEGh áæ«©eh áàÑãe äÉ¡L ¤EG ÉjÓÿG Iôég πãe ,iôNCG πMGôe
                                                        .ïdEG ,ÉjÓÿG ¢†©Ñd m§ s£fl m∑ÓgEG
∑ôëàJ å«M ,√òg Ò«¨àdG äÉ«∏ªY AÉæKCG ‘ ≥sÑ£oJ á≤«bOh á∏eÉc ák «é«JGΰSG ¿CG á°UÓÿGh
øe áYƒª› πc ¿ƒµJ äGÒ°†ëàdG √òg AÉæKCG ‘ h .áæ«©e á£N øª°V ±ô°üàJh ÉjÓÿG
                                             .É¡aô°üJ á«Ø«µH IóM ≈∏Y ⪡doCG ób ÉjÓÿG
,ÉjÓÿG ™«ªL ‘ äÉeƒ∏©ŸG ¢ùØf »g á«∏N πµd ''DNA'' áÄjõL ‘ á∏é°ùŸG äÉeƒ∏©ŸG ¿EG
.É¡d ᪡∏ŸG á£ÿG QÉWEG øª°V äÉeƒ∏©ŸG √òg ∫ɪ©à°SÉH ÉjÓÿG øe áYƒª› πc Ωƒ≤J øµdh
         n
.¬«dEG á∏ncƒŸG ¬àª¡e AGOCG ≈∏Y √óYÉ°ùJ »àdGh ¬H á°UÉÿG á«æÑdG ≈∏Y ƒ°†Y πc π°üëj Gòd
á¡L øe ΩÉ°ù≤f’G äÉ«∏ª©H ÉgOóY OGOõj -á¡L øe- πµ°ûdG Gò¡H ÉjÓÿG õjɪàJ ɪæ«Hh
äGÒ°†ëàdG √òg π°†ØHh ,≈°Vƒa …C’ ¿Éµe ≥«bódG º«˘¶˘æ˘à˘dG Gò˘g ‘ ó˘Lƒ˘j ’ .iô˘NCG
º°ùL CGóÑj iôNC’G AÉ°†YC’G ôFÉ°Sh ¥É°ùdGh ´GQòdGh ÆÉeódGh Ú©˘dGh Ö∏˘≤˘dG ø˘jƒ˘µ˘à˘d
                                                            .kÉÄ«°ûa kÉÄ«°T πqµ°ûàdÉH ¿É°ùfE’G
                                                             29


IóMGh á«∏N øe É¡∏c áÄ°TÉædG ÉjÓÿG √ò¡d ôeC’G Gòg »£©j …òdG øe øµdh ,kÉæ°ùM
                                            98
                                    IôgɶdG áeOC’G                          ᣰSƒàŸG áeOC’G                              áæWÉÑdG áeOC’G




ó∏÷G Iô°ûH                                                                              §HGôdG ±hô°†¨dG è«°ùf


                                ÆÉeódG                                                                                                         Ωƒ©∏ÑdG
                                                                                                                                                                 á«bQódG Ió¨dG
             Oó¨dG                                    á«∏°SÉæàdG Oó¨dG

                                  IóMh ,¿ƒÑ°üY                                                ‘hô°†¨dG è«°ùædG á«∏N                                             á≤jQódG IóZ
     á«fô≤J á«∏N                         á«Ñ°üY
                                                      äÓ°†©dG è«°ùf                                                               º°†¡dG              áFôdG
                                   »cƒ°ûdG πÑ◊G             ᣣıG
                                      ¿ƒÑ°üY
                                                                ájô¶µdG Ió¨dG                                                                                  á«eÉZôdG á«∏ÿG
                                                                                                  á«HƒÑf’G á«∏ÿG
  Ö«∏◊G RGôaEG á«∏N
                                Aƒ°†∏d á°SÉ°ùM á«∏N
                                                                  Ö∏≤dG                                                                                  ¢SÉjôµæÑdG

                                                                              ‘ ´ÉaódG ÉjÓN                                      á«∏ÿG
                                                                                        ΩódG          äÓ°†©dG è«°ùf
                                                                                                                              ájQÉ¡¶dG             Aɪ°üdG Oó¨dG è«°ùf
                                  ájô¶µdG Ió¨dG                                                              AÉ°ù∏ŸG

                                                                                                             ΩódG ájôc                     óѵdG
              ᫨ѰüdG á«∏ÿG                                  á«fÉ£H á«∏N                                      AGôª◊G

                                                                                        C
               âfɵd áHÉbQ hGC Iô£«°S ¿hO πª©J √òg ôKɵàdG á«∏ªY âfÉc ƒdh .É¡æe π°U’G ≥ÑW ÉjÓN πª©H ÉjÓÿG Ωƒ≤J πª◊G øe ¤h’G πMGôŸG ‘    C
                                               C
               ó©H GC óÑJ kÉeÉ“ á¡HÉ°ûàŸG á«∏°U’G ÉjÓÿG √ó¡a ;çóëj ’ Gòg øµd ,á¡HÉ°ûàe ÉjÓN øe á∏µ°ûàe º◊ á©£b Qƒ¡X πH ¿É°ùfGE Qƒ¡X ¢ù«d áé«àædG
                                                                        C         C
               Gòg áé«àf (ïdGE ,áFôdGh óѵdGh äÓ°†©dGh Ωɶ©dÉc) áé°ùf’Gh AÉ°†Y’G ™«ªL ¿ƒµàJh .±ÓàN’Gh õjɪàdÉH (É¡æ«H ɪ«a ôHÉîàdG ó©H) IÎa
               ÉjÓÿG √òg øe πª©J »àdG Iõé©ŸG äGÒ¨àdG Gòg ≥≤ëj …òdG ƒg A»°T πc ≈∏Y QOÉ≤dG º«∏©dG ¤É©J ¬∏dG ¿GC ∂°T ’h .±ÓàN’Gh õjɪàdG
                                                                                                                     .kÉjƒ°S kÉfÉ°ùfGE h kÓeÉc kÉfÉ°ùfGE
                                 ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ôeC’G Gòg º¡a Qƒ©°ûdG øeh π≤©dG øe áehôÙG ÉjÓÿG √òg ™«£à°ùJ ∞«ch ?áÑ°üfl
                                                      ?√ò«ØæJh ¬≤«Ñ£J ™«£à°ùJ ∞«ch
™°VGƒŸG ‘ É¡dƒ∏Mh ÉjÓÿG õjÉ“ ≥«≤ëàd á˘Yƒ˘°VƒŸG á˘£ÿG ¿CG ᢶ˘MÓà Aɢª˘∏˘©˘dG Ωɢb
∫GDƒ°S Éæ¡LGƒj Éægh .''DNA'' äÉÄjõL ‘ äGôØ«°T πµ°ûH áfhõfl É¡«a ÉgOƒLh ÖLGƒdG
™jóÑdGh πeɵdG ܃∏°SC’G Gò¡Hh á©°SGƒdGh IÒѵdG á£ÿG √òg ™°Vh …òdG øe :ƒgh ôNBG
                                                                           n
                        ?äÉÄjõL πµ°ûH á«∏ÿG IGƒf ‘ OƒLƒŸG …ô¡ÛG äÉeƒ∏©ŸG ∂æH ‘
ôKDƒŸG πeÉ©dG ƒg ɪa ''DNA''`dG A…õL ‘ áHƒàµeh áLQóe á£ÿG √òg âfÉc ƒd ≈àMh
∞«c ?AÉ£NC’G øe á«dÉÿG á≤«bódG IAGô≤dG √òg á£ÿG √òg IAGôb øe ÉjÓÿG øqµÁ …òdG
á∏FÉ¡dG äÉeƒ∏©ŸG √òg IAGôb º°ù÷G ‘ IOƒLƒŸG ɢjÓÿG äGQɢ«˘∏˘e ø˘e ᢫˘∏˘N ™˘«˘£˘à˘°ùJ
É¡H á°UÉÿG äÉeƒ∏©ŸG á«∏N πc êGôîà°SGh ''DNA''`dG ‘ äÉeƒ∏©ŸG ∂æH ‘ IOƒLƒŸG
                      ?ôeGhC’Gh äÉeƒ∏©ŸG √òg Ö°ùM É¡à«æH Ò«¨àH -∂dP ó©H- ΩÉ«≤dGh
‘h Ú©dG ᫵ѰT πªY óæY ∞≤J øjCG áaô©e Ú©∏d á©fÉ°üdG ÉjÓÿG ™«£à°ùJ ∞«c :kÓãªa
πc áaô©e ™«£à°ùJ ∞«c ?∞≤J ¿CG É¡«∏Y á∏Môe …CG ‘h êÉàfE’ÉH Ωƒ≤J Ö«côJ hCG á«æH …CG
√òg ¢üFÉ°üN ±ô©J ∞«c ...¢SÉjôµæÑdGh á«∏µdGh óѵ∏d á©fÉ°üdG ÉjÓÿG òNCÉæd hCG ?Gòg
       ?¢üFÉ°üÿG √òg Ö°ùM É¡à«æHh É¡°ùØf Ò¨J ∞«ch ,πÑb øe É¡aô©J ⁄ »àdG AÉ°†YC’G
™°†J ¿CG É¡«∏Y AÉ°†YC’G √òg øjƒµàH É¡eÉ«b óæY ÉjÓÿG √òg ¿EÉa ∂dP ¤EG áaÉ°VE’ÉHh
ÆÉeódG ‘ á«∏N íÑ°üJ »c ÉjÓÿG ióMEG Ò¨àJ ÉeóæY kÓãªa .É¡æ«YCG Ö°üf IójóY Gk QƒeCG
á«∏ªYh »Ñ°ü©dG ΩɶædGh ÆÉeódG ájò¨J ܃Lh ádCÉ°ùe ÉgQÉÑàYG ‘ ™°†J ¿CGh ±ô©J ¿CG É¡«∏Y
ák ≤£æe ,ÜÉ°üYC’G ᣰSGƒH º°ù÷G AÉëfCG áaɵH ÆÉeódG ∫É°üJG ܃Lhh Úé°ùcC’G ∫OÉÑJ
iôNCGh ájDhô∏d á≤£æe É¡æe IójóY ≥WÉæe ¤EG º°ù≤æj ÆÉeódG ¿CGh ,kÉ©°Vƒe kÉ©°Vƒeh ák ≤£æe
≈∏Y ɪc ,¬ØFÉXhh ÆÉeódG ¢UGƒN πc áaô©e É¡«∏Y Öéj …CG .¢SÉ°ùMEÓd iôNCGh ™ª°ù∏d
¬H áWÉME’ÉH Ωƒ≤J Gòd ,ÆÉeódG Ö«°üj Qô°V …CG ∫ɪàMG ó°V •Éà– ¿CG iôNC’G ÉjÓÿG
              .IO’ƒdG óæY áÄ«°S ±hôX …CG øe ÆÉeódG Gòg ßØëj á«æHh Ö«côJ øjƒµJh
Ió«©ÑdG Iô¶ædG √òg πã˘e á˘Ñ˘Mɢ°U ¿ƒ˘µ˘J ¿CG ɢjÓÿG √ò˘g ™˘«˘£˘à˘°ùJ ∞˘«˘c ø˘µ˘dh
                                                                          ?πÑ≤à°ùª∏d
                                         100
                                                     ≈«ëj ¿hQÉg

    øeh .IÒÑc Iõé©e ¿É°ùfEG …CG IO’h ¿CG ∞«c í°VGh πµ°ûH ô¡¶oJ á∏Ä°SC’G √òg πc
    ‘ â∏NO ób (''AÉ≤JQ’Gh Aƒ°ûædG ájô¶f'' kÉfÉ«MCG ≈YóoJ »àdG) Qƒ£àdG ájô¶f ¿CG iôf Éæg
    »Yɪ÷G ¿hÉ©àdG ∫ƒM Ò°ùØJ …CG Ëó≤J ¿ƒ©«£à°ùj ’ Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG ¿C’ ;¥RCÉe
    AÉ°†YC’G øjƒµàH ÉjÓÿG Ωƒ≤J ÉeóæY ''DNA''`dG ‘ IOƒLƒŸG äÉæ«é∏d ¥QÉÿG ∑ΰûŸG
    √òg πãà (äGQòdG øe äÉYƒª› øY IQÉÑY »g »àdG) äÉæ«÷G ΩÉ«b ¿C’ ,º°ù÷G π«µ°ûJh
    √òg ÖÑ°ùHh .áeÉJ ádÉëà°SG π«ëà°ùe äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY á«YGƒdGh ᪠s¶æŸG ∫ɪYC’G
               !´ƒ°VƒŸG Gòg ¤EG ¥ôq £àdG ΩóY ¿ƒ∏°†Øj ÚjQƒ£àdG ¿CG iôf áë°VGƒdG á≤«≤◊G
                                                 q
    õé©ŸGh ¢ûgóŸG Qƒ£àdG ∫ƒM çQƒØàjO ¿ƒ˘a QÉÁƒ˘g ÊÉŸC’G …Qƒ˘£˘à˘dG ⁄ɢ©˘dG ∫ƒ˘≤˘j
                                                                   :ΩC’G ø£H ‘ π°UÉ◊G
    á«∏N ΩÉ°ù≤fG áé«àf áØ∏àıG ÉjÓÿG øe IÒѵdG OGóYC’G √òg πc Qƒ¡X øµeCG ∞«c'




 ¢SÉjôµæÑdG á«∏N              Ö∏≤dG á«∏N                  ΩódG á«∏N                    áFôdG á«∏N                 á°†«ÑdG á«∏N




   º¶©dG á«∏N                 á«∏µdG á«∏N                𰆩dG á«∏N                  ÆÉeódG á«∏N                  óѵdG á«∏N


º°ùL ‘ ∞∏àfl ´ƒf 200 ¤GE º°ù≤æJ »àdG) áYƒæàŸG ÉjÓÿG √òg ÉC °ûæJ .º°ù÷G ‘ áØ∏àıG ÉjÓÿG øe êPɪædG ¢†©H √ÓYGC IQƒ°üdG ‘ ógÉ°ûf
»g ÉjÓÿG √ò¡d ÖHDNA äÉÄjõL ‘ á∏é°ùŸG äÉeƒ∏©ŸG ¿GC ™eh .É¡æ«H ɪ«a kÉeÉ“ á¡HÉ°ûàŸG á«∏°U’G ÉjÓÿG ôKɵJ øe (¿É°ùf’G
                                                                                              C                           E
’ º¶©dG ÉjÓîa ;≈°Vƒa hGC ÜGô£°VG …GC Gòg áé«àf ô¡¶j ’h ,§≤a É¡H á°UÉÿG äÉeƒ∏©ŸG Ωóîà°ùJ á«∏N πc ¿GC ’GE ,É¡°ùØf äÉeƒ∏©ŸG
                                                                          C
±ô°üàJ ∞«c ∑QóJ á«∏N πc .AGôª◊G äÉjôµdG ÉjÓN πªY ‘ πNóàdÉH ÜÉ°üY’G ÉjÓN Ωƒ≤J ’h ,ôNGB ƒ°†Y …GC hGC Ú©dG π«µ°ûàH Ωƒ≤J
           .¬H ΩÉ«≤dG É¡«∏Y Öéj Éà á«∏N πc º¡∏jh ™jóÑdG ΩɶædG Gòg ≥≤ëj …òdG ƒg A»°T πc ôHóeh ≥dÉN ¤É©J ¬∏dGh ,kGó«L kÉcGQOGE


                                                           101
                                         ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                ä’É°üJÓd »FÉ≤∏àdG Qƒ¡¶dG ¿EG ?IóMGƒdG á°†jƒÑdG
                      n p
      n™rÑ°n S n≥n∏N …òsdG o¬s∏dG}              ÉjÓÿG √òg ÚH º q¶æŸGh ∑ΰûŸG »Yɪ÷G πª©dGh
    p ¢VQÉnC rdG røpeh mäGhɪ°n S
              r              n n n
                                          30
                                                      .''Aɪ∏©dG ∫ƒ≤Y π¨°ûJ »àdG RɨdC’G áeó≤e ‘ ƒg
                                                ,''IÉ«◊G ájGó˘H'' Üɢà˘c ∞˘dDƒ˘e ,¿É˘ZɢfÓ˘a ™˘°†jh
   sø¡nær«nH ôo reÉnC rdG o∫õs nænànj sø¡n∏rãpe
          o                                  o
                                                øµÁ ∞«c'' :∫ƒ≤«a Ió˘jó˘Y äɢeɢ¡˘Ø˘à˘°SGh äGQɢ°TEG
  uπc ≈n∏Y n¬s∏dG s¿GnC Gƒ ªn∏©nàpd
         o n                              o r   …òdG ɪa ?Ö©°üdG º«¶æàdG Gòg πãe ™°Vh ‘ ìÉéædG
      óbn n¬s∏dG s¿ n
       r                nGC h ôl jpóbn Am »°n T
                                           r    GPÉeh ∫ƒëàà°S GPÉe ¤EGh ÉjÓÿG √òg Ögòà°S øjCG øq«©j
   |ɪr∏ r  k   pY Am »°n T uπoµpH n•ÉnMGnC     Éeh ?¬∏©ØJ Ée π≤©Jh º¡ØJ É¡∏©éj …òdG Éeh ?πª©à°S
              (12/¥Ó£dG)                        ɢjÓÿG ™˘e ΩDhÓ˘Jh ¥É˘°ù˘qJɢH π˘ª˘©˘J ɢ¡˘∏˘©˘é˘j …ò˘dG
                                                                                      31
                                                                                            .''?iôNC’G
Ò°ùØJ …CG øY Gk ó«©H ¿Éc ó≤a √òg ¬à∏Ä°SCG ≈∏Y ÖJɵdG Gòg √OQhCG …òdG ÜGƒ÷G ÉeCG
á∏Ä°SC’G √òg ¿EG'' :»JCÉj ɪc äÉ«dÉ©ØdG √òg Ò°ùØJ ∫hÉM ó≤a ,ájRÉéYE’G äÉ«dÉ©ØdG √ò¡d
™«æ°üJh äÉæ«÷G øjƒµàH Ωƒ≤J »àdGh ÉjÓÿG ÚH áÄÑàfl É«fódG ‘ áÄjõL ô¨°UCG ¤EG ÉfOƒ≤J
√òg ¢†©H QÉ¡XEG Iôe ∫hC’h ” ó≤a AÉ«MC’G º∏Y Ωó≤àHh .»æ«÷G §«£îàdGh èeÉfÈdG
IÒãŸG äÉëØ°üdG ¢†©H Oô› øµdh ,IÉ«◊G ÜÉàc ICÉéa íàØfG ó≤d .ÉgÒ°ùØJh äÉ«dÉ©ØdG
πª©J ÉjÓÿG ¿CG í°VGƒdG øe .á°ü≤dG πeÉc áaô©e øY Gk óL øjó«©H ∫Gõf ’ øëæa ,¬æe
√ògh .QGƒ◊G Gòg øª°V á«æ«÷G äɪ«∏©àdG ™e k’ÉM ∞«q µàJ »gh ,É¡æ«H ɪ«a ÒÑc ≥°SÉæàH
∫hC’G Ωƒ«dG ‘ »æ«÷G èeÉfÈdG ô¡¶jh ,äGôØ«°T πµ°T ≈∏Y äÉæ«÷G ‘ IAƒÑfl äɪ«∏©àdG
èeÉfÈdG Gòg π≤fh ñÉ°ùæà°SG -∂dP ó©H- ºàj ºK ,ÜC’G á«∏N ™e ΩC’G á«∏N OÉ–G øe
≈∏Y …ƒà–h É¡°ùØf äÉæ«÷G º°ù÷G ‘ á«∏N πc πª– Gòd ;IójóL á«∏N …CG ™æ°U óæY
á«∏N πc âeÉ≤d âbh πc ‘ k’É©˘a è˘eɢfÈdG Gò˘g ¿É˘c ƒ˘dh .¬˘°ùØ˘f »˘æ˘«÷G è˘eɢfÈdG
ºµæµÁh .ΩGhódG ≈∏Y ádÉ©a ÉjÓÿG ™«ªL â°ù«d øµdh ,É¡JÉØ°U πª– ÉjÓN ñÉ°ùæà°SÉH
ó≤©e §«£îJ ‘ ¿ƒcΰûj ¢SÉædG øe áYƒª› ∑Éæg ¿CG ¢VôØæd :»JCÉj ɪc ôeC’G Gòg π«îJ
§«£îàdG ±ô©j º¡«a ¢üî°T πc .ôeC’G Gòg ‘ º¡fhÉ©J øe óH ’h ,kGóL IÒÑc ájÉæÑd
É¡«∏Y áHÉLE’G ∂dòc ™«£à°ùjh ,øjôNB’G øe äGQÉ°TEG ≈≤∏àjh äGQÉ°TEG »£©jh »°SÉ°SC’G

                                                  102
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

                                                32
                                                       .''»YɪL πµ°ûH §«£îàdG ò«ØæJ ÚeCÉàd
øY ±ÓàN’Gh õjɪàdÉH CGóÑJ ÉjÓÿG ¿CÉH ∫ƒ≤j ∞dDƒŸG ¿CG √Éæ°ùÑàbG ɇ í°VGƒdG øe
ƒg »æ«÷G èeÉfÈdG ¿CGh ,áØ∏àfl ∞FÉXƒd É¡æe áYƒª› πc ió°üàJ å«M ,¢†©ÑdG É¡°†©H
ó≤a ;í«ë°U Gògh .áæ«©e á£N øª°V É¡æ«H ɪ«a ΩÉé°ùf’Gh á«HÉ«°ùf’G ácô◊G ôqaƒj …òdG
Gòg πªY …òdG øe :ƒg º¡ŸG øµdh .¬«a ¢ü≤f ’ πeÉc èeÉfôH á«∏N πc πNGO èeOoCG
                    n
¢ù«d Éæg QƒcòŸG èeÉfÈdG ¿C’ ?ÉjÓÿG πNGO ¬YQRh Qƒ°ü≤dG øe ‹ÉÿG πeɵdG èeÉfÈdG
π«µ°ûJ ≈∏Y -ájÉ¡ædG ‘- πª©J ÉjÓN ¬≤Ñq £J èeÉfôH ƒ¡a ,äÉÑ°SÉ◊G èeGÈc kÉjOÉY kÉ›ÉfôH
ó≤©e Ö«côJ ¬d ¿É°ùfEG ,É¡æ«H ɪ«a á∏NGóàe Ió≤©e kɪ¶fh ÉjÓÿG äGQÉ«∏e ∂∏Á ¿É°ùfEG
,¬bhòàjh ∫ɪ÷ÉH ¢ùëjh ,⁄CÉàjh ó©°ùjh ,äGQGô≤dG òîàjh ôµØjh ô©°ûjh ,™ª°ùjh iôj
ºK .áæ«©e èFÉàf ¤EG π°UƒàdGh ¬«dEG IóFÉ©dG DNA äÉÄjõL ¢üëa ¿É°ùfE’G Gòg ™«£à°ùjh
Qƒ©°ûdGh ó≤©ŸG èeÉfÈdG Gòg πãe º¡ØH äÉæ«JhÈdG øe áYƒª› øe á∏µ°ûe á«∏N ΩÉ«b ¿EG
- ó©j ÉgÒaGòëH ¬∏MGôe øe á∏Môe πc ò«ØæJh èeÉfÈdG Gòg Ö°ùM ±ô°üàdG IQhô°†H
                                                                 .IÒÑc Iõé©e -¬JGP óëH
ÓH hóÑj (õæchGO OQÉ°ûJQ ƒgh) Úahô©ŸG Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG óMCG ¿CG iôf ∂dòd
¿É°ùfEÓd »æ«÷G èeÉfÈdG πª– »àdG äÉæ«é∏d ∑ΰûŸG »Yɪ÷G πª©dG ΩÉeCG Iƒb ’h ∫ƒM
äÉæ«÷G ÚH Ió≤©ŸG Iójó©dG äÉbÓ©dG øe áµÑ°T OƒLh iôf Úæ÷G ƒ‰ óæY'' :∫ƒ≤j ÚM
                           33
                              .''É¡H ¢SÉ°ùŸG hCG É¡«dEG ¥ô£àdG ΩóY π°†aC’G øe iôf å«ëH
≥∏N Iõé©e AÉæKCG ‘ áØ sXƒŸG äÉæ«÷G ÚH IOƒLƒŸG äÉbÓ©dG ¿CÉH õæchGO ∑QOCG ó≤d
øY ÉgOƒLh øµÁ ’ äÉæ«÷G √òg Égô¡¶J »àdG ábQÉÿGh á°ûgóŸG äÉ«∏HÉ≤dGh ¿É°ùfE’G
Gòdh ,Qƒ£àdG á«dBÉH ∂HÉ°ûàŸGh ó≤©ŸG ΩɶædG Gòg πãe Ò°ùØJ øµÁ ’ ɪc ,äÉaOÉ°üŸG ≥jôW
äÉaOÉ°üŸG ádÉëà°SG ¿CG »gh ,᪡e á£≤f πgÉéàj ¬fCG ÒZ .±GÎY’G Gòg πãe ¤EG ô£°VG
¿ƒµJ óæY ≈àM ô¡¶J πH Úæ÷G ƒ‰ AÉæKCG ‘ ájQÉ÷G äGõé©ŸG á∏°ù∏°S ‘ §≤a ô¡¶J ’ Éæg
  q
                                                  .§≤a IóMGh á«∏N ‘ ≈àM πH ,óMGh ƒ°†Y
iôj ¿É°ùfEG ¤EG ô¡°TCG á©°ùJ ±ôX ‘ ∫ƒëàJ ΩC’G ºMQ ‘ áfƒµàe IóMGh á«∏N ¿EG
øª°V ∫ƒëàdG Gòg äÓ«°üØJ øe π«°üØJ πc ≥≤ëàjh ,ôµØjh ¢ùØæàjh ô©°ûjh ™ª°ùjh
                                          103
                                             ó°ù÷G πµ°ûJ »gh ÉjÓÿG




                   C          C                                                                                                 E
ájƒeódG á«Yh’Gh ÚfP’Gh Úæ«©dGh øjó«dG Å°ûæàa ,º°ù÷G π«µ°ûàd ¢UÉN Ωɶf QÉWGE ‘ óëàJ ÉjÓÿÉa ;äGõé©ŸG øe á∏°ù∏°S ó©J ¿É°ùf’G ¿ƒµJ πMGôe
¿GC ’GE ,¿É°ùf’G º°ùL äÓ«°üØàH á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG øe äGQÉ«∏ŸG óLƒJ á«∏N πµd ÜDNAG áÄjõL ‘h .ÜÉ°üY’G ÉjÓNh ÆÉeódGh Ö∏≤dGh øjòîØdGh
                 E                                                                                             C
Ωƒ≤Jh ,ÜDNAG ‘ IOƒLƒŸG äÉeƒ∏©ŸG äGQÉ«∏e øª°V øe ¬«dGE Oƒ©J …òdG ƒ°†©dÉH á°UÉÿG äÉeƒ∏©ŸG É¡æe QÉàîJh äÉeƒ∏©ŸG √òg IAGô≤H Ωƒ≤J Úæ÷G ÉjÓN
øµÁ kÉÄ«°T ¢ù«d ÜDNAG `dG ‘ IOƒLƒŸG á∏FÉ¡dG äÉeƒ∏©ŸG äGôØ°T ∂ØH ÉjÓÿG ΩÉ«b ¿GE .áØ∏àıG AÉ°†Y’Gh áé°ùf’G øjƒµàH äÉeƒ∏©ŸG √òg Ö°ùM ÉjÓÿG
                                                                                                    C        C
                                                                                               C
™«£à°ùJ å«ëH ÉjÓÿG èeôH …òdG ø neh ?á«∏ÿG IGƒf ‘ äÉeƒ∏©ŸG √òg Öàc …òdG ø nªa ;ájÉæ©H ôe’G Gòg ‘ πeÉC àdGh ôµØàdG Öéj πH ,πeÉC J ¿hO ¬«∏Y QhôŸG
¤É©J ¬∏dG π Ñn pb øe kÉjƒ°S kÉ≤∏N ¥ƒ∏fl ¿É°ùf’G ¿GC »gh á∏Ä°S’G √òg ≈∏Y §≤a IóMGh áHÉLGE óLƒJ ?É¡Fƒ°V ≈∏Y πª©dGh äÉeƒ∏©ŸG √ògh äGôØ°ûdG √òg IAGôb
                                  l         E               C
                                                                                                       .πª©J ∞«ch πª©J GPÉe ÉjÓÿG √òg º¡dGC …òdG
                                                  ≈«ëj ¿hQÉg

¢ùØæH äGƒæ°ùdG ÚjÓe òæe Iôªà°ùe Iõé©ŸG √òg ¿CG ÒãŸG A»°ûdGh .á©jóHh á∏eÉc á£N
                                                                                                      .ábódGh ∫ɪµdG
äGQòdG øe IQOÉ°U äGQGô≤H ºàJ ájRÉéYE’G á«∏ª©dG √òg ¿CG ¿ƒYój Qƒ£àdG QÉ°üfCG ¿EG            q
ɪc) ΩÉjC’G óMCG »Øa ;äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY ¿É°ùfE’G ÉjÓN âfƒc »àdG Qƒ©°ûdG áÁó©dG               q
⁄h Égó¡°ûJ ⁄ AÉ°†YCG âfƒch kÉ©e ™ªéàdÉH äGQòdG √òg øe ÊBG QGôb Qó°U (¿ƒ∏«q îàj
¤EG ºgQɵaCG ≈∏Y âdƒà°SGh á«≤£æŸG ÒZ äGAÉYO’G √òg º¡àbô¨à°SG óbh !πÑb øe É¡aô©J
IQP πc áaô©eh ∫ɪYC’G º°SÉ≤àH á«YGƒdG ÒZ äGQòdG √òg ΩÉ«b ¿hó©Ñà°ùj ’ º¡fCG áLQO
⁄ ¬fCGh ,¿É°ùfE’G º°ùL AÉ°†YCG øjƒµàd ¬«dEG ¬LƒàdG Öéj º°ù÷G ‘ ¿Éµe …CG ¤EG É¡æe
¿CGh ,AÉ«ª©dG äÉaOÉ°üŸG áé«àfh kÉ«FÉ≤∏J A»°T πc ” πH »LQÉN πNóJ …CG Éæg π°üëj
É¡°ùØæH É¡JGQGôb òîàJh ¬Lh ø°ùMCG ≈∏Y á«∏ªY πc RÉ‚EG á«Ø«c ±ô©J ÉjÓÿGh äGQòdG
’ º¡fCG ™eh .Qƒ°üb hCG CÉ£N …CG ¿hO ¿É°ùfEÓd πeɵdG º°ù÷G AÉ°ûfEGh øjƒµJ ™«£à°ùJh
‘- »¡àæJ É¡fƒbƒ°ùj »àdG äGAɢYO’G ¿CG ’EG ,º˘¡˘ª˘YGõŸ Gò˘g ɢæ˘Ø˘°Uh ≈˘∏˘Y ¿ƒ˘≤˘aGƒ˘j
ÚjQƒ£àdG ¿CG ∞«c ô¡¶j Éægh .≈æ©ŸG Gòg ¤EGh Ωƒ¡ØŸG Gòg ¤EG ±É£ŸG ájÉ¡f ‘ -á≤«≤◊G
                                                                .IÒÑc á«≤£æe áÁõg á£≤ædG √òg ‘ ¿ƒ¡LGƒj
ÉgOQƒæ°S »àdGh ¿B’G ≈àM ÉgÉfOQhCG »àdG äÓ«°üØàdG øe π«°üØJ πch á«FõL πc ¿EG
á∏Môe …CG ≥≤–h ¿ƒµJ ádÉëà°SG -ÚjQƒ£àdG äGAÉYO’ kÉaÓN- øgÈJh âÑãJ ó©H ɪ«a q
øµÁ ’ ábQÉÿG äÉ«∏ª©dG √òg »Øa .äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY ¬∏eɵJh ¿É°ùfE’G πMGôe øe
√òg ºàJ πH ,ÉjÓÿG √òg ¿ƒµJ »àdG äGQòdGh äÉÄjõ÷G hCG ÉjÓÿG Oƒ¡L øY çóëàdG
                                          q                                                                      q
                                                                                   r o
                  :á«FÉ¡fÓdG IQó≤dG ÖMÉ°U ¤É©J ¬∏dG øe QOÉ°üdG ''øc'' ôeCÉH É¡©ªLCÉH äÉ«∏ª©dG
                    rp
Gƒ¨o∏rÑnàpd sºoK kÓØW rºoµoLôp îoj sºoK má≤n∏Y røpe sºoK máØ£of røpe sºoK mÜGôoJ røpe rºoµ≤n∏N …òdG ƒn g}
                               r            n n              nr                                n n            o
                                         n o r p                or n r p n
ºoµq∏©ndh ≈ª°n ù e kÓLGCn Gƒ¨ o∏Ñr àn dp h ,πÑr bn øe ≈as ƒn àn j øe ºoµær eh , kÉNƒ« °o T Gƒfƒµ àn dp ºoK ºcó°o TGCn
r n n k q o n                                                                                          s r o s
:ôaÉZ) | o¿ƒµ«n an øc ¬nd ∫ƒ≤ j ɪsfÉE a Gk ô eGC ≈°n †bn GPÉE a ⫪jh »« ëj …òdG ƒn g .¿ƒ∏≤©nJ
                         r o o o n n                 r                  o on r o                        o       pr
                                                                                                     (
                                                                                                    . 68 -67




                                                       105
                               äÉ°†jƒÑdG ÉjÓN ‘ ôgɶdG »YƒdG
¢†aQ ΩóY »≤H ∂dòd ,¬«a É¡YQR OGôj ÉeóæY ¬æY áÑjô¨dG AÉ°†YC’Gh áé°ùfC’G ¢†aôH º°ù÷G Ωƒ≤j
                                                                       D     C
á«MÉædG øe áØ∏àfl ÉjÓN É¡fC’ ó«©H óeCG òæe Gk ô°S ¬«a QGô≤à°SÓd ƒ«¡àdÉH GóÑJ »àdG ÉjÓî∏d ºMôdG QGóL
∫ƒ≤f ¿CG ™«£à°ùf'' :∫ƒ≤«a õ¨∏dG Gòg ≈∏Y áHÉLE’G ¿ÉZÉfÓa QƒàcódG ∫hÉëjh .ΩC’G ÉjÓN øY á«æ«÷G
√ògh ,''á«fƒc äGôØ«°Th äGQÉ°TEG'' É¡fCÉH É¡Ø°Uh ™«£à°ùf äGQÉ°TEG π°SôJ ÉjÓÿG øe áYƒª› ¿EG
áYƒªÛG √òg πãe øe IQÉÑY âfÉc ÉeóæY ΩC’G ¿EG ≈àM ,¢SÉædG ™«ªL iód É¡°ùØf ¿ƒµJ äGôØ«°ûdG
´ÉaódÉH ΩC’G ÉjÓN Ωƒ≤J ’ Gòd .kÉ°†jCG äGôØ«°ûdG √òg ¢ùØæH É¡°ùØf øY ÒÑ©àdÉH âeÉb ób ÉjÓÿG øe
πH É¡d AGóYCG ÉjÓÿG √òg ó©nJ ’ á«Lƒdƒ«ÑdG á«MÉædG øe É¡fC’ ,Iójó÷G ÉjÓÿG √òg ó°V É¡°ùØf øY
                                 to
                                                                                         .''á≤jó°U á«fƒc ÉjÓN
                                                                                          34



ΩÉ«b Oô› ¿EG .kGóL áeÉg á£≤f ¤EG IQÉ°TE’G Éæg ó«ØŸG øe
                                                                           á°†«ÑdG á«∏N
Ö°ùM) á«fƒc ádÉ°SQ hCG äGôØ«°T ∫É°SQEÉH ÉjÓÿG øe áYƒª›
º¡ØH ÉjÓÿG øe iôNCG äÉYƒª› ΩÉ«bh (¿É˘ZɢfÓ˘a ÒÑ˘©˘J
ó©j ≥jó°U øY πH hóY øY IQOÉ°U ÒZ É¡fCGh ádÉ°SôdG √òg
   o
çóëàf ’ ÉæfCG ∫ÉÑdG øY Üô¨j ’CG Öéj PEG ,IÒÑc Iõé©e
                                                                                                          á«YÉaO á«∏N
áYƒª› øY çóëàf πH ÚYGƒdG ¢SÉædG øe áYƒª› øY Éæg
äÉÄjõLh äGQP øe áfƒµàe IÒ¨°U áYƒª› øY ,ÉjÓÿG øe
¿CG ∂°T ’h .kÉZÉeO ’h kÉfPCG ’h kÉæ«Y ’ ∂∏“ ’ äÉæ«JhôHh                         á°†«ÑdG á«∏N
¿ƒµ«°S ÉjÓÿG √òg ø˘e Qƒ˘©˘°T hCG »˘Yh …CG Qhó˘°U ™˘bƒ˘J
QGô≤à°SG ¿CG »g ÉæeÉeCG ô¡¶J »àdG á≤«˘≤◊Gh ,kÉ˘Ñ˘jô˘Z kɢ≤˘£˘æ˘e
Gòg OƒLh QGôªà°SGh ΩC’G ºMQ ‘ ô°ùjh ádƒ¡°S πµH Úæ÷G
¬eCGh Úæ÷G Gòg ≥dÉN ¬∏dG áªMôH ’EG ≥≤ëàj ’ ∑Éæg ¿É«µdG
                                                                                          á«YÉaO á«∏N
                                 :¿É°ùfE’G º°ùL ‘ ´ÉaódG º¶fh
                         o on n o p on p n
‘ Ée ºn∏©jh nå«r n¨dG ∫õu æn jh páYÉ °q ùdG ºr∏Y √óær Y ¬q∏dG s¿GE }
     n o rn n                                                                          C
                                                                           Úæ÷G øe Ω’G ΩO ‘ á«YÉaódG ÉjÓÿG ÜÎ≤J
                                                                         ™«£à°ùJ ’ É¡æµdh ,(É«∏©dG IQƒ°üdG) ¬«∏Y AÉ°†≤∏d
¢ù Ønf …Q ónJ Éeh Gk ó nZ Ö°p ù rµnJ GPÉe ¢ùØnf …QónJ Éeh ,p ΩÉ MQ’G ™FGôdG º«ª°üàdG ÖÑ°ùH Úæ÷ÉH iPGC …GC ¥É◊GE
 l r r n                  o              n l r r n n n rC
        .(34 :¿Éª≤d) | ÒÑ N º«∏ Y ¬q∏dG s¿GE ,䃪nJm ¢VQGnC …ÉnC H                                  E
                                                                                             .¿É°ùf’G º°ùL ‘ OƒLƒŸG
                             l n l n n             o                 u
                                   ≈«ëj ¿hQÉg

                                                Úæé∏d IÉC «¡ŸG á°UÉÿG º¶ædG
™°Vh Gòg øµdh .øeB’G ƒ÷G Gòg ‘ ƒªædGh …ò¨àdÉH ΩC’G ºMQ ‘ IRô¨æŸG ÉjÓÿG ôªà°ùJ
- ¢VhôØŸG øe ¿Éc ΩC’G ø£H ‘ áYô°ùH »eÉædG Úæ÷G Gòg ¿C’ ∂dP ;IÒÑc áLQO ¤EG Òfi
‘ OƒLƒŸG »YÉaódG ΩɶædG ƒg ô£ÿG Gògh ,kGÒÑc Gk ô£N ¬HÉéj ¿CG -ájOÉ«àY’G ±hô¶dG ‘
                                                                           .ΩC’G º°ùL
,kGhóY √ó©nj ¬fC’ º°ù÷G ¤EG πNój ÖjôZ …ƒ°†Y º°ùL …CG »YÉaódG ΩɶædG Gòg ºLÉ¡j
        qo
kɪ°ùL ΩC’G º°ù÷ á«æ«÷G äÉeƒ∏©ŸG øY áØ∏àfl á«æ«L äÉeƒ∏©e πªëj …òdG Úæ÷G ó©jh
 …ƒ°†©dG º°ù÷G Gòg OƒLƒH ô©°ûJ ¿EG Ée ΩC’G ΩO ‘ á«YÉaódG ÉjÓÿG ¿CG iôf ∂dòd ,kÉÑjôZ
                                                                     C
 ÉjÓN âeÉ≤d á°UÉN äÉWÉ«àMG òîàoJ ⁄ ƒdh ,ºMôdG ƒëf ¬LƒàdGh QÉØæà°S’ÉH GóÑJ ≈àM Öjô¨dG
                              n
                                               .ádÉfi ’ Úæ÷G ≈∏Y AÉ°†≤dÉH √òg ´ÉaódG
 (Trophoblast) â°SÓHƒahôJ ÉjÓN Ωƒ≤J ¬H ≥°üà∏jh ΩC’G ºMôH Úæ÷G ≥∏©àj ¿CG πÑb

