synoptic chart

Document Sample
synoptic chart Powered By Docstoc
					                                            TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 1




Cynnwys
TGAU mewn Daearyddiaeth A
Canllawiau i Athrawon




                                                                          Tudalen


1.    Cyflwyniad                                                             2
         1.1 - Nodau a Rhesymeg                                              3
         1.2 - Trosolwg o’r Fanyleb Newydd                                   4
         1.3 - Newidiadau ar gyfer Dysgu o fis Medi 2008                     5

2.    Cyflwyno’r Fanyleb                                                     6
         2.1 - Llwybrau trwy’r Fanyleb                                       6
         2.2 - Enghreifftiau o Ddulliau Dysgu ac Addysgu                     7

3.    Asesiad dan Reolaeth                                                  25

4.    Cefnogaeth i Athrawon                                                 25
         4.1 - GCaD Cymru                                                   25
         4.2 - Adnoddau Generig                                             26
         4.3 - Gwefannau Cyffredinol                                        26


Cyfranwyr i’r Canllawiau i Athrawon                                         27
TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 2




1.             CYFLWYNIAD

       Mae manyleb TGAU Daearyddiaeth CBAC wedi cael ei haddasu a’i diweddaru i gael
       ei chyflwyno ym mis Medi 2009. Mae nifer o unedau yn y fanyleb, gyda thudalen 2 y
       fanyleb yn dweud pa bryd y bydd yr unedau ar gael gyntaf ym mis Mehefin 2010.
       Bydd y dyfarniadau TGAU cyntaf yn cael eu gwneud yn Haf 2011. Gellir cyflwyno ac
       asesu’r fanyleb mewn canolfannau ym mhob rhan o’r Deyrnas Unedig.

       Mae’r canllawiau hyn yn un allan o nifer o ffyrdd sydd gan CBAC o gynorthwyo
       athrawon ar gyfer cyflwyno’r fanyleb newydd. Mae’r Deunyddiau Asesu Enghreifftiol
       (papurau arholiad a chynlluniau marcio) a chynadleddau datblygiad proffesiynol
       (HMS) hefyd yn hollbwysig ar gyfer cyflwyno’r fanyleb.

       Darpariaeth arall a allai fod yn fuddiol i chi yw:

          Adroddiadau arholwyr ar bob cyfres arholiadau;
          Mynediad di-dâl i gyn-bapurau arholiad trwy wefan ddiogel CBAC;
          Mynediad rhwydd i’r fanyleb a dogfennau allweddol eraill ar y brif wefan;
          Adborth bob yn eitem ar ganlyniadau i ymgeiswyr ar lefel cwestiynau;
          HMS rheolaidd o dan ofal y Prif Arholwr;
          Deunydd ychwanegol ar GCaD Cymru;
          Mynediad rhwydd at y Swyddog Pwnc a’r adran weinyddol.

       Y swyddogion cyswllt ar gyfer TGAU Daearyddiaeth yw:

       Raye Scott     raye.scott@wjec.co.uk                 029 2026 5158
       (Swyddog Pwnc)

       Steve James    steve.james@wjec.co.uk                029 2026 5029
       (Swyddog Cefnogaeth Pwnc)

       Tudalen pwnc            www.cbac.co.uk

       Adran HMS               inset@cbac.co.uk
                               www.cbac.co.uk/datblygiadproffesiynol
                                          TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 3




1.1    Nodau a Rhesymeg
Yn barod mae’r fanyleb yn cynnwys canllawiau yn yr enghreifftiau niferus o ddulliau
at ddysgu ac addysgu a welir yng Ngholofn 4 y fanyleb ar dudalennau 12 - 19. Nid
yw’r dulliau na’r enghreifftiau a gyflwynir yn orfodol, ond y maent yn cynnig man
cychwyn posibl ar gyfer adeiladu rhaglen addysgu/dysgu. Mae’r canllawiau hyn yn
ehangu’r enghreifftiau o ddulliau ac eglurebau y gellid eu defnyddio i weithredu’r
fanyleb. Y nod yw defnyddio’r fanyleb i wella perfformiad y myfyriwr a chodi safonau
yn gyffredinol.

Mae’r canllawiau yn cynnwys enghreifftiau o sut i fynd i’r afael â’r fanyleb drwy
gyfeirio at:

   nodweddion allweddol y fanyleb;
   trefniant yr holl raglenni addysgol dros ddwy flynedd;
   ffyrdd posibl o fynd i’r afael â’r 3 thema;
   rhai cynlluniau gwersi sydd, os ystyrir hwy fel cyfanwaith, yn ymgorffori’r
    amrywiaeth o destunau, o bynciau, profiadau a sgiliau dysgu sy’n ofynnol gan y
    fanyleb, gan gynnwys y rhai sy’n ymwneud â gwaith maes;
   enghreifftiau o ymarferion a gweithgareddau y gellid eu defnyddio ar gyfer dysgu
    ac asesu ffurfiannol.

Drwy fod Daearyddiaeth yn bwnc dynamig, mae’n naturiol y disgwylir i athrawon
ddiweddaru eu hastudiaethau achos ategol fel a phan fydd yr astudiaethau achos
newydd yn cael eu cyhoeddi neu’n ymddangos yn y cyfryngau. Dylid annog athrawon
i drafod y cyfredol yn hytrach na’r hanesyddol wrth ddatblygu astudiaethau achos.

Mae’r fanyleb newydd yn:

   cyflwyno daearyddiaeth sy’n berthnasol i’r rhai y bydd eu bywydau yn rhychwantu
    llawer o’r unfed ganrif ar hugain;
   canolbwyntio ar natur ddynamig y byd yr ydym yn byw ynddo;
   galluogi myfyrwyr i ddeall, dehongli ac adweithio i’r amgylcheddau sy’n newid yn
    gyson a chymhwyso eu dealltwriaeth i ymdrin â phryder am faterion cymhleth o
    bryder am y consýrn sy’n effeithio’r byd a’u bywydau eu hunain;
   darparu fframwaith thematig sy’n caniatáu i athrawon ddewis cynnwys a
    phrofiadau dysgu penodol;
   annog agwedd ymchwilgar i faterion yn gysylltiedig â themâu craidd a dewisol a
    gosod cyd-destunau penodol:
   pwysleisio pwysigrwydd gwaith maes fel elfen hanfodol o agwedd gyfannol i
    addysgu a dysgu.
TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 4




              1.2                  Trosolwg o’r Fanyleb


CRYNODEB O ASESIAD
DAEARYDDIAETH (A)

CRYNODEB O ASESIAD

            Uned 1: Craidd Daearyddiaeth (40%)
            Papur Ysgrifenedig: 1 awr 45 munud (S/U)
            90 marc (80 GMU)
            Chwech o gwestiynau strwythuredig byr gorfodol sy’n ymateb i ddata,
            un cwestiwn o bob un o’r themâu craidd. Bydd rhywfaint o ryddiaith
            estynedig ym mhob un o’r cwestiynau hyn.
            Uned 2: Daearyddiaeth Dewisiadau (35%)
            Papur Ysgrifenedig: 1 awr 15 munud (S/U)
            60 marc (70 GMU)

            Tri chwestiwn strwythuredig manwl sy’n ymateb i ddata gydag
            ysgrifennu estynedig - un ffisegol, un corfforol ac un wedi ei ddewis o’r
            tair thema ffisegol ac un o’r tair thema ddynol ddewisol

            Uned 3: Ymholiad Daearyddol: (25%)
            Asesiad dan Reolaeth
            100 marc (50 GMU)
            Ymholiad yn seiliedig ar waith maes (10%) ac ymarferiad datrys
            problemau a gwneud penderfyniadau (15%)


ARGAELEDD ASESIAD AC ARDYSTIAD

                    Cod Mynediad                                             Mehefin 2011
                                                          Mehefin 2010       a phob
                                      Opsiwn*                                Blwyddyn
                    Pwnc                                                     wedi hynny

Uned 1              4231              01 neu W1 (S)                        
                    4231              02 neu W2 (U)                         
Uned 2              4232              01 neu W1 (S)                          
                    4232              02 neu W2 (U)                          
Uned 3              4233              01 neu W1                              
Dyfarniad
                    4230              01 neu W1                              
Pwnc

* Codau’r Opsiynau: Cyfrwng Saesneg 01, Cyfrwng Cymraeg W1

Rhif Achredu Cymhwyster: 500/4596/9
                                         TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 5