 ÚHh ΩCÓd ájƒeódG á«YhC’G ÚH ¢UÉN ´ƒf øe IÉØ°üpe π«µ°ûàH ΩC’G ºMQ Üôb ¿ƒµàJ »àdG
 ¢û£H øe Úæ÷G ¿É°üj ∂dòHh ,IÉØ°üŸG √òg QƒÑY á«YÉaódG ÉjÓÿG ™«£à°ùJ ’h ,Úæ÷G
 .º°ù÷G ‘ ÇQGƒ£dG ádÉM ¿ÓYEG ÖÑ°ùH QÉØæà°SG ádÉM ‘ ∑GòfBG ¿ƒµJ »àdG á«YÉaódG ÉjÓÿG
 ¤EG Úé°ùcC’Gh á«FGò¨dG OGƒŸG π«°UƒJh π≤f IóYÉ°ùà á«YÉaódG ÉjÓÿG √òg ¢†©H Ωƒ≤j πH
                                                                               .Úæ÷G
                                           :á°UÉÿG ÉjÓÿG √òg á«æH ¢üëØàæd ¿B’Gh

                                    â°SÓHƒahôJ ÉjÓÿ á«°Sóæ¡dG á«∏HÉ≤dG
É¡fEÉa á°†jƒÑdG á«∏N øe â°SÓHƒaôJ ÉjÓN ôKɵJh Aƒ°ûf øe ºZôdG ≈∏Y ¬fCG kÉ≤HÉ°S ÉfôcP
Úæé∏d äGóYÉ°ùŸG ´GƒfCG ™«ªL Ëó≤J ᪡e É¡≤JÉY ≈∏Y òNCÉJh Úæ÷G ÉjÓN øY π°üØæJ
                                       C
É¡d äGOGóàeG øjƒµàHh ƒªædÉH ÉjÓÿG √òg GóÑJ πªë∏d ™HÉ°ùdG Ωƒ«dG ‘h .ΩC’G ºMQ ‘ »eÉædG
∫ÓN øe πNGódG ¤EG PÉØæ∏d ÉjÓÿG IóYÉ°ùe »g Ò¨àdG Gòg ájÉZh ,äÉgÉŒ’G ™«ªL ‘
                                       107
                                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

  ¥GÎNÉH Ωƒ≤àa ΩCÓd ájƒeódG äGÒ©°ûdG ™e ¬LGƒàJ ∫ƒNódG Gòg AÉæKCG ‘h .ºMôdG QGóL
  ™HÉ°ùdG Ωƒ«dG ∫ÓN ‘ ΩC’G ΩóH §ÑJQG ób Úæ÷G è«°ùf ¿ƒµj Gòµgh ,»LQÉÿG ɡ룰S
                                                          .πª◊G ΩÉjCG øe øeÉãdG Ωƒ«dGh
  ‘ IOƒLƒŸG ájô©°ûdG ájƒeódG ÉjÓÿG ¿GQóL ≥jõªàH â°SÓHƒahôJ ÉjÓN ¢†©H Ωƒ≤J
  .Úæ÷G øY ΩC’G ΩO §¨°V ¢†«ØîàH Ωƒ≤J Gòµgh ,äÉÁõfE’G ¢†©H ák épàæe ºMôdG QGóL
                                                                        o
  ÒHGóàdG òîààa πªàÙG ô£ÿG Gò¡H ≥Ñ°ùe º∏Y ≈∏Y É¡fCÉch â°SÓjƒahôJ ÉjÓN ±ô°üàJh
  ‘ kÉÑÑ°S ∂dP ¿Éµd Ò«¨àdG Gò¡H ÉjÓÿG √òg º≤J ⁄ ƒdh ,䃟G øe Úæ÷G É¡H ¿ƒ°üJ »àdG
  ≥«Ñ£J ádÉ◊G √òg π㟠á©bƒàŸG áé«àædG âfɵdh ,™ØJôe §¨°†H πNGódG ¤EG ΩC’G ΩO ∫ƒNO
  ájƒeódG IQhódG ±É≤jEG ¤EG …ODƒ«°S ¿Éc ɇ êQÉÿG øe Úæ÷G ≈∏Y kÉ«dÉY kÉ£¨°V ΩC’G ΩO
                                                                              .Úæé∏d
  Gò¡dh .ΩC’G ΩO ΩÉeCG ó°S øjƒµàH á°UÉÿG ÉjÓÿG √òg ¢†©H Ωƒ≤J ™«HÉ°SC’G Ωó≤àHh
  ¿CG iôf Üôb øY ≥bóf Éeóæ©a ;kGóL á°UÉN á«æH (Placenta) ᪫°ûŸG ≈Yój …òdG ó°ùdG
  áeÉg á£≤f √ògh .ΩC’G ΩO ΩÉeCG õLÉM áØ«XƒH Ωƒ≤J ó°ùdG Gòg É¡æjƒµàH â°SÓHƒaôJ ÉjÓN
  ‘ IOƒLƒŸG OGƒŸÉH iò¨àjh ΩC’G áé°ùfCG ™e ≥«Kh •ÉÑJQG ‘ ¿B’G íÑ°UCG Úæ÷G ¿C’ ,kGóL
  á«YÉaódG ÉjÓÿG É¡©e π°üJ q’CG Öéj øµdh ,᢫˘FGò˘¨˘dG OGƒŸG π˘Nó˘J ¿CG Ö颫˘a ,ɢ¡˘eO
  ΩO ‘ IOƒLƒŸG ´ÉaódG ÉjÓN ™æà (᪫°ûŸG …CG) ó°ùdG Gòg Ωƒ≤j Gòd .ΩC’G ΩO ‘ IOƒLƒŸG
  ΩO ∫ƒ°Uh ÚHh ¬æ«H π«M …òdG Úæ÷G ájò¨J ºàJ ∞«c øµdh .Úæ÷G ¤EG ∫ƒ°UƒdG øe ΩC’G
   »àdG ÉjÓÿG øe áYƒª› »g â°SÓHƒaÎdG ÉjÓN               »LQÉÿG ô¶æŸG       áaÉØ°ûdG á≤£æŸG
äɪ¡e ™«ªéH -Úæ÷G ÉjÓN ™«ª÷ kÉaÓN- Ωƒ≤J                á«eƒKô÷G á«∏î∏d
  πµH Úæ÷G ƒªæjh ,Ω’G ºMQ ‘ Úæ÷G ƒ‰ áfhÉ©e
                     C                                       ΩÉjCG 5 ó©H
  ÚH ÉjÓÿG √òg ¬ª«≤J …òdG ¿RGƒàdG π°†ØH ¿ÉeGC
                                     C
¿hO ádƒ∏«◊ÉH ÉjÓÿG √òg Ωƒ≤J kÓãªa .Ω’Gh Úæ÷G
                       C               C
   ,Úæ÷G ≈∏Y §¨°†dG ΩÓd ájƒeódG á«Yh’G ≥«Ñ£J
      C
    ΩÓd »YÉaódG ΩɶædG ΩÉ«b ¿hO ádƒ∏«◊G ∂dòch
 ¬∏dG ¿GC ∂°T ’h .Úæ÷ÉH Qô°V hGC iPGB …GC ¥É◊ÉE H
                                                                             á«∏NGódG ÉjÓÿG á∏àc
    »Yh ≈∏Y ÉjÓÿG √òg π©éj …òdG ƒg πLh õY              »∏NGódG ô¶æŸG
                                 .Úæ÷G äÉLÉëH             ΩÉjG 5 ó©H
                                                                            ájò¨e áehQCG
                                                   ≈«ëj ¿hQÉg

                                                                                  ?¬«dEG ΩC’G
      á≤«bódG äGƒéØdÉa ;ÉjÓÿG ‘ OƒLƒŸG º«ª°üà˘dG ∫ɢª˘c ɢæ˘jô˘j ∫GDƒ˘°ùdG Gò˘g ÜGƒ˘L
      ΩO ÉeRÓH ‘ IOƒLƒŸG á«FGò¨dG OGƒŸG QhôŸ ‘ɵdG ºé◊G É¡d ó°ùdG Gòg ÉjÓN ÚH IOƒLƒŸG
      á«FGò¨dG OGƒŸGh Úé°ùcC’Éa .OGƒŸG √òg ¤EG á°SÉe áLÉM ‘ ƒg …òdG Úæ÷G ¤EG ΩC’G
      øe QhôŸG ™«£à°ùJ ’ ´ÉaódG ÉjÓN øµdh ,Úæ÷G ¤EG π°üJh äGƒéØdG √òg RÉàŒ ¿OÉ©ŸGh
                                                 .kɪéM É¡æe ÈcCG É¡fC’ äGƒéØdG √òg ∫ÓN
                                                          35



      …òdG πª©dG Gòg ¿CG iôf Úæ÷Gh ΩC’G ÚH π°üj …òdG ô°ù÷G Gòg πeCÉàf ÉeóæYh
      áeÉ≤ŸG º¶ædG ¿C’ ,á∏eÉch á≤«bO á«°Sóæg áaô©e ÖLƒà°ùj ''â°SÓHƒahôJ'' ÉjÓN √õéæJ
      øe- »¡a .É¡æ«æLh ΩC’G ÚH ''IÉ«◊G ô°ùL'' óYGƒb â°SQCG ób ¿ƒµJ ÉjÓÿG √òg πÑb øe
      äGƒéa ∑ÎJ iôNCG á¡L øeh ,Úæé∏d áµ∏¡ŸG OGƒŸG ΩÉeCG kÉ©«æe Gk ó°S ¿ƒµJ -ÖfÉLq
                                                      .¬«dEG ájQhô°†dG OGƒŸG ∫ƒ°Uƒd ∂dÉ°ùeh
      ¬æµdh ,â°SÓHƒahôJ ÉjÓN ∞FÉXhh ¢UGƒN øe kÓ«∏b Gk AõL ’EG ¢ù«d kÉØfBG √ÉfôcP Ée
      Gòg ¿CG Gk óL í°VGƒdG øe ¬fCG ∂°T ’h .É¡«a º«ª°üàdG ∫ɢª˘c ≈˘∏˘Y ∫’ó˘à˘°SÓ˘d »˘Ø˘µ˘j
      QhôŸ kÉeÉ“ Ò©eh §Ñ°†æe ¢SÉ«≤à ∂dÉ°ùeh äGƒéa øjƒµàH Ωƒ≤J »àdG á«æÑdGh Ö«cÎdG
                                                    ºMôdG ÆGôa
          á∏Môe ‘ Úæ÷G IQƒ°üdG √òg ‘ ógÉ°ûf
QGóL ‘ ¢Sô¨æe ƒgh (Blastula) ’ƒà°SÓÑdG
        É¡«a ̵J á≤£æe ≈∏Y Ì©j Úæ÷Éa .ºMôdG
IQòÑdG ƒªæJ ɪch .É¡H ≥°üà∏Jh ájƒeódG á«Yh’G
                                          C     ájò¨e áehQCG
                               C
  á¡L øe ≈∏YGC ¤GE ó©°üJh ¢VQ’G ‘ áYhQõŸG
  ,iôNGC á¡L øe áHÎdG øWÉH ¤GE ÉgQhòL ó“h
   iôNGC á¡L øeh á¡L øe Úæ÷G ƒªæj ∂dòc
                                                                 »eƒKô÷G ¢ù«µdG ∞jƒŒ
      ¬æe óªà°ùj …òdG è«°ùædG ≥ªY ƒëf Ωó≤àj
Ωƒ≤J »àdGh .IójóL ájƒeO á«YhGC ¬d óé«d AGò¨dG
      ÉjÓN ≈ª°ùJ á°UÉN ÉjÓN »g πª©dG Gò¡H
         (Trophoblast) á«FGò¨dG áeƒKô÷G
                        .Úæ÷G êQÉN IOƒLƒŸG
                                                                         ºMôdG áfÉ£H IóZ

                                                               ºMôdG áfÉ£Ñd ájô©°ûdG á«YhC’G

                                                                                ºMôdG áfÉ£H
                                          ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

áé«àf ô¡¶J ¿CG øµÁ ’ Úæé∏d IQÉ°†dGh Iô£ÿG OGƒŸG Qhôe ™æeh πNGódG ¤EG á©aÉædG OGƒŸG
øY äô¡X ób ábQÉÿG ¢UGƒÿGh äÉØ°UGƒŸG √òg ™«ªL ¿CÉH ó≤à©j øeh ,kGóHCG äÉaOÉ°üŸG
                                :á«JB’G á∏Ä°SC’G øY áHÉLE’G øY õé©j á«FGƒ°û©dG äÉaOÉ°üŸG ≥jôW
                                     ?Úæ÷G ƒªæd ájQhô°†dG OGƒŸG ÉjÓÿG √òg ±ô©J øjCG øe
‘ IOƒLƒŸG Gk óL Iójó©dG OGƒŸG ÚH øe Úæé∏d ájQhô°†dG OGƒŸG õ««“ ™«£à°ùJ ∞«c
                                                                                                       ?ΩódG
                                  ?Úæé∏d IQÉ°Vh áµ∏¡e ¿ƒµJ ´ÉaódG ÉjÓN ¿CG âª∏©J ∞«c
                                        ?Iô£ÿGh IQÉ°†dG OGƒŸG ºéM áaô©e âYÉ£à°SG ∞«c
âbƒdG ‘ íª°ùJh ,Iô£ÿG OGƒŸG √òg Qhôe ™æ“ áµÑ°T áeÉbEG IQhô°V â∏≤Y ∞«c
                                                                              ?á©aÉædG OGƒŸG Qhôà ¬°ùØf
                               ?Úæé∏d áÑ°ùædÉH IÒ£Nh IQÉ°V ÆÉeódG ÉjÓN ¿CG âaôY ∞«c
                                    ?Iô£ÿG OGƒŸG ΩÉéMCG áaô©e ¤EG ájGóÑdG òæe â∏°UƒJ ∞«c
‘ íª°ùJh Úæé∏d Iô£ÿG OGƒŸG ™æà Ωƒ≤J áµÑ°T AÉæH á«Ø«c âcQOCGh â∏≤Y ∞«c
                                                       ?QhôŸÉH á©aÉædG ájQhô°†dG OGƒª∏d ¬°ùØf âbƒdG
.ΩɶædG Gòg ‘ CÉ£N …CG OƒLh ΩóY -¿É°ùfE’G π°ùf ßØM πLCG øe- …Qhô°†dG øe
¿CG ™«£à°ùJ ’ á«FGƒ°û©dG äÉaOÉ°üŸG ¿CG ±ô©j ±É°üfEGh π≤Y øe áë°ùe √óæY øe πch
ºK Ωɶf OÉéjEG ™«£à°ùJ ’ äÉaOÉ°üŸÉa ,äÉØ°UGƒŸGh äÉ«∏HÉ≤dG √òg πãe ÉjÓÿG Ö°ùµoJ
ÉjÓN ≥dÉN ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿CÉH ∂°T ’ .ô°ûÑ˘dG ™˘«˘ª˘L ‘ ¬˘æ˘«˘Y Ωɢ¶˘æ˘dG Gò˘g π˘ª˘Y ÚeCɢJ
Aƒ°ûf ≈∏Y óYÉ°ùJ »àdG äÉØ°üdG √ògh äÉ«∏HÉ≤dG √òg É¡Ñ°ùcCG …òdG ƒgh â°SÓHƒahôJ
                                       :¬≤∏Nh ¬∏dG ™æ°U ™jóH øe §≤a óMGh ∫Éãe Gògh ,¿É°ùfE’G
‘ ∑ôr °p T º¡nd ΩGCn p ¢VQ’G øpe Gƒ ≤n∏N G PÉe ÊhQGCn p¬q∏dG p¿h O øpe n¿ƒYónJ Ée ºào jGCn QGCn πbo }
   l r o r rC n o n n n                                                 o r      or n r r n r
                                 p r p mn r                        r p m p                   p
|ÚbOÉ °n U ºào ær c r¿GE m º˘r∏˘Y ø˘e IQɢnKGnC hGC Gò˘gp π˘Ñr ˘bn ø˘e ÜÉ˘à˘µ˘pH ʃ˘ào ˘Fr G äGhɢª˘°q ùdG
            r o                                                                                   n
                                                                                     (4 :±É≤MC’G)
                                                   110
                                      ≈«ëj ¿hQÉg

                                     Ú«q M ÚæFÉc ÚH IÉ«◊G ô°ùL :᪫°ûŸG
äGQ’hódG ÚjÓe ÉgQÉ©°SCG ≠∏ÑJ »àdG ¿É°ùfE’G IÉ«◊ IóYÉ°ùŸG Iõ¡LC’G ¿QÉ≤f ÉeóæY
ájô°ü©dG É«LƒdƒæµàdG ¬«dEG â∏°Uh Ée ôNBG Ωóîà°ùJ »àdG äÉ«Ø°ûà°ùŸG çóMCG ‘ óLƒJ »àdGh
á«FGóH Iõ¡LCÉc É¡eÉeCG Iõ¡LC’G √òg hóÑJ äÉeGôZƒ∏«c á©°†H ’EG ¿õJ ’ º◊ á©£b ™e
π£ÑdG'' º°SG ≥ëH É¡«∏Y ≥∏£j »àdG ᪫°ûŸG ÉjÓN »g √òg ºë∏dG á©£b .kGÒãc É¡æY áØ∏îàe
                                                                      36
                                                                        .''IO’ƒ∏d »≤«≤◊G
√ƒªæd áeRÓdG iôNC’G OGƒŸGh Úé°ùcC’Gh AGò¨dG òNCÉH áæ«©e á∏Môe ó©H Úæ÷G GóÑj        C
áØ«XƒH Ωƒ≤J »gh ,ôeC’G Gòg É¡H ≥≤ëàj »àdG á«æÑdGh Ö«cÎdG ᪫°ûª∏dh ,ΩC’G ΩO øe
᪫°ûŸG â≤∏N ó≤∏a ;Úæ÷G ÚHh ΩC’G ÚH É¡dOÉÑJh É¡∏«°UƒJh OGƒŸG √òg õ«¡Œ ‘ ô°ù÷G
             o
                                     .¬JÉÑ∏£àeh »eÉædG Úæ÷G äÉLÉM πc á«Ñ∏Jh á¡LGƒŸ
â°SÓHƒaôJ ÉjÓN ÚH øe ÉgPÉØf ∫ÓN øe Ωƒ≤J áæ«d ájƒeO á«YhCÉH IAƒ∏‡ ᪫°ûŸG √òg
ΩC’G øe á«JB’G á«FGò¨dG OGƒŸG ™«ªL π≤æH k’hCG ᪫°ûŸG Ωƒ≤J .Úæ÷G ¤EG á«FGò¨dG OGƒŸG π≤æH
¤EG ¬æeh …ô°ùdG πÑ◊G ¤EG (Ωƒ«°ùdɵ˘dGh ó˘jó◊ɢc) á˘jQhô˘°†dG ¿Oɢ©ŸGh Ú颰ùcC’Gh
»FGò¨dG π«ãªà∏d ájQhô°†dG ájòZC’G π≤æH ᪫°ûŸG »ØàµJ ’h .Úæé∏d ájƒeódG äGÒ©°ûdG
)Úæ÷G ¤EG É¡∏°UƒJh Iójó÷G áé°ùfC’G øjƒµàd áeRÓdG ájòZC’G QÉ«àNÉH Ωƒ≤J πH ,Úæé∏d
∞∏àfl ™æ°U πLCG øe á«æ«eC’G ¢VɪMC’G ™«ªL ΩGóîà°SÉH Úæ÷G ΩÉ«b Öéj å«M .                   37



√òg ᪫°ûŸG QÉàîJh .(ïdEG ,ájhƒædG ¢VɪMC’Gh äGQó«gƒ˘HQɢµ˘dGh ø˘gó˘dG) Ö«˘cGÎdG
É¡fõîH Ωƒ≤J å«M ,á˘æ˘«˘©˘e äÓ˘eɢM á˘£˘°SGƒ˘H IOɢY ∂dP õ˘é˘æ˘Jh ,ΩC’G ΩO ø˘e OGƒŸG
.Úæé∏d ájƒeódG IQhódG ¤EG É¡æe ôNB’G º°ù≤˘dG π˘°Sô˘J º˘K ,ɢ¡˘«˘dEG êÉ˘à– É˘e ∫ɢª˘©˘à˘°SGh
äÉfƒjC’G øe ¿ÉYƒf óLƒj .᪫°ûŸG ∫ÓN øe kÉ°†jCG äÉfƒjC’G ô“ ájòZC’G ¤EG áaÉ°VE’ÉHh
IOÉjõd ájQhô°V »¡a ,ójó◊G äÉfƒjCG ɪgóMCG ;I̵H ɪ¡fõN Öéjh Úæé∏d Gk óL ¿Éª¡e
√òg π≤f ºàjh .Ωɶ©dG ƒªæd ájQhô°V »gh ,Ωƒ«°ùdɵdG äÉfƒjCG iôNC’Gh ,ΩódG ºéM
kÓ«∏b ΩC’G √òNCÉJ …òdG ójó◊G QGó≤e ¿Éc ¿EÉa ,Iôªà°ùeh á≤MÓàe IQƒ°üH äÉfƒjC’G
                                             111
 C
Ω’G ÚHh Úæ÷G ÚH IÉ«◊G ô°ùL »g ᪫°ûŸG
                                         ≈«ëj ¿hQÉg

âfÉc ɪ¡e) ΩC’G ΩO øe ójó◊G øe É¡d …Qhô°†dG QGó˘≤ŸG ¢Uɢ°üà˘eɢH á˘ª˘«˘°ûŸG âeɢb
         38
            .ôWÉıG ´GƒfCG øe ´ƒf πc øe ¬¶ØëH ΩÉ«≤∏d Úæ÷G áLÉM ¤EG ák HÉéà°SG (áé«àædG
ΩO ¤EG É¡∏≤fh Úæ÷G äÓ°†a ™ªéH Ωƒ≤J …CG ,kÉ°†jCG á°ùcÉ©ŸG á«∏ª©dÉH ᪫°ûŸG Ωƒ≤Jh
                                                                               .IQÉ¡e πµH ΩC’G
ɉEG ''QÉàîJ'' hCG ''π≤æJ'' hCG ''òNCÉJ'' πãe ’É©aCG É¡«dEG Ö°ùæf »àdG ᪫°ûŸG ¿CG ≈°ùæf ’h
,∫ɪYC’G √òg πµH áªFÉ≤dG ᪫°ûŸG ¿CG …CG ,kÉ°†jCG ÉjÓÿG øe ¿ƒµàe è«°ùf øY IQÉÑY »g
IÒãc OGƒe ÚH øe ójó◊G äGQP Öë°S ™«£à°ùJh ójóë∏d Úæ÷G áLÉM ±ô©J »àdGh
øe ∞dDƒe è«°ùf iƒ°S â°ù«d ᪫°ûŸG √òg ...É¡dɪ©à°SG á«Ø«c ±ô©Jh ΩódG ‘ IOƒLƒe
™«£à°ùJh OGƒŸG øe ¬LÉà– Ée ∑Qó˘J á˘ª˘«˘°ûª˘∏˘d á˘fƒ˘µŸG ɢjÓÿGh ,ɢjÓÿG ø˘e á˘Yƒ˘ª›
                                                            u
                                                                                       .ÉgQÉ«àNG
√òg É¡àaô©e ÖfÉéHh .∂°T ÓH IÒÑc Iõé©e Ée IQP á«Yƒæd ÉjÓÿG øe á«∏N áaô©e ¿EG
,…OÉ«àYG ÒZh ¥QÉN lπªY ¬∏≤fh Ö°SÉæŸG QGó≤ŸÉH äGQòdG √òg òNCÉH É¡eÉ«b ¿EÉa äGQòdG
ájhGR øe ó©H ɪ«a É¡Áó≤J ºàj ±ƒ°S »àdGh ¿B’G ≈àM áeó≤ŸG äÉeƒ∏©ŸG º««≤J Öéj Gòd
                                                                        .ΩGhódG ≈∏Y Iô¶ædG √òg
á«YGƒdG äÉ«dÉ©ØdGh äÉaô°üàdG ‘ IOƒLƒe ¿É°ùfE’G ≥∏N πµ°ûJ »àdG äÉ«dÉ©ØdG ¿EG
»YƒdG Gòg Oƒ©j ’h ,ÉjÓÿG √òg ¿ƒµJ »àdG äÉÄjõ÷Gh äGQòdGh ÉjÓÿG É¡H Ωƒ≤J »àdG
                                            q
                   .É¡JÉÑLGh É¡æe IóMGh πc º¡dCG …òdG ¤É©J ¬∏dG ¤EG πH É¡«dEG -ÖjQ ÓH-
                      .≥∏ÿG ≈∏Y áë°VGh ál dOCG ó©H ɪ«a É¡dhÉæàæ°S »àdG äÓ«°üØàdG πch

                                                     C
                                         ᪫°ûª∏d iôN’G ájƒ«◊G äÉÑLGƒdG
;ájƒeO ¥hôY áKÓK (᪫°ûŸÉH Úæ÷G §Hôj πjƒW πÑM á«æH ∂∏Á …òdG) …ô°ùdG πÑë∏d
øe ΩódG ‘ OƒLƒŸG Úé°ùcC’Gh AGò¨dG π≤æj ƒgh ,''Iô°ù∏d ™eÉ÷G ¥ô©dG'' ÉgóMCG ≈Yój
ÊÉK π≤æH ¿Éeƒ≤jh ''Iô°ù∏d ¿É°†HÉædG ¿Ébô©dG'' ɪg ¿GôNB’G ¿Ébô©dGh ,Úæ÷G ¤EG ᪫°ûŸG

                                             113
                                 C             C               C
  äƒÁ ’ Gòd ,Úæ÷G ¤GE Úé°ùc’Gh AGò¨dG ∫h’G §ÿG πªëj .Ω’ÉH Úæ÷G §Hôj …òdG …ô°t ùdG πÑ◊G øe •ƒ£N áKÓK ô“
                                                                                            q
   ’ ¬fGC ’GE kÉeÉ©W ∫hÉæàj ’h ó©H ¿ƒµàj ⁄ »ª°†¡dG √RÉ¡L ¿GC ™eh ,AÉŸÉH ¿ÉàÄ∏à‡ √ÉàFQh πFÉ°S §°Sh ‘ ¢û«©j ¬fGC ™e Úæ÷G
                                                                                          B
                                            .ÉgOÉ©HGE h Úæ÷G äÓ°†a »eôH ¿Éeƒ≤«a ¿GôN’G ¿É£ÿG ÉeGC .´ƒ÷G øe äƒÁ

                    .᪫°ûŸG ¤EG Úæ÷G ΩO øe iôNC’G AGò¨dG äÓ°†ah ¿ƒHôµdG ó«°ùcCG
¿ôŸG ¬Ñ«côJ π°†ØH ∂dPh ,ádƒ¡°ùH ∞à∏j ’h ¬°ùØf ≈∏Y …ô°ùdG πÑ◊G …ƒà∏j ’
                                      q
´ƒ°Vƒe ‘ ≥FGƒY hCG ™fGƒe …CG çhóM ¿hO ádƒ∏«ë∏d Gk óL ᪡e á«°UÉÿG √ògh .ÚàŸGh
                   .πµ°T Ö°ùfCG ‘ πØ£dG ácôëH íª°ùj ¿ôŸG ¬Ñ«côJ ¿CG ɪc ,ΩódG π≤f
Úæé∏d áFQ áHÉãà kÉfÉ«MCG ¿ƒµJ å«ëH â≤∏N ób É¡fCG iôf ᪫°ûŸG ∞FÉXh πeCÉàf ÉeóæY
                                         o
≈∏Y ∞FÉXƒdG √òg AGOCÉH ᪫°ûŸG Ωƒ≤J ’h .á«∏c áHÉãà kÉfÉ«MCGh óÑc hCG Ió©e áHÉãà kÉfÉ«MCGh
Úæ÷G É¡LÉàëj »àdG ájòZC’G kÓãªa ;πØ£∏d IÒ¨àŸG äÉLÉ◊G Ö°ùM πH Oô£e óMGh ≥°ùf
ô¡°ûdG ‘ ƒgh É¡LÉàëj »àdG ájòZC’G øY ∞∏àîJ ÊÉãdG ô¡°ûdG ‘h ∫hC’G ô¡°ûdG ‘ ƒgh
≥«bOh ¿RGƒàe πµ°ûH äÉLÉ◊G √òg Ò«©àH Ωƒ≤J ᪫°ûŸG øµdh .™°SÉàdG ô¡°ûdG ‘h øeÉãdG
                                           .Úæé∏d É¡eó≤Jh kɪ°†g ájòZC’G π¡°SCG QÉàîJh
                                                     q
ÚLhΰSE’G ¿ƒeô¡c Úæé∏d ájQhô°†dG äÉfƒeô¡dG RGôaEG ᪫°ûŸG ∞FÉXh ºgCG øeh q
Úæ÷G IóYÉ°ùŸ ΩC’G ºMQ §«°ûæàH á°UÉN ÒNC’G ¿ƒeô¡dG Ωƒ≤jh .¿hΰùchÈdG ¿ƒeôgh
                                                        114
                                                        ºMôdG áfÉ£H ¿Éjô°T                    ºMôdG áfÉ£H ójQh




                                                                                                                                             ᪫°ûŸG º°ùb)ºMôdG áfÉ£H
                                                                                                                                                          (ΩCÓd óFÉ©dG




»q∏°ùdG AÉ°û¨dG                                                                                                                        »ª«°ûŸG πªÿG

á«YhC’G
ájƒeódG
 Úæé∏d                                                                                                                                   óFÉ©dG º°ù≤dG ) ᪫°ûŸG
                                                                                                                                                        (Úæé∏d

                                                                                                                                …ô°ùdG πÑ◊G ójQh
                                                                                                                            …ô°ùdG πÑ◊G ¿Éjô°T
                                                                                                                           »WÉıG §HGôdG è«°ùædG
                                                                                                                           »q∏°ùdG AÉ°û¨dG



  OƒLƒŸG ÆGôØdG
      ÖZõdG ÚH
  …ƒàëj …òdGh
                                                                                                                        …ô°ùdG πÑ◊G
    ΩC’G ΩO ≈∏Y

                                                                                                                          Úæé∏d »LQÉÿG AÉ°û¨dG




             ≈∏Y IOƒLƒŸG ÉjÓÿÉa ;¢ü≤f …GC ¿hO äÉLÉ◊G √òg ´ÉÑ°TGE á«Ø«ch Úæé∏d IÒ¨àŸG äÉLÉ◊G ÜÉ°ùëH Ωƒ≤j …òdG ó«MƒdG RÉ¡÷G »g ᪫°ûŸG
                                                                          C             C
             QhôŸÉH á«FGò¨dG OGƒª∏d ìɪ°ùdÉH Ωƒ≤j ɪæ«H kÓãªa ;Úæ÷G ÚHh ΩÓd ájƒeódG á«Yh’G ÚH á«Ø°üJ RÉ¡L øe kÉYƒf ¿ ƒq µJ ᪫°ûª∏d »LQÉÿG í£°ùdG
                                                                                                             C
             ?Úæ÷G äÉLÉM áaô©e ÉjÓÿG √òg ™«£à°ùJ øjGC øªa ,ÉjÓÿG øe kÉ°†jGC ¿ƒµàJ ᪫°ûŸGh .¬«a QhôŸG øe Ω’G ΩO ‘ ´ÉaódG ô°UÉæY Qhôe ™æÁ √Gôf
             ?äÉÄjõ÷G ÚjÓe ÚH øe Úæ÷G É¡LÉàëj »àdG OGƒŸG ÜÉîàfGh õ««“ ™«£à°ùJ ∞«ch ?É¡æe Úæ÷G ájɪM Öéj »àdG ÉjÓÿG ´ƒf º¡ØJ ∞«ch
             ™«ªL òîJG …òdG ƒg √óMh ¬∏dG ¿GC ∂°T ’ ?ÉjÓN øe áfƒµe º◊ á©£b Oô› øY IQÉÑY »g »àdG ᪫°ûª∏d ¥QÉÿG π≤©dG Gòg ≈£YGC …òdG øe           n
                                                .ôjób A»°T πc ≈∏Y ¬fGE ;º°ù÷G ‘ Gòg ≥«≤ëàd á∏«ØµdG º¶ædG ™°Vhh Úæ÷G IÉ«M áfÉ«°üd áeRÓdG ÒHGóàdG
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

§«°ûæàH kÉ°†jCG Ωƒ≤j ɪc ,áMGQh ô°ùj ‘ Úæ÷G ƒªæd áÄ«H π°†aCG øjƒµJh ájOÉŸG á«MÉædG øe
ÖfÉéHh .´É°VQE’G âbh ∫ƒ∏M óæY ´É°VQEÓd ICÉ«¡e ¿ƒµàd ΩC’G Qó°U ‘ á«Ñ«∏◊G ÉjÓÿG
‘ (Metabolism) ¢†jC’G äÉ«∏ªY IAÉØc IOÉjR ‘ IóYÉ°ùŸÉH ¿ƒeô¡dG Gòg Ωƒ≤j Gòg
πµ°ûH ¿ƒeô¡dG Gòg RGôaEG ¿EG .áMGQ ‘h áë°U ‘ ΩC’G AÉ≤H ‘ ºgÉ°ùj ∂dòHh ,ΩC’G º°ùL
kÉëjôeh kÉæeBG kÉfɵe ºMôdG π©L á«MÉf ø˘e º˘¡˘e ܃˘∏˘£ŸG QGó˘≤ŸÉ˘Hh ¢übɢf ÒZh π˘eɢc
 áÄ«¡àH äÉfƒeô¡dG √òg Ωƒ≤J ɪc .»ë°U πµ°ûH πØ£dG IO’ƒd kÉ°†jCG º¡e ƒgh ,Úæé∏d
                                                                              .IO’ƒ∏d ΩC’G ºMQ
 πª◊G øe IÒNC’G áKÓãdG ô¡°TC’G ‘ kÉ°†jCG ᪫°ûŸG Ωƒ≤J ∞FÉXƒdG √òg ™«ªL ÖfÉéHh
                                                     .á∏ªàÙG äÉHÉ¡àd’G ó°V Úæ÷G áYÉæe IOÉjõH
 ƒ‰ AÉæKCG ‘ ᪫°ûŸG É¡H Ωƒ≤J »àdG ∞FÉXƒdG ¢†©H iƒ°S ¢ù«d ¿B’G ≈àM √ÉæMô°T Ée πc
 á≤«bOh IÒãc äÓ«°üØJ ≈∏Y …ƒàëj ÉgÉæMô°T »àdG ™«°VGƒŸG øe ´ƒ°Vƒe πch ,Úæ÷G
 øe ójó©dG ≥≤– ¤EG óæà°ùj (system) Ωɶf πch ,¿É°ùfE’G π≤Y ÉgQƒ°üàj ’ áLQO ¤EG
 øY ∞°ûµj Úæ÷G ƒ‰ ∫ƒM ójóL åëH πch .Ió≤©ŸG á«FÉ«ª«µdG äÓYÉØàdGh äÉ«dÉ©ØdG
 ÚH ácΰûe áØ°U óLƒJ øµdh ,√ƒ‰h Úæ÷G áë°U πLC’ É¡H Ωƒ≤J ᪫°ûª∏d IójóL áØ«Xh
 Gògh .Ú∏eÉc ΩDhÓJh ≥°SÉæJ ‘ ¬eCG ™e Úæ÷G §HôH ᪫°ûŸG ΩÉ«b »gh ∞FÉXƒdG √òg ™«ªL
 IOƒLƒŸG äÉ«dB’G É¡≤≤– »àdG äÉfRGƒàdG øe ¿RGƒJ …CG ‘ π∏N …CG ¿C’ ,kGóL º¡e ΩDhÓàdG
                                             .kÉ«M Úæ÷G AÉ≤H ádÉëà°SG ¤EG …ODƒ«°S ΩC’G º°ùL ‘
 øFÉc äÉLÉM áaô©Ã ÉjÓÿG øe áYƒª› øe ∞dCÉàj áé°ùfC’G øem è«°ùf ΩÉ«b ¿CG ∂°T ’
 ájQhô°†dG OGƒŸG êÉàfEGh ¢übGƒædG √òg ádGREG á«Ø«ch ¬˘eõ˘∏˘j ɢeh ¬˘°ü≤˘æ˘j ɢe º˘¡˘ah »˘M
 πµH ΩÉ«≤dG :QÉ°üàNÉHh) êQÉÿG øe OGƒŸG QÉ«àNGh ΩRÓdGh í«ë°üdG QGó≤ŸÉHh áeRÓdGh
 ’h É¡°ùØf ᪫°ûŸG øe kÉ©HÉf Gk ôeCG ¢ù«d (kÉ«Yhh Gk Qƒ©°T Ωõ∏à°ùJ »àdG äÉ«dÉ©ØdGh ∫ɪYC’G √òg
 ∫Éëà°S’ äÉ«dÉ©ØdGh ∞FÉXƒdG √ò¡H ΩÉ«≤dG ¿É°ùfEG øe Ö∏ oW ƒdh .∂dòc ¿ƒµj ¿CG øµÁ
 áaô©e Ú«q ÑW kÉÑjQóJh kɪ«∏©J ≥∏àj ⁄ ¢üî°T …CG ≈∏Y π«ëà°ùŸG øªa ,¬æY õé©dh ∂dP ¬«∏Y
                               s
 OGƒŸG QÉ«àNGh äÉLÉ◊G √òg Ö°ùM áeRÓdG ÒHGóàdG PÉîJGh á¶◊ πc ‘ Úæ÷G äÉLÉM
                                             116
Ú°pü∏p îe √ƒ YOÉ an ƒn g É sdGE p ¬ndGE p É nd »ërdG}
n r o o or o n tn
  n p u n orn n u o
 |ÚªndÉ ©n rdG ÜQ p¬s∏pd óªërdG øjódG ¬nd
                    (65/ ôaÉZ)
                                                ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

¢üî°ûdG ≈∏Y ≈àM π«ëà°ùj πH ,Úæ÷G É¡Ø˘q∏˘î˘j »˘à˘dG äÓ˘°†Ø˘dG Ö뢰Sh á˘jQhô˘°†dG
hCG Qƒ°üb …CG ¿hOh ∞bƒJ hCG áMGQ …CG ¿hO QÉ¡f nπ«d äɪ¡ŸG √ò¡H ΩÉ«≤dG kÉ«ÑW ÜQóàŸG
                                                                   n
                                                                                                                      .π∏N
√òg ™«ªL RÉ‚EG ™«£à°ùJ (è«°ùædG øe á©£˘b ø˘Y IQÉ˘Ñ˘Y »˘g »˘à˘dG) á˘ª˘«˘°ûŸG ø˘µ˘dh
√ò¡H Ωƒ≤J ᪫°ûŸG ¿EÉa ∂dP ¥ƒah .¢ü≤f …CG ¿hOh π∏N …CG ¿hO ᪡ŸG ∞FÉXƒdG
AÉ°ùædG øe äGQÉ«∏e óæYh äGƒæ°ùdG ±’BG òæe á«dÉY IAÉصHh á«YGƒdG ∫ɪYC’Gh äÉ«dÉ©ØdG
√òg á«YGƒdG É¡dɪYCGh ᪫°ûŸG á«æH ‘ ∫ɪµdG Gòg ¿CG ∂°T ’h .¿B’G ≈àM ø°ûY »FÓdG                                 n
                                   qE
øe êhôN ¢ùµ©dG AÉYOGh ,¢üFÉ°üÿGh äÉØ°UGƒŸG √ò¡H É¡d ¬∏dG ≥∏N áé«àf ’EG â°ù«d
       l
ɉEG ¿É°ùfE’G º°ùL ‘ É¡≤∏N »àdG á©FGôdG º«eÉ°üàdG √ò¡H ¤É©J ¬∏dG ¿EG .π≤©dG OhóM IôFGO
πeCÉàfh ôµØàf ¿CG ¬JÉjBG ‘ ÉfôeCÉjh ,É¡d Ò¶f ’h π«ãe ’ »àdG ¬à©æ°U ÉfQɶfCG ΩÉeCG ¢Vô©j
                                                                                                               :≥FÉ≤◊G √òg
      p o o r r n n p n n o r r o n n r nC
?kÉ«q ª°n S ¬nd ºn∏©nJ πg , p¬pJOÉÑn ©pd ôr pÑ£°r UG h √óÑo YÉan ɪ¡æn «r Hn Éeh p ¢VQ’Gh päG hɪ °q ùdG ÜQ}
                                                                                                      n           t n
røpe o√É næ≤n∏N ÉqfGC o¿É °n ù rf’G ôo cònj ’hGnC ? kÉq«nM oêôn NGoC n±ƒr °n ù nd tâpe Éne G òpFGC o¿É°n ù rf’G o∫ƒ≤njh
           r n                   E o r n                         r                           n               E      o n
                                                                                                    r o n r n o rn
                                                                      .(67-65 :Ëôe) |?kÉÄ «°n T ∂j ºndh πÑb

‘- Éæ¶M’ ÉæfCG »gh ;᪡e á£≤f ≈°ùæf ’CG Öéj áeOÉ≤dG ™«°VGƒŸG IAGôb óæYh
,Ωƒ°Sôe §£fl øª°V ∫ɪYC’G √òg ™«ªéH Ωƒ≤j …òdG ¿CG -¿B’G ≈àM áeó≤ŸG á∏ãeC’G
’ …òdGh ,∞bƒàj ≈àe ±ô©j …òdGh ,Ωƒ∏©e âbh Úëj ÉeóæY ¬àØ«Xh Ò«¨àH Ωƒ≤j …òdGh
Ö°ùM QÉàîj ¿CG ™«£à°ùj …òdGh ,»YɪL QOÉc øª°V πª©j …òdGh ,¬àØ«Xh ™°Vƒe ∑Îj
õéæoJ IôgÉÑdG ∫ɪYC’G √òg πc ...áÑ°SÉæŸG á¶ë∏dG ‘ áeRÓdG OGƒŸG èàæj …òdGh ,áLÉ◊G
  n
,áeOÉ≤dG äÉëØ°üdG ‘ π«°üØàdÉH ¢Vô©à°ùæ°S ɪch .º°ù÷G ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG πnÑpb øe
π≤©dG Gòg ¿ƒµj ¿CG øµÁ ’h ,É¡JÉ«dÉ©a ‘h ÉjÓÿG √òg äÉaô°üJ ‘ í°VGh π≤Y ∑Éæ¡a
’h É¡«a IÉ«M ’ äGQP øe áfƒµàŸG) ÉjÓî∏d ¿ƒµJ ¿CG øµÁ ’ ɪc ,ÉjÓÿG √ò¡d kÉ©LGQ
≥∏N ≈∏Y π«dO Iõé©ŸG √òg ¿EG .äGQGô≤dG PÉîJG ≈∏Y IQó≤dGh ÒµØàdG ¢üFÉ°üN (Qƒ©°T
¬∏d á«FÉ¡fÓdG IQó≤dG Oƒ¡°ûd á∏«°Sh É¡fC’ Gk óHCG á≤«≤◊G √òg ≈°ùæf ’CG Öéjh ,πLh õY ¬∏dG
                                                                                                                      .¤É©J
                                                           118
                                                ᨰ†e ¤GE á«∏N øe
ÉjÓÿGh ,Aƒ°†∏d á°SÉ°ù◊G ájô°üÑdG ÉjÓÿG πqµ°ûJ mäÉYƒª› o¿ƒµàa ΩÉ°ù≤f’ÉH ÉjÓÿG ôªà°ùJ         q
á°SÉ°ù◊G ¿PC’G ‘ á«©ª°ùdG ÉjÓÿGh ,IOhÈdGh IQGôë˘∏˘dh Iò˘∏˘dGh ⁄CÓ˘d ᢰSɢ°ù◊G ᢫˘Ñ˘°ü©˘dG
,ájòZC’G º°†g ≈∏Y IQOÉ≤dG »ª°†¡˘dG Rɢ¡÷G ɢjÓ˘Nh ,äGRGõ˘à˘gÓ˘dh ᢫˘Jƒ˘°üdG äGOOÎ∏˘d
                                                                                              .kÉ°†jCG iôNCG IÒãc äÉYƒª›h
¤EG âdƒ– ób äÉeÉ°ù≤f’G π©ØH IôKɵàŸG ÉjÓÿG ¿ƒµJ πªë∏d ådÉãdG ´ƒÑ°SC’G AÉ¡àfG óæYh
¤EG ''á≤n∏Y'' øe ∫ƒ– ¬fCÉH ËôµdG ¿BGô≤dG ‘ ∫ƒëàdG Gòg ∞°Uh óbh .ᨰ†e Qó≤H ºë∏dG øe á©£b
          n                                                                             o
                                                                                                                              :''ᨰ†e''
s r n p                               np                   r n             o n n r n n n nr r n s
ºoK kɪënd Ωɶ©dG É nfƒr °n ùnµan kÉeɶY án n¨°r †oŸG É æn ≤n∏îan ák n¨°r †e án ≤n∏©dG Éæn ≤n∏îan ák ≤n∏Y án Ø£æt dG É æn ≤n∏N ºoK}
                          .(14 :¿ƒæeDƒŸG) | Ú≤ pdÉnÿG ø°n ù MGnC ¬q∏dG ∑QÉÑn àn an ôn NGB kÉ≤ r∏N √ÉnfÉrC °n û rfGnC
                                                      o r o n n n n o
;IÒNC’G äGƒæ°ùdG äÉaÉ°ûàcG øe ó©j áé«àædG √ò¡H πØ£dG ¿ƒµàH ¤hC’G á∏MôŸG AÉ¡àfG ¿EG
                                    o                            q
’h ¬jój ÚH øe ’ πWÉÑdG ¬«JCÉj ’ …òdG ËôµdG ¿BGô≤dG ∫õfCG …òdG ÚŸÉ©dG ÜQ ,¤É©J ¬∏dG ¿CG ÒZ
           !¿ÉeõdG øe kÉfôb ô°ûY á©HQCÉH º∏©dG ¬Ø°ûàµj ¿CG πÑb ôeC’G Gò¡H ÉfÈNCG ób ,¬Ø∏N øe


     ≥°üà∏ŸG Úæ÷G ™°Vh IQƒ°üdG √òg ‘ ógÉ°ûf
                               C
     .πª◊G øe ådÉãdG ´ƒÑ°S’G ‘ ºMôdG QGóéH
á©£b ¬Ñ°ûJ »àdG) ÉjÓÿG øe áYƒªÛG √òg ôªà°ùJ
 Ú©dG ó©H ɪ«a πµ°ûàd ƒªædGh ΩÉ°ù≤f’G ‘ (º◊
                          C
        É¡H ™ª°ùf »àdG ¿P’Gh ⁄É©dG É¡H iôf »àdG
                                   C
       íFGhôdG ¬H º°ûf …òdG ∞f’Gh äGƒ°U’G     C
 ¿GC ɪc .ïdGE ,É¡H ¢†côfh »°û‰ »àdG πLQ’Gh C
  ∂°T ’h .É¡æe kÉ°†jGC πµ°ûàJ á«∏NGódG ÉfAÉ°†YGC
       äGÒ¨àdG √òg πãe ´ƒbh π«ëà°ùŸG øe ¿GC
         äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY IÒѵdG ä’óÑàdGh
…òdG ¿GE . kÉ«FÉ≤∏J çó– ¿GC øµÁ ’ »¡a ;AÉ«ª©dG
      ¬∏dG ƒg á≤«bódGh á©FGôdG äGÒ¨àdG √òg Oƒ≤j
                                 .ÚŸÉ©dG ÜQ ¤É©J
                                               ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                                               πqµ°ûàdÉH GC óÑj º°ù÷G
(¤hC’G ΩÉjC’G ‘ ¬eCG ΩO øe ájòZC’G òNCG ≈∏Y ô°üà≤j ¿Éc …òdG) Úæ÷G áLÉM ô¡¶J
¤EG Úé°ùcC’G ∫É°SQEGh ¬ª°ùL ájò¨àH Ωƒ≤j »µd ¬H ¢UÉÿG ΩódG ¿GQhO RÉ¡L øjƒµJ ¤EG
øjƒµàH -kÉ©e ¿hÉ©àdÉH kÉ«FÉéa Gk QGôb ÉgPÉîJG ó©H- ÉjÓÿG øe áYƒª› GóÑJ ∂dòd ,√ÉjÓNC
á¡Lƒe É¡fCG ≈∏Y áë°VGh ád’O ∫ój ÉjÓÿG πÑpb øe ±ô°üàdG Gògh .Gòg ¿GQhódG RÉ¡L
                                                                      .º«∏©dG QOÉ≤dG ¤É©J ¬∏dG øe
Úæ÷G Qó°U ‘ á≤£æe ‘ ÉjÓÿG øe áYƒª› ™ªàŒ πª◊G øe ô°ûY ådÉãdG Ωƒ«dG ‘
∂dòHh ,U ±ôM πµ°T ≈∏Y ܃ÑfCG øjƒµàH ájGóÑdG ‘ ÉjÓÿG √òg Ωƒ≤Jh .Ö∏≤dG øjƒµàd
øe áµÑ°T ™æ°üH ±’B’ÉH ó©J iôNCG ÉjÓN CGóÑJ ºK .Ö∏≤dG ¢SÉ°SCG â©°Vh ób ¿ƒµJ
¿CÉH ó«ØJ »àdG QÉÑNC’G â≤∏J ób É¡fCÉch ,Úæ÷G º°ùL AGõLCG πc »£¨J ájƒeódG á«YhC’G
,í«ë°üdG ¬fɵe ‘ πc ,´Gh πµ°ûH ÉjÓÿG √òg ¢UGÎHh ,Gòµgh !¬©«æ°üJ GóH ób Ö∏≤dG
                                                       q                                  C
RÉ¡L ¿ƒµj …CG ;πª◊G øe øjô°û©dGh óMGƒdG Ωƒ«dG ‘ ájƒeódG á«YhC’G √òg øjƒµJ ºàj
¥ój øjô°û©dGh ÊÉãdG Ωƒ«dG ‘h .¬«a ΩódG ¿GQhód Gk õgÉLh Gk ô°VÉM ¿GQhódG
39
  .á≤«bódG ‘ á°†Ñf Úà°ùH º¶æŸG ¬∏ª˘Y CGó˘Ñ˘j º˘K ,¤hC’G ¬˘à˘bO Ö∏˘≤˘dG
,á«dƒW áLƒªc ∑ôëàJh kÉ«dƒW Ö∏˘≤˘∏˘d ¤hC’G äɢ°ü∏˘≤˘à˘dG ¿ƒ˘µ˘Jh
áØ∏àfl äGôéM ‘ äÉ°ü∏≤àdG íÑ°üJ Ö∏≤˘dG ø˘jƒ˘µ˘J º˘à˘j ɢeó˘æ˘Yh
                                                          .º¶æe πµ°ûHh
∑Éæg øµdh .ó©H Ωó∏d OƒLh ’ ¬fCG ºZQ ¢†ÑædÉH Ö∏≤dG GóH ó≤d        C
Gò¡H ÉjÓÿG √òg Ωƒ≤Jh ,ΩódG ™æ°U ᪡e É¡H ⣫fCG ÉjÓN
¬ª°SG A»°T ¤EG áLÉM ‘ º˘°ù÷G ¿CG âª˘∏˘Y ó˘b ɢ¡˘fCɢch                                        Ú°ùªÿGh ¢ùeÉÿG Ωƒ«dG ‘
ɢjÓ˘N ¤EG âÑ˘∏˘≤˘fG ó˘bh ɢ˘gGÔa ,''Ωó˘˘dG''                                     Ú©HQ’CG Ωƒ«dG ‘
…ƒeódG πFÉ°ùdG åÑ∏j ’h ,ájƒeO
                                                                                        C         E
                                                                                    OÉ©H’ÉH ¿É°ùf’G ƒ‰ πMGôe Éæg ógÉ°ûf
‘h .¥hô˘©˘dG ‘ …ô˘˘é˘˘j ¿CG                                 ÚKÓãdGh ådÉãdG Ωƒ«dG ‘ ƒg ¤É©J ¬˘∏˘dG ¿GC ∂°T ’h ,᢫˘≤˘«˘≤◊G
´ƒ˘Ñ˘˘°SC’G ᢢjɢ˘¡˘˘f                   øjô°û©dGh ¢SOÉ°ùdG Úeƒ«dG ‘               ÉjÓÿG ø˘e á˘Yƒ˘ª› ø˘e π˘©˘L …ò˘dG
                                                                øjô°û©dGh ™HÉ°ùdGh          .√Qƒ°U ø°ùMÉC a √ Qƒq °Uh kÉjƒ°S kÉfÉ°ùfGE
                                                                                                              n         q
                                     øjô°û©dGh ¢ùeÉÿG Ωƒ«dG ‘
                                                                   120
                    øjô°û©dGh ådÉãdG Ωƒ«dG ‘
                 ájƒeódG á«Yh’G º¶æd …RÉéY’G πµ°ûàdG




                                              1                                                         2




                                               3                                                        4




                                                  5                                                    6




ºK ,(2-1 ¿ÉJQƒ°üdG) ájƒeódG á«Yh’G ÉjÓN á≤«≤◊G ‘ »g iôN’G øY ÉgGóMGE á∏≤à°ùe ÉgógÉ°ûf »àdG ÉjÓÿG √òg
                                    C                        C
π«µ°ûàH Ωƒ≤J ºK ,(4-3 ¿ÉJQƒ°üdG) ôN’G ¢†©ÑdG ™e É¡°†©H ∫É°üJ’Gh ™ªéàdÉH IÉC éa GC óÑJ ÉjÓÿG √òg ¿GC iôf
                                       B
…GC ‘ óŒ ’ å«ëH ÉjÓÿG √òg øe ájƒeódG á«Yh’G øe Ωɶf ¿ƒµàj áé«àædG ‘h .(6-5 ¿ÉJQƒ°üdG) ájƒeódG á«Yh’G
                                               C                                                             C
                                  C                    C
â∏≤°U É¡fÉC ch AÉ°ù∏e ájƒeódG á«Yh’G √ò¡d á«∏NGódG í£°S’G ¿ƒµJh ,Ö≤K hGC ∞∏J hGC ¥ƒ≤°T …GC É¡«a ܃ÑfGC hGC AÉYh
              C                                                                  C
 .(kÉÑjô≤J ¢VQ’G §«fi ∫ƒW …hÉ°ùj Ée ƒgh) Îeƒ∏«c ∞dGC Ú©HQGC ≈∏Y ójõj ájƒeódG á«Yh’G √òg ∫GƒWGC ´ƒª›h .ó«dÉH
                                   ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

áeƒ¶æeh ΩódGh Ö∏≤dG ¿ƒµJ ¿CG ∂°T ’h .ΩódÉH äCÓàeG ób ¥hô©dGh Ö∏≤dG ¿ƒµj ™HGôdG
                           q
ΩódGh Ö∏≤dG OƒLh πÑb …CG) AÉ°†YC’G √òg óLƒJ ¿CG πÑ≤a ;Iõé©e á«∏ªY ájƒeódG IQhódG
¤EG kÉeÉ“ Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘ ¬LƒàdÉH á©FGQ á£N øª°V ɢjÓÿG Ωƒ˘≤˘J (á˘jƒ˘eó˘dG ᢫˘YhC’Gh
¢û«©dG ¿É°ùfEÓd øµÁ ’ »àdG ájƒeódG IQhódG áeƒ¶æe øjƒµàd É¡æe πµd áÑ°SÉæŸG áæµeC’G
                                                                   x
¿CG øµÁ ’ ɪc ,AÉ«ª©dG äÉaOÉ°üŸÉH πMGôŸG √òg øe á∏Môe …CG ≥≤– øµÁ ’h .É¡fhO
.IóMGh á«∏N ΩÉ°ù≤fG øY âéàf »àdG ÉjÓÿG √òg QÉKBG øe Gk ôKCG ™FGôdG §£ıG Gòg ¿ƒµj
                                                .iôNCG Iôe ≥∏ÿG á≤«≤M ÉæeÉeCG ô¡¶J Éægh
πc É¡H ∞°üàj »àdG ¢üFÉ°üÿG ¿EG πH ,§≤a ájƒeódG IQhódG áeƒ¶æe ¿ƒµJ Éfô¡Ñj ’h
                                                                         q
.kÉ°†jCG ÜÉéYE’G Òãj É¡«a IOƒLƒŸG á≤«bódG äÉfRGƒŸGh áeƒ¶æŸG √òg ô°UÉæY øe ô°üæY
¬JÉÑLGƒH ΩÉ«≤dG πLCG øe- πªëj ¬eCG ø£H ‘ »eÉædG Úæ÷G ¥hôY ‘ …ôéj …òdG ΩódGh
á«∏HÉb ¿ƒµJ kÓãªa .…OÉ©dG ¿É°ùfE’G ΩO ‘ óLƒ˘J ’ kIõ˘«q ˘ª˘à˘e ¢UGƒ˘N -IAÉ˘Ø˘µ˘H ¤hC’G
                                                              s
ΩO ‘ IOƒLƒe »˘g ɇ Òã˘µ˘H ÌcCG Ú颰ùcC’G IOɢe π˘ª˘M ‘ Úæ÷G ΩO ÚHƒ˘∏˘Zƒ˘ª˘«˘g
ΩO øe óMGh Ö©µe Ϊàæ°S ‘ IOƒLƒŸG ôª◊G äÉjôµdG OóY ¿CG ɪc ,≠dÉÑdG ¿É°ùfE’G
ΩódG QGó≤e ≠∏Ñj ™HGôdG ô¡°ûdG ‘h .kÉãjóM ó«dƒdG πØ£dG ΩO ‘ OƒLƒe ƒg ɇ ÌcCG Úæ÷G
¿CG ɪc ,óMGƒdG Ωƒ«dG ‘ Gk Îd øjô°ûYh á©HQCG ᪫°ûŸG ¤EG …ô°ùdG πÑ◊G ∫ÓN øe π≤àæŸG
40
    . §≤a á«fÉK ÚKÓK ’EG ¥ô¨à°ùJ ’ IóMGƒdG IQhódG ¿CG áLQO ¤EG á©jô°S ájƒeódG IQhódG
                                                                C
‘h ,ÉjÓÿG ¤EG ᪫°ûŸG øe ΩRÓdG Úé°ùcC’Gh ájòZC’G π≤æH GóH ób ΩódG ¿ƒµj Gòµgh
                                              C
ÉjÓÿG øe É¡©ªL »àdG äÓ°†ØdG π≤æH ΩódG GóÑ«a ÉàfƒµJ ób ¿Éà«∏µdG ¿ƒµJ ¬°ùØf âbƒdG
                                                     q
                                                                     .á«Ø°üà∏d Úà«∏µdG ¤EG
‘ äÉaOÉ°üŸÉH á©FGôdG áeƒ¶æŸG √òg πãe ô¡¶J ¿CG øµÁ πg :ôµØfh á¶◊ ∞≤æd ¿B’Gh
¤EG ΩódG Gòg π≤æJ »àdG ájƒeódG á«YhC’Gh ,Úæ÷G πØ£∏d ¢UÉÿG ΩódG ?ΩÉjC’G øe Ωƒj
øµÁCG ...᪫°ûŸÉH á«YhC’G √òg §HôJ »àdG §HGhôdGh ,iôNC’G øcÉeC’G ¤EG ¬æe ºK Ö∏≤dG
äÉaOÉ°üŸG πeGƒ©Hh »æeR §jô°T øª°V äÓ«˘°üØ˘à˘dGh Ö«˘cGÎdG √ò˘g π˘c ô˘¡˘¶˘J ¿CG
             ?É¡°ùØæH É¡°ùØf AÉ°ûfEÉH Ö«cGÎdG √òg Ωƒ≤J ¿CG øµªŸG øe πg hCG ?á«FGƒ°û©dG
¿ƒµàJ ¿CG Öéj (¿É°ùfEÓd Gk óL ᪡ŸG) ájƒeódG IQhódG áeƒ¶˘æ˘eh ,kɢ©˘Ñ˘W π˘«˘ë˘à˘°ùj
    q
                                           122
 23 ꟮dG                               25 ꟮dG               27-26 ꟮dG
              √ÉŒG
            ¿GQhO                                                äCGóH
á«Yh ’G       ΩódG                                             äGÒé◊G
 ájƒeódG                                ƒgh Ö∏≤dG
                                         øY IQÉÑY               ™°SƒàdÉH
   óëàJ
                                            IôéM
                                           IóMGh

   Ú£ÑdG     33 Ωƒ«dG                                 40 Ωƒ«dG
 øjP’Gh
                                                          »eÉædG øjP ’G
                                                      Ú£ÑdG ÚH õLÉ◊G
                                                      ɉ óbh øjP ’CGh
                                                        »eÉædG Ú£ÑdG




                                                         Ö∏≤dG ¿ƒµJ
                         ¢ü∏≤àdÉH IôKɵàŸG ÉjÓÿG ¢†©H GC óÑJ. ≥∏ÿG äGõé©e øe áë°VGh Iõé©e Ö∏≤dG ¿ƒµJ
                                                                        B
                        ¢†ÑædÉH Ö∏≤dG πµ°ûJh É©e ÉjÓÿG √òg øe ±’’G äÉÄe ™ªéàJ ºK. IÉéa •É°ùÑf’Gh
                                                                     C
                              Ωƒ«dG ‘ É¡°†©ÑH ∫É°üJ’ÉH ájƒeódG á«Yh’G GóÑJ. ¿É°ùf’G IÉ«M ∫GƒW ¬«a ôªà°ùjh
                        ∞jƒéàc Ö∏≤dG ô¡¶j øjô°û©dGh ¢ùeÉÿG Ωƒ«dG ‘h.Úæ÷G ôªY øe øjô°û©dGh ådÉãdG
                          ™°SƒàdÉH ∞jƒéàdG Gòg GC óÑj øjô°û©dGh ™HÉ°ùdGh øjô°û©dGh ¢SOÉ°ùdG Ωƒ«dG ‘h. óMGh
                                                   C
                          ɉ ób Ö∏≤dG ¿ƒµj Ú©HQ’G Ωƒ«dG ‘ . øjPGC h Ú£ÑdG ô¡¶j ÚKÓãdGh ådÉãdG Ωƒ«dG ‘.
                                                                AGôªM á£≤æc IQƒ°üdG Ö∏≤dG ógÉ°ûfh. ™°SƒJh
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

hCG ΩódG hCG Ö∏≤dG øjƒµJ ‘ π∏N …CG ¿C’ ¢ü≤f …CG ¿hOh ¬°ùØf âbƒdG ‘ πqµ°ûàJh
πqµ°ûJ πÑb ΩódG ï°†H Ö∏≤dG ΩÉb ƒ∏˘a .Úæ÷G ƒ‰ ∞˘bƒ˘J ¤EG …ODƒ˘«˘°S á˘jƒ˘eó˘dG ᢫˘YhC’G
               C
πª©dÉH Ö∏≤dG GóÑj ⁄ ƒdh ,ájƒeódG IQhódG ºàJ ⁄h Ωɶf ¿hO ΩódG ìÉ°ùd ájƒeódG á«YhC’G
¬eCG ºMQ ‘ Úæ÷G äƒe »æ©j Gògh ,º°ù÷G ‘ ΩódG ´RƒJ ÉŸ Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘ ¢†ÑædÉHh
¿B’G ≈àM Gƒ°TÉY øjòdG ¢SÉædG äGQÉ«∏e ΩÉ°ùLCG ‘ äGÒ«©àdG ¿CG ÒZ .√ƒ‰ ∫ɪàcG πÑb
kÉeÉ“ Ö°SÉæŸG âbƒdG ‘ ¤hC’G ¬nà°†Ñf oÖ∏≤dG ¢†nÑf å«M ,π∏N ¿hOh ábO πµH â∏ªY
                                             n
 :√ÉæMôW …òdG ∫GDƒ°ùdG åÑY ióe ø«q Ñj Gògh .º°ù÷G ¤EG ΩódG øe Ö°SÉæŸG QGó≤ŸG ™an Oh
                                                                         n       n
 …CG hCG »M øFÉc hCG áeƒ¶æe ¿ƒµJ ¿EG ?''áaOÉ°üe ájƒeódG IQhódG RÉ¡L ¿ƒµàj ¿CG øµÁCG''
                             q
 πc É¡«∏Y ≥Øàj á≤«≤M √ògh ,â≤∏N ób É¡fCG ≈∏Y í°VGh π«dO ICÉéa Ö«cGÎdG øe Ö«côJ
                                 o                     l
                                                    .ÉgQɵfEG ™«£à°ùj ’h π≤Y ÖMÉ°U
 ¿hOh ˃≤J ø°ùMCG ‘ ¿É°ùfE’G ≥dÉNh á©FGôdG äÉeƒ¶æŸG √òg ≥dÉN ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿EG
                                                                            .¢ü≤f …CG

                                                           »Ñ°ü©dG ΩɶædG AÉæH
…õcôŸG ΩɶædG »gh ,IójóL á«æH ¤EG áLÉ◊G ô¡¶J kÉeób äÉ«dÉ©ØdG √òg »°†“ ɪæ«Hh
»æ«æ÷G ¢Uô≤dG º°SG ¬«∏Y ≥∏£j Ée ™æ°üH »Ñ°ü©dG õ˘côŸG Gò˘g ø˘jƒ˘µ˘J CGó˘Ñ˘jh .»˘Ñ˘°ü©˘dG
äÉjGóH »g äGAƒàf ™e ÚjRGƒàe Ú£N øjƒµàH …ƒ∏©dG º°ù≤dG ‘ (Embryonic disc)
±GôWCG π°üàJ ºK ,∞jƒŒ øjƒµàH …ƒ∏˘©˘dG º˘°ù≤˘dG Ωƒ˘≤˘jh ,»˘cƒ˘°ûdG π˘Ñ◊Gh Æɢeó˘dG
Gòg øe »eÉeC’G º°ù≤dG ßo∏¨j ºK ,kÉ≤«°V kÉHƒÑfCG ¿ƒµàd ¢†©ÑdG É¡°†©H ™e ≥°üà∏Jh ∞jƒéàdG
πÑ◊G øjƒµàH »Ø∏ÿG º°ù≤dG Ωƒ≤j ¬°ùØf âbƒdG ‘h ,ÆÉeódG π«µ°ûàd ™°ùàjh ܃ÑfC’G
                                                                               .»cƒ°ûdG
∫É«ÿG OhóM RhÉéàJ ábQÉN áKOÉM Úà∏ªL hCG á∏ªL ‘ ÉgÉæ°üÿ »àdG áKOÉ◊G √òg ¿EG
√òg ábQÉÿG äÉ«∏ª©dG QGôµàH »Ñ°ü©dG ΩɶædG øjƒµàd iôNC’G πMGôŸG Ωƒ≤Jh ,ÊÉ°ùfE’G
                                                                              .É¡à∏ªµJh
                  l C
á°UÉN ÉjÓÿ ™jô°S êÉàfEG GóÑj »cƒ°ûdG πÑ◊G øjƒµàd ¢ùeÉÿG ´ƒÑ°SC’G øe Gk QÉÑàYGh
                                         124
                                      E                                                 C
’h kÓ≤Y ’ ∂∏“ ’ ÉjÓN √òg AÉ°ûf’Gh π«µ°ûàdG á«∏ª©H Ωƒ≤Jh ,ìƒàØe πµ°ûHh ÖWQ ƒL ‘ Ω’G ºMQ ‘ ÆÉeódG π«µ°ûJ ºàj
…ÉC H kÉØ∏°S ±ô©J É¡fÉC ch ∑ôëàJ á«∏N πch ,ÆÉeódG ÉjÓN øe äGQÉ«∏e Iô°ûY Úæ÷G ∂∏Á Iõé©ŸG á«∏ª©dG √òg ájÉ¡f ‘h .kGQƒ©°T
•ÉÑJQ’G Öéj »àdG á«∏ÿÉH §ÑJôJh kÉÑjô≤J á«FÉ¡f’ ä’ɪàMG ÚH øe É¡d ¢ü°üıG ¿ÉµŸG ≈∏Y Ì©Jh ,•ÉÑJQ’G É¡«∏Y Öéj á«∏N
≈∏Y ô°ù«j …òdG ƒg ÒÑÿG º«∏©dG ¤É©J ¬∏dG ¿GE .¢ü≤f hGC π∏N …GC ¿hO ÆÉeódG ‘ äÉWÉÑJQ’G øe ¿ƒ«∏jôJ áÄe ºàj ájÉ¡ædG ‘h .É¡H
              C
         !¢VQ’G ¬Lh ≈∏Y ôJƒ«Ñªc πªcGC ó©j …òdG ÆÉeódG ™æ°üH (¢ùeGódG ΩÓ¶dG ‘h) ΩÉ«≤dG Qƒ©°ûdG øe áehôÙG ÉjÓÿG √òg

‘h !IóMGƒdG á«fÉãdG ‘ á«Ñ°üY á«∏N ±’BG á°ùªN ∫ó©Ãh (neurons) á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG »g
                                                  .ó©H ɪ«a ÆÉeódG ¿ƒµà«°S á≤£æŸG √òg
                                                                 41


á«∏N πc òîàJh ,πª◊G øe ¤hC’G á°ùªÿG ô¡°TC’G ‘ ÆÉeódG ÉjÓN º¶©e ¿ƒµàJ
                                         C
IÒÑc áYô°ùH áéàn æŸG á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG √òg GóÑJh .IO’ƒdG πÑb ÆÉeódG ‘ É¡d Ωƒ°SôŸG É¡fɵe
               .…õcôŸG »Ñ°ü©dG ΩɶædG ´QPCG øjƒµàd º°ù÷G ‘ Ió«©H ≥WÉæe ¤EG Iôé¡dÉH
ÉjÓÿG êÉà– Gòd ,ábóH É¡d ¢ü°üıG ¿ÉµŸG óŒ ¿CG á«Ñ°üY á«∏N πc ≈∏Y Öéj ¬fCG ÒZ
¿hó°TôŸG A’Dƒgh ,π«dO ¤EGh ó°Tôe ¤EG -É¡≤jôW óŒ »µd- á°SÉe áLÉM áHÉ°ûdG á«Ñ°ü©dG
»cƒ°ûdG πÑ◊G É¡«a ƒªæj »àdG áMÉ°ùdG ‘ óà“ ∑Ó˘°SC’G ¬˘Ñ˘°ûJ ᢰUɢN ɢjÓ˘N ø˘Y IQÉ˘Ñ˘Y
»gh ôLÉ¡Jh É¡LÉàfEGh É¡©æ°U øcÉeCG øe á«Ñ°ü©dG ɢjÓÿG êô˘î˘Jh .™˘°Sƒ˘à˘jh Æɢeó˘dGh
ƒg Gòg ¿CG ∑QóJ ¢ü°üıG É¡fɵe ¤EG π°üJ ÉeóæYh ,∑Ó°SC’G √ò¡H Ió°Tΰùeh áµ°ù‡
                                                       C
ÉjÓÿG ™e •ÉÑJQÓd ´QPCGh äGOGóàeG øjƒµàH ∫É◊G ‘ GóÑJh ¬«a ô≤à°ùàa í«ë°üdG É¡fɵe
                                                                    .iôNC’G á«Ñ°ü©dG
?ôØ°ùdG Gò¡c ôØ°S ≈∏Y á∏Ñ≤e É¡fCG É¡fƒµJ ∫ÉM á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG √òg ∑QóJ ∞«c øµdh
?É¡d á°ü°üıG øcÉeC’Gh É¡aGógCG óéàd øjó°TôŸÉH Ú©à°ùJ ¿CG É¡«∏Y ¿CÉH ∑QóJ ∞«ch
-±É£ŸG ájÉ¡f ‘- »g á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿÉa ?¢†©ÑdG É¡°†©H ™e ¿hÉ©àdG πµ°T Qô≤J ∞«ch
‘ ¢ù«∏a ∂dòdh ,äÉÄjõL øeh äGQP øe ¿ƒµàJh IOôÛG Ú©dÉH iôoJ ’ IÒ¨°U ÉjÓN
,É¡°ùØæH ôeC’G Gòg ‘ QGôb PÉîJG ’h Qƒ©°Th »Yh øY É¡d á°ü°üıG øcÉeC’G áaô©e É¡JQób
                                                          125
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ÒZ ÆÉeódG ¿C’ ôeC’G Gòg RÉ‚EG á«∏ª©dG √òg ¬Lƒj …òdG …õcôŸG ÆÉeódG ™«£à°ùj ’ ɪc
                             .¬eCG ø£H ‘ ∫Gõj ’ …òdG Úæ÷G ‘ ó©H πeɵàe ÒZh ¿ƒµàe
πX ‘ ∑ôëàJ »gh ,É¡aô©J ’ øcɢeCG ¤EG ¬˘Lƒ˘à˘J ≈˘à˘M ɢjÓÿG √ò˘g ¿ƒ˘µ˘à˘J ¿CG ɢe
øe áKOÉM …CG ¿CG í°VGƒdG øeh .√òg É¡àcôM ‘ á›Èe É¡fCÉch É¡d áªp¡∏ŸG äÉeƒ∏©ŸG
áé«àf ¿ƒµJ ¿CG ø˘µÁ ’ »˘Ñ˘°ü©˘dG Ωɢ¶˘æ˘dGh Æɢeó˘dG ¿ƒ˘µ˘J Aɢæ˘KCG ‘ á˘jQÉ÷G çOGƒ◊G
»Ñ°ü©dG ΩɶædG Gòg ¿ƒµJ πMGôe øe á∏Môe …CG ‘ ±GôëfG …CG ¿C’ AÉ«ªY äÉaOÉ°üe
áµÑ°T ¤EG É¡dƒ– ºK á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG êÉàfEG ¿EG .¬∏ªcCÉH ΩɶædG ‘ π°ù∏°ùàe π∏N ¤EG …ODƒj
,¬H §ÑJôŸG »Ñ°ü©dG ΩɶædGh ÆÉeódG ¿ƒµJ πMGôe øe IóMGh á∏Môe iƒ°S â°ù«d á«Ñ°üY
≥jôW øY IóMGh á«Ñ°üY á«∏N ¿ƒµ˘J π˘«˘ë˘à˘°ùŸG ø˘e ¿Eɢa ÚjQƒ˘£˘à˘dG AɢYOE’ kɢaÓ˘Nh
                                   q                                        q
                                             !¬∏eɵH ÆÉeódG ¿ƒµJ ∂æY ´O ,äÉaOÉ°üŸG
ÉjÓÿG ∂∏“ kÓãªa .»Ñ°ü©dG ΩɶædG ¿ƒµJ äÉ«∏ªY ‘ Gk óL IÒãc äÓ«°üØJ óLƒJ
ÉjÓÿG √òg ôLÉ¡J ÉeóæYh ,≠dÉH ¿É°ùfEG óæY É¡à«æH øY áØ∏àfl á«æH É¡fƒµJ AóH óæY á«Ñ°ü©dG
É¡fEÉa »eÉædG Úæ÷G ‘ »Ñ°ü©dG ΩɶædÉH á≤∏©àŸG äɪ¡ŸÉH ΩÉ«≤∏d º°ù÷G øe áæ«©e á≤£æe ¤EG
¤EG É¡dƒ°Uh Qƒa É¡fCG ÒZ ,Úé°ùcC’G OƒLh ¿hO ájƒ«◊G äÉ«∏ª©dÉH ΩÉ«≤dG ¢UGƒN ∂∏“
ΩÉ«≤∏d Úé°ùcC’G ¤EG êÉà– ÉjÓN ¤EG ∫ƒëàJ Gk ó«L É¡˘«˘a ɢgQGô˘≤˘à˘°SGh Æɢeó˘dG á˘≤˘£˘æ˘e
πeÉc πµ°ûH á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG ™«ªL óæY ∫ƒëàdG Gòg ºàj ¿CG Öéjh .ájƒ«◊G É¡JÉ«∏ª©H
ájRÉéYEG á«∏ªY á«∏ª©dG √òg ¿CG ∂°T ’h ;É¡JÉ«M ‘ QGôªà°S’G ‘ ÉjÓÿG √òg â∏°ûa ’EGh
                                                                               42
                                                                                 .IÒÑc
¬LGƒJ É¡fEÉa Úé°ùcCG ÓH IÒ°üb Ióe â«≤H ¿EG ÆÉeódG ÉjÓN ¿CG Ωƒ«dG º∏©f øëfh
䃟G ºK k’hCG π∏°ûdG ƒg ΩƒàÙG Ò°üŸG ¿Éµd kÓ«∏b IóŸG √òg äOGR ƒdh ,kGójó°T Gk ô£N
¿EG øµdh .±ÓàN’G ΩÉ“ kÉØ∏àfl kÉeɶf ∂∏“ kÉãjóM áfƒµàŸG á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG ¿CG ÒZ ,kÉ«fÉK
Qƒ£J ÉŸ áÑ°SÉæŸG á¶ë∏dG ‘ √òg ájƒ«◊G É¡JÉ«∏ªY §‰ ‘ Ò¨àdG á«∏ªY çó– ⁄h π∏N çóM
á«∏Ñ≤à°ùŸG É¡ØFÉXh áaô©Ã á«∏N …CG ΩÉ«b π«ëà°ùŸG øe ¬fCG ∂°T ’h .πeÉc ¿É°ùfEG ¤EG Úæ÷G
                       .É¡à«æH Ò«¨àH -áaô©ŸG √òg Aƒ°V ≈∏Yh É¡«Yhh É¡JOGQEÉH- É¡eÉ«b ºK
                                          126
                                                ≈«ëj ¿hQÉg

      √òg ≥∏N …òdG ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿EG :»g ÉæeÉeCG ô¡¶J »àdG á≤«≤◊G ¿EÉa ádÉ◊G √òg ‘h
      á«∏N πc …ó¡jh áLÉ◊G óæY Égô«q ¨j …òdG ƒgh ,¢üFÉ°üÿG √òg É¡Ñghh á«Ñ°ü©dG ÉjÓÿG
      ¬fCG ±ô©j ¿CG ¿É°ùfEG πc ≈∏Y ¿Éc ∂dòd .¬«a ô≤à°ùJ …òdG í«ë°üdG É¡fɵe ¤EG ∫ƒ°Uƒ∏d
      ‘h …ƒ°ùdG πeɵdG ≥∏ÿG Gòg ¬d ¬≤∏N ≈∏Y ¬HQ óªëj ¿CGh πMGôŸG √òg ™«ªL RÉàLG ób
      Iƒb óLƒJ ’ É¡fCGh A»°T πc ≥dÉN ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿CG IóMGh á¶◊ ≈°ùæj ’CGh ,˃≤J ø°ùMCG
                              :¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ¬JQóbh ¬Jƒb iƒ°S ɪ¡æ«H ’h Aɪ°ùdG ‘ ’h ¢VQC’G ‘
          p                                                               n nn o p o n
      Éæq µsd ? kÓLQ ∑G ƒq °n S ºoK máØ£of øpe ºoK mÜGôoJ øpe ∂≤n∏N …òdÉH äôr ØcGC :¬Ño MÉ°n U ¬nd ∫Ébn }
                  o nn s nr r s                           r n n n
                                      .(38-37 :∞¡µdG) |GónMGnC »qHôn pH o∑ôp °r TGoC ’h »qHQ o¬q∏dG ƒn g
                                                                                           n           o

                                                               ÉjÓÿG ÚH §«£îàdG ᫪gGC
           ô¡°ûdG ájÉ¡f ‘h .ƒªædG Gòg ‘ ÚeÉJ kÉfRGƒJh kÉ≤°SÉæJ iôf Úæ÷G ƒ‰ ‘ ô¶ædG ≥bóf ÉeóæY
                        .Úæ÷G ‘ ÚàæLƒdGh ∂ØdGh ∞fC’Gh ÚfPC’Gh Úæ«©dG Qƒ¡X AóH iôf ∫hC’G
           òNCG …CG) πµ°ûàdGh á¡L øe ƒªædG QGôªà°SG º¡ŸG øe ¿ƒµj ≥°SÉæàŸG ƒªædG Gòg AÉæKCG ‘
           √òg …ôŒ ¿CG •Î°ûjh .…ƒ«æÑdG Ò¨àdG QGôªà°SG ™e ,iôNCG á¡L øe (kÉæ«©e kÓµ°T AÉ°†YC’G
                                     ’ ’G ™«ªL ¿C’ ,≥°SÉæàe πµ°ûH º°ù÷G AGõLCG ™«ªL ‘ äGÒ¨àdG
  Ée o¿É°nùfÉE p rdG É¡jGnC Éj } kÓãªa .ó«≤©àdG ájÉZ kIó≤©e Ö«cGôJ ∂∏“ ¿É°ùfE’G º°ùL ‘ AÉ°†YC
    n                 nt n                                     n
    Ëôp nµrdG ∂Hu ôn pH ∑ôs nZ Ú©dG Ωƒ≤J »µdh ,kÓ≤à°ùe Gk AõL ¿ƒ©HQCG ÉgóMh Ú©dG ‘ óLƒj
               n n                   óLƒJ ¿CGh Ö°SÉæàe ƒ‰ AGõLC’G √òg ÚH ≥≤ëàj ¿CG Öéj É¡ØFÉXƒH
 n nnn n n
 ∑G ƒs °ù a ∂≤n∏N …            pòsdG ¬d ¢ü°üıG ¿ÉµŸG ‘ AõL πc ¿ƒµj ¿CGh ,É¡æ«H ɪ«a ájƒb á£HGQ
mIQƒ °oU …GnC » pa ∂ndó©a ≥Ñ£æj ¬°ùØf A»°ûdGh .É¡ØFÉXƒH ΩÉ«≤dG øY Ú©dG äõéY ’EGh ,kÉeÉ“
   n u                 n nnn
                                     ‘ äÓ°†©dGh º¶©˘dG π˘qµ˘°ûJ Öé˘j PEG ,´GQò˘dG π˘qµ˘°ûJ ó˘æ˘Y
                s nn n
      |∂Ñn cQ AÉ°nT É e
         n                                                                          .¬°ùØf âbƒdG
    (8-6/ QÉ£Øf’G) ,ºZÉæJh ≥°SÉæàH ∑ôëàJ Úæ÷G ÉjÓN ™«ªL ¿CG Gòg øe ô¡¶jh
                                     √òg øe á«∏N πch ,º°ùé∏d áeÉ©dG á£ÿÉH º∏Y ≈∏Y á«∏N πch
                                                     127
                   º◊ ᨰ†e øe ÉfOÉ°ùLGC ≥∏N …òdG ƒg ÅdÉ©J ¬∏dG
                  Úæ÷G ÚÑL πµ°ûJ AóH
                                                          πµ°ûJ AóH
                                                            ∞f’G
                                                            πµ°ûJ AóH
                                                            ∂ØdG º¶Y