      Mae Uned 1 Craidd Daearyddiaeth yn rhoi sylfaen eang i agweddau
       allweddol ar amgylcheddau newidiol.
      Mae’r tair uned yn adeiladu ar sylfeini Cyfnod Allweddol 3 trwy atgyfnerthu
       cysyniadau a sgiliau mewn mwy o ddyfnder a chymhlethdod a thrwy
       ddatblygu fframwaith o ymwybyddiaeth ofodol o’r raddfa leol i raddfa fyd-
       eang.
      Mae Uned 1 yn annog dilyniant i Opsiwn Daearyddiaeth ym Mlwyddyn 11 ac
       ymlaen i gyfnod addysg ôl-16.
      Mae’r tair uned yn sicrhau deilliannau dysgu sy’n helpu myfyrwyr i ddatblygu
       diddordeb personol yn y rheswm pam y mae daearyddiaeth yn bwysig ac i
       ddatblygu eu cyfrifoldebau fel dinasyddion byd-eang sy’n gallu chwarae rhan
       bwysig mewn datblygu cynaliadwy.
      Gellir atgyfnerthu gwaith dosbarth gyda gweithgareddau tu allan i’r dosbarth,
       gweithgareddau yn y maes a gwaith ymchwil a fydd yn cael eu hasesu trwy’r
       Asesiad dan Reolaeth sy’n disodli gwaith cwrs.
      Mae’r tair uned yn rhoi cyfleoedd i astudio’n eang ac i ddewis mwy o opsiynau
       mewn dyfnder. Mae un o’r opsiynau dewisol yn canolbwyntio ar newidiadau
       yn economi Cymru ac yn cynnig cyfle i fyfyrwyr ddatblygu dysgu fel rhan o
       Fagloriaeth Ganolradd Cymru.
      Mae’r fanyleb yn annog gwerthfawrogiad o wahanol safbwyntiau a rhesymau
       pam y dylai pobl fod yn dal safbwyntiau penodol.
      Mae Unedau 1 a 2 yn darparu cyfleoedd dysgu ar gyfer y gwaith maes a’r
       gwaith ymchwil sy’n rhan annatod o’r dysgu myfyriwr-ganolog seiliedig ar
       ymholiad yn Uned 3: Ymholiad Daearyddol gydag Asesiad dan Reolaeth yn
       disodli gwaith cwrs.



Bydd asesiad Uned 1 ac Uned 2 yn seiliedig ar y Cwestiynau Allweddol a’u
Cwestiynau Ymholiad cysylltiedig a geir yn nwy golofn gyntaf rhestr gynnwys y
fanyleb. Mae croeso i’r athrawon ddewis enghreifftiau priodol o lefydd neu bynciau i
gefnogi’r cwestiynau hyn a chynghorir hwynt i sicrhau bod yr enghreifftiau a ddewisir
mewn perthynas â graddfa a lleoliad yn cael eu gosod yng nghyd-destun
ymwybyddiaeth ofodol ehangach. Cynghorir canolfannau i beidio ag ailadrodd
enghreifftiau o gyfnodau allweddol blaenorol ond yn hytrach ehangu ymwybyddiaeth
ofodol ac ennill diddordeb y myfyrwyr trwy ddefnyddio cynnwys newydd a chyffrous.

Mae’r Asesiad dan Reolaeth hefyd yn fodd i annog golwg synoptig ar y byd gan fod
anogaeth i’r canolfannau ddewis dwy dasg gysylltiedig ar yr un thema.




1.3    Newidiadau i’r fanyleb a gyflwynir ym mis Medi 2009


Cliciwch yma i agor ffenestr yr atodiad.
Yna agorwch y ffeil “Newidiadau i fanyleb newydd A.pps”
TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 6




2.              CYFLWYNO’R FANYLEB

       2.1      Llwybrau drwy’r fanyleb
Model A – Cofrestriadau ym Mehefin Blwyddyn 10 a 11

AMSER ASESU                                    UNED
Mehefin Blwyddyn 10                            Uned 1: Craidd Daearyddiaeth
Mehefin Blwyddyn 11                            Uned 2: Daearyddiaeth Dewisiadau
                                               Uned 3: Ymholiad Daearyddol – Asesiad dan
                                               Reolaeth

Manteision:           Canolbwyntio ar faes cyfyngedig o ddysgu ac addysgu.
                      Ymgeiswyr yn gallu canolbwyntio ar adolygu un uned.
                      Caniatáu i ailsefyll ym Mlwyddyn 11.
                      Caniatáu newid haen os bydd yr ymgeiswyr yn ailsefyll ym Ml. 11.

Anfanteision: Gallai aeddfediad erbyn Mehefin 2010 osod rhai ymgeiswyr dan anfantais.

Amser dysgu yn cael ei golli trwy ganolbwyntio ar asesu.
Llai o gyfleoedd ar gyfer cyfnodau cychwynnol yr Asesiad dan Reolaeth yn ystod rhaglen
dysgu ac addysgu Uned 1.



Model B – Cofrestru ym mis Mehefin Blwyddyn 11

AMSER ASESU                                    UNED
Mehefin Blwyddyn 10                            Dim asesiad
Mehefin Blwyddyn 11                            Uned 1: Daearyddiaeth Graidd
                                               Uned 2: Daearyddiaeth Ddewisol
                                               Uned 3: Ymholiad Daearyddol – Asesiad
                                               dan Reolaeth

Manteision:          Llai o amharu ar y ganolfan/ adran.
                     Yr ymgeiswyr yn cael eu hasesu pan maent (yn ddamcaniaethol)
                     yn fwyaf aeddfed.
                     Yr ymgeiswyr wedi datblygu dealltwriaeth fwy synoptig.
                     Haws integreiddio’r broses Asesiad dan Reolaeth i’r rhaglen
                     dysgu/ addysgu.
Anfanteision:        Mwy o bwysau ar adolygu.
                     Dim cyfleoedd i ailsefyll.
                     Dim cyfleoedd i newid haen trwy ailsefyll ym Mlwyddyn 11.
                                                       TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 7