              28 ꟮dG                       34 ꟮dG




              ∂ØdG πµ°ûJ
               πØ°S’EG


                40 ꟮dG                     45 ꟮dG




               50 ꟮dG                     60 ꟮dG
       ¿ƒµààa ;âbƒdG Qhôà (º◊ á©£b Oô› ájGóÑdG ‘ ¬Ñ°ûj …òdG) Úæ÷G ƒªæj
                              C                    C
   ájÉ¡ædG ‘ ô¡¶jh ,iôN’G ¬FÉ°†YGC ôFÉ°Sh ¿P’Gh Ö∏≤dGh Ú©dÉc √hÉ°†YGC   D
               E
   ‘ ¿É°ùf’G ¬Lh É¡©£≤j »àdG πMGôŸG IQƒ°üdG √òg ‘ ógÉ°ûfh .kÉjƒ°S kÉfÉ°ùfGE
           C
  øe ¢VQ’G √òg í£°S ≈∏Y ¢û«©j ¿É°ùfGE πc ôe ó≤d .ƒªædGh Qƒ£àdG Gòg AÉæKGC
‘ ÉjÓÿG øe áYƒª› øY kIQÉÑY -ájGóÑdG ‘- ¿Éc ¿É°ùfGE πµa ;πMGôŸG √òg
     C
  øe’G πFÉ°Sh πµH õ¡› øeGB §°Sh ‘ ºMôdG ‘ ¢û«©jh ¬JGP »©j ’ ¬eGC ºMQ
 ÚJôXÉæàe Úæ«Y ¬d â∏©éa ¬eGC ø£H ‘ ƒgh ájÉæ©dG ój ¬d äóàeG ºK ,áfÉ«°üdGh
á°ûgóe äGÒ¨J øe Éæg √ógÉ°ûf Éeh .ïdGE ...kɶaÉM kGó∏Lh kɪah kÉØfGC h ÚÑLÉMh
    √òg πeÉC J ¿GE . kÉ©æ°U A»°T πc ø≤JGC …òdG ¬∏dG ™æ°U ≈∏Y ôgÉH π«dO Iõé©eh
             q                                                    l
                       0.πbÉY ¿É°ùfGE πc ≈∏Y lÖLGh √ôµ°Th ¬∏dG óªMh á≤«≤◊G
                                     ≈«ëj ¿hQÉg

≈∏Y π©a OQ ô¡˘¶˘Jh á˘jô˘Ø˘«˘°T äGQɢ°TEG ¢†©˘H π˘°Sô˘J ɢjÓÿG
É¡©ªLCÉH Úæ÷G ÉjÓN ¿CG …CG .ÉgÉ≤∏àJ »àdG ájôØ«°ûdG äGQÉ°TE’G
É¡æ«H ¿CÉch- ÉjÓÿG √òg Ωƒ≤Jh ,ó˘MGh ≥˘°ùf ø˘ª˘°V π˘ª˘©˘J
äÉÄjõL ‘ IOƒLƒŸG äÉeƒ∏©ŸG øe IOÉØà°S’ÉH -kÉ«YɪL kɪgÉØJ
Ö°ùàµJh äÉeƒ∏©ŸG √òg øe ¬«dEG êÉ˘à– É˘e π˘ª˘©˘à˘°ùJh DNA
            .ôNB’G ¢†©ÑdG øY É¡°†©H ∞∏àîj ¢üFÉ°üNh äÉØ°UGƒe
±ô©J ∞«ch ?¬«dEG ÜÉgòdG É¡«∏Y Öéj …òdG ¿ÉµŸG á«∏N πc ±ô©J ∞«c øµdh
iôNC’G ÉjÓÿG ™e ≥°SÉæàdG Gòg πc QÉ¡XEG ‘ íéæJ ∞«ch ?¬∏«µ°ûàH Ωƒ≤à°S ƒ°†Y …G            s C
á«æ«÷G äÉeƒ∏©ŸG ∫ɪ©à°SG á«Ø«c Qô≤j …òdG øeh ?óMGh QÉWEG øª°V É¡©e πª©J »àdG
                                                  n
                        ?É¡YƒæJh ÉjÓÿG õjÉ“ á«Ø«c Qô≤j …òdG øeh ?ÉjÓÿG ‘ IOƒLƒŸG
kÉfÉ«MCG ¿ƒµj ÉæFÉ°†YCG ‘ ¢ü≤ædG ¿EG .ÉæeÉ°ùLCG ‘ óFGR ƒ°†Y ’h ¢übÉf ƒ°†Y óLƒj ’
 kÓªM πqµ°ûj óFGõdG ƒ°†©dG ¿EÉa IOÉjõdG ádÉM ‘ ÉeCG .ä’É◊G ≈fOCG ‘ ágÉ©d kÉÑÑ°S hCG ,kÉે
  Ú«©J ºàj ∞«c øµdh ,ájGóÑdG òæe º°ù÷G AÉ°†YCG OóY Ú«©J ÖLh Gòd .¬d »YGO ’ kÉÄÑYh
                                                                C
  áYƒª› Ωƒ≤J ’ ∞«c Ée ƒ°†Y ™æ°Uh π«µ°ûàH ÉjÓÿG øe áYƒª› GóÑJ Éeóæ©a ?Oó©dG Gòg
                                                    ?¬°ùØf ƒ°†©dG ™æ°Uh π«µ°ûàH iôNCG
  ¿ƒ≤∏£j ºgh ,áØ«XƒdG √òg øY ádhDƒ°ùe DNA áÄjõL ¿CG ¿ƒªYõj Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG
  »àdG á£≤ædG ¿C’ ,´GóN Oô› Gòg øµdh .á∏µ°ûŸG √òg øe ¢ü∏îà∏d Öjô¨dG ºYõdG Gòg
  ?DNA áÄjõL ‘ äÉeƒ∏©ŸG √òg πc ´OhCG …òdG øe :»g Éæg ÉgóæY ±ƒbƒdG Öéj
                                                         n
  âbƒdG ‘h ÊÓØdG ¿ÉµŸG ‘ äÉeƒ∏©ŸG √òg ∫ɪ©à°SG Qô≤j …òdG øe :Gòg øe ºgC’Gh
                                                                     n
  äGQòdG ∂∏“ Óa ;á∏Ä°SC’G √òg ≈∏Y kÉHGƒL ¿ƒjQƒ£àdG ∂∏Á ’ ?É¡∏ª©à°ùj ∞«ch ÊÓØdG
  …CG ’h »◊G øFɵdG ’h ,É¡«a ájQÉ÷G AÉeódG hCG áé°ùfC’G ’h ,ÉjÓÿG √òg ∞dDƒJ »àdG
  …òdG √óMh ƒg ¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ¬∏dG ¿EG .QGô≤dG Gòg πãe QGó°UEG ≈∏Y IQó≤dG iôNCG IOÉe
  É¡JÉÑLGh ÉjÓÿG º¡∏j …òdG ƒgh ,äGôØ«°T πµ°ûH ÉjÓÿG ‘ á©FGôdG á£ÿG √òg ™°Vh
                  .A»°T πc ≈∏Y QOÉ≤dG ƒg ¬fC’ ,É¡≤«Ñ£Jh á£ÿG √òg ≥«≤– á«Ø«c É¡ªq∏©jh
                                          129
                                Ú©dG ≥∏N Iõé©e
™eh ,¢SCGôdG »ÑfÉL ‘ ¿ÉØjƒŒ ô¡¶j ™«HÉ°SCG á©HQCG Úæ÷G ôªY ≠∏Ñj ÉeóæY
øjòg ‘ ¿É©næ°üoà˘°S Úæ˘«˘©˘dG ¿Eɢa ≥˘jó˘°üà˘∏˘d π˘Hɢb ÒZ hó˘Ñ˘j ô˘eC’G ¿CG
         C                                                 C
ÉjÓÿG GóÑJ å«M ,¢SOÉ°ùdG ´ƒÑ°SC’G ‘ ¿ƒµàdÉH Ú©dG GóÑJ .ÚØjƒéàdG
                                              q
’ ábQÉN á£N øª°V ô¡°TCG IóY ∫GƒW Ú©dG øe áØ∏àıG AGõLC’G ™æ°üH
Ú©dG IQDƒH É¡°†©Hh Ú©dG á«fôb ™æ°üH Ωƒ≤j ÉjÓÿG ¢†©Ña ,π≤©dG ÉgQƒ°üàj
πc .πª©dG øY ∞bƒàJ º°ù≤dG ∂dP ájÉ¡f OhóM ¤EG á«∏ÿG π°üJ ÉeóæYh ,Ú©dG á°SóY É¡°†©Hh
…CG çóëj ’h .™FGQ πµ°ûH AGõLC’G √òg ÚH OÉ–’G ºàj ºK ,Ú©dG øe AõL ™æ°üd πª©J á«∏N
‘ ’h Ú©dG IQDƒH ™°Vƒe ‘ ÉjÓÿG øe iôNCG á≤ÑW kÓãe ¿ƒµàJ Óa ,AGõLC’G √òg ÚH •ÓàNG
,á«gÉæàe ábóH í«ë°üdG ¬fɵe ‘ ¿ƒµj AõL πch º°ùb πc .É¡JÓ°†Y hCG Ú©dG á«fôb ™°Vƒe
πµ°ûH (IójóY äÉ≤ÑW øe áfƒµàŸG) Ú©dG ™æ°U ∫ɪcEG ºàj Gk ÒNCGh ,äÉ«∏ª©dG √òg ôªà°ùJh
                                                                             .πeÉch õé©e
?áØ∏àfl äÉ≤ÑW AÉ°ûfEG É¡«∏Y ¿CG ÉjÓÿG √òg ±ô©J øjCG øe :á∏Ä°SC’G ¢†©H Éæ°ùØfCG ∫CÉ°ùf Éæg
¿CG ƒgh ;óMGh ÜGƒL ’EG á∏Ä°SC’G √ò¡d ¢ù«d ?É¡JÉjÉ¡fh äÉ≤Ñ£dG √òg äÉjGóH Qô≤J ∞«ch
                     .»YƒH ±ô°üàdG ™«£à°ùJ ∂dòdh ,»¡dE’G ΩÉ¡dE’G Ö°ùM ∑ôëàJ ÉjÓÿG √òg
øeh .kÉ«aÉ°T kÉHGƒL ¿ƒµ∏Á Óa äÉaOÉ°üŸG ¤EG ¿É°ùfE’G Aƒ°ûf ¿hõ©j øjòdG Qƒ£àdG QÉ°üfCG ÉeCG
,çQƒØàjO ¿ƒa ôÁƒg ⁄É©dG ¿É°ùfE’G º°ùL ‘ IOƒLƒŸG á©FGôdG §£ÿG ¿ƒMô°ûj øjòdG ÚjQƒ£àdG
ƒgh ,π«°üØàdÉH ¿É°ùfE’G Aƒ°ûfh Úæ÷G ƒ‰ øY çóëàj ''äGQƒ°üæjó∏d ÇOÉ¡dG π«∏dG'' ¬HÉàc »Øa
AÉ°ûfEG óæY'' :∫ƒ≤j ?GPÉŸh ?∞«c :πãe á∏Ä°SCG ≈∏Y áHÉLE’G ™«£à°ùJ ’ Qƒ£àdG ájô¶f ¿CÉH ±Î©j
     ƒªædG QƒW ‘ ÆÉfódG                                                                      ‘ Ú©dG ᫵ѰT            ÜGógC’G πµ°ûJ
                                                                        á«Fƒ°†dG ¥É°ùdG
                                            »Fƒ°†dG ¢ù«µdG                                      ƒªædG QƒW
                                                                              Ú©dG ôéfi                                  á°Só©dG
                       áeOC’G
                      IôgɶdG
                                                                              Ú©dG á°SóY                                á«fô≤dG πµ°ûJ
                                                                              ƒªædG QƒW ‘
                                                                                            á«Fƒ°†dG ÜÉ°üYC’G πµ°ûJ

             í£°ùdÉH AƒàædG Gòg AÉ≤àdG á£≤f ‘h ,ÆÉeódG áeó≤e øe êQÉÿG ƒëf Aƒàf ¿ƒµàj .Ú©dG πµ°ûJ πMGôe Éæg ógÉ°ûf
                                                                              l
            .πNGódG ƒëf á¡Lƒàe äGô q©≤J ô¡¶J (Ectoderm) Üá«LQÉÿG ᨰ†ŸG á≤ÑWG Iɪ°ùŸG ÉjÓÿG á≤Ñ£d »LQÉÿG
                                             .Ú©dG πµ°ûJh ó©H ɪ«a Qƒ£àJ (á«Fƒ°†dG äGô©≤àdG ≈YóoJ »àdG) äGô©≤àdG √ògh
                                                                             C
      á∏«ªL kÉæ«Y íÑ°üj ≈àM âbƒdG Qhôà -¬©æ°U π«ªLh ¤É©J ¬∏dG IQó≤H- Qƒ£àj ¤h’G IQƒ°üdG ‘ hóÑj …òdG Oƒ°S’G º°ù÷G  C
                                                                                                                    C
                                                                       . IOó©àŸG É¡fGƒdÉC Hh áKÓãdG ÉgOÉ©HÉC H AÉ«°T’G iôJ
≈àeh øjCG kÉahô©e øµj ⁄ ¿EG π°ûØdÉH É¡«∏Y Ωƒµfi -Ió«L âfÉc ɪ¡e- á£N πc ¿EÉa á«æHC’G
                                            l
AÉæH …CG ¿CG º∏©f øëæa ,¬«a ∫ɪYC’G π°ù∏°ùJh AÉæÑdG Gòg πMGôŸ §«£îJ óLƒj ⁄ ¿EGh AÉæÑdG GóÑ«°S             C
∫ɪYCÉH ΩÉ«≤dG ™«£à°ùJ ’ âfCGh ,∞≤°ùdG ™°Vƒj ¿GQó÷G AÉ¡àfG ó©Hh ¬°ù°SCG øe ¬«a πª©dG GóÑj                   C
Ú©e π°ù∏°ùJ OƒLh ÖfÉL ¤EGh .ïdEG ,á«ë°üdGh á«FÉHô¡µdG ∫ɪYC’G ∫ɪcEG πÑb AÉæÑdG ‘ ¿ÉgódG
‘ ¬∏ãe …ôéj ôeC’G Gògh .kÉæ«©e kÉ«æeR kɪ«¶æJ AÉæÑdG á«∏ªY ™ÑàJ ¿CG Öéj ∂dòc AÉæÑdG πMGôe ‘
≥«≤– á«Ø«c øY A»°T …CG ±ô©f Oɵf ’ Éææµdh ,ÉjÓÿG É¡æeh ,É¡FÉæÑH á©«Ñ£dG Ωƒ≤J »àdG á«æHC’G
õYƒJ »àdG á¡÷G ¿B’G ≈àM AÉ«MC’G Aɪ∏Y óéj ⁄h .ÉjÓÿG iƒà°ùe ≈∏Y ÒNCÉàdGh Ëó≤àdG äÉbÓY
‘ äÉæ«÷G ¢†©H ≥jƒ©J ºàj ɪæ«Ña .πª©dG Gòg â«bƒJh á£ÿG øe AõL …CG ò«ØæJh πª©H ÉjÓî∏d
øe :πãe á∏Ä°SCGh .πª©dÉH ¬d íª°ùj ôNB’G É¡°†©H ¿CG iôf í«ë°üdG â«bƒàdG ‘h áÑ°SÉæŸG á¶ë∏dG
  n                            n o
É¡Ø∏j á∏Ä°SC’G √òg πãe iôNCG äÉæ«÷ ìɪ°ùdG ôeGhCGh äÉæ«÷G ¢†©Ñd ô¶◊G ôeGhCG »£©j …òdG
                                                                                     .''¿B’G ≈àM ΩÓ¶dG
                                                                                                 43


Qƒ©°ûdG øe áehôÙG ÉjÓÿG ¿CG iôf (⁄É©dG ‘ ôjƒ°üJ ádBG π°†aCG ó©J »àdG) Ú©dG øjƒµJ ‘h
™æ°U ºàj ¿CG »g áé«àædGh ,¬d OhóM ’ kÓ≤Yh kÉ«Yhh Gk Qƒ©°T ∂∏“ É¡fCÉch ±ô°üàJ »YƒdG øeh
                        πª©dG Gòg RÉ‚EG ¿CG ∂°T ’ .kÉÑjô≤J A»°T ’ øe ΩC’G ø£H ‘ Úæ÷G »æ«Y
                        º«∏©dG πÑpb øe ΩÉ¡dEÉH ∑ôëàJ ɉEG ÉjÓÿG √òg ¿C’ ÉjÓÿG ¤EG Oƒ©j ’
                        (πuµ°ûoŸG) Qƒ°üoŸG ƒg ¬fCÉH äÉjB’G ióMEG ‘ ÉfÈîj ¤É©J ¬∏dGh .ÒÑÿG
                                    u
                                                                            :¬∏c Gò¡H Ωƒ≤j …òdG ƒgh
                                                                ¬nd Qƒu °n üoŸG ÇQÉÑn dG ≥pdÉnÿG ¬q∏dG ƒn g}
                                                                o o             o p o              o o
                                                                                                         n C
                                                                 ‘ Éne o¬nd oíuÑ°n ùoj ,≈ næ°r ùo◊G oAɪ°r S’G
                                                                 õo jõ ©dG ƒn gh p ¢VQ’Gh päG hÉ ª°q ùdG
                                                                       n o n rC                         n n
                                                                               .(24 :ô°û◊G) | º«µn◊G  o
                                 äÓ°†©dÉH Ωɶ©dG AÉ°ùàcG
¿CG ÒZ ,kÉ©e ¿GƒªæJh ¿Gô¡¶J äÓ°†©dGh Ωɶ©dG ¿CG ón≤à©j ¿Éc Öjôb âbh ≈àM                o
è«°ùf ¿CG »gh ,É¡«dEG ¬Ñàæj óMCG øµj ⁄ kÉeÉ“ ák Ø∏àfl ák ≤«≤M äô¡XCG IÒNC’G çƒëÑdG
                                          l
øe äÓ°†©dG ÉjÓNQÉ«àNG ºà˘j º˘K ,k’hCG Ωɢ¶˘Y ¤EG ∫ƒ˘ë˘à˘j Úæ÷G ‘ ∞˘jQɢ°†¨˘dG
                           .Ωɶ©dG ∞∏Jh ÉjÓÿG √òg ™ªéààd Ωɶ©dG ∫ƒM IOƒLƒŸG áé°ùfC’G
                                       q
¿BGô≤dG ‘ É¡H πLh õY ÉæHQ ÉfÈNCG ób kÉãjóM º∏©dG É¡Ø°ûc »àdG á≤«≤◊G √òg ¿CG ÒZ
                                                                                                          :áæ°S 1400 πÑb
n np                        np                  r n             o n n r n n n nr r n s
Ωɶ©dG É nfƒr °n ù nµan kÉeɶY án n¨°r †oŸG Éæn ≤n∏îan ák n¨°r †e án ≤n∏©dG Éæn ≤n∏îan ák ≤n∏Y án Ø£æt dG Éæn ≤n∏N ºoK}
           .(14 :¿ƒæeƒŸG) |Ú≤ pdÉnÿG ø°n ù MGnC ¬q∏dG ∑QÉÑn àn an ôn NGB kÉ≤ r∏N √ÉnfÉrC °n û rfGnC ºoK kɪënd
                     D               o r o n n n n o                                                s r
ÜÉàc ‘ É¡Mô°T ºàj ¿hôb πÑb ájB’G √òg ‘ äOQh »àdG ᫪∏©dG á≤«≤◊G √òg
‘'' :»JCÉj ɢª˘c (Developing Human) ''¿É°ùfE’G Aƒ°ûf'' ¬˘ª˘°SG åjó˘M »˘ª˘∏˘Y
á«∏ªY ∫hCG ºàJ (∞jQÉ°†Z ¤EG ∫ƒëàdG …CG) ±ô°†¨à∏d QGôªà°SÉch ¢SOÉ°ùdG ´ƒÑ°SC’G
                       C
∫ƒëàdG …CG) º q¶©àdG GóÑj ™HÉ°ùdG ´ƒÑ°SC’G ájÉ¡f ‘h ,IƒbÎdG º¶Y ‘ ΩɶY ¤EG ∫ƒ–
äÓ°†©dG ÉjÓN QÉ«àNG ºàj ¿ƒµàdÉH Ωɶ©dG ôªà°ùJ ɪæ«Hh .á∏jƒ£dG Ωɶ©dG ‘ (º¶Y ¤EG
äÓ°†©dG è«°ùf CGóÑjh ,¿ƒµàdÉH äÓ°†©dG CGóÑJ å«M º¶©˘dɢH §˘«ÙG è˘«˘°ùæ˘dG ø˘e
                           .''á«Ø∏N áYƒª›h á«eÉeCG áYƒª› ¤EG º¶©dG ∫ƒM ΩÉ°ù≤f’ÉH
                                   44



™e kÉeÉ“ áªé°ùæe ËôµdG ¿BGô≤dG ‘ IQƒcòŸG ¿É°ùfE’G Aƒ°ûf πMGôe ¿CG á°UÓÿGh
πÑb á≤«≤◊G √ò¡H ¢SÉædG ÚŸÉ©dG ÜQ ¬∏dG ÈNCG óbh ,áãjó◊G áæLC’G º∏Y äÉØ°ûàµe
                   n
                                                                            .¿ÉeõdG øe á∏jƒW ¿hôb
                                                            C
ôªà°ùJh ,Qƒ¡¶dÉH Úæ÷G ¿É≤«°Sh ´QPGC GC óÑJ ¢SOÉ°ùdG ´ƒÑ°S’G ‘
ÉjÓÿG Ωƒ≤àa ∞bƒJ ¿hO Úæ÷G ƒ‰ ‘ Iõé©ŸG äGQƒ£àdG á∏°ù∏°S
kGQGôb -IÉC éa- òîàJ ÉjÓÿG √òg ¢†©H øµdh ,øjó«dG π«µ°ûàH
 ,É¡°ùØfGC ≈∏Y 䃟G ºµM ò«ØæJ Qô≤J PGE ,π≤©dG ¬ÑYƒà°ùj ’ kÉ°ûgóe
 »àdG ÉjÓÿG √ògh !É¡°ùØf ΩGóYÉE H ÉjÓÿG √òg øe á«∏N πc GC óÑJh
          C
 .™HÉ°U’G AÉ°ûfGE πLGC øe kÉÑdÉb π qµ°ûJ Ú©e §N ∫ƒW ≈∏Y 䃓
                                                  C
 ∂dòH ¿ƒµààa ,áà˘«ŸG ɢjÓÿG √ò˘g π˘cÉC ˘H iô˘N’G ɢjÓÿG Ωƒ˘≤˘J
        C                              C
 .™HÉ°U’G πµ°T πªµj Gòµgh ;™HÉ°U’G ÚH IOƒLƒŸG äÉZGôØdG »g äÉZGôØdG √ògh ,ádƒcÉC ŸG áà«ŸG ÉjÓÿG √òg øcÉeGC ‘ äÉZGôa
 ¢†©H ¿ƒµJ AÉæK’G √òg ‘h .¤É©J ¬∏dG πnÑpb øe kÉbƒ∏fl ¬fƒc ≈∏Y í°VGh lπ«dO ¿É°ùf’G ídÉ°üd QÉëàfG äÉ«∏ª©H ÉjÓÿG ΩÉ«b Oô› ¿GE
                 C                                                                   E
 π«µ°ûJh ™æ°üH Ωƒ≤J É¡fGC ’GE É«fódG ‘ »°ûŸG ¤GE êÉàëj Úæ÷G Gòg ¿ÉC H º∏©J ’ ÉjÓÿG √òg ¿GC ™eh ,Ú∏LôdG AÉ°ûfÉE H âeÉb ób ÉjÓÿG
                                             .πLh õY ¬∏dG øe ΩÉ¡dÉE H πH kÉ«FÉ≤∏J ∑ôëàJ ’ ÉjÓÿG √òg ¿GC ∂°T ’h ,¬d Ú∏LQ π°†aGC
                                                ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                         »LQÉÿG ⁄É©∏d IòîàŸG äGÒ°†ëàdG
QɶàfÉH ∫ƒ– äÉ«∏ªY ∑Éæg ¿ƒµJ ácô◊G É¡«a qÜóJh kÉ«éjQóJ Úæ÷G AÉ°†YCG ƒªæJ ɪæ«H
          q
ôn≤à°ùŸG ±hôX øY kÉeÉ“ áØ∏àfl ±hôX ‘ ¢û«©∏d Úæ÷G áÄ«¡J …Qhô°†dG øe ¿C’ ,Úæ÷G
                                                            .ºMôdG ‘ ¬«a OƒLƒŸG øeB’G
Gòg ¿CG ∂°T ’h .kÉãjóM áÄ°TÉædG Úæ÷G AÉ°†YCG 𫨰ûJh kÉ«éjQóJ ∑ôëàdÉH AóÑdG Öéj Gòd
                                            C
…òdG AÉ°û¨dG πNGO ¿GQhódÉH ¢UÉN πFÉ°S GóÑj å«M ,πeÉc πµ°ûH ¬∏M ºàj ´ƒ°VƒŸG
AÉ°û¨dG ƒgh) (amnion) »∏°ùdG AÉ°û¨dGh ¬àFQh Úæ÷G á«∏c Ωƒ≤Jh ,ºMôdG øY Úæ÷G π°üØj
    45
       .∑ΰûe πµ°ûH πFÉ°ùdG Gòg ™æ°üH ΩC’G ºMQh (Iô°TÉÑe Úæ÷ÉH §«ëj …òdG »∏NGódG

                                              Úæ÷G πØ£∏d IÉ«◊G πFÉ°S :»∏°ùdG πFÉ°ùdG
.IO’ƒdG ó©H ɪ«a AÉ°†YC’G ∫ɪ©à°SG π¡°ùj πØ£∏d ¢UÉN πµ°ûH ô°†ÙG πFÉ°ùdG Gòg
                                      q                                 s
                                  D
Üô°û«a ,¬d ∞«q µàdGh »LQÉÿG ⁄É©∏d ƒ«¡à∏d πFÉ°ùdG Gòg ‘ äÉæjôªàdG øe ´ƒæH πØ£dG Ωƒ≤jh
,¢†eÉ◊Gh ƒ∏◊Gh ôŸGh ídÉŸG ¥hòJ ≈∏Y ¬fÉ°ùd Oƒ©àj Gòµgh ,º¶àæe πµ°ûH πFÉ°ùdG Gòg
¬Hô°ûj …òdG (Amonitic fluid) »q∏°ùdG πFÉ°ùdG ¿CG ɪc .kÉ°†jCG á«HÉ©∏dG √OóZ §°ûæJ Ióe ó©Hh
Å«¡j iôNCG á¡L øeh ,á¡L øe ¢UÉ°üàe’G äÉ«∏ª©d AÉ©eC’G áÄ«¡J ≈∏Y óYÉ°ùj Úæ÷G
.Úà«∏µdG 𫨰ûJ ≈∏Y πª©j …CG ,ΩGhódG ≈∏Y ΩódG øe πFÉ°ùdG Gòg ¢UÉ°üàeÉH ΩÉ«≤∏d Úà«∏µdG
á«∏ª©dG √òg øµdh ,»∏°ùdG πFÉ°ùdG ¤EG iôNCG Iôe ™Lôj Úà«∏µdG πÑpb øe ¢üટG πFÉ°ùdGh
…òdG πFÉ°ùdG ¿Ó©Œ -‹É◊G ɪ¡∏ªY á≤jô£d kÉaÓN- Úà«∏µdG ¿C’ »∏°ùdG πFÉ°ùdG çƒ∏J ’        q


              .» q∏°t ùdG AÉ°û¨dG πNGO ƒgh Úæ÷G Éæg ógÉ°ûf
         Úæ÷G ¿ƒ°üj AÉ°û¨dG Gòg πNGO OƒLƒŸG πFÉ°ùdGh
             Gòg óYÉ°ùj ɪc ,äÉHô°†dG øeh äGõ¡dG øe
             äÉ«∏ª©H ΩÉ«≤∏d Égõ¡éjh Úæ÷G AÉ©eGC πFÉ°ùdG
                                   q          n
         ,É¡ÑLGƒH ΩÉ«≤∏d ≈∏µdG áÄ«¡àd ∂dòch ¢UÉ°üàe’G
             .Úæé∏d áÑ°ùædÉH IQGô◊G áLQO äÉÑK ôqaƒj ɪc
                C
             ;Ω’G áë°üd áÑ°ùædÉH kÉ°†jGC º¡e πFÉ°ùdG Gògh
                                           C
         .É¡ªMQ ≈∏Y Úæ÷G §¨°V øe Ω’G ¿É°üJ ¬∏°†ØÑa
                                                                 »∏°ùdG AÉ°û¨dG

                                                                »∏°ùdG ∞jƒéàdG
                                                                 …ô°ùdG πÑ◊G

íŸG ¢ù«c
q                                                               »ª«°ûŸG ÖZõdG


»æ«æ÷G AÉ°û¨dG                                                                               C
                                                            (Amniotic Fluid) »∏°ùdG πFÉ°ùdG ¿G ∂°T ’
                                                             ⁄É©∏d √Ò°†–h Úæ÷G OGóYGE ‘ QhO ºgGC Ö©∏j
                                                                                             .»LQÉÿG

  Gòg ¿EG ºK .πª©dG Gò¡d á∏gDƒe á«æH ¿Éµ∏“ ɪgh ,¬ë°TôH ¿Éeƒ≤J ÉeóæY kɪ≤©e πØ£dG ¬Hô°ûj
             .AÉe ¢VƒM ∞«¶æJ ºàj ɪ∏ãe iôNCG πFGƒ°S áfƒ©Ã ΩGhódG ≈∏Y ¬Ø«¶æJ ºàj πFÉ°ùdG
                                                         C
  º°†¡dG RÉ¡L áÄ«¡àd RGôaE’ÉH Ió©ŸG ‘ º°†¡dG πFGƒ°S GóÑJ äGQƒ£àdG √òg ÖfÉéHh
  á«∏HÉb ÜÉ°ùàcÉH πØ£dG AÉ©eCG ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG Ωƒ≤J ɪc .OGó©à°S’G áÑgCG ≈∏Y ¬∏©Lh
                                                           46


  Gò¡Hh ,ΩC’G ΩO ¤EG OGƒŸG √òg äÓ°†a π°SôJ Ióe ó©Hh ,ôµ°ùdG ÚHh ìÓeC’G ÚH õ««ªàdG
  πÑb øe »q∏°ùdG πFÉ°ùdG ¢UÉ°üàeG ºàjh .∫É©a ™°Vh ¤EG âdƒ– ób ¿Éà«∏µdGh AÉ©eC’G ¿ƒµJ
  ΩO ¤EG ΩódG ≥jôW øY π°Sôjh (Ωƒ«dG ‘ äGôe ÊɪK …CG) äÉYÉ°S çÓK πc Úæ÷G AÉ©eCG
                             n
  Gòg øe É¡°ùØf ᫪µdG ™æ°Uh êÉàfEÉH ,√Éà«∏ch Úæ÷G ÉàFQ ∂dòch ,ΩC’G ºMQ Ωƒ≤jh .ΩC’G
  Gòg ᫪c ≈∏Y ®ÉØ◊G ºàj Gòµgh ,»∏°ùdG πFÉ°ùdG ¢VƒM ¤EG π°SôJh ¢üટG πFÉ°ùdG
                                                                    n
  √RÉ¡L 𫨰ûàH Úæ÷G Ωƒ≤j áeƒ¶æŸG √òg πªY π°†ØHh .πØ£∏d áÑ°ùædÉH …ƒ«◊G πFÉ°ùdG
                                                       .Qô°V …CÉH ÜÉ°üj ¿CG ¿hO »ª°†¡dG
  ≠∏Ñj ô°TÉ©dG ´ƒÑ°SC’G »Øa ;Úæ÷G ƒ‰ ™e ¿RGƒàe OGô qWÉH »q∏°ùdG πFÉ°ùdG QGó≤e OGOõj
  Gk óMGh Gk Îd ≠∏ÑJ ºK ,¢ùeÉÿG ô¡°ûdG ‘ º¨∏e 350 ¤EG ᫪µdG √òg OGOõJh ,º¨∏e 30 √QGó≤e
                      47
                           .∞°üædG ¤EG ᫪µdG √òg ¢ü≤æàa IO’ƒdG óæY ÉeCG .™HÉ°ùdG ô¡°ûdG ‘
  πH , IO’ƒdG ó©H ÉŸ πØ£∏d »ª°†¡dG RÉ¡÷G áÄ«¡J ≈∏Y πFÉ°ùdG Gòg πªY ô°üà≤j ’h
  ,AÉæ«e ∞«°UôH •ƒHôe ¥QhR ¬fCÉch íÑ°ù«a ,¬eCG ºMQ ‘ ádƒ¡°ùH ácô◊G ≈∏Y Úæ÷G óYÉ°ùj
  äÉHô°†dG ™«ªL øe ¬¶Øëj πFÉ°ùdG Gòg ¿CG ɪc .¬eCG ºMQ ‘ ¿ÉeCG πµH ∑ôëàj ¬fCG …CG

                                              135
≥Ñ£e §¨°V …CG ¿C’ ,êQÉÿG øe ¬«JCÉJ ób »àdG
,äÉgÉŒ’G ™«ª˘L ¤EG ´Rƒ˘à˘j π˘FGƒ˘°ùdG ≈˘∏˘Y
.á«Ñ∏°S äGÒKCÉJ …CG ø˘e Úæ÷G ß˘Ø˘ë˘j Gò˘¡˘Hh
                                           o
…CG øe Úæ÷G ôKCÉàj Óa ΩC’G â°†cQ ƒd kÓãªa
Ú∏ØdG á©£b ∑ô– ΩóY ¬Ñ°ûj Gògh ,äGRGõàgG
ó≤d .AÉfE’G Gòg êôJ ÉeóæY AÉfEG πNGO áYƒ°VƒŸG
                                                                ù F d                                                        ø Á
™«ªL ó°V kɢ≤˘Ñ˘°ùe ÒHGó˘à˘dG ™˘«˘ª˘L Pɢî˘JG ” G¢òüd ≤;f»¿°tq∏ hdOGhππÉ°eùÉcG ܵɫ°ZûH‘≥¬≤eëGC àºjMQFÉ‘ùdƒGªGæòdGgÚæÉéf∏GE d¿GC µiô’f
                                                                               π                   π°              êà
kÉWÉfi Úæ÷G ¿ƒµj ∂dòHh ,ᢩ˘bƒ˘àŸG Qɢ£˘NC’G                                                      B
                                                          Qƒ£àdG ájô¶f Üqòµj Gògh ,¿’G ≈àMh ¿É°ùf’G Qƒ¡X òæe        E
                                                        §jô°T øª°Vh »éjQóJ πµ°ûH π°üM ób Qƒ£àdG ¿ÉC H »YqóJ »àdG
                                .ádÉ©a ájɪM ΩɶæH                                                               .øeõdG øe πjƒW
 kÉëHÉ°S Úæ÷G Aɢ≤˘Hh π˘Fɢ°ùdG Gò˘g Oƒ˘Lhh
                                   C
  á∏«°SƒdG √ò¡Hh ,ºMôdG äÉZGôa ÓÁ πFÉ°ùdG Gò¡a ,∂dòc ΩC’G áë°U á«MÉf øe º¡e ¬∏NGO
  Gòg øµj ⁄ ƒdh .ºMôdG ≈∏Y Gk ÒÑc kÓ≤K »≤∏j ød ΩÉjC’G ôe ≈∏Y ƒªæj …òdG Úæ÷G ¿EÉa
  π©ØdG OQ ¿Éµd Gòg π°üM ƒdh ,√ƒ‰ OÉjORÉH ºMôdG ≈∏Y Úæ÷G §¨°V OGõd Gk OƒLƒe πFÉ°ùdG
                            .»©«Ñ£dG ƒªædG øe ¬d kÉ©fÉe Úæ÷G ≈∏Y ºMôdG QGóL ¬Kóëj …òdG
  ɪµa .¬d áàHÉK IQGôM ÒaƒJ ƒg Úæé∏d πFÉ°ùdG Gòg ¬eó≤j …òdG ôNB’G …ƒ«◊G A»°ûdGh
  ΩGhódG ≈∏Y ∫óÑj …òdG πFÉ°ùdG Gògh ,hÉ°ùàe πµ°ûH IQGô◊G ´RƒJ πFGƒ°ùdG ¿EÉa Ωƒ∏©e ƒg
                   s o
  ™«ªL ¤EG ƒªædG AÉæKCG ‘ Úæ÷G É¡LÉàëj »àdG IQGô◊G √òg ´Rƒj ƒgh ,áæ«©e IQGôM ¬d
                                                                             .hÉ°ùàe πµ°ûH äÉ¡÷G
  πàN’ √QGó≤e ‘ hCG ôªà°ùŸG ¬Ø«¶æJ ‘ hCG πFÉ°ùdG Gòg ™æ°U AÉæKCG ‘ π∏N …CG çóM ƒdh
  q
    äô¡¶d kÓ°UCG ôaƒàj ⁄ ƒd hCG ܃∏£ŸG øe πbCG πFÉ°ùdG Gòg QGó≤e ¿Éc ƒd kÓãªa .Úæ÷G ƒ‰
    IóMGh á©£b π°UÉØŸG ¿ƒµJh √ƒ°ûàJh AÉ°†YC’G ô°ü≤˘J å«˘M ,äɢgƒ˘°ûà˘dG ø˘e á˘∏˘°ù∏˘°S
    ,áFôdG á«æH ‘ ô¡¶àa á∏µ°ûe ºgCG ÉeCG .¬LƒdG √ƒ°ûàj §¨°†∏d áé«àfh ,ó∏÷G ∂ª°S OGOõjh
                                                   .IO’ƒdG ∫ÉM πØ£dG äƒÁ ádÉ◊G √òg ‘h
                                                              48




                                                           136
     C
    Ω’G ºMQ πNGO ƒªædG ‘ ôªà°ùj …òdG Úæ÷G ¿GE
    Úæ÷G AÉ≤H øµdh ,»∏°ùdG πFÉ°ùdG ᣰSGƒH ßnØëj  o
  Gòg ¿GC ÒZ .¬H ô°†j á∏jƒW Ióe πFÉ°ùdG Gòg πNGO
   º°ù÷ á©FGQ áfÉ«°U OƒLh ÖÑ°ùdGh ,™≤j ’ Qô°†dG
Úæ÷G ôªY øe ¢ùeÉÿG ô¡°ûdG »Øa .¬æe ¬¶Ø– Úæ÷G
   ≈≤Ñjh ,¬d ¿ƒd ’ ÖZR ¬ª°ùL AGõLGC ™«ªL » £¨j
                      l                  n     q
    á©HQGC hGC áKÓK IóŸ Úæ÷G º°ùL ≈∏Y ÖZõdG Gòg
   π°†ØHh ,IO’ƒdG π«Ñb Ée ¤GE ¬ª°ùL »£¨jh ô¡°TGC
.πFÉ°ùdG Gòg øe Úæ÷G º°ùL Qô°†àj ’ ÖZõdG Gòg
   òîàe ¢UÉN ÒHóJ ÖZõdG Gòg OƒLh ¿GC ∂°T ’h
ƒ‰ äÓ«°üØJ øe π«°üØJ πc ¿GC …GC ,Úæ÷G áfÉ«°üd
                                     C
 ,¢ü≤f …GC ¿hOh kÓeÉc ¿ƒµj Ω’G ºMQ ‘ Úæ÷G
                        D
 »àdG IQó≤dG ≈∏Y ô°Tƒe OƒLƒŸG ≥«bódG ΩɶædG Gògh
                          .πLh õY ¬∏d Ohó◊G ±ô©J ’




í«ë°U πµ°ûH ôªà°ùe …ƒ«◊G πFÉ°ùdG Gòg êÉàfEGh ™æ°U ¿CG ÉæjôoJ äÉeƒ∏©ŸG √òg πc
¿hO ¬eCG ø£H ‘ Úæ÷G ƒ‰ π«ëà°ùj ¬fC’ ,¿B’G ≈àM ¿É°ùfEG ∫hCG OƒLh òæe ¢ü≤f ¿hOh
áÄ«£H πMGôà Qƒ£J ób ¿É°ùfE’G ¿CÉH ÚjQƒ£àdG iƒYO kÉeÉ“ ¢†≤æj Gògh .πFÉ°ùdG Gòg OƒLh
ƒd kÓãe) ójóL ¿É°ùfEG Aƒ°ûf πMGôe øe á∏Môe …CG âq∏àNG ƒ∏a .πjƒW »æeR §jô°T øª°V
»æØdh IO’ƒdG âdÉëà°S’ (QÉ°üàNÉH √ÉæMô°T …òdG π˘Fɢ°ùdG Gò˘g ™˘æ˘°U hCG êɢà˘fEG ¢ü≤˘f
øeR ó©H ’EG ¬©æ°U ºàj ⁄ πFÉ°ùdG Gòg ¿CÉH ∫ƒ≤dÉa ∂dòdh .¿ƒµàj ¿CG πÑb ÊÉ°ùfE’G π°ùædG
™e óLƒj ¿CG Öéj πFÉ°ùdG Gòg ¿C’ ,™bGƒdGh á≤«≤◊G ‘Éæj l∫ƒb ¬«dEG áLÉ◊G ¢SÉ°ùMEG ó©Hh
√òg πãe AÖY πªëj ƒgh- ¬fCÉH ºYõdG π«ëà°ùŸG øeh ,≥aGÎe πµ°ûHh kɪàM πØ£dG
     .IóMGh á¶◊ ‘h AÉ«ª©dG äÉaOÉ°üª∏d áé«àf ô¡X ób -ájQhô°†dGh IÒѵdG äɪ¡ŸG



                                                      137
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                     C
                                                   ∫h’G ¢ùØæà∏d äGÒ°†ëàdG
≈àM Éaô©J ⁄ Úà∏dG) ÚàFôdG ≈∏©a ,IO’ƒdG ó©H πØ£∏d á«∏ªY ºgCG »g ¢ùØæàdG á«∏ªY
C                     B
GóÑJ .¢ùØæàdG á«∏ª©H GóÑJ ¿CGh AGƒ¡dÉH ÉÄ∏à“ ¿CG (kGóHCG ¬©e ÓeÉ©àJ ⁄h AGƒ¡dG IO’ƒdG á¶◊
  Úæ÷G ≈∏Y ¿C’ á«∏ª©dG √òg πÑb øe ÉHôŒ ⁄ ɪ¡fCG ™e »©«ÑW πµ°ûH ¢ùØæàdG á«∏ª©H ¿ÉàFôdG
  AGƒ¡dG øe Úé°ùcC’G øe ¬àLÉM òNCÉj ¿CG (¬eCG ΩO øe Úé°ùcC’ÉH Ohõàj ¿Éc …òdG)
                                                             .kGóYÉ°üa ¿B’G øe ¬«àFQ ᣰSGƒH
  äGÒ°†ëàdG ™«ªL ”CG ób ¬≤∏N …òdG π˘Ø˘£˘∏˘d A»˘°T π˘c Cɢ«˘g …ò˘dG ¤É˘©˘J ¬˘∏˘dG ¿EG
  ¢üØ≤dG §Hôj …òdG) õLÉ◊G ÜÉé◊G ¤EG πchCG óbh .kÉ°†jCG ¬«àFQ øjƒµJ ‘ ájQhô°†dG
                                       C
  Úæ÷G ôªYh πª©dÉH õLÉ◊G ÜÉé◊G GóÑj .¢ùØæà∏d ÚàFôdG áÄ«¡J ᪡e (ø£ÑdÉH …Qó°üdG
                                                                    C
  IóMGƒdG áYÉ°ùdG ‘ •É°ùÑf’Gh ¢ü∏≤àdG äÉcôM ¢†©ÑH k’hCG GóÑ«a ,ô¡°TCG áà°S ÜQÉ≤j
               .ºFGO πµ°ûH IO’ƒdG ó©H á«∏ª©dG √òg ‘ ôªà°ùj ¬æµdh ,áHQÉ≤àe äGÎa ≈∏Yh
  √òg ¿CG ≈°ùæf ’CG Öéjh .á°UÉN ájÉYQ â– ¿ƒµj πØ£dG ¿CG º∏©f á∏ãeC’G √òg øe
  ,ájOÉ©dG É¡JÉ«M ‘ Iôªà°ùe ΩC’G ¿ƒµJ ƒªædÉH Úæ÷G ôªà°ùj ɪæ«Ña ,ΩC’G ¤EG Oƒ©J ’ ájÉYôdG
  ™«£à°ùJ ’h É¡Jô£«°S êQÉNh É¡JOGQEG êQÉN ¿ƒµJ É¡ª°ùL ‘ áKOÉ◊G äGÒ¨àdG ™«ªLh
  äÉ«dÉ©ØdGh äÉ«∏ª©dG √òg ™«ªLh .∂dP äOGQCG ¿EGh ≈àM äÉ«∏ª©dG √òg ‘ πNóàdG
  πØ£dG ƒªæd ájQhô°†dG äÓ«°üØàdG ™«ªLh .ÚŸÉ©dG Üôd á«FÉ¡fÓdG IQó≤dG π°†ØH çó–
  ™«ª÷ áHÉéà°S’G ºàJ Gòµgh ,IQƒ°U π°†aCÉH É¡≤∏N ºàj IÉ«◊G ‘ »©«ÑWh …ƒ°S ¿É°ùfEG ¤EG
  øe iôNCG á¡L øe ΩC’G ¢ü∏îàJh ,á¡L øe ¬eCG ø£H ‘ ÚæL ƒgh πØ£dG äÉÑ∏£àe
                                         .É¡∏ØWh É¡æ«æL IÉ«M ≈∏Y á¶aÉÙG á«Ø«c ‘ ÒµØàdG
  ’ kÓãªa .A»°T …CG πªY ™«£à°ùJ ød É¡fEÉa ¬∏ªY É¡«∏Y Öéj Éà ΩC’G äôµa ƒd ≈àMh
  á«∏ªY ΩÉ“E’ É¡«à«∏c ¤EG É¡æ«æL º°ùL øe OGƒŸG äÓ˘°†a π˘≤˘æ˘H Ωɢ«˘≤˘dG ΩCG …CG ™˘«˘£˘à˘°ùJ
  πc äÉLÉM ™«ªL ±ô©j …òdG √óMh ¤É©J ¬∏dÉa ,kÉLQÉN É¡Mô£H É¡æe ¢ü∏îàdGh ∞«¶æàdG
  .äÉÑ∏£àŸGh äÉLÉ◊G √ò¡d Ö«éà°ùJ »àdG äÉeƒ¶æŸG Å°ûæjh ™°†j …òdG ƒgh ójóL ó«dh
                                            138
                                               ≈«ëj ¿hQÉg

                                                                     äGÒ°†ëàdG ∫ɪµà°SG
.πª©dG º«°ù≤J ‘ AÉ°†YC’G ÚH á©FGQ á«∏ªY CGóÑJ »LQÉÿG ⁄É©∏d πØ˘£˘dG Cɢ«˘¡˘à˘j ɢª˘æ˘«˘H
⁄É©dG ±hôXh •hô°T Ö°ùM âª˘ u¶˘ofh äô˘«u ˘Y ó˘b á˘Ñ˘LGƒ˘dG äGQƒ˘£˘à˘dGh ∫ɢª˘YC’Gh
                                             o
‘ Aƒ°†dG Ió°T Ö°ùM Éઠu¶of ób ¬eCG ø£H ‘ Úæ÷G ɪ¡∏ª©à°ùj ’ ¿Éà∏dG ¿Éæ«©dÉa .»LQÉÿG
äõ¡L ∂dòch ,É«fódG ‘ äGƒ°UC’G äÉØ°U Ö°ùM ¿ÉfPC’G ⪶fh ,»LQÉÿG ⁄É©dG
IOƒLƒŸG ájòZCÓd áÑ°SÉæe á«Lƒdƒ«°ùa ᪶fCÉH »ª°†¡dG RÉ¡÷G ‘ iôNC’G AÉ°†YC’Gh Ió©ŸG
π«∏ëàH ΩÉ«≤dG ™«£à°ùJ å«ëH »ª°†¡dG RÉ¡÷G ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG á›ôH â“ óbh .É«fódG ‘
,¿ƒgódGh äÉæ«JhÈdGh äGQó«gƒHQɵdG π«∏– á«∏HÉb ∂∏“ »gh ,πÑb øe É¡aô©J ⁄ ájòZCG
π°SÎa ,AGò¨dG øe ´ƒf …CG ¤EG áLÉM ‘ AÉ°†YC’G …CG ¬ÑLƒÃ ±ô©J §£îà Iõ¡› É¡fCG ɪc
âØ∏f Éægh .»LQÉÿG ⁄É©∏d èeÈeh §£fl πµ°ûH Úæ÷G CÉs«¡oj Gòµgh .É¡«dEG ájòZC’G ∂∏J
⁄h √ôJ ⁄ …òdG »LQÉÿG ⁄É©∏d äCÉ«¡J ób ójó÷G ó«dƒdG Gòg ó°ùL AÉ°†YCG ¿CG ¤EG QɶfC’G




                                                                                               E
  á«dÉY á«Jƒ°üdG äÉLƒŸG Iõ¡LÉC H ¬eGC ºMQ ‘ ƒgh Úæ÷G ôjƒ°üJ áãjó◊G É«LƒdƒæµàdG π°†ØH Ωƒ«dG ¿Éµe’ÉH íÑ°UGC ó≤d
                                                                                                     .OOÎdG


                                                    139
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

±ô©J É¡fCÉch √DhÉ°†YCG ƒªæJ ¬eCG ó°ùL Úæ÷G ¥QÉØj ÉeóæYh .¬aô©J ⁄ ƒLh §«Ùh ¬H ™ª°ùJ
á«∏Ñ≤à°ùŸG Iô¶ædG'' ¤EG áaô©ŸG √òg hõY kÉ©ÑW π«ëà°ùjh ,¬¡LGƒà°S …òdG §«ÙGh áÄ«ÑdG
                                                       D
¤É©J ¬∏dG øe ΩÉ¡dEÉH ó«dƒdG ÉjÓN ¬H Ωƒ≤J …òdG »YGƒdG ƒ«¡àdG Gòg ¿EG !''AÉ°†YCÓd Ió«©ÑdG
                                                              .≥∏ÿG ádOCG øe º¡e π«dO
                                                                                    l
‘ ÖÑ°ùdG ™Lôjh ,áXƒë∏e IOÉjR Úæ÷G ¿Rh OGOõj πª◊G øe IÒNC’G Qƒ¡°ûdG ‘
,»æH ¿ƒd äGP á«ægódG á≤Ñ£dG ™æ°üJ »àdG ÉjÓÿGh .á«ægódG áé°ùfC’G ¿ƒµJ AóH ¤EG Gòg
                                                                        q
ΩɶY ∞∏Nh Úà«∏µdG ∫ƒMh áÑbôdG ∞∏N á«ægódG äÉ≤Ñ˘£˘dG √ò˘g ¿ƒ˘µ˘Jh ™˘æ˘°üJ »˘gh
ák «dÉY ó«dƒdG º°ùL IQGôM ≈∏Y á¶aÉÙG øgódG øe á°UÉÿG äÉ≤Ñ£dG √òg áØ«Xhh ,Qó°üdG
49
    .ó«dƒ∏d É«WÉ«àMG AGòZ á«ægódG äÉ≤Ñ£dG √òg πµ°ûJ ɪc ,IO’ƒdG ó©H ¤hC’G ô¡°TC’G ‘
¬LƒdG ≈∏Y É¡∏ªY AGOCÉH á«ægódG äÉ≤Ñ£∏d ᩢfɢ°üdG ɢjÓÿG Ωɢ«˘b ≈˘∏˘Y ô˘NBG π˘«˘dO Gò˘gh
                                                  .É¡d ᪡∏ŸG äÉÑLGƒdG Ö°ùM πªcC’G
                                                         n
                                                                 C
ó∏L øgódG ∞∏j Gòµgh ,á≤«bQ á≤Ñ£H ¿ƒµàdÉH AÉ°†«ÑdG ¿ƒgódG GóÑJ AÉæKC’G √òg ‘
                                           q
øgO ™æ°üH ó∏÷G ÉjÓN Ωƒ≤J ó∏÷G â– øgódG äÉ≤ÑW ÖfÉéHh .ó∏÷G â– á≤Ñ£H Úæ÷G
¿ƒgódG √òg ¿ƒµJ Gk óL º¡ŸG øeh .¬«a OƒLƒŸG πFÉ°ùdG øe ó∏÷G ßØM ¬àØ«Xh ¿ƒµJ ôNBG
                   q
≈∏Y Aɪ∏d »Ñ∏°S ÒKCÉJ …CG ∂dòH ™æªàa ,AÉŸG ÚHh ó∏÷G ÚH kÓ°UÉa ¿ƒµJ á«ægódG á≤Ñ£dG ¿C’
                                                                                  .Úæ÷G
ΩC’G ΩO ‘ IOƒLƒŸG áYÉæŸGh ´ÉaódG Ωɶf ô°UÉæ©d íª°ùj ’ ¬fEG á≤HÉ°ùdG ∫ƒ°üØdG ‘ Éæ∏b
                                                   n o
πªàÙG øe ¿Éc ∂dòd ,kÉÑjôZ kɪ°ùL Úæ÷G ó©J ô°UÉæ©dG √òg ¿C’ Úæ÷G ΩO ¤EG ∫ƒNódÉH
π≤àæJ å«M ,ICÉéa ™°VƒdG Gòg Ò¨àj ≈àM ™°SÉàdG ô¡°ûdG »JCÉj ¿CG Ée øµdh .¬«∏Y AÉ°†≤dG
≥jôW øY Úæ÷G ¤EG ΩC’G ΩO øe (á«YÉaO ÉjÓN »gh) (Antibodies) IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G
’ ´ÉaódG ÉjÓîa ,kÉeÉ“ á∏gòe á≤«≤ëH CÉnLÉØf ôeC’G Gòg ÖÑ°S øY åëÑf ÉeóæYh .᪫°ûŸG
ΩÉ°ùLC’G ¤EG áLÉM ‘ ó«dƒdG πØ£dG øµdh ,ô¡°TCG áà°S ∫GƒW ójó÷G ó«dƒdG óæY ¿ƒµàJ        q
ΩCÓd IóFÉ©dG IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G Ωƒ≤J ∂dòdh ,º«KGô÷G ó˘°V ¬˘°ùØ˘f ø˘Y ´É˘aó˘∏˘d IOɢ°†ŸG

                                          140
                                    ΩCÓd ájƒeódG á«YhC’G




                       ᪫°ûŸG
                 øe(RH+) øe á∏«∏b ᫪c π≤àæJ               ™æ°üH Ωƒ≤j Gòd,kÉ«ÑæLCG ɪ°ùL Gòg ΩC’G ΩO ó©j        ᪫°ûŸG ≥jôW øY π≤àæj OÉ°†ŸG Gògh
                  ᪫°ûŸG ᣰSGƒH ΩC’G ¤G Úæ÷G                           (RHó°V)ƒgh(RH+)OÉ°†e                     Ωó¡dG ¢†©H ÖÑ°ùj Ée Úæ÷G ΩO ¤G
                      ΩC’G ‘ OƒLƒŸG RH-
                     Úæ÷G ‘ OƒLƒŸG RH+                                                           C
                                                                                                Ω’G ´ÉaO ÉjÓN øe Úæ÷G ßØëH ᪫°ûŸG Ωƒ≤J
                   RH+ ó°V ¿ƒµàŸG RH ó°V

                            º¡dG ‘ ÖÑ°ùàdG

                              ΩCÓd äGOÉ°†ŸG ódƒe                                 ójQƒdG

                                                            ¿Éjô°ûdG



                                                                                                                         äÉfƒµe
                                                C
                                               Ω’G ΩO                                                               áeó¡àŸG ÉjÓÿG
    ódƒe                                                                                                                                 IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G
äGOÉ°†ŸG
øe »JB’G
  ÜC’G




                                  ¿hΰùLhôH

           ájhÉت∏dG T á«∏N                                                                                ójhΰS

                                                              ájhÉت∏dG T á«∏N                                          HLA-G




                                                                          C
  Úëj ÉeóæYh ,Oófi πLGC ≈àM ôªà°ùJ áfÉ«°üdG √òg ¿GC ’GE .(É«∏©dG IQƒ°üdG) ΩÓd á«YÉaódG ÉjÓÿG øe Úæ÷G áfÉ«°üH ΩÉ«≤dG ᪫°ûŸG ∞FÉXh øe
                                  C                                                     C
  ≥jôW øY Úæ÷G ¤GE ∫É≤àf’ÉH Ω’G ΩO ‘ IOƒLƒŸG (á«YÉaódG ÉjÓÿG …GC ) IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùL’G GC óÑJ å«M IÉC éa ™°VƒdG Gòg Ò¨àj ™°SÉàdG ô¡°ûdG
                                                                                                              C
  øe ¿Éc ∂dòd .¬d áÑ°ùædÉH 䃟G »æ©j Gògh ,IO’ƒdG øe ô¡°TGC áà°S πÑb πµ°ûàJ ’ ó«dƒdG πØ£∏d á«YÉaódG ÉjÓÿG ¿’ ,(IÒѵdG IQƒ°üdG) ᪫°ûŸG
                                                                                      C                  C
  Oƒ©j ’ ᪫°ûª∏d áfƒu µŸG ÉjÓî∏d »YGƒdG ±ô°üàdG Gòg ¿GC ∂°T ’h ,Úæ÷G ¤GE ∫ƒNódÉH ΩÓd IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLÓd ìɪ°ùdÉH ᪫°ûŸG ΩÉ«b kGóL º¡ŸG
                                                                                          .É¡∏ªY É¡ª¡dGC h ÉjÓÿG √òg ≥∏N …òdG ¬∏d πH É¡d
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

øY ´ÉaódG áØ«XƒH (πª◊G øe ÒNC’G ô¡°ûdG ‘ Úæ÷G ΩO ¤EG ∫ƒNódÉH É¡d íª°S »àdGh)     o
»°†e ó©Hh .(50 )º«KGô÷G ó°Vh ájó©ŸG ¢VGôeC’G ó°V É«fódG ¤EG ¬ehób ∫hCG óæY Úæ÷G
                                                                           C
∂dP óæYh ,IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G ™æ°üH ó«dƒdG óæY »YÉæŸGh »YÉaódG ΩɶædG GóÑj ô¡°TCG IóY
                                   .É¡dɪYCG ¬eCG øe ¬«dEG á∏≤àæŸG IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G ∞bƒJ
πÑb øe ÉgÉæMô°T »àdG Iójó©dG á∏ãeC’G øe ∫Éãe π«∏b πÑb √Éæ°üqÿ …òdG ôeC’G Gògh
äÓ«°üØàdG ™«ªL âÑ°ùM ó≤a ;¿É°ùfE’G ≥∏N ‘ OƒLƒŸG ™FGôdG §«£îàdG ≈∏Y ∫óJ »àdGh
                      o
Ωƒj πc ‘h ô¡°T πc ‘ ójóL ¿É°ùfEG øjƒµàd ÉgôqaƒJ Öéj »àdG •hô°ûdÉH á°UÉÿG á≤«bódG
¿CG Ée øµdh ,Úæ÷G ¤EG Iô°†ŸG OGƒŸG ∫ƒ°Uh ™æŸ ™FGQ Ωɶf ™°Vh å«M ,á≤«bO πc ‘h
                                                                   o
¬∏fi πëjh ábóH ≥HÉ°ùdG ΩɶædG ≈n¨∏j ≈àM OGƒŸG √òg ¤EG Úæ÷G ¬«a êÉàëj »àdG âbƒdG »JCÉj
                                 o
ÉjÓÿG áÑZQh IOGQEÉH ºàJ ’ á©FGôdG äÉ«∏ª©dG √òg πãe ¿CG ∂°T ’h .ôNBG ™FGQ Ωɶf
     .≥Ñ°ùe ∫Éãe ¿hOh õjõ©dG ôjó≤dG ᣰSGƒH ≥∏ÿG ≈∏Y ádOCG QƒeC’G √òg πch ,ÉgQGôbh
áHÉbôd ™°†îJ Úæ÷G ƒ‰ πMGôe øe á∏Môe πc ¿EÉa IÉ£©ŸG á∏ãeC’G øe ô¡¶j ɪch
∂dP ¥ƒah .Å£îj ’ πeÉc §«£îJ Ö°ùM òsØæJ IójóY πMGôe øª°V ºàj ƒªædGh ,á≤«bO
‘ ¿EG .‹É◊G ¬©°Vh ¤EG π°Uh ≈àM ɉh πMGôŸG √ò¡H kÉæ«æL ¿Éc ÉeóæY ¿É°ùfEG πc ôs e ó≤a
ôµØeh πeCÉàe πµd äÉjBG ¿É°ùfE’G ≥∏N ‘ øjOƒLƒŸG Ú©FGôdG §«£îàdGh º«ª°üàdG Gòg
                                                                          .º«∏°S π≤Y …P

                                                       IóMGh Iô£b øe ≥∏ÿG
…òdG Úæ÷Gh ,π∏N hCG Qƒ°üb ¿hO ΩC’G ºMQ ‘ ô¡°TCG á©°ùJ ∫GƒW ƒªædG IÎa ôªà°ùJ
                           .πeÉc ¿É°ùfEG ƒgh ¬æe êôîj IóMGh Iô£b ƒgh ºMôdG πNO
.Úæ÷G äƒe øe ôØe Óa ∫ƒëàdG äÉ«∏ªY ∫ÓNh IÎØdG √òg ‘ π∏N …CG ™bh ƒdh
,Qô°†Jh Úæ÷G ÆÉeO ô°ûëfG ∞ë≤dG Ωɢ¶˘Y ƒ‰ ø˘e ÈcCG á˘Yô˘°ùH Æɢeó˘dG ɉ ¿EG kÓ˘ã˘ª˘a
iôNC’G AÉ°†YC’G ‘ ∂dòch ,áé°ùfC’Gh Ωɶ©dG ÚH ΩDhÓà∏d áÑ°ùædÉH OQGh ¬°ùØf A»°ûdGh
                                                              l
≥°SÉæàŸG ƒªædG ¿CG ɪc .ΩɶY øe AÉ°†YC’G √ò¡H §«ëj Éeh Ö∏≤dGh ÚàFôdGh Úæ«©dÉc
                                          142
                                               ≈«ëj ¿hQÉg

             Qò©àd ¿GQhódG RÉ¡L ¿ƒµJ AÉæKCG ‘ Úà«∏µdG ¿ƒµJ ôNCÉJ ƒ∏a ,kGóL º¡e AÉ°†YCÓd
                    ,çóëj ’ QƒeC’G √òg øe ôeCG …CG ¿CG ÒZ .º°ù÷G ºª°ùàdh ΩódG ∞«¶æJ
                      πµH ¬≤∏N ºàjh …ƒ°S πµ°ûH iôNCG ¤EG á∏Môe øe Úæ÷G πq≤æàj πH
                                                                                                  .∫ɪc
                        IóMGh Iô£b øe ¿É°ùfE’G Gòg â≤∏N »àdG Ió«MƒdG IQó≤dGh
                                  .ÚŸÉ©dG ÜQ ôjó≤dG ¤É©J ¬∏dG IQób »g kÉfÉ°ùfEG ¬rJƒ°S ºK    o s
                             :∫ƒ≤«a ¿É°ùfEÓd ¬≤∏N á«Ø«c ¿BGô≤dG ‘ ¤É©J ¬∏dG ìô°ûjh
                                             ?kió °o S n∑ôn ràoj r¿GC o¿É°n ù rf’G oÖ°n ù rënjGnC }
                                                                                E
                                             n¿Éc ºoK ?≈æn ªj »pæe øpe ák Ø£of ∂j ºndGC
                                                n s             ro x n r nr o n r
                                                        o¬˘ræ˘pe nπ˘©˘né˘an ?iƒq ˘ °n ù˘an n≥˘n∏˘î˘an ák ˘≤˘n∏˘ Y
                                                                    n                            n n n
                                                                              Co n n s
                                                         ∂dP ¢ù «r ndGC ?≈nãrf’G h ôn còdGp ø˘«r ˘ Lhõq ˘dG
                                                         n n                                          n r
                                                                                                     n mp n
                                                        :áeÉ«≤dG) |?≈ nJƒr nŸG »«p rëoj r¿GnC ≈ n∏Y QOÉ≤pH
                                                                                 n
                                                                                                       (
                                                                                                     . 40-36

áØ£f øe ¬≤∏N …òdG ¬HQ √ÉŒ -á≤«≤◊G √òg ∫É«M- ¿É°ùfE’G áØ«Xh ¿CG ∂°T ’h
 :∫ƒ≤«a á≤«≤◊G √òg ôcòj ËôµdG ¿BGô≤dGh .ºFGódG óª◊G ƒg Gk ôµØe Gk Ò°üH kÉ©«ª°S ¬∏©éa
| ¿hôoµ°r û nJ Éne kÓ«∏bn ,nIóÄp ar ’Gh QÉ°n ürH’Gh n™ª°s ùdG oºoµnd nπ©nLh rºcÉnC °n û rfGnC …òqdG ƒn g rπbo }
                             n C n C                  r                n n o                           o
                                                                                               .(23 :∂∏ŸG)




                                                    143
π©Lh ÉÄk «r °n T n¿ƒ ªn∏©nJ Énd ºoµpJÉ ¡eGoC p¿ƒ£Ho øpe ºoµLôn NGnC ¬s∏dGh}
n nn n               o r r ns o r r n r o n
    |n¿hôo oµ°r ûnJ ºoµs∏©nd nIóÄp aÉCn rdG h QÉ°n üHr ÉCn rdG h ™ª°s ùdG ºoµnd
                       r n n r n n                             nnr r
                              (78/ πëædG)
                   IójóL É«fO ƒëf


IójóL É«fO ƒëf ¤hC’G ¬Jƒ£N Úæ÷G ƒ£îj »µd áeRÓdG äGÒ°†ëàdG ™«ªL ºàJ ÉeóæY
øjƒµàH πFÉ°ùdG Gòg Ωƒ≤j å«M ;IO’ƒdG πLCG øe IójóL äÉ«dÉ©ØH »∏°ùdG πFÉ°ùdG GóÑj     C
√òg Ωƒ≤Jh ,πØ£dG QhôŸ áeRÓdG á©°ùdG ¤EG ¬∏°Uƒ«a º˘Mô˘dG º˘a ™˘«˘°Sƒ˘à˘d IÒ¨˘°U ¢Sɢ«˘cCG
√òg ≥°ûæJ IO’ƒdG ájGóH ‘h .ºMôdG ‘ Úæ÷G Qɢ°ûë˘fG ¿hO á˘dƒ˘∏˘«◊ɢH kɢ°†jCG ¢Sɢ«˘cC’G
øe kÉbõd Úæ÷G ¬æe êôîj …òdG ≥jô£dG π©L ¤EG …ODƒj ɇ É¡æe πFGƒ°ùdG π«°ùJh ¢SÉ«cC’G
                                                     q
  51
     .kÉ°†jCG º«KGô÷G øe áq«ªfih á∏¡°S IO’h ôqaƒj ôeC’G Gògh ,iôNCG á¡L øe kɪq≤©eh á¡L
âbƒdG ‘ IójóY •hô°T ôaƒJ Öéj ºMôdG ‘ ºàJ »àdG äGÒ°†ëàdG √òg ¤EG áaÉ°VE’ÉHh
ºFÓe ™°Vh π°†aCG πØ£dG òîàj ¿CG Öéj kÓãe .¿ÉeCÉH É«fódG ¤EG πØ£dG êôîj »µd ¬°ùØf
¬°SCGQ πNój ≈àM ¬«∏LQ äÉcôM ᣰSGƒH »éjQóJ ¿GQhóH Ωƒ≤j ∂dòdh ,êQÉÿG ¤EG QƒÑ©∏d
                                                                       52
                                                                         .ºMôdG ≥æY ‘
?Ö°ùfC’G »g ´É°VhC’G …CG áaô©e É«fódG ¤EG ó©H êôîj ⁄ πØW ™«£à°ùj ∞«c øµdh
¬eCG ø£H ‘ ÚæL ™«£à°ùj ∞«ch ?IO’ƒ∏d ¬Ñ°ùfCGh ™°Vh π°†aCG ±ô©j ¿CG ¬d øjCG øeh
                                            145
                                                                              ᪫°ûŸG
                                                      ºMôdG                                …ô°ùdG πÑ◊G



            á©HÉàe áÑ°üıG á°†jƒÑdG ™«£à°ùJ »µd
       ,øeGB §«fih ƒL ¤GE êÉà– Égƒ‰h ÉgQƒ£J
   kÉfɵe É¡d óŒ ¿GC ÉjÓÿG √òg ≈∏Y ¿Éc Gòd
                            C
      ádƒ¡°Sh AGò¨dGh ¿Ée’G •hô°T ¬«a ôaƒàJ
         C
   ƒg Ω’G ºMQh ,É¡àbh Úëj ÉeóæY IO’ƒdG
                                                                                      πØ£dG ¢SCGQ
     .•hô°ûdG √òg πc ¬«a ôaƒàJ …òdG ¿ÉµŸG                                               ƒëf ¬éàe
           á©°ùJ Ióe ºMôdG ‘ kÉØ«°V Úæ÷G ≈≤Ñj                                      QɶàfÉH πØ°SC’G
      á«∏ª©d ƒ«¡àdG äÉ«dÉ©a GC óÑJ Égó©Hh ,ô¡°TGC
               D                                                                     êQÉî∏d ¬©aO
             ≥«bóàdG äÉ«∏ªY ºàJ å«M ,IO’ƒdG
ÉC «¡e ƒgh É«fódG ¤GE πØ£dG êôîjh áeRÓdG
                                            .É¡d

                                                    ºMôdG ≥æY


                                                      IO’ƒdG IÉæb


±ƒbƒdG Öéj Gk óL ᪡e äÓ«°üØJ √òg ¿CG ∂°T ’ ?IO’ƒdG âbh ¿ÉM ób ¬fCG áaô©e
ó©H πªµà°ùj ⁄ ¥ƒ∏fl Égô¡¶j »àdG á«YGƒdG äÉaô°üàdG √òg πãe ¿EG .É¡«a ôµØàdGh ÉgóæY
ø°ùMCG …òdG ¤É©J ¬∏dG øe ΩÉ¡dEÉH πH ¬JOGQEG áé«àf â°ù«d É¡fCG ≈∏Y í°VGh π«dO ¬°ù«°SÉMCG
                                                                                 .¬≤∏N
IO’h ≥≤ëàJ »µd kÓãªa .Iõé©e äÉÑ«JÎd IóY á∏ãeCG πØ£dG IO’h AÉæKCG ‘ óLƒJ
óæY Qô°†dG øe ¬¶Ø– á°UÉN á«æH ¬d ¿ƒµ˘J ¿CGh π˘Ø˘£˘dG ¢SCGQ Qô˘°†à˘j ’CG Öé˘j ᢫˘ë˘°U
øe ¿ƒµàJ »¡a ,áLÉ◊G √òg ôqaƒj kÉÑ«côJ iôf πØ£dG áªéªL ¤EG ô¶æf ÉeóæYh ;IO’ƒdG
Ö«cÎdG Gòg (fontanel). ñƒaÉ«dG è«°ùf ƒg Údh ¿ôe è«°ùf É¡æ«H π°üj äɪ¶Y ¢ùªN
                                                      l
§¨°V …CG øe ¢SCGôdG Qô°†J ΩóY ≈∏Y óYÉ°ùj ɇ ¢SCGô∏d áfƒ«dh á«WÉ q£e ôqaƒj ¿ôŸGh Ú∏dG
                                                     .IO’ƒdG á«∏ªY AÉæKCG ‘ ¬«∏Y §∏°ùj
¢†©H òîàoJ å«M ,áØãµe äÉ°Uƒëa â– IójóY äGÒ°†– …ôŒ πØ£dG IO’h π«Ñbh
       n
¿hO ádƒ∏«◊Gh IO’ƒdG á«∏ªY π«¡°ùàd kÓãªa .ä’ɪàM’G ¢†©H á¡LGƒŸ äÉWÉ«àM’G
                                                              146
                                           ≈«ëj ¿hQÉg

                                            .¿Gó«ŸG ¤EG »∏°ùdG πFÉ°ùdG πNój äÉHÉ¡àd’G ∫ƒ°üM
      äGÒ°†ëàdG ¿CG Qô≤jh ºµëàjh ô£«°ùj …òdG øe :‹ÉàdG ∫GDƒ°ùdG ∫ÉÑdG ≈∏Y ô£îj Éægh
                                                       n
      :” ób A»°T πc ¿CG º∏Yh ¢üëah ≥bO …òdG øne ?IO’ƒdG ¿GhCG ¿BG ób ¬fCGh â∏ªcoCG ób
      ,â∏ªc ób π°UÉØŸG ¿CGh ,¢ùØæà∏d ¿ÉJó©à°ùe ÚàFôdG ¿CGh ,ájDhô∏d ¿ÉJó©à°ùe Úæ«©dG ¿CG
                   ?πØ£dG ¬H Èîjh ¬∏c Gò¡H Ωƒ≤j øe ?¢ü≤f ¿hOh kÉeÉ“ πµ°ûJ ÆÉeódG ¿CGh
                                                         n
      õcôe ó©j …òdG ÆÉeódG ¿EG .ôeC’G Gò¡H ΩÉ«≤dG ™«£à°ùJ á«dBG ájCG Úæ÷G º°ùL ‘ óLƒJ ’
                o
      ,kÉÄ«°T Gòg »æ©j Óa kÓeÉc ÆÉeódG ¿Éc ƒd ≈àMh ,Úæ÷G ™e kÉ«eÉf Gk ƒ°†Y ’EG ¢ù«d Iô£«°ùdG
      ’h »LQÉÿG §«ÙÉH ΩÉJ π¡L ≈∏Y ¿ƒµj ¬eCG ø£H ‘ á¶ë∏dG ∂∏J ≈àM »eÉædG Úæ÷G ¿C’
      ’ ΩC’G ¿CG ɪc .øµj ⁄ hCG »LQÉÿG §«ëª∏d áÑ°SÉæe á«æÑH ¿Éc ¿EG º∏Y ≈∏Y ¿ƒµj ¿CG øµÁ
      πMGôe øe á∏Môe …CG ‘ πNóàdG øY IõLÉY É¡fC’ É¡æ««©Jh IO’ƒdG âbh ôjô≤J ™«£à°ùJ
      QGô≤dG AÉ£YEG ™«£à°ùJ ∞«µa ,πª◊G øe ∫hC’G Ωƒ«dG òæe Égó°ùL ‘ ájQÉ÷G äÉ«∏ª©dG
                                                ?IO’ƒdG âbh Ú«©J …CG ,IÒNC’G á∏MôŸG Ú«©Jh
      AóH á¶◊ Qô≤j …òdG ƒgh QƒeC’G √òg ‘ ±ô°üàj …òdG ƒg ¤É©J ¬∏dG ¿CG ‘ ∂°T ’
      πc IÉ«M äɶ◊ øe á¶◊ πµH ±QÉ©dG ƒgh ≥dÉÿG ƒ¡a ;¿É°ùfEG πµd É«fódG ‘ IÉ«◊G
      πc πLCG øq«©j …òdG ƒgh ,É«fódG √òg ‘ ¬∏LCG AÉ¡àfGh ¬Jƒe á¶ë∏H ±QÉ©dG ƒgh ¿É°ùfEG
      IQó≤dG ≈∏Y Gk ógÉ°T ¿ƒµ«d ¬≤∏N ‘ ôo qµØàdG ≥FÉ≤◊G √òg ±ôY πbÉY πc áØ«Xhh .¿É°ùfEG
                        :kÓFÉb ¿BGô≤dG ‘ ¢SÉædG ÖWÉîj ¤É©J ¬∏dGh .º«¶©dG ≥dÉÿG ¬Hôd á«FÉ¡fÓdG
OƒLƒŸG ΩɶædG πª©j
        C
πµ°ûH Ω’G º°ùL ‘
    ƒ‰ ≥«≤ëàd ≥«bO
      C
 ∫ÉØW’G ÉeGC ,Úæ÷G
 πÑb ¿hódƒj øjòdG
          C
  ÖÑ°S …’ ¿Gh’G  C
              C
Öé«a ÜÉÑ°S’G øe
 ájÉæY â– º¡©°Vh
             .á°UÉN
                                                ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

  øpe ºoK máØ£of øpe ºoK mÜGôoJ øpe ºcÉæn ≤n∏N ÉqfÉE a på©Ñn dG øpe mÖjQ ‘ ºào ær c r¿GE ¢SÉæs dG É¡jGnC Éj}
  r s nr r s                       r r o r n                     r n rn r o o                               t n
                                         p n r n
m πLGnC ¤GE AÉ °n û nf É e p ΩÉMQ’G ‘ ôt ≤ofh ,ºoµnd ø«u Ñn æo pd má≤s∏îe ôp «r nZh má≤s∏îe mán¨°r †e øpe ºoK má≤n∏Y
    n        o n n rC                                               n n o n n n o                   o r s n n
                                                                            s rp r o r s k s o
¤GE Oôn j øe ºoµær peh ≈ as ƒn àn j øe ºoµær peh ,ºcó°o TGnC Gƒo¨o∏Ñr àn pd ºoK ,kÓØW ºoµLôp îof ºoK ,≈ª°n ù e
    t or n r n or n r n r o s
                                                                        p r r n rn
                                       .(5 :è◊G) | kÉÄ «r °n Tm ºr∏Y pó©Hn øpe ºn∏©j Ó «r nµpd ôp ª©dGp ∫PQGnC
                                                                                                  oo nr

                                                                                C
                                                            IÉ«◊G ‘ AGòZ ∫hGC :Ω’G Ö«∏M
IÉ«◊ ∞«µàj ¿CG IÉ«◊G ≈∏Y Iôe ∫hC’ ¬«æ«Y í˘à˘a …ò˘dG π˘Ø˘£˘dG º˘°ùL ≈˘∏˘Y Öé˘j
                        p
,∞«µàdG Gòg π«¡°ùàd IóYÉ°ùŸG πeGƒ©dG ™«ªL áÄ«¡J πª◊G á∏Môe AÉæKCG ‘ ” óbh ,IójóL
                           .ΩC’G Ö«∏M øjƒµJ πMGôe ƒg ôeC’G Gòg ≈∏Y ∫Éãe í°VhCGh
π°UC’G ‘ ºàj Ö«∏◊G êÉàfEGh ,Ö«∏◊G áÄ«¡àH ΩC’G äÉfƒeôg Ωƒ≤J πª◊G á∏Môe AÉæKCG ‘
‘ IOƒLƒŸG á«eÉîædG Ió¨∏d »eÉeC’G º°ù≤dG √RôØj …òdG ''Úàc’hÈdG'' ¿ƒeôg ᣰSGƒH
¿ƒeôgh ¿hΰùLhÈdG ¿ƒeôg ɪg ¿É˘fƒ˘eô˘g Ωƒ˘≤˘j π˘ª◊G á˘∏˘Mô˘e Aɢæ˘KCG ‘ .Æɢeó˘dG
º°ù÷G π«©ØJ ‘ Úàc’hÈdG ¿ƒeôg ôKCG ™æà (᪫°ûŸG ɢª˘¡˘é˘à˘æ˘J ¿Gò˘∏˘dG) ÚLhΰSE’G
øjòg áÑ°ùf ¢†ØîæJ IO’ƒdG ó©H º°ù÷G êQÉN ᪫°ûŸG Oôn £oJ ÉeóæY øµdh ,Ö«∏◊G êÉàfE’
π°UGƒàdG π°†ØHh .Ö«∏◊G êÉàfE’ ¿Gó«ŸG Úàc’hÈdG ¿ƒeôg πNójh ΩódG ‘ Úfƒeô¡dG
âbƒdG ‘ ΩC’G Ö«∏M ƒgh Gk óL ÚªK AGòZ áÄ«¡J ºàJ äÉfƒeô¡dG ÚH ájQÉ÷G ä’É°üJ’Gh
       r sC
∞FÉXh äOG ób ᪫°ûŸÉa ,¥QÉN ôl eCG Gòg ¿CG ∂°T ’h .AGò¨∏d ó«dƒdG áLÉ◊ kÉeÉ“ Ö°SÉæŸG
ºàj Ö°SÉæŸG âbƒdG Úëj ÉeóæY øµdh ,º°ù÷G πNGO âfÉc ÉeóæY Gk óL ᪡eh ájƒ«M
ɪc ,Gòµgh .¿É°ùfE’G IÉ«◊ Úª¡e Gk Qƒ£Jh k’ƒ– ¬©e Öë°üj ôeC’G Gògh ,êQÉî∏d É¡aòb
≥∏N äɶ◊ øe á¶◊ πc ‘h á«fÉK π˘c ‘ çó– »˘à˘dG äÓ˘«˘°üØ˘à˘dG π˘c ¿Eɢa ,ɢæ˘jCGQ
¿ƒµJ Qò©àj ÉgGóMEG çó– ’ Éeóæ˘Yh ,iô˘NC’G ɢgGó˘MEG π˘ª˘µ˘J äɢ«˘∏˘ª˘Y ¿É˘°ùfE’G
                                                           q l
ábQÉN IQób ᣰSGƒH ≥n∏îjh CÉ°ûæj ¿É°ùfE’G ¿CG ≈∏Y π«dO Gòg ¿CG í°VGƒdG øeh .iôNC’G
                       o s o                      l
                                                                            .᪫¶Y
                                                          148
                                       ≈«ëj ¿hQÉg

                                                                                              C
                                                                         ¬JÓ«°üØJ ¥OGC ≈àM Ω’G º°ùL ºuª°o U
                                   »ægódG è«°ùædG                       kÓãªa .πØ£dG äÉLÉM πc ™Ñ°ûj »µd
                                                                                         C
                                                                            IO’ƒdG ó©H Ω’G Ö«∏M RGôaGE GC óÑj
                                          áÄ∏ટG á«Ñ«∏◊G Oó¨dG             äGÒ°†ëàdG ™«ªL ¿GC ÒZ ,Iô°TÉÑe
                                                        Ö«∏◊ÉH                 πª◊G IÎa ‘ äò pîtJG ób ¿ƒµJ
                                                á«îæ°ùdG Ió¨dG             Iô£«°Sh áHÉbQ â– Ö«∏◊G øjƒµàd
  ´Ó°VC’G
                                                    á«Ñ«∏◊G äGƒæ≤dG           ‘ óLƒJh .äÉfƒeô¡dG øe ójó©dG
                                                                                                   C
                                                                         É¡LÉàëj »àdG OGƒŸG ™«ªL Ω’G Ö«∏M
                                                       áfRÉÿG äGƒæ≤dG
                                                              Ö«∏ë∏d          IOÉe …GC óLƒJ ’h ,ó«dƒdG πØ£dG
                                                                            C
                                                                          .Ω’G Ö«∏M ¢†jƒ©J É¡d øµÁ iôNGC



                                       Ö«∏ë∏d á∏bÉædG äGƒæ≤dG

êÉàfEG OGOõjh ,πØ£dG IO’h ó©H ≈àM ôªà°ùJ πMGôŸG √òg ¿EÉa ∂dP ¤EG áaÉ°VE’ÉHh
øe ¤hC’G ΩÉjC’G ‘ ≠∏Ñj …òdG êÉàfE’Éa .AGò¨∏d πØ£dG áLÉM Ö°ùM ΩC’G óæY Ö«∏◊G
- Aɪ∏©dG õéY óbh .¢SOÉ°ùdG ô¡°ûdG ‘ Gk óMGh Gk Îd ≠∏Ñj ≈àM OGOõj kÉeGôZ Ú°ùªN IO’ƒdG
Gòg ‘ Gk óL áØãµe kÉKƒëH GhôLCG ób º¡fCG ™e ΩC’G Ö«∏M Ö«côJ áaô©e øY -¿B’G ≈àM
OƒLh ΩóY ¤EG Gòg ‘ ÖÑ°ùdG Oƒ©jh .ôeC’G Gòg ≥«≤– ádÉëà°SÉH Gk ÒNCG Gƒ©æàbGh ,Oó°üdG
áLÉM Ö°ùM kÉÑ«∏M èàæj ΩCG πc º°ùéa ;äÉ¡eC’G óæY äÉØ°UGƒŸG ¢ùØæH Ú©e Ö«∏M
øY êQÉÿG ‘ ôNBG AGòZ …CG õé©j å«ëH πØ£∏d ájò¨J π°†aCÉH Ö«∏◊G Gòg Ωƒ≤jh ,Égó«dh
(á«YÉaódG ÉjÓÿG …CG) IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G ¿CG ≈∏˘Y çƒ˘ë˘Ñ˘dG â˘sdO ó˘≤˘a ,¬˘eɢ≤˘e Ωɢ«˘≤˘dG
πØ£dG äÉLÉM Ö°ùM Iô«s ©e ΩC’G Ö«∏M ‘ IOƒLƒŸG ¿OÉ©ŸGh äÉæ«eÉà«ØdGh äÉfƒeô¡dGh
                                                                                .ó«dƒdG

                        C                   C
                     iôN’G á«FGò¨dG OGƒŸGh Ω’G Ö«∏M ÚH ¥hôØdG
äÉLÉM ´ÉÑ°TEG ™«£à°ùj ød ΩC’G Ö«∏M øe k’óH πØ£∏d iôNCG ájòZCG ∫ɪ©à°SG ¿EG
»YÉæŸG Ωɶæ∏d ájQhô°†dG IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G ≈∏Y ôNBG AGòZ …CG …ƒàëj ’ kÓãªa .πØ£dG
                                                                         .πØ£∏d
                                             149
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

¥ƒØJ ÚÑàj ∫ÉØWCÓd kÉjó«∏≤J AGòZ ó©j …òdG ô≤ÑdG Ö«∏ëH ΩC’G Ö«∏M ¿QÉ≤f ÉeóæYh
     q                         k         o
,ÚFGRɵdG IOÉe øe ÈcCG ôjOÉ≤e ≈∏Y …ƒàëj Iô≤ÑdG Ö«∏ëa .í°VhCG πµ°ûH ΩC’G Ö«∏M
AGõLCG ¤EG Ió©ŸG ‘ âàØàJ »gh ,ôqãîàŸG Ö«∏◊G ‘ óLƒj ÚJhôH øY IQÉÑY IOÉŸG √ògh
Ö«∏M º°†g øe Ö©°UCG ô≤ÑdG Ö«∏M º°†g ¿Éc ∂dòd ,º°†¡dG áÑ©°U ¿ƒµJ É¡fCG …CG ,ÈcCG
                       .¬ª°†g ô°ù«j ΩC’G Ö«∏M ‘ IÒ¨°U ᫪µH IOÉŸG √òg OƒLhh ,ΩC’G
                                   q
…ODƒjh .ɪ¡«a IOƒLƒŸG á«æ«eC’G ¢VɪMC’G Ö«côJ á«MÉf øe ¿ÉÑ«∏◊G ¿Gòg ∞∏àîjh
…ò¨àŸG πØ£dG ÉeRÓH ‘ á«æ«eC’G ¢VɪMC’G QGó≤e ´ƒª› IOÉjR ¤EG ∞∏àıG Ö«cÎdG Gòg
¢†©ÑdG QGó≤e ¢ü≤f ¤EGh ÒÑc πµ°ûH ¢VɪMC’G √òg ¢†©H IOÉjR ¤EGh Iô≤ÑdG Ö«∏M ≈∏Y
á¡L øe …õcôŸG »Ñ°ü©dG ΩɶædG ‘ á«Ñ∏°S äGÒKCÉJ ¤EG …ODƒj ɇ ,É¡àjÉØc ΩóYh É¡æe ôNB’G
       .iôNCG á¡L øe ÚJhÈdG IOÉe IOÉjR ÖÑ°ùH Úà«∏µdG ≈∏Y ™bGƒdG AÖ©dG IOÉjR ¤EGh
∂dòch) ΩC’G Ö«∏M …ƒàëj .ôµ°S øe ¬jƒàëj Ée ƒg ΩC’G Ö«∏◊ õ«u ªŸG ôNB’G A»°ûdGh
ôµ°ùdG Gòg áÑ°ùf øµdh .RƒàcÓdG ôµ°S ƒgh ,ôµ°ùdG øe á«YƒædG ¢ùØf ≈∏Y (ô≤ÑdG Ö«∏M
á°ùªN øe πbCG ô≤ÑdG Ö«∏M ‘ ¿ƒµJ ɪæ«H Îd πµd äÉeGôZ á©Ñ°S ≠∏ÑJ ΩC’G Ö«∏M ‘
AÉ©eC’G øe ÒÑc A§ÑH ô“ Iô≤ÑdG Ö«∏◊ IÌîàŸG IÒѵdG AGõLC’G ¿CG ɪc .Îq∏d äÉeGôZ
,á≤«bódG AÉ©eC’G ‘ RƒàcÓdGh AÉŸG øe IÒѵdG áÑ°ùædG ¢UÉ°üàeG ¤EG …ODƒj Gògh ,á≤«bódG
á≤«bódG AÉ©eC’G øe ô°ùjh ádƒ¡°ùH QhôŸG ΩC’G Ö«∏M øe IÌîàŸG AGõLC’G ™«£à°ùJ ɪæ«H
AÉ©eCÓd á«ë°U á«æH ¿É°ùfE’G óæY ¿ƒµàJ Gòµgh ;ᶫ∏¨dG AÉ©eC’G ¤EG RƒàcÓdGh AÉŸG π°ü«a
‘ RƒàcÓdG ôµ°S øe ÒÑc QGó≤e OƒLh øe á«fÉãdG IóFÉØdGh .Ió«ØŸG äÉjεÑdG É¡«a ƒªæJ
kɪ¡e Gk QhO Ö©∏J »àdG ''âjRhôHGô°ùdG'' IOÉe øjƒµJ π«¡°ùJ ‘ ¬JóYÉ°ùe »g ΩC’G Ö«∏M
                                  .¿É°ùfEÓd »Ñ°ü©dG ΩɶædG ‘ ᪡e äÉæjƒµJh ≈æHo øjƒµJ ‘
 ;kÉbôa ɪ¡à«Yƒf ‘ ¿CG ’EG ,ô≤ÑdG Ö«∏M ‘h ΩC’G Ö«∏M ‘ áHQÉ≤àe øgódG ôjOÉ≤e ¿CG ™eh
 …òdG …Qhô°†dG ó«MƒdG »ægódG ¢†eÉ◊G ƒg ΩC’G Ö«∏M ‘ OƒLƒŸG ∂«dƒæ«∏dG ¢†eÉëa
                                                       .AGò¨dG ™e πØ£dG ¬H Ohõàj ¿CG Öéj
 PG ;¬«a IOƒLƒŸG ¿OÉ©ŸGh ìÓeC’G Ö°ùf »g ΩC’G Ö«∏◊ Iõ«ªŸG iôNC’G á«°UÉÿGh
                                          150
                                                   ≈«ëj ¿hQÉg

‘ IOƒLƒŸG áÑ°ùædG øe Iô≤ÑdG Ö«∏M ‘ ¿OÉ©ŸGh ìÓeC’G øe ÒãµH ÈcCG áÑ°ùf óLƒJ
øµdh ,ô≤ÑdG Ö«∏M ‘ á©ØJôe QƒØ°SƒØdGh Ωƒ«°ùdɵdG áÑ°ùf ¿CG ó‚ kÓãªa .¿É°ùfE’G Ö«∏M
ójóéàdG äÉ«∏ªY ‘ kÉ«Ñ∏°S ôKDƒJ å«ëH Gk Òãc áØ∏àfl ÚJOÉŸG ÚJÉg ÚH IOƒLƒŸG áÑ°ùædG
‘ πØ£∏d ô≤ÑdG Ö«∏M AÉ£YEÉa ∂dòd ,Ωƒ«°ùdɵdG IOÉŸ áÑ°ùædÉH πØ£dG óæY ájƒ«◊G π«ãªàdGh
      .iôNCG äÉ«Ñ∏°S ¤EGh ¬eO ‘ Ωƒ«°ùdɵdG iƒà°ùe ¢VÉØîfG ¤EG …ODƒj ¤hC’G ¬eÉjCG

                                                                   C
                                        πMGôŸG ™«ªL ‘ πØ£dG ¿ƒ°üj Ω’G Ö«∏M
»LQÉÿG ⁄É©dG ¤EG ¬eCG ø£H ‘ º«KGô÷G øe ‹ÉÿG º≤©ŸG ƒ÷G øe πØ£dG êôîj ÉeóæY
äGõ«e ºgCG øeh ,⁄É©dG Gòg ‘ IOƒLƒŸG º˘«˘KGô÷G ø˘e ó˘j󢩢dG ™˘e ´Gô˘°üdG ¤EG ô˘£˘°†j
Ωƒ≤Jh .º«KGô÷G √òg QÉ£NCG øe ¬¶ØMh π˘Ø˘£˘dG á˘fɢ«˘°üH ¬˘eɢ«˘b ΩC’G Ö«˘∏˘M ¢UGƒ˘Nh
⁄ »àdG) º«KGô÷G √òg ™e ´Gô°üdÉH πØ£dG ¤EG ΩC’G Ö«∏M øe π≤àæJ »àdG IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G
‘h .Üôb øY º«KGô÷G √òg ¢üFÉ°üN ±ô©J É¡fCÉch (πÑb øe É¡aô©j ⁄h πØ£dG Égó¡©j
áÑ°ùf ¬«a óLƒJ (Colustrum) ''CÉÑn s∏dG'' ≈ª°ùj kÉ°UÉN kÉÑ«∏M ΩC’G RôØJ á°UÉN ¤hC’G ΩÉjC’G
»àdG ßØ◊Gh áfÉ«°üdG äÉØ°U øY ∞°ûµJ Ée ¿ÉYô°S »àdG IOÉ°†ŸG ΩÉ°ùLC’G √òg øe á«dÉY
IÒ£ÿGh áØ«ØÿG á«Ñ∏°ùdG äGÒKCÉàdG øe πØ£dG ßØ– »à˘dG á˘fɢ«˘°üdG √ò˘gh .ɢ¡˘H ™˘à˘ª˘à˘J
√òg OGOõJh ,πØ£dG IÉ«M øe ¤hC’G ô¡°TC’G ‘ ɪ«°S ’h IÒÑc ᫪gCG Ö°ùàµJ º«KGôé∏d
                                                                     .´É°VQE’G IÎa ∫ƒW Gk ÒKCÉJh Iƒb áfÉ«°üdG
»àdG ≥FÉ≤◊G ióMEGh ,Ωƒj ó©H kÉeƒj ÌcCÉa ÌcCG πØ£∏d ΩC’G Ö«∏M óFGƒa í°†àJh
ÚeÉ©d áYÉ°VôdG IÎa OGóàeG ᫪gCG ióe »g ΩC’G Ö«∏M ∫ƒM åjó◊G º∏©dG É¡æY ∞°ûc
¿BGô≤dG É¡H ÉfÈNCG kÉãjóM º∏©dG É¡Ø°ûàcG »àdG á≤«≤◊G √ògh .πØ£dG ájò¨J á«MÉf øe Ú∏eÉc
                                                                           :Éfôb ô°ûY á©HQCG øe ÌcCG πÑb ËôµdG
ôr oµ°r TG ¿GnC ,p ør«neÉY ‘ o¬odÉ°n üpah ,m øgh ≈∏ Y kÉnægh o¬teGoC o¬ràn∏ªnM ,p¬rjópdGƒn pH n¿É°n ù rf’G Énær«°s Uhh }
                         n              n r n n r n                        n        n                   E           nn
                                     .(14 :¿Éª≤d) | Ò°ünŸG ‹GE ,∂jópdGƒn pdh ‹
                                                    o s n rn n
(™FGQ ≥∏N ≈∏Y π«dO »g »àdG) IO’ƒdG áKOÉM ∫ɪ©à°SG Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG ∫hÉM
              l
                                                         151
       s n n k p mr s o n n n
|n¿hôo còàn nJ É n∏aGnC ɪr∏Y A»°n T πc »Hu Q ™°pSh}
                   (80/ ΩÉ©f’G)
Qƒ£àdG ájô¶f Üqòµj áæLC’G º∏Y


áæLC’G º∏Y ‘ ¢TÉ≤ædG πÑ≤J ’ »àdG ádƒÑ≤ŸG ≥FÉ≤◊G øe íÑ°UCG ó≤dh .º¡àjô¶f ≈∏Y kÓ«dO
øª°V ≥≤ëàJ ójóL ¿É°ùfEG ≥∏Nh IO’ƒdG πMGôe øe á∏Môe πc ¿CG (Embryology)
‘ kÓ«dO √òg ≥∏ÿG á≤«≤M RGôHEG ¿ƒjQƒ£àdG ™«£à°ùj ∞«µa ¿PEG ,kGóL á°SÉ°ùM º«eÉ°üJ
                                                                           ?º¡◊É°U
OôØdG Qƒ£J'' Égɪ°S ájô¶f ô°ûY ™°SÉàdG ¿ô≤dG ‘ π¨«g â°ùfQEG …Qƒ£àdG ⁄É©dG ™°Vh
       oq
»g Úæ÷G É¡H ôÁ »àdG πMGôŸG ¿CÉH √òg ¬àjô¶f ‘ π¨«g ≈YOG óbh .''´ƒædG Qƒ£àd ¢ü«î∏J
                                                          q                     l
ɪc- kÓãe ¿É°ùfE’G Úæéa ;Qƒ£àdG ºq∏°S ‘ ¬aÓ°SCG É¡H ôs e »àdG πMGôª∏d QGôµJh ¢ü«î∏J
                                                                       l      l
á∏Môe ¤EG ∑ɪ°SC’G á∏Môe øe ¬eCG ø£H ‘ É¡©£≤j »àdG πMGôŸG ∫ÓN π≤àæj -ºYõj
                         !¿É°ùfE’G á∏Môe »gh IÒNC’G á∏MôŸG ¤EG Ö∏≤æj ºK ∞MGhõdG
‘ ô¡¶J »àdG Ö«cGÎdÉa .≥FÉ≤ë∏d É¡àØdÉflh ájô¶ædG √ò˘g Cɢ£˘N ±É˘°ûµ˘fG ô˘NCɢà˘j ⁄h
É¡fCG -ó©H ɪ«a- ô¡X ób (º«°TÉ«ÿG πqã“ É¡fCG GƒYOG »àdGh) Úæ÷G ôªY øe ¤hC’G πMGôŸG
                                                q
á«bQódG ÖæL I󢨢dGh ≈˘£˘°Sƒ˘dG ¿PC’G Iɢæ˘b π˘qµ˘°ûJ äɢjGó˘H »˘g π˘H ∂dò˘c â°ù«˘d
                                         153
                                       ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                  ájΩ°ùdG I󢨢dGh (Parathyroid Gland)
                                                  ¢ù«µH √ƒ¡Ñq °T Ée ¿CG ∞°ûµfG ɪc (Thumus).
                                                  kÉ°ù«c ’EG -á≤«≤◊G ‘- øµj ⁄ ¢†«ÑdG QÉØ°U
                                                   Aõ÷G ÉeCG .Úæé˘∏˘d Ωó˘dG êɢà˘fEG ø˘Y k’hDƒ˘°ùe
                                                                                     n q
                                                   Oƒª©dG º¶Y ’EG øµj º∏a kÉÑnfP √hóY …òdG
                                                                                 !¿É°ùfEÓd …ô≤ØdG
                                                   ¬ahô©eh á©FÉ°T âëÑ°UCG äÉeƒ˘∏˘©ŸG √ò˘g
                                                   º¡°ùØfCG Qƒ£àdG QÉ°üfCG ¿EG ≈àM ,º∏©dG É«fO ‘
                                                   øe Ò°üb âbh ó©H ájô¶˘æ˘dG √ò˘g Ghò˘Ñ˘f ó˘b
                                                   êQƒL ø«q ˘H ó˘bh .π˘¨˘«˘g á˘£˘°SGƒ˘H ɢ¡˘©˘°Vh
                                                          n
                                                   á«fhQGódG Qɢ°üfCG ô˘¡˘°TCG ø˘e ƒ˘gh ,OQƒ˘∏˘jɢZ
 ,∞«jõàdG äÉ«∏ª©H ΩÉ«≤dG øe π¨«g …Qƒ£àdG OOÎj ⁄    …CG ∂∏“ ’ ájô¶ædG √òg ¿CG ∞«c ,Iójó÷G
 .∞jõdG Gòg ∞°ûc ΩGhódG ≈∏Y Qƒ£àŸG º∏©dG øµdh                                       :∫É≤a á«bGó°üe
»æ«æ÷G Qƒ£àdG ¿CG Ωƒ«dG ±ô©f øëæa ,…Qƒ£àdG ƒªædG πµ°T ìô°T ‘ π¨«g ÉC £NCG ó≤d''
                                                     53.''±Ó°SC’G Qƒ£J ¢ùµ©j ’ AÉ«MC’G ‘


äÉ«æjô°û©dG ‘ äôL »àdG ᫪∏©dG äÉ°ûbÉæŸG ‘ ÚÑJ ób ¿Éc π¨«g ájô¶f É£N ¿CÉH kɪ∏Y
á«°SGQódG ÖàµdG øe ájô¶˘æ˘dG √ò˘g âaò˘M äɢ«˘æ˘«˘°ùªÿG ‘h ,ø˘jô˘°û©˘dG ¿ô˘≤˘dG ø˘e
                                                o
                                                                                     54
                                                                                        .á«é¡æŸGh

                                                                     áØjõŸG äÉeƒ°SôdG
É¡d ™°Vƒa Qƒ£àdG Aɪ∏Y ¥ôW ´ÉÑqJG øY n¿Gƒàj ⁄ √ò˘g ¬˘à˘jô˘¶˘f π˘¨˘«˘g ™˘°Vh ɢeó˘æ˘Y
‘ √òg ∞«jõàdG á«∏ªY äô¡Xh Ωó≤àdG ¢†©H áæLC’G º∏Y Ωó≤J ÉeóæYh ,áØjõe äÉeƒ°SQ
¬fEG ∫Ébh ,∞«jõàdG äÉ«∏ªY ‘ øjôNB’G ¬FÉbó°UCG ≥jôW ’EG ™Ñàq j ⁄ ¬fCÉH ±ÎYG äÉeƒ°SôdG
                                               154
 IóFÉ©dG áØjõŸG Qƒ°üdG π¨«g ™°Vh
¤GE kÉÑæL äÉfGƒ«◊G áqæLGC øe ójó©∏d
                      E
 ¬HÉ°ûJ OƒLƒH ΩÉ¡j’G k’phÉfi ÖæL
         áqæLGC π©éj »µdh .É¡æ«H ɪ«a
                E
  ΩÉb ¿É°ùf’G áæq LGC ¬Ñ°ûJ ∑ɪ°S’G   C
            C
 hGC áqæL’G √ò¡d äÉaÉ°V’G ¢†©ÑHE
                    C
 âfÉch .AGõL’G ¢†©H É¡æe í°ùe
           ájÉZ πãe ∞«jõàdG Gòg ájÉZ
                          C
     É¡H ΩÉb »àdG iôN’G äÉØ«jõàdG
                        B
´GÎNG »gh ,¿hôN’G ¿ƒjQƒ£àdG
    ,Qƒ£àdG ájô¶f ídÉ°üd áØFGR áqdOGC
        Qƒ°üdG ≥«bóJ ” ÉeóæY øµdh
                             C
       √ò¡H âfQƒbh áæq LÓd á«≤«≤◊G
.샰Vh πµH ∞«jõàdG ô¡X Qƒ°üdG
   ≈∏Y øgÈJ √òg ∞«jõàdG á«∏ªYh
 ¢û¨dG ≈∏Y áªFÉb Qƒ£àdG ájô¶f ¿GC
    »àdG ájô¶ædG ¿GC h ÜòµdG ≈∏Yh
                  C
 â°ù«d á qæL’G ∫ƒM π¨«g É¡©°Vh
                            .IQƒ£°SGC ’GE




  ¤EG kÉÑæL ∞≤j ¬fCG ¬jõ©j Ée øµdh ,¬«∏Y kÉ«°†≤eh kɵdÉg -Gòg ¬aGÎYG ó©H- ¬°ùØf Ö°ùëj''
  Aɪ∏Yh OÉ≤ædGh Ú∏∏ÙG øe ójó©dG ™˘eh ¬˘Fɢbó˘°UCG ø˘e äÉ˘ÄŸG ™˘e áÁô÷G √ò˘g ‘ Öæ˘L
  ‘h ᫪∏©dG º¡∏FÉ°SQ ‘h AÉ«MC’G º∏Y ‘ IQƒ¡°ûŸG º˘¡˘Ñ˘à˘c ‘ Gƒ˘©˘°Vh ø˘jò˘dG ,Aɢ«˘MC’G
  á«ë«°VƒàdG ∫ɵ°TC’Gh Ió˘cDƒŸG ÒZ äɢeƒ˘∏˘©ŸGh á˘Ø˘jõŸG Qƒ˘°üdG ø˘e ó˘j󢩢dG º˘¡˘JÓ›
                                                                        n
                                                                              55
                                                                                .''!áØjõŸG
  ⁄ Qƒ£àdG ájô¶f ¥ó°U ≈∏Y kÓ«dO áæLC’G º∏Y Ëó≤J ‘ π¨«g ádhÉfi ¿CG Gòg øe í°†àjh
  ‘ É¡æY IõLƒe äÉeƒ∏©e Éæeób »àdG ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e ¿CGh ,áZQÉa ᣰùØ°S ’EG øµj
                                              .≥∏ÿG á≤«≤M ≈∏Y ¢†Mój ’ π«dO ÜÉàµdG Gòg
                                                                 n o l


                                            155
 n n n r n nn o n n n r p po
Éeh ¢V QÉnC rdGh päG hɪ°sùdG ¬s∏dG ≥n∏N Ée º¡°ùØfGnC »pa Gh ôo sµØàn j ºndh}
                                                                            nnr n
  º¡Hu Q Ap É≤∏p pHp ¢SÉæs dG øpe GÒpãc s¿GE p h ≈ ª°ù em πLGnC h ≥ërdÉpH É sdGE p ɪ¡æn «r Hn
  r p n n                     r k n n v no n nu n                                   no
                               (8/ ΩhôdG) |n¿h         poôaÉnµnd
                      áé«àædG
           p
¤EG ânaòbo øjƒn M á«∏N Oô› ¿Éc ¢VQC’G √òg ¬Lh ≈∏Y ¢û«©j øe πch ¢TÉY øe πc
                   o
™e óëqJG ¤É©J ¬∏dG πÑn pb øe ICɢ«˘¡˘eh á˘bƒ˘∏fl ᢰUɢN •hô˘°Th ±hô˘X â–h ,ΩC’G º˘MQ
                                                                            C
                                        .ƒªædG ‘h IÉ«◊G ‘ IóMGh á«M á«∏îc GóHh á°†jƒÑdG
ºcDhÉHôbCGh º˘µ˘JGƒ˘NCGh º˘µ˘fGƒ˘NEGh º˘cDhɢHBGh º˘µ˘Jɢ¡˘eCGh º˘à˘fCG- º˘à˘°ûY ó˘≤˘d
hCG ¿B’G É«fódG ‘ ¢û«©j øe ™«ªLh ¢SÉædG øe ¿ƒaô©J ’ øeh ¿ƒaô©J øeh ºcDhÉbó°UCGh
                              o
øµj ⁄ ÚM ,IójóY ô¡°TCG ∫GƒWh .√òg Iõé©ŸG ≥∏ÿG nπMGôe -≥HÉ°ùdG ‘ É¡«a ¢TÉY
kÉjƒ°S kÉfÉ°ùfEG º¡æe kÓc ≥∏Nh º¡fGóHCG ¤É©J ¬∏dG Qƒ°U ,¬fÉ«µH ’h √OƒLƒH ô©°ûj ¿É°ùfE’G
                                                o nq
                                                                         .IóMGh á«∏N øe
 ºàfCG- ºµàØ«Xhh .É«fódG √òg ‘ ¿É°ùfEG πc áo Ø«Xh ¬«a ôn qµØàdGh ôeC’G Gòg πeCÉJ ¿EG
                                                                              n
 …òdG ¤É©J ¬∏dG ¤EG ôµ°ûdGh óª◊ÉH ¬LƒàdG ºK ºµ≤r∏Nh ºcOƒLh á«Ø«c ‘ ôo µØàdG -kÉ°†jCG
                                                         .˃≤J ø°ùMCG ‘ ºµ≤n∏Nh ºcQƒ°U
                                                                                     nq

                                           157
                                            ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ºµJƒe øe ºµã©Ñj ¿CG ≈∏Y QOÉb IóMGh Iôe ºµfGóHCG ≥∏N …òdG ºµHQ ¿CG Gƒ°ùæJ ’h
                                    l
                                    .A»°T πc ≈∏Y QOÉ≤dG ¬∏dG ≈∏Y Gòg ô°ùjCG Éeh ,ºµÑ°SÉëj ¿CGh
çóëàj ¤É©J ¬∏dGh ,IÒÑc á∏ØZ ‘ IôNB’Gh ¬∏dG ¿hôµæjh º¡≤∏N ¿ƒ°ùæj øjòdG ¿EG
                                                                                                :∫ƒ≤«a A’Dƒg øY
»°p ù nfh kÓnãe Éæ nd Üôn °n V h ? ÚÑe º«°üN ƒn g GPÉE an máØ£of øpe √Éæn ≤n∏N ÉqfGnC o¿É°n ù rf’G ôn j ºndhGnC }
n n n n                        n l o l n o                  nr r o r n                          E nr n
                                                    n r o r l nn nn np r or n n on n
πoµpH ƒn gh ,mIôq e ∫hGnC ÉgÉnC °n û rfGnC …ò qdG É ¡«« ëj :πbo ? º«eQ »pgh Ωɶ©dG »«ëj øe :∫Ébn , ¬≤r∏N
u o n nn q
                                                                      .(79-77 :¢ùj) | lº«∏Ym ≥r∏N
                                                                                          n n




                                                      158
πoµpH ¬sfGE p É ndGnC º¡Hu Q AÉ≤pd øpe májôr pe » pa º¡sfGC }
u o r p npn r n                                      r o
          (54/ â∏°üa) | l§« ëe A»°n T p o mr
Qƒ£àdG ájô¶f ∫Ó°V
Gòg ≥«≤– ‘ ≥saƒoJ ⁄ É¡fCG ÒZ ,≥∏ÿG á≤«≤M Oôd áãjó◊G á«fhQGódG ájô¶ædG â©°Vh       o
OGƒe øe IÉ«◊G Qƒ¡X »YóJ »àdG ájô¶ædG √ògh .º∏©dG êQÉN ᣰùØ°S â«≤H πH ±ó¡dG
                          q
¥ƒ∏fl ¿ƒµdG ¿CG äÉÑKEG ” ÉeóæY -á≤«≤◊G ‘- â°†MO ób á«FGƒ°û©dG äÉaOÉ°üŸÉH IóeÉL
                                                     o
øe ¿Éc ∂dòd ;¬JÓ«°üØJ ¥OCG ≈àM ¬ª q¶æeh ¿ƒµdG ≥dÉN ƒg ¤É©J ¬∏dÉa .¬∏dG ᣰSGƒH
¤EG äô¡X πH ¬∏dG É¡≤∏îj ⁄ AÉ«MC’G ¿CG »YóJ »àdG) Qƒ£àdG ájô¶f ¿ƒµJ q’G »©«Ñ£dG
                                              q                                C
                                         .áë«ë°U ájô¶f (äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY OƒLƒdG
äÉØ°ûൟG ¿CG iôf -Qƒ£àdG ájô¶f ¢ü«ëªàH Éæªb ¿EG- ÉæfEɢa Ωó˘≤˘J ɢe ≈˘∏˘Y Aɢæ˘Hh
º«ª°üàdG øe ¢SÉ≤j ’ Éà ´hQCGh ÒãµH ó≤YCG IÉ«◊G ‘ OƒLƒŸG º«ª°üàdÉa ;ÉgOôJ ᫪∏©dG
‘ äGQòdG ‘ IOƒLƒŸG á≤«bódG äÉfRGƒàdG á¶MÓe ™«£à°ùf kÓãªa .Oɪ÷G ⁄ÉY ‘ OƒLƒŸG
øª°V äGQòdG √òg ™ªéàJ ∞«c ßMÓf ¿CG ™«£à°ùf ÉæfEÉa IÉ«◊G ⁄ÉY ‘ ÉeCG ,Oɪ÷G ⁄ÉY
∂∏“ OGƒŸG √òg ¿CG ∞«ch ÉjÓÿGh äÉÁõfE’Gh äÉæ«JhÈdG øjƒ˘µ˘à˘d Ió˘≤˘©˘e º˘«˘eɢ°üJ
AÉ«MC’G É¡µ∏“ »àdG á©FGôdG º«eÉ°üàdG √ògh .á©FGQ äÉeƒ˘¶˘æ˘eh Ió˘≤˘©˘e ≈˘æ˘Ho h Ö«˘cGô˘J
                                                                       k n
                                 .øjô°û©dG ¿ô≤dG ôNGhCG ‘ É¡à«bGó°üe á«fhQGódG äó≤aCG

                                           161
                                 ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

''Qƒ£àdG á©jóN'' ÜÉàc ™LGQ) ÉæÑàc ¢†©H ‘ ÌcCG π«°üØàH ´ƒ°VƒŸG Gòg ÉædhÉæJ ó≤d
´ƒ°VƒŸG Gòg ᫪gCG ÖÑ°ùHh ,É¡dhÉæJ ‘ ¿hôªà°ùe øëfh ,(á«Hô©dG á¨∏dÉH √ô°ûf ≥Ñ°S …òdG
                                              .¬dƒM ¢üî∏e Ëó≤J ó«ØŸG øe ¿CG ÉæjCGQ

                                  ¿hQGO ájô¶f âeóg »àdG äÉHƒ©°üdG
πeÉ°T πµ°ûH âeóbo ób É¡fCG ’EG ÊÉfƒ«dG ó¡©dG ¤EG ïjQÉàdG ‘ óà“ Qƒ£àdG ájô¶f ¿CG ™e
                     u                                         q
¿hQGO õdQÉ°ûJ ¬Ñàc …òdG ''´GƒfC’G π°UCG'' ÜÉàc ¿Éch .ô°ûY ™°SÉàdG ¿ô≤dG ‘ π°üØeh
¬HÉàc ‘- ¿hQGO ¢VQÉY óbh .ájô¶ædG √ò¡H º∏©dG ºndÉY ∫ɨ°TEG ‘ πeÉY ºgCG 1859 ΩÉY
π≤à°ùe πµ°ûH É«fódG ‘ IOƒLƒŸG AÉ«MC’G øe áØ∏àıG ´Gƒ˘fCÓ˘d ¬˘∏˘dG ≥˘∏˘N Iô˘µ˘a -Gò˘g
ób É¡fCGh ∑ΰûe óMGh ∞n∏°S øe äQƒ£J ób ´GƒfC’G √òg ¿CG iôj ¿Éch ,π°üØæeh
                                n
øe πjƒW §jô°T øª°V É¡«∏Y äCGôW ᣫ°ùH äGÒ¨J ºcGÎH ¢†©H øY É¡°†©H Ò¨Jh äõjÉ“
                                                                               .øeõdG
âfÉc É¡fCG ôeC’G ‘ Ée πch ,¢Sƒª∏e »ª∏Y ±É°ûàcG …CG ¤EG ¿hQGO ájô¶f óæà°ùJ ⁄
π°üa ‘ ±ÎYG ¬fEG ≈àM !''»≤£æe π°ù∏°ùJ'' ¤EG -¬°ùØf ¿hQGO ìô°U ɪ∏ãe- óæà°ùJ
¢Uƒ°üîH IÒãc äÓµ°ûe ¬LGƒJ ájô¶ædG ¿CÉH ''ájô¶ædG äɢHƒ˘©˘°U'' ¿Gƒ˘æ˘Y â– π˘jƒ˘W
                        .É¡«∏Y áHÉLE’G ™«£à°ùJ ’h ᪡e á∏Ä°SCG
√òg πëH π«Ø˘c º˘∏˘©˘dG Ωó˘≤˘J ¿CG ó˘≤˘à˘©˘j ¿hQGO ¿É˘c
      q
ájô¶ædG √òg ójDƒà°S ᫢ª˘∏˘©˘dG äÉ˘Ø˘°ûà˘µŸG ¿CGh äÓ˘µ˘°ûŸG
                                       n
¿CG ÒZ .äGôe IóY ¬HÉàc ‘ ∫ƒ≤dG Gòg Qôc óbh ,Égóæ°ùJh
•É°ùÑdG Öë°S ób -¿hQGO äÉ©bƒàd kÉaÓN- »ª∏©dG Ωó≤àdG
        .á«°ù«FôdG É¡J’ƒ≤eh ájô¶ædG ¢ù°SCG øe ójó©dG â– øe
ΩÉeCG ájô¶ædG √òg É¡«a âeõg »àdG QƒeC’G ¢ü«î∏J øµÁ
                              o
                                  :á«°SÉ°SCG •É≤f çÓK ‘ º∏©dG


                                        162                                       .¿hQGO õdQÉ°ûJ
                                    ≈«ëj ¿hQÉg

                  .¢VQC’G í£°S ≈∏Y IÉ«◊G Qƒ¡X á«Ø«c ìÉ°†jEG ájô¶ædG ™£à°ùJ ⁄ (1)
ájô¶ædG É¡àeób »àdG ''Qƒ£àdG á«dBG'' áë°U âÑãj »ª∏Y ±É°ûàcG hCG π«dO …CG óLƒj ’ (2)
                                                      .ôjƒ£àdG ≈∏Y á«dB’G √òg IQób ’h
.Qƒ£àdG ájô¶f äÉ©bƒàd kÉeÉ“ áØdÉfl áMƒd ¢Vô©j (ÒaÉMC’G hCG) äGôéëàŸG πé°S ¿EG (3)

                        q                  C
                     É¡«£îJ ∫Éëà°SG »àdG ¤h’G áÑ≤©dG :IÉ«◊G Qó°üe
äô¡X IóMGh á«M á«∏N øe äQƒ£J ób á«◊G äÉæFɵdG ™«ªL ¿CG Qƒ£àdG ájô¶f »YóJ        q
’ ájô¶ædG øµdh .ΩÉY ¿ƒ«∏e áĉɪKh äGQÉ«∏e áKÓK ƒëf πÑb áÁó≤dG É«fódG ‘ OƒLƒdG ¤EG
ÚjÓe Qƒ£J øµeCG ∞«c :πãe ¢Uƒ°üÿG Gòg ‘ á∏Ä°SC’G ¢†©H ≈∏Y áHÉLE’G ™«£à°ùJ
’ GPɪ∏a kÓ°UÉM Qƒ£àdG Gòg π˘ã˘e ¿É˘c ƒ˘dh ?Ö«˘cÎdG Ió˘≤˘©ŸG Aɢ«˘MC’G ø˘e ´Gƒ˘fC’G
                           ?äGôéëàŸG πé°S ‘ AÉ«MC’G øe ´GƒfC’G √òg QÉKBG ±OÉ°üf
á«∏ªY ‘ ¤hC’G Iƒ£ÿG ΩÉeCG kÓjƒW ±ƒbƒdG Öéj á∏Ä°SC’G √òg ™«ªL πÑb øµdh
»àdGh É¡æY ¿ƒKóëàJ »àdG ¤hC’G á«◊G á«∏ÿG √òg -kÓ°UCG- äô¡X ∞«c :∫CÉ°ùæd Qƒ£àdG
                                               ?É¡æe äQƒ£J ób AÉ«MC’G ™«ªL ¿CG ¿hôJ
OhóM ¥ƒa ¥QÉN πNóJ …CÉH πÑ≤J ’h ≥∏ÿG Iôµa OôJ Qƒ£àdG ájô¶f ¿C’ Gk ô¶fh
                                                      q
hCG º«ª°üJ …CG ¿hO OƒLƒdG ¤EG äô¡X ób ¤hC’G á«◊G á«∏ÿG √òg ¿CG »YóJ É¡fEÉa ,á©«Ñ£dG
                                                                      q
                                         m
√òg ¿CG …CG ;á«FGƒ°û©dG äÉaOÉ°üŸG øe QÉWEG ‘h á«©«Ñ£dG πeGƒ©∏d ák é«àf πH ,§«£îJ
á«M á«∏N ¤EG äÉaOÉ°üŸG án é«àf âÑ∏≤fG ób IÉ«◊G øe á«dÉÿG IóeÉ÷G IOÉŸG ¿EG ∫ƒ≤J ájô¶ædG
                  .AÉ«MC’G º∏Y ÚfGƒb øe ¿ƒfÉb ºgCG ΩOÉ°üj ºYõdG Gòg ¿CG ÒZ .IóMGh

                                                  IÉ«M øe ’GE ™ÑæJ ’ IÉ«◊G
¿Éch ,√ó¡Y ‘ kÉ«FGóH ¿Éc º∏©dG ¿C’ IÉ«◊G Qó°üe ¤EG ¬HÉàc ‘ ¿hQGO ¥ô£àj ⁄
Qƒ¡¶dG'' ájô¶f âfÉch .kGóL ák £«°ùH Ö«cGôJ ∂∏“ AÉ«MC’G ¿CG ∑GòfBG óFÉ°ùdG Qƒ°üàdG
                                    n

                                         163
Qƒ°ü©dG òæe á˘KQGƒ˘àŸG ''Iɢ«˘ë˘∏˘d »˘Fɢ≤˘∏˘à˘dG
                  n
OGƒe ´ÉªàLG øµªŸG øe ¿CG ó≤à©J ≈£°SƒdG
»M øFÉc Qƒ¡Xh ¢†©ÑdG É¡°†©H ™e á«M ÒZ
âbƒdG ∂dP ‘ óFÉ°ùdG OÉ≤àY’G ¿Éch ,É¡æe
᪩WC’G äÓ°†a øe ô˘¡˘¶˘J äGô˘°û◊G ¿CG
âjôLCG óbh .á£æ◊G øe ¿GôÄØdG ô¡¶J ɪc
å«˘M ,ô˘eC’G Gò˘g äÉ˘Ñ˘KE’ á˘Ø˘jô˘W ÜQÉŒ                                       C
                                                            âfÉc …òdG ¢SÉ°S’G ∞°ùæH Qƒà°SÉH ¢ùjƒd ⁄É©dG ΩÉb :≈∏Y’G ‘  C
                                                                                       E
GƒfÉch ,á«dÉH ¥ôN ¥ƒ˘a ܃˘Ñ◊G ¢†©˘H ⩢°Vh á«◊G ÒZ OGƒŸG ∫ƒ– ¿Éµe’ÉH ¿GC ƒgh ,¬«∏Y áªFÉb Qƒ£àdG ájô¶f
                                                                                                       C
                                                         ¿ôHhGC Qóæ°ùµdGC ä’hÉfi ™«ªL â¡àfG :πØ°S’G ‘ .á«M ÉjÓN ¤GE
  .§«∏ÿG Gòg øe Ióe ó©H ¿GôÄØdG Qƒ¡X ¿ƒ©bƒàj                     .áÑ«ÿGh π°ûØdG ¤GE IÉ«◊G ÉC °ûæŸ …Qƒ£J ìÉ°†jGE …GC ™°Vh ‘
Ωƒë∏dG ¥ƒa ¿GójódG Qƒ¡X ¿h󢩢j Gƒ˘fɢch
                                  q on
¿CG -ó©H ɪ«a- ÚÑJ ºK ,á«M ÒZ OGƒe øe AÉ«MC’G Qƒ¡X á«fɵeEG ≈∏Y kÓ«dO áæØ©àŸG
Ú©dÉH iôoJ ’ IÒ¨°U ¢Vƒ«H øe πH ,É¡°ùØf øe áæØ©àŸG Ωƒë∏dG ¥ƒa ô¡¶J ’ ¿GójódG
                                                .Ωƒë∏dG √òg ¥ƒa É¡©°†j ÜÉHòdG ¿Éc IOôÛG
ÉjÒàµÑdG ¿CG Iôµa âfÉc ''´GƒfC’G π°UCG'' ¬HÉàc ¿hQGO ¬«a Öàc …òdG ó¡©dG ‘h
ô°ûf øe äGƒæ°S ¢ùªN ó©H ¬fCG ÒZ ,᫪∏©dG •É°ShC’G ‘ kIóFÉ°S á«M ÒZ OGƒe øe ÉC °ûæJ
πqµ°ûJ âfÉc »àdG IôµØdG √òg Ωó¡H Qƒà°SÉH ¢ùjƒd »°ùfôØdG AÉ«MC’G ⁄ÉY ΩÉb ¬HÉàµd ¿hQGO
Éà IójóY ÜQÉŒh á∏jƒW çƒëH ó©H Qƒà°SÉH ¬H ΩÉb Ée ¢ü«î∏J øµÁh .Qƒ£àdG ájô¶f ¢SÉ°SCG
 56
    ''ïjQÉàdG ÉjÉæK ‘ …ƒ oW ób IÉ«◊G π«µ°ûJ á«◊G ÒZ OGƒŸG ¿ÉµeEG ‘ ¿CÉH ºYõdG ¿EG'' :»JCÉj
Ωó≤J ɪ∏c øµdh ,á∏jƒW Ióe Gòg Qƒà°SÉH ±É°ûàcG Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG ΩhÉb óbh
πµ°ûJ ádÉëà°SG ióe -í°VGh πµ°ûH- ô¡XCG ɇ á«◊G á«∏ÿG ó«≤©J ióe ≈q∏Œ º∏©dG
                                                                                           .kÉ«FÉ≤∏J IÉ«◊G

                                              øjô°û©dG ¿ô≤dG ‘ á∏°TÉØdG ä’hÉÙG
IÉ«◊G π°UCG ´ƒ°Vƒe ∫hÉæJ øe ∫hCG øjôHhCG Qófɢ°ùµ˘dCG »˘°Shô˘dG Aɢ«˘MC’G ⁄ɢY ¿É˘c
                            n
                                                    164
                                         ≈«ëj ¿hQÉg

¢†©H Ωób äÉ«æ«KÓãdG ‘h .øjô˘°û©˘dG ¿ô˘≤˘dG ‘ åë˘Ñ˘dɢH
ák ˘é˘«˘à˘f Iɢ«◊G Qƒ˘¡˘X ᢫˘fɢµ˘eEG äÉ˘Ñ˘KE’ äɢ«˘°Vô˘˘Ø˘˘dG
óbh .π°ûØdÉH â¡àfG √Oƒ¡Lh ¬KƒëH ¿CG ÒZ ,äÉaOÉ°üª∏d
á«◊G á«∏ÿG π°UCG ¿EG'' :kÓFÉb Gò¡H ±GÎYÓd øjôHhCG ô£°VG
        57
            . ''∞°SC’G ™e Qƒ£àdG ájô¶f ‘ øcQ º∏XCG πqµ°ûj
π°UCG õ¨d πMh øjôHhCG π«Ñ°S ∑ƒ∏°S ¿ƒjQƒ£àdG ∫hÉMh
                                                                Qóæ°ùµdG ä’hÉfi ™«ªL â¡àf
ô¡°TCG øeh .Oó°üdG Gòg ‘ ÜQÉéàdG AGôLEÉH á«◊G á«∏ÿG                 ìÉ°†jGE …GC ™°Vh ‘ ¿ôHhG
‘ ô∏«e »∏fÉà°S »µjôeC’G AÉ«ª«µdG ⁄ÉY áHôŒ ÜQÉéàdG √òg               π°ûØdÉH IÉ«◊G ÉC °ûæŸ …Qƒ£J
                                                                                          áÑ«ÿGh
âfÉc É¡fCG Qƒ°üJ »àdG äGRɨdG ô∏«e ™ªL ó≤a .1953 ΩÉY
                nq
                                                     m
¢†©H ≈∏Y π°üëa ák bÉW §«∏ÿG Gòg ¤EG ±É°VCGh RÉ¡L ‘ ¢VQCÓd »FGóÑdG ƒ÷G ‘ IOƒLƒe
                    .äÉæ«JhÈdG Ö«côJ ‘ á∏NGódG (á«æ«eC’G ¢VɪMC’G) ájƒ°†©dG äÉÄjõ÷G
,Qƒ£àdG ájô¶f ídÉ°üd IÒÑc Iƒ£N ÉgQÉÑàYÉH Úæ°ùdG ∂∏J ‘ áHôéàdG √òg âeóbo óbh          u
58
    .É«fó∏d »≤«≤◊G ƒ÷G ≥HÉ£j øµj ⁄ ô∏«e ¬∏ª©à°SG …òdG §«∏ÿG ¿CG äGƒæ°S ó©H ÚÑJ øµdh
ƒ÷G ≥HÉ£j øµj ⁄ ¬∏ª©à°SG …òdG §«∏ÿG ¿CÉH ¬˘°ùØ˘f ô˘∏˘«˘e ±ÎYG π˘jƒ˘W âª˘°U 󢩢Hh
                                                                                     59.»≤«≤◊G

IÉ«◊G π°UCG õ¨d πM ‘ ÚjQƒ£àdG Oƒ¡L ™«ªL âÑgP óbh
⁄ÉY É¡Ñàc ádÉ≤˘e ‘h .ø˘jô˘°û©˘dG ¿ô˘≤˘dG ∫Gƒ˘W ìɢjô˘dG êGQOCG
‘ ƒ¨«jO ¿É°S á©eÉL øe GOÉH …ôØ«L ±hô©ŸG á«°VQC’G AÉ«ª«µdG
:»JCÉj Éà ±ÎYG 1998 ΩÉY ‘ ''¢VQC’G'' IQƒ¡°ûŸG ájQƒ£àdG á∏ÛG
õ¨∏dG ¬LGƒf ∫Gõf ’ ÉæfEÉa ÉfAGQh øjô°û©dG ¿ô≤dG ∞∏îf øëfh''
:ƒgh ’CG ;øjô°û©dG ¿ô≤dG ¤EG Éæ∏NO ÉeóæY √Éæ¡LGh …òdG ¬°ùØf
                     60
                        .''?¢VQC’G ¬Lh ≈∏Y IÉ«◊G äô¡X ∞«c

                                                                         ¿ÉC H Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfGC QOÉ°üe ôNGB ±Î©J
                                                                             √Ò°ùØJ »°ü©à°ùj kGõ¨d ∫Gõj ’ IÉ«◊G ÉC °ûæe
                                             165                                                     .ájQƒ£àdG ájô¶ædÉH
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                           IÉ«ë∏d Ió≤©ŸG á«æÑdG
ΩÉeCG IÒѵdG ÖYÉ°üŸGh äÓµ°ûŸG √òg Qƒ¡X ¤EG iOCG …òdG »°ù«FôdG ÖÑ°ùdG ¿EG
IÉ«◊G ∫ɵ°TCG øe πµ°T §°ùHCG ¬fCG ón≤à©oj ¿Éc Ée ¿CG ƒg IÉ«◊G π°UCG ´ƒ°Vƒe ‘ ÚjQƒ£àdG
Éeh ¿É°ùfE’G ¬©æ°U Ée ™«ªL øe ó≤YCG á«◊G á«∏ÿG ¿EG .kGóL Ió≤©e Ö«cGôJ ≈∏Y …ƒàëj
á«M IóMGh á«∏N ™æ°U øY √õéY øe í°VGh Gògh ,áãjó◊G É«LƒdƒæµàdG Ö«dÉ°SCÉH ¬éàfCG
                             .ábÓª©dG äGÈàıG çóMCG ‘ ≈àM ,á«M ÒZ OGƒe ™ªL øe
É¡∏°UCG Ò°ùØ˘J ø˘µÁ ’ å«˘ë˘H I̵˘dG ø˘e ᢫˘∏ÿG ¿ƒ˘µ˘à˘d á˘jQhô˘°†dG •hô˘°ûdG ¿EG
»æ«eCG ¢†ªM 500 øe ¿ƒµe óMGh …OÉY ÚJhôH A…õL Qƒ¡X ∫ɪàMGh ,äÉaOÉ°üŸÉH
óMGh ºbQ ƒg á«FGƒ°û©dG äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY ∫ó©ªc (á«∏î∏d á«°SÉ°SC’G áæÑ∏dG ó©j ƒgh) o
                                         oC
º∏Y ‘ Ωƒ∏©ŸG øeh .(10 …CG) 950 ¢SÓd ´ƒaôe Iô°ûY ºbQ ƒg πFÉg OóY ≈∏Y Ωƒ°ù≤e
                        950


                                                            p
øe ôØ°ü∏d kÉjhÉ°ùe ó©j Ú°ùªN ¢SCÓd áYƒaôe Iô°ûY ≈∏Y º°ùob GPEG óMGƒdG ¿CG äÉ«°VÉjôdG
                    q no
                         .kÓ«ëà°ùe …CG ,kGôØ°U ó©j ∫ɪàM’G Gòg ¿CG …CG ;á«∏ª©dG á«MÉædG
kɵæH ó©àa á«æ«÷G äÉeƒ∏©ŸG πª– »àdGh á«∏ÿG IGƒf ‘ IOƒLƒŸG ''DNA'' äÉÄjõL ÉeCG
 ¤EG ÉæéàM’ ¥QƒdG ≈∏Y äÉeƒ∏©ŸG √òg áHÉàµH Éæªb ƒdh .Qƒ°üàdG ¥ƒØj äÉeƒ∏©ª∏d kÓFÉg
                 !áëØ°U áĪ°ùªN É¡æe ó∏› πc º°†j ó∏› áĪ©°ùJ øe ∞dCÉàJ IÒÑc áÑàµe
 ¢†©H Ió˘Yɢ°ùà ’EG ¿ƒ˘µ˘à˘J ’ ''DNA'' äÉÄjõL ¿CG »gh ,Ió˘jô˘a á˘dɢM ɢæ˘g ó˘Lƒ˘J
 ôeGhC’G øª°V ’EG ¿ƒµàJ ’ äÉÁõ˘fE’G √ò˘g ø˘µ˘dh ,(äÉÁõ˘fE’G) ᢰUÉÿG äÉ˘æ˘«˘JhÈdG
 ,ɪ¡æ«H ‹OÉÑàdG •ÉÑJQ’G øe ádÉM Éæg óLƒJ …CG ;''DNA'' äÉÄjõL øe á«JB’G äÉeƒ∏©ŸGh
 ΩÉeCG ÜÉÑdG πØ≤j Gògh ,óMGh ¿BG ‘h kÉ©e ɪ¡≤q∏î˘J ø˘e ó˘H ’ ɢfƒ˘µ˘à˘jh Gô˘¡˘¶˘j »˘µ˘dh
                                                                q
                                        .kÉ«FÉ≤∏J äô¡X ób IÉ«◊G ¿CG ºYõj …òdG ƒjQÉæ«°ùdG
 ƒ¨«jO ¿É°S á©eÉL ‘ áahô©ŸG ájQƒ£àdG áŸÉ©dG ,πZQhCG ‹õd IQƒàcódG âaÎYG óbh
 øjô°ûJ ô¡°T OóY ‘ É¡Jô°ûf »àdG ádÉ≤ŸG ‘ ,(᫵jôeC’G IóëàŸG äÉj’ƒdG ‘ É«fQƒØ«dɵH)
 ¿EG'' :»∏j Éà (American Scientist) ''»µjôeC’G ºpdÉ©dG'' á∏› ‘ 1994 (ôHƒàcCG) ∫hC’G
                                          166
  ÉjÓN IGƒf ‘ IOƒLƒŸG ÜDNAG áÄjõL ¿GE .ó«≤©àdG øe á«dÉY áLQO ≈∏Y IÉ«◊G ¿GC Qƒ£àdG ájô¶f Ωó¡J »àdG ≥FÉ≤◊G øe
                                                                                                           C
  óLƒJh .áØ∏àfl Qƒ°üH äÉÄjõL ™HQGC ¢UGôJ øe ∞dÉC àJ »gh ,äÉeƒ∏©e ∂æH øY IQÉÑY áÄjõ÷G √ògh ,Gòg ≈∏Y ∫Éãe AÉ«M’G
                                  q                                                               l
  äÉeƒ∏©ŸG π«é°ùJh áHÉàµH Éæªb ƒdh .»◊G øFɵdG ∂dòH á≤∏©àŸG äÉeƒ∏©ŸG ™«ªL äGôØ°T πµ°ûH Gòg äÉeƒ∏©ŸG ∂æH ‘
  !ó∏› 900 øe áØdƒe ±QÉ©e IôFGO áHÉàc ¤GE ÉæéàM’ ¿É°ùf’G á«∏N IGƒf ‘ IOƒLƒŸG ÜDNAG áÄjõL ‘ IOƒLƒŸG
                   D                                     E
                     .áaOÉ°üª∏d ∫ɪàMG …GC ™WÉb πµ°ûH »ØæJ ájOÉ«àY’G ÒZh á∏FÉ¡dG äÉeƒ∏©ŸG √òg πãe ¿GC ∂°T ’h

Gòd ,ó«≤©àdG ‘ ájÉZ ≈æoHh nÖ«cGôJ ∂∏“ "DNA"h "RNA" ájhƒædG ¢VɪMC’Gh äÉæ«JhÈdG
                      k
øY êQÉN ôl eCG äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY ¬°ùØf âbƒdG ‘h ¬°ùØf ¿ÉµŸG ‘ kÉ©e ɪ¡fƒµJ ¿EÉa
     l
ΩÉeCG ôq Øe ’ Gòd ,ôNB’G OƒLh ¿hO ɪgóMCG ≈∏Y ∫ƒ°ü◊G kÉ°†jCG π«ëà°ùj øµdh .∫ɪàM’G
 61
   .''á«FÉ«ª«µdG ¥ô£dÉH ô¡¶J ¿CG øµÁ ’ IÉ«◊G ¿CG ÉgOÉØe áé«àf ¤EG ∫ƒ°UƒdG ’EG ¿É°ùfE’G
ób É¡fCÉH ∫ƒÑ≤dG Öéj ¿PEG ,á«©«Ñ£dG πeGƒ©dÉH kÓ«ëà°ùe ¿ƒµj IÉ«◊G Qƒ¡X ¿CG ∂°T ’h
»àdG Qƒ£àdG ájô¶f ¢†≤æd ál «aÉc ÉgóMh á≤«≤◊G √ògh .á©«Ñ£dG ¥ƒa IQób ᣰSGƒH ''â≤∏N''
                                  n                                                 o
                                                        .≥∏ÿG QɵfEG É¡àjÉZ πc â∏©L

                                                                                    B
                                                          Qƒ£àdG ájô¶æd á«dÉ«ÿG äÉ«d’G
ájô¶f ɪ¡àeób Úà∏dG Úà«dB’G ¿CG ±É°ûàcG »g Qƒ£àdG ájô¶f óæq ØJ »àdG á«fÉãdG á£≤ædGh
                                  .ôjƒ£àdG ≈∏Y IQó≤dG É¡æe IóMGh …CG ∂∏“ ’ Qƒ£àdG
ô¡¶Jh ,§≤a ''»©«Ñ£dG ÜÉîàf’G'' á«dBG ≈∏Y Qƒ£àdG ‘ ¬àjô¶f ≈æH ób ¿hQGO ¿Éc
ÜÉîàf’G ≥jôW øY ´GƒfC’G π°UCG'' ¬HÉàc º°SG øe ¬˘«˘dEG á˘Ñ˘°ùæ˘dɢH ᢫˘dB’G √ò˘g ᢫˘ª˘gCG
                                                                               .''»©«Ñ£dG
OƒLƒŸG ´Gô°üdG ‘ ìÉéædG ™«£à°ùJ »àdG ájƒ≤dG AÉ«MC’G ¿CG »©«Ñ£dG ÜÉîàf’G ≈æ©eh
kÓãªa ;≈≤ÑJ »àdG »g á«©«Ñ£dG •hô°ûdGh ±hô¶dG áeAÓŸ ∞«µàdG ™«£à°ùJh á©«Ñ£dG ‘

                                                    167
                                 ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

,¿’õ¨dG ™«£b á°SÎØŸG ¢TƒMƒdG ºLÉ¡J ÉeóæY á«M AÉ≤ÑdG hó©dG á©jô°ùdG ¿’õ¨dG ™«£à°ùJ
™«£à°ùJ ’ á«dB’G √òg øµdh .hó©dG á©jô°Sh ájƒb ¿’õZ øe ™«£≤dG ∞dCÉàj øeõdG ôe ≈∏Yh
ÜÉîàf’G á«dBG ∂∏“ ’ ∂dòd ;ôNBG ´ƒf ¤EG É¡Ñ∏bh ÉgÒ«¨J hCG ¿’õ¨dG ôjƒ£J -ó«cCÉàdÉH-
¿EG'' :¬HÉàc ‘ ∫É≤a ôeC’G Gò¡H »Yh ≈∏Y ¿hQGO ¿Éc óbh !ôjƒ£àdG ≈∏Y IQób …CG »©«Ñ£dG
                   62
                       .''᪫b GP ¿ƒµj ød »©«Ñ£dG ÜÉîàf’G ¿EÉa Ió«Øe äGÒ¨J çó– ⁄

                                                                   ∑QÉe’ ÒKÉC J
áHÉLE’G ¿hQGO ∫hÉM ?Ió«ØŸG äGÒ¨àdG √òg πãe çhóM øµÁ ∞«c øµdh ,kÉæ°ùM
.∑QÉe’ ¤EG OÉæà°S’ÉH (kÉ«FGóH ¬«a ∫Gõj ’ º∏©dG ¿Éc …òdG √ó¡Y ‘) ∫GDƒ°ùdG Gòg ≈∏Y
π≤f ™«£à°ùJ AÉ«MC’G ¿CG ó≤à©j ¿Éch ,¿hQGO πÑb ∑QÉe’ »°ùfôØdG AÉ«MC’G ⁄ÉY ¢TÉY
≈∏Y äÉØ°üdG √òg ºcGôJ ¿CGh ,É¡JÉjQPh É¡∏°ùf ¤EG É¡JÉ«M AÉæKCG ‘ É¡Ñ°ùàµJ »àdG äÉØ°üdG
äÉaGQõdG ¿CG ó≤à©j ∑QÉe’ ¿Éc kÓãªa .ójóL ´ƒf Qƒ¡X ¤EG …ODƒj QƒgódGh äGƒæ°ùdG ôe
É¡bÉæYCG âdÉ£à°SÉa QÉé°TCÓd á«dÉ©dG ¥GQhC’G πcCG ∫hÉ– âfÉc »àdG ¿’õ¨dG øe äQƒ£J
¿CG ''´GƒfC’G π°UCG'' ¬HÉàc ‘ ôcP ó≤a ,iôNCG á∏ãeCG ¿hQGO ≈£YCGh .∫É«LC’G ÖbÉ©àH
¤EG øeõdG ôe ≈∏Y âÑ∏≤fG ób ¬«a AGò¨dG øY ¢û«àØà∏d ôëÑdG ¤EG â∏NO »àdG áÑHódG ¢†©H
                                                                             63
                                                                               .¿Éà«M
¿ô≤dG ‘ äÉæ«÷G Ωƒ∏Y Ωó≤J ¤EG áaÉ°VE’ÉH ∫óæe É¡Ø°ûàcG »àdG áKGQƒdG ÚfGƒb øµdh
         .ÜÉ≤YC’Gh OÉØMC’G ¤EG áÑ°ùൟG äÉØ°üdG ∫É≤àfG IQƒ£°SCG kÉeÉ“ âeóg øjô°û©dG

                                               äGôØ£dGh áãjó◊G á«fhQGódG
¿ô≤dG øe äÉ«æ«KÓãdG ‘ ¿hQGO QÉ°üfCG Ωób á∏µ°ûŸG √ò¡d πM ≈∏Y Qƒã©dG πLCG øe
:kÉYƒ«°T ÌcC’G º°S’ÉH âaôY ɪc hCG ,''áãjó◊G á«Ñ«cÎdG ájô¶ædG'' ⫪°S ájô¶f øjô°û©dG
                         o                                         u o
ÜÉîàf’G á«dBG ÖfÉL ¤EG- á˘ã˘jó◊G ᢫˘fhQGó˘dG âaɢ°VCG ó˘bh .''á˘ã˘jó◊G ᢫˘fhQGó˘dG''

                                         168
                                              ≈«ëj ¿hQÉg

»g äGôØ£dGh .Ió«ØŸG äGÒ¨àdG çhóM ‘ πeÉ©˘c ''äGô˘Ø˘£˘dG'' π˘eɢY -»˘©˘«˘Ñ˘£˘dG
‘ hCG AÉ«MC’G äÉæ«L ≈∏Y äÉYÉ©°TE’Éc á«LQÉÿG πeGƒ©dG ¢†©H É¡ÑÑ°ùJ »àdG äÉgƒ°ûàdG
                                                               .ñÉ°ùæà°S’G äÉ«∏ªY AÉæKCG
√òg »YóJh .''áãjó◊G á«fhQGódG'' »g Qƒ£àdG ájô¶f º°SÉH Ωƒ«dG á˘é˘FGô˘dG á˘jô˘¶˘æ˘dGh
         q
äÉFôdGh ¿GPB’Gh ¿ƒ«©dÉc) AÉ«MCÓd Iój󢩢dG Ió˘≤˘©ŸG Ö«˘cGÎdG ™˘«˘ª˘L ¿CG á˘jô˘¶˘æ˘dG
øµdh .AÉ«MC’G √òg âHÉ°UCG »àdG á«æ«÷G äÉgƒ°ûàdG √òg áé«àf äô¡X ób (áëæLC’Gh
Qƒ£J ’ äGôØ£dG ¿CG »gh AÉYO’G Gòg ΩÉeCG ∞≤J áëjô°Uh áë°VGh ᫪∏Y á≤«≤M ∑Éæg
                               .É¡H ôq °†Jh É¡Hôq îJ »g πH ,øeõdG »°†Ã AÉ«MC’G ø°ù– ’h
‘ ájÉZ kÉeɶfh kÉÑ«côJ ∂∏“ ''DNA'' äÉÄjõL ¿CG ƒgh ,§«°ùHh í°VGh Gòg ÖÑ°Sh
»æ«÷G ⁄É©dGh .kGQÉ°V ’EG ¿ƒµj ød Ö«˘cÎdG Gò˘g ≈˘∏˘Y »˘FGƒ˘°ûY ÒKCɢJ π˘ch ,󢫢≤˘©˘à˘dG
                                              :∫ƒ≤«a ôeC’G Gòg í°Vƒj ¿ÉKɨfGQ »µjôeC’G
                                                                  q
ø°ùMCG ‘h ,kGóL IQOÉf ∫GƒMCG ‘ çó– »gh ,á«FGƒ°ûY IÒ¨°U QGô°VCG »g äGôØ£dG''

                 ¿ÉàfCG                                               ¥É°S
                                            ¿ƒ«Y




                                       ºa

           ∫ƒ°ü◊G á¡cÉØdG ÜÉHP ≈∏Y ÉghôLGC »àdG ÜQÉéàdG ‘ øjô°û©dG ¿ô≤dG ájGóH òæe ¿ƒjQƒ£àdG ∫hÉM
           »g ÜQÉéàdG ±’GB h Úæ°ùdG äGô°ûY ó©H É¡«∏Y Gƒ∏°üM »àdG áé«àædG øµdh ,Ió«Øe IôØW ≈∏Y
           á¡cÉa áHÉHP ¢SGC Q iô°ù«dG IQƒ˘°üdG ‘ ó˘gɢ°ûfh .¢†jô˘eh √ƒ˘°ûe á˘¡˘cɢa ÜɢHP ≈˘∏˘Y ∫ƒ˘°ü◊G
                                             .IôØ£∏d â°Vô©J á¡cÉa áHÉHP ¢SGC Q ≈檫dG IQƒ°üdG ‘h ,ájOÉ«àYG

                                                    169
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

…CG çGóMEG ™«£à°ùJ ’ É¡fCG ÉæjôJ çÓãdG ¢UGƒÿG √ògh .ÒKCÉJ ¿hO ¿ƒµJ ∫GƒMC’G
äGP ¿ƒµJ ’CG ÉeEG πeɵàeh ¢üàfl ƒ°†Y ‘ á«FGƒ°ûY IôØW …CG ¿CÉH kɪ∏Y ,»HÉéjEG Qƒ£J
Ú°ù– ™«£à°ùj ’ ájhój áYÉ°S ‘ »FGƒ°ûY Ò¨J …CG ¿EG .kGQÉ°V ÉgÒKCÉJ ¿ƒµj hCG ÒKCÉJ
.ÒKCÉJ …CG ¬d ¿ƒµj ’ ∫GƒMC’G ø°ùMCG ‘h ,kGQÉ°V Ö∏ZC’G ‘ √ÒKCÉJ ¿ƒµj πH ,áYÉ°ùdG
       64
             .''!É¡eó¡j πH É¡æ°ùëjh ÉgQƒ£j ¿CG øµÁ ’ áæjóe …CG Ö«°üj k’GõdR ¿CG ɪc
                               q       q
áæ°ùfih á©°Sƒe …CG ,Ió«Øe IôØW …CG ≈˘∏˘Y ó˘MGh l∫ɢã˘e ¿B’G ≈˘à˘M ߢnMÓ˘oj ⁄ ∂dò˘d
äGôØ£dG ¿CG ÚÑJ óbh .IQÉ°V âfÉc äGôØ£dG ™«ªL ¿CG ßMƒd ó≤d πH ,á«æ«÷G äÉeƒ∏©ª∏d
É¡d ágƒ°ûeh AÉ«MC’ÉH IQÉ°V á«æ«L á«∏ªY ’EG øµJ ⁄ Qƒ£à∏d á«dBÉc Qƒ£àdG ájô¶f É¡àeób »àdG
           u
ák «dBG ¿CG ‘ ÖjQ ’h ,(!¿ÉWô°ùdÉH áHÉ°UE’G ƒg ¿É°ùfE’G ≈∏Y áXƒë∏ŸG äGôØ£∏d ÒKÉJ ºgCG)
∂dòH ±ÎYG ɪc- ƒ¡a »©«Ñ£dG ÜÉîàf’G ÉeCG .Qƒ£à∏d ák «dBG ¿ƒµJ ¿CG øµÁ ’ ák Hôu fl
‘ óLƒj ’ ¬fCG ÉæjôJ á≤«≤◊G √ògh ,A»°T …CG π©a √óMh ™«£à°ùj ’ -¬°ùØf ¿hQGO
á∏Môe …CG ‘ óLƒj ⁄ Qƒ£àdG Gòg πãªa Qƒ£à∏d á«dBG …CG OƒLh Ωó©d Gk ô¶æa ;Qƒ£J …CG á©«Ñ£dG
                   n
                                                                             .á©«Ñ£dG ‘

                   IOƒLƒe ÒZ ≈£°SƒdG äÉ≤∏◊G :äGôéëàŸG πé°S
øe áeó≤ŸG äÉgƒjQÉæ«°ùdG OƒLh hCG ≥≤– ΩóY ≈∏Y ógÉ°T ÈcCG ƒg äGôéëàŸG πé°S
                                                               .Qƒ£àdG ájô¶f πÑb
´ƒf πc ¿CGh ,¢†©H øY É¡°†©H äCÉ°ûf ób É¡©«ªL ´GƒfC’G ¿CG Qƒ£àdG ájô¶f »YóJ q
ób ´GƒfC’G ™«ªL ¿CGh ,ôNBG ´ƒf ¤EG øeõdG Qhôe ™e ∫ƒ– ºK ≥HÉ°ùdG ‘ Gk OƒLƒe ¿Éc
                                                     q
‘ âKóM ä’ƒëàdGh äGÒ¨àdG √òg ¿EÉa ájô¶ædG √òg Ö°ùMh .πµ°ûdG Gò¡H äô¡X
.äGƒæ°ùdG øe ÚjÓŸG äÉÄà Qó≤j πjƒW øeR øª°V áÑbÉ©àe äGƒ£N ‘h á∏°ù∏°ùàe πMGôe
øe ≈°ü– ’h ó©J ’ OGóYCG ¢û«©Jh CÉ°ûæJh πµ°ûàJ ¿CG ádÉ◊G Gòg ‘ ÖLGƒdG øe ¿Éc
                   l
…Qhô°†dG øe ¿Éc kÓãªa .kGóL πjƒ£dG »æeõdG §jô°ûdG Gòg øª°V ≈£°SƒdG äÉ≤∏◊G

                                         170
171




                                                                                        C
  äGôéëàŸG πé°S øµdh ,á«éjQóJ ájQƒ£J äGÒ¨J áé«àf ¢†©H øY É¡°†©H ∞∏àNG AÉ«M’G ´GƒfGC ¿GC Qƒ£àdG ájô¶f »Y qóJ
                                                                    C
  .IÉC éa OƒLƒdG ¤GE äô¡X ób …ÈeɵdG ó¡©dG ‘ â°TÉY »àdG áØ∏àıG AÉ«M’G øe äGô°û©dG ¿GC iôf kÓãªa ;ºYõdG Gòg Ü qòµj
                                                                                  C
  ÒÑ©àH É«Lƒdƒ«÷G º∏Y ‘ oOpônJ »àdG á≤«≤◊G √ògh .Ió≤©e Ö«cGôJ ∂∏à“ »àdG AÉ«M’G √òg Qƒ°U iôf √ÓYGC πµ°ûdG ‘h
                                         .≥∏ÿG á≤«≤M ≈∏Y í°VGh lπ«dO ( kIÉC éa IÒãc AÉ«MGC Qƒ¡X …GC ) ÖjÈeɵdG QÉéØf’GG
¢üFÉ°üN ¢†©Hh á«MÉf øe ∑ɪ°SC’G ¢üFÉ°üN ¢†©H ∂∏“ âfÉch â°TÉY AÉ«MCG OƒLh
∂∏“ AÉ«MCG hCG .∞MGR ∞°üfh ᵪ°S ∞°üf »g AÉ«MCG …CG ;iôNCG á«MÉf øe ∞MGhõdG
∞°üfh áØMGR ∞°üf AÉ«MCG …CG ,Qƒ«£dG ¢üFÉ°üN ¢†©Hh ∞MGhõdG ¢üFÉ°üN ¢†©H øe
ágƒ°ûeh á°übÉf AÉ«MCG ¿ƒµJ ¿CG Öé«a á«dÉ≤àfG á∏Môe ‘ AÉ«MC’G √òg ¿ƒµd Gk ô¶fh .IôFÉW
‘ ÉgOƒLh ¿hó≤à©j »àdG á«dÉ«ÿG AÉ«MC’G √òg ≈∏Y ¿ƒjQƒ£àdG ≥∏£jh .Iô°UÉbh IõLÉYh
                                                .''á«dÉ≤àf’G á∏MôŸG AÉ«MCG'' º°SG ≥HÉ°ùdG
OGóYCÉH ¿ƒµJ ¿CG ¢VhôØŸG øe ¿Éµd »°VÉŸG ‘ â°TÉYh AÉ«MC’G √òg πãe äóLh ƒdh       o
äÉfGƒ«◊G √òg QÉKBG ÉjÉ≤H ≈∏Y ÉfQƒãY ΩƒàÙG øe ¿Éµdh ,äGQÉ«∏ŸÉH πH ,ÚjÓŸÉHh á∏FÉg
''´GƒfC’G π°UCG'' ¬HÉàc ‘ ôeC’G Gòg ¿hQGO ìô°ûjh .äGôé˘ë˘àŸG π˘é˘°S ‘ á˘Ñ˘«˘é˘©˘dG
                                                                                  :∫ƒ≤«a
AÉ«MCG øe ≈°ü– ’h ó©J ’ OGóYCG ¿ƒµJ ¿CG Öé«a áë«ë°U »àjô¶f âfÉc ¿EG''
                              l
IOƒLƒe AÉ«MC’G √òg OƒLh ≈∏Y ádOC’G ¿ƒµJ ¿CG Öéjh ,â°TÉY ób ≈£°SƒdG πMGôŸG
                                                             65
                                                               .''äGôéëàŸG ÉjÉ≤H ‘

                                                                        B
                                                      ¿hQGód áeó¡àŸG ∫Ée’G
                                                               q
¿ô≤dG ∞°üàæe òæe äGôéëàŸG ∫ƒM áeƒªfi åëH äÉ«∏ª©H ΩÉ«≤dG øe ºZôdG ≈∏Y
πMGôŸG ∫ɵ°TCG ≈∏Y Qƒã©dG ºàj º∏a ,⁄É©˘dG Aɢë˘fCG ™˘«˘ª˘L ‘ ¿B’G ≈˘à˘Mh ô˘°ûY ™˘°Sɢà˘dG
≈∏Y AÉ«MC’G Qƒ¡X ≈∏Y É¡«∏Y ÌY »àdG äGôéëàŸG ™«ªL râsdO ó≤d πH ;√òg á«dÉ≤àf’G
                               o
¬©bƒàj ¿Éc Ée ±ÓN Gògh ,á«æÑdG ‘ ¢ü≤f …CG ¿hOh πeÉc πµ°ûHh ICÉéa ¢VQC’G í£°S
                                                                             .¿ƒjQƒ£àdG
øe ¬fƒc ™e) »JCÉj Éà ôéjEG ∂jôjO Qƒ¡°ûŸG ÊÉ£jÈdG »LƒdƒàfƒdÉÑdG ⁄É©dG ±Î©jh
                                                                        :(Qƒ£àdG QÉ°üfCG
≈∏Y ∂dP ¿ÉcCG AGƒ°S ,¿É©eEÉH äGôéëàŸG πé°S ≥«bóàH Éæªb ¿EG ÉæfCG »g Éæà∏µ°ûe''
                                          172
                                               ≈«ëj ¿hQÉg

            äÉYƒª› óLƒJ ’ :»gh Éæ¡LGƒJ É¡°ùØf á≤«≤◊G ¿EÉa ,πFÉ°üØdG ΩCG ´GƒfC’G iƒà°ùe
                     .''ICÉéa äCÉ°ûfh äô¡X äÉYƒª› πH ,»éjQóJ πµ°ûHh πMGôe ≈∏Y IQƒ£àe
                     66



            ¿hOh ICÉéa äô¡X ób AÉ«MC’G ´GƒfCG ™«ªL ¿CG äGôéëàŸG πé°S ‘ ógÉ°ûf ÉæfCG …CG
            øe ôeC’G Gòg ¿Éc ó≤d .kÉeÉ“ ¿hQGO äGDƒÑæJ ¢ùµY Gòg ¿Éch ,á«dÉ≤àfG πMGôe …CG OƒLh
            »FÉéØdG Qƒ¡¶∏d ó«MƒdG Ò°ùØàdG ¿C’ ;â≤∏N ób AÉ«MC’G ™«ªL ¿CG á≤«≤M ≈∏Y ádOC’G iƒbCG
                                                      o
            ” ób ´ƒædG Gòg ¿CG ƒg ∞n∏°S …CG øe √Qƒ£J ¿hOh πeÉc πµ°ûHh ´GƒfC’G øe ´ƒf …C’
                                         n
                              :∫ƒ≤«a á≤«≤◊G √òg ÉÁƒJƒa ¢SÓZhO ±hô©ŸG AÉ«MC’G ⁄ÉY πÑ≤jh .¬≤∏N
            ¿ƒµJ ¿CG ÉeEG AÉ«MC’Éa ;´GƒfC’G π°UCG ∫ƒM ¿Gó«MƒdG ¿GÒ°ùØàdG ɪg Qƒ£àdG hCG ≥∏ÿG''
            ƒg Gòg øµj ⁄ ƒ∏a .Gòµg ô¡¶J ⁄ hCG OƒLƒdG ¤EG ¢ü≤f ¿hOh áeÉJh á∏eÉc äô¡X ób
            á≤HÉ°ùdG iôNC’G ´GƒfC’G ¢†©H øe äQƒ£J ób ¿ƒµJ ¿CG …Qhô°†dG øe ¿Éµd ™bGƒdG
            »Øa OƒLƒdG ¤EG ΩÉJh πeÉc πµ°ûH äô¡X ób âfÉc ¿EG øµdh ,Ò¨àdG πMGôe áé«àf
                                  .''Úà«FÉ¡f’ IQóbh Iƒb ᣰSGƒH â≤∏N ób É¡fCGh óH ’ ádÉ◊G √òg
                                       67
                                                                   o




    kGÒÑc kÉ≤FÉY äGôéëàŸG πé°S ó©j o
                 C
          Gòg ¿’ ;Qƒ£àdG ájô¶f ΩÉeGC
         …GC OƒLh ΩóY Éæjôj πé°ùdG
     ≈£°Sh äÉ≤∏M hGC ≈£°Sh ∫ɵ°TGC
                        C
 √òg ™«ªL ¿GC h ,AÉ«M’G ´GƒfGC ÚH
IÉC éa OƒLƒdG ¤GE äô¡X ób ´Gƒf’G C
Ò°ûJ á≤«≤◊G √ògh .πeÉc πµ°ûHh
                           C
      πµ°ûH â≤∏ oN ób ´Gƒf’G ¿GC ¤GE
                   .IóM ≈∏Yh π°üØæe




                                                   173
                                  ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ΩÉJh πeÉc πµ°ûH ¢VQC’G í£°S ≈∏Y äô¡X ób AÉ«MC’G ¿CÉH ó¡°ûJ äGôéëàŸG ¿EG
       .¿hQGO ºgƒJ ɪc Qƒ£àdG ¤EG ¢ù«dh ≥∏ÿG ¤EG ™Lôj ´GƒfC’G π°UCG ¿CG …CG ,™FGQh
               q

                                                            E
                                                       ¿É°ùf’G Qƒ£J IQƒ£°SGC
AÉYOG ¢üî∏àjh ,ΩGhódG ≈∏Y ¬MôW ¿ƒjQƒ£àdG 󢫢©˘j ´ƒ˘°Vƒ˘e º˘gCG ¿É˘°ùfE’G π˘°UCG
,IOô≤dÉH á¡«Ñ°T äÉbƒ∏fl øe Qƒ£J ób åjó◊G ¿É°ùfE’G ¿CG ‘ Oó°üdG Gòg ‘ ÚjQƒ£àdG
¿CGh ,áæ°S ÚjÓe á°ùªN hCG á©HQCG πÑb äCGóH ób √òg Qƒ£àdG á∏Môe ¿CG ¿ƒªYõj ºgh
á¡«Ñ°ûdG äÉbƒ∏ıG ∂∏Jh åjó◊G ¿É°ùfE’G ÚH á«dÉ≤àf’G πMGôŸG πqµ°ûJ âfÉc mäÉbƒ∏fl
áª∏µdG ‘ Ée πµH ‹É«ÿG ƒjQÉæ«°ùdG Gò¡d kÉ≤ahh .äGƒæ°ùdG ∂∏J ∫ÓN â°TÉY ób IOô≤dÉH
                   :»g äÉbƒ∏ıG √òg øe á«°SÉ°SCG ''äÉÄa'' ™HQCÉH áªFÉb ™°Vh ” ,≈æ©e øe
                         (Australopithecus). ¢Sƒµ«HƒdGΰShC’G hCG ,»Hƒæ÷G Oô≤dG .1

          (Homo habilis). ¢ù∏p HÉg ƒeƒ¡dG hCG ,äGhOC’G ΩGóîà°ùj …òdG ¿É°ùfE’G .2

                   (Homo erectus). ¢SƒàcQEG ƒeƒ¡dG hCG ,áeÉ≤dG Ö°üàæe ¿É°ùfE’G .3

                            (Homo sapiens). ¢ùæ«HÉ°S ƒeƒ¡dG hCG ,πbÉ©dG ¿É°ùfE’G .4

≈ª°ùŸG) ¢Sƒµ«HƒdGΰShC’G ƒg ¿É°ùfEÓd …Oôb ∞˘n∏˘°S ∫hCG ¿CG ¿ƒ˘jQƒ˘£˘à˘dG º˘Yõ˘jh
  s                                                    n
Ohô≤dG øe ´ƒf iƒ°S -á≤«≤◊G ‘- â°ù«d Aɢ«˘MC’G √ò˘g ø˘µ˘dh ,(''»˘Hƒ˘æ÷G Oô˘≤˘dG''
¥É£ædG ≈∏Y ¿GQƒ¡°ûŸG íjô°ûàdG ÉŸÉY É¡H ΩÉb »àdG áØ㵟G äÉ°SGQódG äOÉb óbh .á°Vô≤æŸG
äÉj’ƒdG øe OQÉæ°ùchCG ¢ùdQÉL Qƒ°ùaÈdGh É«fÉ£jôH øe ¿ÉeôchR ‹ƒ°S OQƒ∏dG) »ŸÉ©dG
Oƒ©J ºLɪ÷G √òg ¿CG »gh ,IóMGh áé«àf ¤EG ¢Sƒµ«HƒdGΰShC’G ºLɪL ≈∏Y (IóëàŸG
          68
            .á«fÉ°ùfEG ¢üFÉ°üN hCG äɪ°S …CG πª– ’ É¡fCGh á°Vô≤æŸG IOô≤dG øe ´ƒf ¤EG
Qƒ£àdG Gòg øe á«fÉãdG á∏MôŸG ≈∏Y (…ô°ûÑdG …CG) ''ƒeƒg'' º˘°SG ¿ƒ˘jQƒ˘£˘à˘dG ≥˘∏˘£˘jh
                       p
ΩÉb óbh .á«Hƒæ÷G IOôn ≤dG øe Gk Qƒ£J ÌcCG ''ƒeƒg'' á∏°ù∏°S ‘ AÉ«MC’G ¿CG ¿ƒYójh ,ΩƒYõŸG
                                                                            q
ó©H IóMGƒdG (áØ∏àfl AÉ«MCG á≤«≤◊G ‘ »g »àdG) AÉ«MC’G √òg äGôéëàe ™°VƒH ¿ƒjQƒ£àdG
                                         174
                                            ≈«ëj ¿hQÉg

      äÉÑKEG ¿B’G ≈àM Gk óHCG ºàj ⁄ ¬fC’ ‹É«N §£ıG Gògh ,Qƒ£à∏d ‹É«N §£fl øjƒµàd iôNC’G
                              s n
      øe ƒgh) ôjÉe â°ùfQCG ±Î©jh .AÉ«MC’G øe áØ∏àıG ±Éæ°UC’G √òg ÚH ájQƒ£J ábÓY …CG
      ¿É°ùfE’G …CG) ¢ùæ«ÑjÉ°S ƒeƒg ¤EG IóટG á∏°ù∏°ùdG'' ¿CÉH (Qƒ£àdG ájô¶f øY Ú©aGóŸG ó°TCG
                                                                69
                                                                     .''á≤«≤◊G ‘ IOƒ≤Øe (πbÉ©dG
      ''¢ù∏p HÉg ƒeƒ¡dG'' Égó©Hh ''¢Sƒµ«HƒdGΰShC’G'' É¡àªb ‘ áªFÉb ¿ƒjQƒ£àdG ™°†j ÉeóæYh
      √òg øe ´ƒf πc ¿CÉH ¢SÉædG ¤EG ¿ƒMƒj ''¢ùæ«HÉ°S ƒeƒ¡dG'' Gk ÒNCGh ''¢SƒàcQEG ƒeƒ¡dG'' ºK
      ób É«LƒdƒJƒdÉÑdG Aɪ∏©d áãjó◊G äÉØ°ûൟG ¿CG ÒZ .√ó©H …òdG ´ƒæ∏d kÉØn∏°S ó©j ´GƒfC’G
                                              n                                   n t no
      É¡°ùØf IÎØdG ‘ ¢û«©J âfÉc ób á≤HÉ°ùdG á©HQC’G øe ¤hC’G áKÓãdG ´GƒfC’G ¿CÉH äô¡XCG
                                                   70
                                                        .⁄É©dG øe áØ∏àfl AÉëfCG ‘ ¬°ùØf ó¡©dG ‘h
      (Homo sapiens ''¢ù«°ùæ«dÉJQGófÉ«f ¢ùæ«HÉ°S ƒeƒ¡dG'' ¿CG ÚÑJ ó≤a ∂dP ¤EG áaÉ°VE’ÉHh

      ''¢ùæ«HÉ°S ¢ùæ«HÉ°S ƒeƒ¡dG''h )''πbÉ©dG ¿É°ùfEÓd ‹ÉJQófÉ«ædG ¢ùæ÷G'' …CG ,neandertalensis




                 D
    IQƒ£°SGC ójƒJ Iôéëàe …GC óLƒJ ’
                                E
    øe ¢ùµ©dG ≈∏Y πH ,¿É°ùf’G Qƒ£J
            äÉjôØ◊G äÓé°S ¿ÉE a Gòg
’ OhóM OƒLh ¤GE Ò°ûJ äGôéëàŸGh
        E
  ¿É°ùf’G ÚH ÉgQƒÑY hGC ÉgRhÉŒ øµÁ
          ΩÉb á≤«≤◊G √òg ΩÉeGC h .Oô≤dGh
      ¢†©H ≈∏Y º¡dÉeGB ó≤©H ¿ƒjQƒ£àdG
   ,ádƒëæŸG êPɪædG hGC á∏s«îàŸG Qƒ°üdG
ÉjÉ≤H ¢†©H ≈∏Y º¡dÉ«N ¿ƒ°ùµ©j å«M
      ¿ƒ©æ°üj hGC ¿ƒª°SÒa äGôéëàŸG
       É¡fƒª°ùj á«dÉ«N äÉfGƒ«◊ êPɉ
                      !…Oô≤dG ¿É°ùf’G E

                                                175
                                     ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

kÉÑæL É°TÉY ób (åjó◊G ¿É°ùfE’G hCG …ô°ü©dG ¿É°ùfE’G …CG) (Homo sapiens sapiens)
                                                           71
                                                             .É¡°ùØf ±hô¶dG ‘h ÖæL ¤EG
 OÉb óbh .¢†©Ñd kÉaÓ°SCG É¡°†©H ¿ƒc ∫ƒM ´ƒ°VƒŸG π°ù∏°ùàdG Gòg CÉ£N âÑãj Gòg πch
 √òg ìô°T ¤EG (OQÉaQÉg á©eÉL øe) ódƒZ …ÉL øØ«à°S »Lƒdƒàf’ÉÑdG nºpdÉ©dG ôeC’G Gòg
                       :(É¡æY Ú©aGóŸG øe ¬fƒc ™e) Qƒ£àdG ájô¶f É¡«a â£≤°S »àdG áWQƒdG
 ¿É°ùfE’ÉH á¡«Ñ°ûdG äÉæFɵdG øe ä’Ó°S çÓK ∑Éæg âfÉc GPEG Éæªq∏°ùH πM GPÉe''
 ΩGóîà°SG ≈∏Y QOÉ≤dG ¿É°ùfE’Gh ájƒ≤dG á«Hƒæ÷G IOô≤dGh á«≤jôaE’G á«Hƒæ÷G IOô≤dG)
 øe Qóëæj ⁄ É¡æe kÉjCG ¿CG í°VGƒdG øeh ,á«æeõdG IÎØdG ¢ùØf ‘ kÉ©e ¢û«©J (äGhOC’G
 AÉæKCG ájQƒ£J ∫ƒ«e ájCG çÓãdG ä’Ó°ùdG øe ádÓ°S ájCG …óÑJ ’ ,∂dP ¥ƒah ?ôNB’G
                                                            72
                                                              . ''!¢VQC’G ≈∏Y É¡FÉ≤H IÎa
 ¢†©H ™°VƒH É¡«eób ≈∏Y áØbGh ÉgAÉ≤HEG ¿ƒdhÉëj »àdG) Qƒ£àdG ájô¶f ¿CG á°UÓÿGh
 ,᫢eOBG ∞˘°üfh á˘jOô˘b ∞˘°üf äɢbƒ˘∏fl ∫ƒ˘M ᢫˘°SQóŸG Öà˘µ˘dG ‘ ᢫˘dɢ«ÿG Ωƒ˘°Sô˘dG
 …CG ∂∏“ ’h IQƒ£°SCG ’EG â°ù«d ájô¶ædG √òg (ΩÓYE’Gh ájÉYódG ≥jôW øY É¡fhófÉ°ùjh
                                                                                .»ª∏Y ¢SÉ°SCG
 IÉYO øeh Ú«fÉ£jÈdG Aɪ∏©dG ô¡°TCG øe ó©j ƒgh) ¿ÉeôchR ‹ƒ°S OQƒ∏dG π°UƒJ ó≤d
 ≥«bóJ ‘ áæ°S Iô°ûY ¢ùªN ±ô°Uh IójóY äGƒæ°ùd ´ƒ°VƒŸG Gòg åëH Éeó©H (Qƒ£àdG
 AÉ«MCG øe óà“ Ö°ùf Iôé°T …CG OƒLh ΩóY ¤EG Gk ÒNCG π°UƒJ ,á«Hƒæ÷G IOô≤dG äGôéëàe
                                                                  .¿É°ùfE’G ¤EG Ohô≤dÉH á¡«Ñ°T
 ÉgGôj »àdG Ωƒ∏©∏d kÓ°ù∏°ùJ ™°Vh PEG ;Ωƒ∏©∏d ô¶æ∏d kÉàØ∏e kÉØ«æ°üJ ¿ÉeôchR ™°Vh óbh
 óbh .á«©£≤dG √òg ∂∏“ ’ É¡fCG iôj »àdG Ωƒ∏©dG √ôNBG ‘h á«©£b äÉeƒ∏©e ≈∏Y …ƒà–
 ,AÉ«MC’G Ωƒ∏Y ɪgó©H »JCÉJ ºK ,á«©£≤dG Ωƒ∏©dG ¢SCGQ ‘ AÉjõ«ØdGh AÉ«ª«µdG ºpdÉ©dG Gòg π©L
 á°SOÉ°ùdG á°SÉ◊Gh ôWÉîàdG áªFÉ≤dG √òg ájÉ¡f ‘ ™°Vhh .á«YɪàL’G Ωƒ∏©dG Égó©H øeh
 ¬fCG ô¶æ∏d âØ∏ŸGh .Ωƒ∏©dG êQÉN ÉgóY ¬fCG …CG ,(á°ùªÿG ¢SGƒ◊G øY êQÉN ƒg Ée πc …CG)
                                             176
                                        ≈«ëj ¿hQÉg

¬Ø«æ°üJ ìô°ûj ƒgh !Ωƒ∏©dG êQÉN ÉgóY »àdG áªFÉ≤dG √òg øª°V ''¿É°ùfE’G Qƒ£J'' ™°Vh
                                                                           :∫ƒ≤«a Gòg
…CG) AÉ«MCÓd kɪ∏Y ¬fhó©j Ée áMÉ°S ¤EG …CG ,á«Yƒ°VƒŸG ≥FÉ≤◊G êQÉN êôîf ÉeóæY''
kÓªàfi ó©oj A»°T πc ¿CG iôf (¢SGƒ◊G øY êQÉN A»°T ƒgh ,äGôéëàŸG ïjQÉJ Ò°ùØJ
 Gòg πãà ájô¶ædG √ò¡H ¿ƒæeDƒj øjòdG ∂ÄdhCG ¿CG å«ëH ,Qƒ£àdG ájô¶æH øeDƒª∏d áÑ°ùædÉH
                            .''É¡æ«H ɪ«a á°†bÉæàŸG ΩɵMC’G ¢†©H ∫ƒÑb º¡æµÁ º°ù◊G
                            73



 Qƒ£àdG ájô¶æH º¡°†©H ∂°ù“ áé«àf ’EG â°ù«d ¿É°ùfE’G Qƒ£J IQƒ£°SCG ¿EÉa Gòµgh
                                                            q
 ’ ’G ¿ÉÁE’G Gòg ájhGR øe É¡«∏Y GhÌY »àdG äGôéëàŸG ¢†©Ñd ºgÒ°ùØJh ≈ªYCG kɵ°ù“
                                                                                .ŻYC

                                    C
                                  ¿P’G ‘h Ú©dG ‘ IOƒLƒŸG É«LƒdƒæµàdG
øe á«bGôdG á«YƒædG ƒg Gk óHCG √Ò°ùØJ Qƒ˘£˘à˘dG á˘jô˘¶˘f ™˘«˘£˘à˘°ùJ ’ …ò˘dG ô˘NB’G ô˘eC’G
                                                    .¿PC’G ‘h Ú©dG ‘ IOƒLƒŸG ¢SÉ°ùME’G
?iôf ∞«c :∫GDƒ°S ≈∏Y QÉ°üàNÉH Ö«éæ°S Ú©dÉH ≥∏©àŸG ´ƒ°VƒŸG ¤EG ∫É≤àf’G πÑb
ÉjÓN Ö∏≤Jh ,Ú©dG ᫵ѰT ≈∏Y á°Sƒµ©e IQƒ°üH º°ùL …CG øe á°ùµ©æŸG á©°TC’G §≤°ùJ
…òdG ô°üÑdG õcôe ‘ IÒ¨°U á£≤f ¤EG πn≤æoJ á«FÉHô¡c äGQÉ°TEG ¤EG äÉYÉ©°ûdG √òg ᫵ѰûdG
√òg Ö∏≤æJ äÉ«∏ª©dG øe á∏˘°ù∏˘°S ¿É˘jô˘L 󢩢Hh ,Æɢeó˘dG ø˘e »˘Ø˘∏ÿG º˘°ù≤˘dG ‘ ™˘≤˘j
¿EG :ôµØæd Iô°üàıG äÉeƒ∏©ŸG √òg ó©Hh .ájDhôdɢH ¢Sɢ°ùMEG ¤EG ᢫˘FɢHô˘¡˘µ˘dG äGQɢ°TE’G
¿Éµeh .¬dƒNO ™«£à°ùj ’ Aƒ°†dGh º∏¶e ÆÉeódG πNGO ¿CG …CG ,Aƒ°†dG øY ∫hõ©e ÆÉeódG
º∏¶e ƒg …CG ,kGóHCG Aƒ°†dG ¬∏°üj ⁄ ¿Éµe ƒ¡a ,áª∏¶dG ∂dÉM πH º∏¶e IQƒ°üdG πµ°ûJ
∫ÓN øe iôf ¿CG ™«£à°ùf -Gòg øe ºZôdG ≈∏Y- Éææµdh .ÉæJÉ«M ‘ É¡aOÉ°üf ⁄ áLQóH
                                          .AÉ«°†dÉHh ¿GƒdC’ÉH kÉÄ«∏e kɪndÉY áµdÉ◊G áª∏¶dG √òg
á«LƒdƒæµJ ™£à°ùJ ⁄ áLQO ¤EG áë°VGhh á«aÉ°U ÉgógÉ°ûf »àdG Qƒ°üdÉa Gòg ¤EG ák aÉ°VEGh
                                            177
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

ºK ,¿B’G √Dhô≤J …òdG ÜÉàµdG ¤EG ô¶fG kÓãªa .ó©H É¡«dEG ∫ƒ°UƒdG øjô°û©dGh óMGƒdG ¿ô≤dG
ájDhôdG √òg πãe ¿B’G ≈àM âjCGQ πg .∂dƒM ∑ô¶f QhO ºK ,ÜÉàµdÉH ∂°ù“ »àdG ó«dG ¤EG
                                                          rq
‘ ¿ƒjõØ∏J ácô°T π°†aCG ™«£à°ùJ ’ ?ôNBG ¿Éµe …CG ‘ áë°VGƒdGh á«aÉ°üdG IQƒ°üdG hCG
øe ±’B’G ≈©°ùj ΩÉY áÄe òæªa ;AÉØ°üdGh 샰VƒdG Gò¡H á°TÉ°T …P ¿ƒjõØ∏J ™æ°U ⁄É©dG
çƒëÑdG iôn éoJh áªî°V πeÉ©e â«æHo óbh ,샰VƒdG Gòg πãe ¤EG ∫ƒ°Uƒ∏d Ú°Sóæ¡ŸG
¿ƒjõØ∏àdG á°TÉ°T ¤EG Iôe ô¶fÉa Gòg ™eh ,ájɨdG √òg ≥«≤ëàd º«eÉ°üàdGh §£ÿG ™°VƒJh          n
™e Gòg .É¡JOƒL ‘h ájDhôdG á«Yƒf ‘ ÒÑc ¥ôa OƒLh iΰùa ∑ój ‘ ÜÉàµdG ¤EG Iôeh
OÉ©HCG äGP ájDhôH Ú©dG ∑ó“ ɪæ«H ,§≤a øjó©H äGP ájDhQ ∂«£©j ¿ƒjõØ∏àdG ¿CG º∏©dG
                                                              .¥ÉªYCG äGP ᪰ù› ájDhQh áKÓK
                                                                               q
RÉ¡L ™æ°U ¤EG π°Uƒà∏d Ú°Sóæ¡ŸG øe ±’B’G äGô°ûY ≈©°ùj IójóY äGƒæ°S òæe
OÉ©HCÉH kÉfƒjõØ∏J Gƒ©æ°U ó≤d ;πLCG .Ú©dG ájDhQ á«Yƒf øe ÜGÎbÓd OÉ©HCG áKÓãH ¿ƒjõØ∏J
,áKÓãdG OÉ©HC’G äGP ájDhôdG √òg âdÉëà°SG ’EGh á°UÉN IQɶf ¢ùÑd Öéj øµdh ,áKÓK
º°ù≤dG ÉeCG ,±É°U ÒZ É¡æe »Ø∏ÿG º°ù≤dGh á«YÉ棰UG OÉ©HCG Éæg á«KÓãdG OÉ©HC’G ¿CÉH kɪ∏Y
´É«°V kɪFGO óLƒj ɪc ,Ú©dG ájDhQ AÉØ°üH ¿ƒµj ’ …CG ,¥QƒdG øe Qƒµjóc hóÑ«a »eÉeC’G
l
                                              .¿ƒjõØ∏àdG ‘ hCG GÒeɵdG ‘ ájDhôdG ‘ óbÉa hCG
                                                                                        l
  âfƒµJ ób áë°VGƒdGh á«aÉ°üdG ájDhôdG á«dBG πã˘e ák ˘«˘dBG ¿CɢH ¿hó˘≤˘à˘©˘j ÚjQƒ˘£˘à˘dG ¿EG
  ób äGQòdG ¿EG ∂d ∫ƒ≤j ø˘e Ö«Œ GPÉà ,kÉ˘æ˘°ùM .᢫˘FGƒ˘°û©˘dG äɢaOɢ°üŸG ø˘e äCɢ°ûfh
  äÉaOÉ°üŸG ≥jôW øY √òg ájDhôdG ádBG âfƒc …CG ?∂àaôZ ‘ ¿ƒjõØ∏àdG âfƒch ⩪àLG
  ≈àM ±’B’G ¬©æ°U øY õé©j A»°T RÉ‚EG »YƒdG áÁóY äGQP ™«£à°ùJ ∞«c ?á«FGƒ°û©dG
  ¿PEG ,Ú©dG ¤EG áÑ°ùædÉH á«FGóH ó©J ádBG ¿ƒµJ π«ëà°ùŸG øe ¿Éc GPEÉa ?kÉ©e Gƒ©ªàLG ¿EGh
                        .áaOÉ°üe Ú©dG ÉgGôJ »àdG ájDhôdG ¿ƒµJh Ú©dG ¿ƒµJ π«ëà°ùŸG øªa
                                                               q             q
  øY »LQÉÿG §«ÙG øe äGƒ°UC’G ™ªŒ ¿PC’Éa ;¿PCÓd áÑ°ùædÉH OQGh ¬°ùØf A»°ûdGh
                                                                       l

                                            178
                                     ≈«ëj ¿hQÉg

ájƒ≤àH ≈£°SƒdG ¿PC’G Ωƒ≤J ¿CG ó©Hh ,≈£°SƒdG ¿PC’G ¤EG É¡∏≤æJh ¿PC’G ¿Gƒ°U ≥jôW
πjƒëàH á«∏NGódG ¿PC’G Ωƒ≤àa ,᫢∏˘NGó˘dG ¿PC’G ¤EG äGƒ˘°UC’G π˘≤˘æ˘J »˘Jƒ˘°üdG OOÎdG
á«∏ªY ‘ çóëj ɪc h .ÆÉeódG ¤EG É¡∏≤æJh á«FÉHô¡c äÉHòHP ¤EG á«Jƒ°üdG äÉHòHòdG
                            .ÆÉeódG ‘ ™ª°ùdG õcôe ‘ É°†jCG ºàJ ™ª°ùdG á«∏ªY ¿EÉa ájDhôdG
ƒ¡a Aƒ°†dG øY ∫hõ©e ÆÉeódG ¿CG ɪc …CG ;¿PC’G ‘ kÉ°†jCG OƒLƒe Ú©dG ™°Vhh
ÆÉeódG πNGóa êQÉÿG ‘ IOƒLƒe AÉ°Vƒ°†dG âfÉc ɪ¡ªa Gòd ,䃰üdG øY kÉ°†jCG ∫hõ©e
∫hõ©ŸG ºµZÉeO »Øa ,ÆÉeódÉH äGƒ°UC’G í°VhCÉH ¢ùëf ∂dP ™eh .¬«a 䃰U ’ øcÉ°S
                                                  t                               l
.ºµH ᣫÙG äGƒ°UC’G πch ΩÉMõdG AÉ°Vƒ°Vh áÑ∏L ´Éª°S ¿ƒ©«£à°ùJ 䃰U πc øY
‘ äGƒ°UC’G iƒà°ùe ¢SÉ«≤H ¢SÉ°ùM RÉ¡L á£˘°SGƒ˘H ᢶ˘ë˘∏˘dG ∂∏˘J ‘ âª˘b ¿EG ø˘µ˘dh
                                             .∑Éæg Oƒ°ùj kÉeÉJ kÉfƒµ°S ¿CG âjCGôd ∂ZÉeO
»YÉ°ùŸG ∫nòÑoJ ∂dòc ,áë°VGh Qƒ°U ≈∏Y ∫ƒ°üë∏d É«LƒdƒæµàdG ∫ɪ©à°SG ºàj ɪch
ƒjOGôdÉc) ᫢Jƒ˘°üdG Iõ˘¡˘LC’ɢa ;äƒ˘°üdG ´ƒ˘°Vƒ˘e ‘ ΩGƒ˘YC’G äGô˘°ûY ò˘æ˘e ɢ¡˘°ùØ˘f
’EG ,»YÉ°ùŸG √òg êÉàf ¢†©H (ïdEG ,á«fhεdE’G ä’B’Gh ≈≤«°SƒŸG ä’BGh äÓé°ùŸGh
º∏a É«LƒdƒæµàdG √òg ôjƒ£J ‘ Ú∏eÉ©dG AGÈÿGh Ú°Sóæ¡ŸG ±’BG Oƒ¡L øe ºZôdG ≈∏Y ¬fCG
á«Jƒ°U ádBG π°†aCG ‘ Ghôqµa .¿PC’G √ôqaƒJ …òdG 샰VƒdG á«Yƒfh IOƒL ¤EG ∫ƒ°UƒdG ºàj
óH Óa 䃰üdG πsé°ùoj ÉeóæY ¬fCG ¿ƒ¶MÓJ ºµfEG .á«≤«°SƒŸG ä’B’G äÉcô°T ô¡°TCG É¡éàæJ
¿CG ÒZ .¢ûjƒ°ûàdG ¢†©H ™ª°ùj ó˘bh ,π˘«˘é˘°ùà˘dG ‘ ´É˘«˘°†dGh ó˘≤˘Ø˘dG ¢†©˘H Oƒ˘Lh ø˘e
                          n o
;á«aÉ°Uh áë°VGh ¿ƒµJ ÊÉ°ùfE’G º°ù÷G ‘ IOƒLƒŸG É«LƒdƒæµàdG øe áŒÉædG äGƒ°UC’G
Gògh .kÉeÉ“ »g ɪc äGƒ°UC’G π≤æJ πH ,¢ûjƒ°ûJ …G Gk óHCG çpóëoJ ’ á«fÉ°ùfE’G ¿PC’Éa
                                                 s C
                                          .¿B’G ≈àMh ¿É°ùfE’G ≥∏N òæe OƒLƒe ™°VƒdG
                                                                    o
π≤ædG IOƒL ‘ ¿PC’G hCG Ú©dG »gÉ°†j RÉ¡L …CG ™æ°U -¿B’G ≈àM- ¿É°ùfE’G ™£à°ùj ⁄
                                                                            .¢SÉ°ùME’Gh

                                          179
                                    ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

                                                             C
π©L …òdG ¤É©J ¬∏dG ™æ°U ™jóH ‘ ôµØàj ¿CG ᫪∏©dG á≤«≤◊G √òg Gôb ¿É°ùfEG πc ≈∏Y
áKÓãdG √OÉ©HCÉH ¬∏c ¿ƒµdG ™°ùj ÆÉeódG ‘ §≤a áÑ©µe äGΪàæ°S ™°†H ºéëH kɪ∏¶e kÉfɵe
™jóÑdG ¬∏dG ™æ°U ‘ ôµØàj √Qƒ£Yh ¬ëFGhQh ¬eɨfCGh √QGƒfCGh ¬FGƒ°VCGh ¬dÓXh ¬fGƒdCÉHh
                                                .πLh õY ¬dÓLh ¬àª¶Y ∑Qó«a Gòg

                                                                       ájOÉe Ió«≤Y
á«°VôØa ;᫪∏©dG äÉØ°ûൟG ™e Qƒ£àdG ájô¶f ¢†bÉæàJ ∞«c ¿B’G ≈àM ÉæMô°T ‘ ÉædhÉæJ
                        n
∂∏“ ’ Qƒ£àdG Ò°ùØàd É¡àeób »àdG áo «dB’Gh ,º∏©∏d á°†bÉæe IÉ«◊G π°UCG ∫ƒM ájô¶ædG √òg
                              q
»àdG ≈£°SƒdG πMGôŸG OƒLh ΩóY âÑãj äGôéëàŸG πé°Sh ,ôjƒ˘£˘à˘dG ≈˘∏˘Y ᢫˘∏˘Hɢb …CG
                                                      t
kÉØdÉfl Gk ôµa Qƒ£àdG ájô¶f QÉÑàYG »©«Ñ£dG øe ¿Éc ∂dòd ;ÉgOƒLh áo jô¶ædG √òg ÖLƒà°ùJ
                                                            n
                                                              .kÉÑfÉL ÉgòÑfh º∏©∏d kÉ°†bÉæeh
 ‘ äô°ûàfG Éeó©H º∏©∏d áØdÉfl É¡fCG âÑK »àdG QɵaC’G øe ójó©dG äòÑof ¿CGh ≥Ñ°S óbh
 OÉæ©H º∏©dG áMÉ°S ‘ Qƒ£àdG ájô¶æH ®ÉØàM’G º˘à˘j ø˘µ˘dh .ï˘jQɢà˘dG Oƒ˘¡˘Y ∫Gƒ˘W ⁄ɢ©˘dG
                  ?GPɪ∏a !º∏©dG ≈∏Y kÉeƒég ájô¶ædG √òg ó≤f ó©nj º¡°†©H ¿EG πH ,QGô°UEGh
                                                               qo
 º¡©°ùj ’ Ió«≤Yh Gk ôµa ¢†©Ñ∏d áÑ°ùædÉH ó©oJ Qƒ£àdG ájô¶f ¿CG ¤EG Gòg ‘ ÖÑ°ùdG Oƒ©j
                                           tn
 á«fhQGódG ¿ƒæq Ñàj ºgh ,≈ªYCG kÉWÉÑJQG ájOÉŸG áØ°ù∏ØdÉH ¿ƒ£ÑJôe A’Dƒg πãe .É¡æY »∏îàdG
                                                            .á©«Ñ£∏d ó«Mh …OÉe Ò°ùØàc
 á©eÉL øe kÉahô©e kÉ«æ«L kÉŸÉY ¿CG -kÓãe- iÔa ,áMGô°U Gò¡H kÉfÉ«MCG ¿ƒaΩj ºgh
 ±Î©j ,Ïæjƒd OQÉ°ûJQ ƒgh (Qƒ£àdG ájô¶f QÉ°üfCG iƒbCG øe ƒg ¬°ùØf âbƒdG ‘h) OQÉaQÉg
                            :∫ƒ≤j ÚM ''∂dP ó©H º∏Y πLQ ºK ∫hC’G ΩÉ≤ŸG ‘ …OÉe'' ¬fCÉH
 Ò°ùØàdÉH ¿ÉÁE’G ¤EG Éæ©aój …òdGh ,kÉ≤Ñ°ùe Oófi ôeCG Gòg ÉæfÉÁEGh ,ájOÉŸÉH øeDƒf øëf''
                                            ls
 ¿EÉa ;Gòg øe ¢ùµ©dG ≈∏Y πH ,É¡JÉeõ∏à°ùeh ᫪∏©dG óYGƒ≤dG ƒg ¢ù«d OƒLƒ∏d …OÉŸG

                                            180
                                     ≈«ëj ¿hQÉg

måëH pÖ«dÉ°SCGh m¥ôW ™°Vhh ´GÎN’ Éæbƒ°ùj …òdG ƒg ≥Ñ°ùe ôµØH ájOÉŸÉH ÉæWÉÑJQG
 …C’ ìɪ°ùdG ÉææµÁ ’ Gòd á≤∏£e á≤«≤M ájOÉŸG ¿CG ÉÃh .ájOÉe ájhGR øe ºndÉ©dG ôo °ùØJ
                                                                          n        q
                                      74
                                            !''»ª∏©dG ìô°ùŸG ¤EG πNój ¿CÉH »¡dEG Ò°ùØJ
 áØ°ù∏ØdÉH É¡WÉÑJQG ÖÑ°ùH IÉ«◊G É¡«a ånØæoJ Ió«≤Y á«fhQGódG ¿CG ∞«c í°VƒJ ∫GƒbC’G √òg
                                                                        q
 IOÉŸG ¿CÉH øeDƒj ¬fEÉa ∂dòdh ,IOÉŸG iƒ°S OƒLƒdG ‘ iôj ’ ≥«q °†dG ôµØdG Gòg .ájOÉŸG
 øe ÚjÓŸG ¿CGh ,IÉ«◊G â≤∏N »àdG »g º∏©dG øeh »YƒdG øe á«dÉÿG AÉ«ª©dGh Aɪ°üdG        q
 äGô°û◊Gh Oƒ¡ØdGh äÉaGQõdGh ∑ɪ˘°SC’Gh Qƒ˘«˘£˘dɢc) Aɢ«˘MC’G ø˘e á˘Ø˘∏˘àıG ´Gƒ˘fC’G
 OƒLƒdG ¤EG äô¡X ób ´GƒfC’G √ò˘g π˘c (...¿É˘°ùfE’Gh ¿É˘à˘«◊Gh OhQƒ˘dGh Qɢ颰TC’Gh
 √òg §°Sh øe âLôN …CG ,OƒYôdG ∞°übh QÉ£eC’G Qɪ¡fÉc ,á«©«Ñ£dG πeGƒ©dG πYÉØàH
 ¿hôq ªà°ùe Ú«fhQGódG øµdh ,π≤©∏dh º∏©∏d ¢†bÉæe ∫ƒ≤dG Gòg ¿CG á≤«≤◊Gh !IóeÉ÷G IOÉŸG
         !''»¡dEG Ò°ùØJ …CG ᫪∏©dG áMÉ°ùdG πNój ’CG'' πLCG øe ájô¶ædG √òg øY ´ÉaódG ‘
 á≤«≤◊G iôj ¿CG ™«£à°ùj á≤nÑ°ùe ájOÉe Iô¶æH ´GƒfC’G π°UCG ¤EG ô¶æj ’ øe πc øµdh
 …òdG ≥dÉÿG Gògh ,Ú«FÉ¡f’ IQóbh º∏Y …P ≥dÉN ™æ°üd ôl KCG AÉ«MC’G ™«ªL ¿EG :á«JB’G
 äGhɪ°ùdG ÜQ ¤É©J ¬∏dG ƒg ôjó≤J ø°ùMCG √Qóbh ¬ª¶fh Ωó©dG øe ¬∏c ¿ƒµdG óLhCG
                                                  .ÚŸÉ©dG ÜQ ¬∏dG ƒg ,ɪ¡æ«H Éeh ¢VQC’Gh




                                           181
¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e




      182
                                           ≈«ëj ¿hQÉg

NOTES

1 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., pp. 1005, 1017
2 Keith L. Moore, The Developing Human - Clinically Oriented Embryology, W. B. Saunders Com-
pany, 1983, Canada, p. 141
3 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1003
4 Guyton&Hall, Human Physiology and Mechanisms of Disease, 6th ed., 1997, p. 649
5 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1004
6 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1005
7 Vander, Sherman, Luciano, ‹nsan Fizyolojisi, Bilimsel ve Teknik Yay›nlar› Çeviri Vakf›, 1994, p.
654
8 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1006
9 Prof. Dr. Ahmet Noyan, Yaflamda ve Hekimlikte Fizyoloji, Ankara, Mar 1998, 10th ed., p. 1113
10 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p 1005
11 Guyton&Hall, Human Physiology and Mechanisms of Disease, 6th ed., 1997, p. 12; Gerard J. Tor-
tora, Introduction to the Human Body The Essentials of Anatomy and Physiology, Biological Science
Textbooks, 1997, p. 527
12 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1007
13 Guyton&Hall, Human Physiology and Mechanisms of Disease, 6th ed., 1997, p. 659
14 Laurence Pernoud, J’attends un enfant, Pierre Horay, Paris, 1995, p.107
15 Prof. Dr. Ahmet Noyan, Yaflamda ve Hekimlikte Fizyoloji, Ankara, Mar 1998, 10th ed., p. 1119
16 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1006
17 Lennart Nilsson, A Child is Born, Delacorte Press, NY 1977, p. 22
18 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1005
19 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1007
20 Solomon, Berg, Martin, Villee, Biology, Saunders College Publishing, USA 1993, p. 1056
21 Gerard J. Tortora, Introduction to the Human Body The Essentials of Anatomy and Physiology, Bi-
ological Science Textbooks, 1997, pp. 569-570
22 Solomon, Berg, Martin, Villee, Biology, Saunders College Publishing, USA 1993, p. 1066
23 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 28
24 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1034
25 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1039
26 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, Londra, 1996, s. 33
27 . Gerard J. Tortora, Introduction to the Human Body The Essentials of Anatomy and Physiology, Bi-
ological Science Textbooks, 1997, p. 556
28 . Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 38
29 Science Vie, Mar 1995, no: 190, p. 48-50
30 Hoimar Von Ditfurth, Dinozorlar›n Sessiz Gecesi 2, Alan Yay›nc›l›k, 1997, p.126
31 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 42
32 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, pp. 42-43
33 Richard Dawkins, The Selfish Gene, Oxford University Press, New York, 1976, p. 37


                                                183
                                          ¿É°ùfE’G ≥∏N Iõé©e

34 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 34
35 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, pp. 21-22
36 Intimate Universe, The Human Body, Volume 1, 1998 British Broadcasting Corporation.
37 Guyton&Hall, T›bbi Fizyoloji, Nobel T›p Kitabevleri, Istanbul, 1996, 9th ed., p. 1035
38 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, pp. 118-
119
39 Solomon, Berg, Martin, Villee, Biology, Saunders College Publishing, ABD, 1993, p. 1069
40 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, Londra, 1996, p. 73
41 Science Vie, Mar 1995, no: 190, p. 88
42 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 94
43 Hoimar Von Ditfurth, Dinozorlar›n Sessiz Gecesi 2, Alan Yay›nc›l›k, 1997, pp.129-130
44 Keith L. Moore, The Developing Human - Clinically Oriented Embryology, W. B. Saunders Com-
pany, 1983, Canada, p. 374
45 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 74
46 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 74
47 Keith L. Moore, The Developing Human - Clinically Oriented Embryology, W. B. Saunders Com-
pany, 1983, Canada, p. 126
48 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, pp. 112-
113
49 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 87
50 Laurence Pernoud, J’attends un enfant, Pierre Horay, Paris, 1995, p.135
51 Laurence Pernoud, J’attends un enfant, Pierre Horay, Paris, 1995, p.138
52 Geraldine Lux Flanagan, Beginning Life, A Dorling Kindersley Book, London, 1996, p. 103
53 G.G.Simpson, W.Beck, An Introduction to Biology, New York, Harcourt Brace and World, 1965,
p. 241
54 Keith S.Thomson, Ontogeny & Phylogeny Recapitulated, American Scientist, vol:76 May/June
1988, p. 273
55 Francis Hitching, The Neck of the Giraffe: Where Darwin Went Wrong, New York, Ticknor and Fi-
elds 1982, p.204
56 Sidney Fox, Klaus Dose, Molecular Evolution and The Origin of Life, New York: Marcel Dekker,
1977, p. 2
57 Alexander I. Oparin, Origin of Life, (1936) New York, Dover Publications, 1953 (Reprint), p.196
58 "New Evidence on Evolution of Early Atmosphere and Life", Bulletin of the American Meteoro-
logical Society, vol 63, Nov 1982, pp. 1328-1330.
59 Stanley Miller, Molecular Evolution of Life: Current Status of the Prebiotic Synthesis of Small Mole-
cules, 1986, p. 7
60 Jeffrey Bada, Earth, Feb 1998, p. 40
61 Leslie E. Orgel, The Origin of Life on Earth, Scientific American, vol 271, Oct 1994, p. 78




                                                  184
                                            ≈«ëj ¿hQÉg

62 Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, Harvard University Press,
1964, p. 189
63 Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, Harvard University Press,
1964, p. 184.
64 B. G. Ranganathan, Origins?, Pennsylvania: The Banner Of Truth Trust, 1988.
65 Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, Harvard University Press,
1964, p. 179
66 Derek A. Ager, "The Nature of the Fossil Record", Proceedings of the British Geological Associ-
ation, vol 87, 1976, p. 133
67 Douglas J. Futuyma, Science on Trial, New York: Pantheon Books, 1983, p. 197
68 Solly Zuckerman, Beyond The Ivory Tower, New York: Toplinger Publications, 1970, pp. 75-94;
Charles E. Oxnard, "The Place of Australopithecines in Human Evolution: Grounds for Doubt", Natu-
re, vol 258, p. 389
69 J. Rennie, "Darwin's Current Bulldog: Ernst Mayr", Scientific American, Dec 1992.
70 Alan Walker, Science, vol. 207, 1980, p. 1103; A. J. Kelso, Physical Antropology, 1st ed., New
York: J. B. Lipincott Co., 1970, p. 221; M. D. Leakey, Olduvai Gorge, vol. 3, Cambridge: Cambrid-
ge University Press, 1971, p. 272
71 Time, Nov 1996
72 S. J. Gould, Natural History, vol. 85, 1976, p. 30
73 Solly Zuckerman, Beyond The Ivory Tower, New York: Toplinger Publications, 1970, p. 19
74 Richard Lewontin, "The Demon-Haunted World", The New York Review of Books, 9 Jan 1997,
p. 28.




                                                 185

								
To top