     Un newid pwysig i’r dysgu ac asesu mewn cymhariaeth â Manyleb A TGAU bresennol
     CBAC yw’r newid o waith cwrs i Asesiad dan Reolaeth. Y penderfyniad pwysig i ganolfannau
     fydd sefydlu’r strategaeth orau ar gyfer ymgorffori’r gwaith maes a’r tasgau datrys problemau
     yn y rhaglen addysgu ar gyfer Unedau 1 a 2. Gellir integreiddio’r tasgau hyn yn y rhaglen
     ddysgu ac addysgu ar gyfer y themâu dewisedig neu eu gwneud ar ôl i’r ymgeiswyr sefyll
     Uned 1. Er ein bod yn annog canolfannau i ymgorffori tasgau ymholi yn eu rhaglen dysgu ac
     addysgu trwy gydol y cyfnodau allweddol, bydd yn bosibl i’r tasgau ymholi a gyflwynir ar
     gyfer yr Asesiad dan Reolaeth gael eu gwneud dros ddwy flynedd y cylch neu’n gyfan gwbl
     yn ystod Blwyddyn 11. Ym mhob achos, rhaid i’r tasgau penodol fod y rhai y’u dewisir eu
     cyflwyno ym Mlwyddyn 11 ac sydd yn cael eu newid yn flynyddol. Bydd yr angen i newid yn
     cael ei fonitro trwy’r adroddiad cymedroli a anfonir i’r canolfannau bob blwyddyn. Cynghorir y
     canolfannau i gynllunio ymlaen o fis Medi 2009 ar gyfer y cyflwyniad cyntaf yn 2011.


            2.2      Enghreifftiau o Ddulliau Gweithredu

            Nid yw’r nodiadau canlynol yn ymhelaethiad diffiniedig o fanyleb Uned 1. Anogir
            athrawon i ddatblygu eu dulliau eu hunain o gyflwyno’r fanyleb yn ôl eu hanghenion
            eu hunain, anghenion y myfyrwyr a lleoliad y ganolfan. Mae rhifau’r paragraffau yn
            cyfeirio at y Cwestiynau Ymholi yng Ngholofn 2 y fanyleb. Bydd Uned 2 yn cael ei
            hychwanegu yn ddiweddarach yn y flwyddyn.



UNED 1 – Craidd
A – Y Byd Ffisegol

     Thema 1 – Dŵr

     Beth yw prosesau afonydd a pha dirffurfiau y maent yn eu creu?

     1.1    Pa brosesau sy’n gysylltiedig ag afonydd?

            Dylai fod gan fyfyrwyr wybodaeth sylfaenol am erydiad afonydd, trawsgludiad a
            dyddodiad.
            Y geiriau allweddol sy’n gysylltiedig ag erydiad yw hydoddiant, gweithred hydrolig,
            cyrathiad/sgrafelliad ac athreuliad.
            Y geiriau allweddol sy’n gysylltiedig â thrawsgludiad yw hydoddiant, daliant, neidiant
            a threigl/tyniant.
            Dylid deall y cysylltiad rhwng y prosesau hyn a maint yr egni sydd mewn afon.
            Hefyd bydd angen i’r myfyrwyr ddeall sut y mae dŵr yn symud a chael ei storio
            mewn dalgylch afon.

     1.2    Pa dirffurfiau sy’n deillio o’r prosesau hyn?

            Nid yw’r fanyleb yn enwi tirffurfiau penodol ond rhaid i fyfyrwyr fod yn ymwybodol mai
            prosesau sy’n ffurfio tirffurfiau.
            Dylai myfyrwyr ddeall hefyd bod ffactorau heblaw erydiad a dyddodiad yn cyfrannu at
            ffurfio rhai tirffurfiau, yn arbennig math a strwythur y creigiau.
            Rhai enghreifftiau o dirffurfiau y gellir eu hastudio yw rhaeadrau a cheunentydd,
            ystum afonydd ac ystumllynnoedd, gorlifdiroedd a llifgloddiau.
TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 8


       1.3    Sut y mae’r tirffurfiau a’r prosesau hyn yn effeithio ar fywydau pobl sy’n byw
       ar hyd afonydd?

       Bydd yr union gynnwys yn amrywio yn ôl yr astudiaethau achos a archwilir ond
       disgwylir bod gan ymgeiswyr wybodaeth am fannau penodol.
       Gallai’r enghreifftiau gynnwys achosion o lifogydd, twf aneddiadau ar y gorlifdiroedd
       neu mewn gwddf ystum afon a datblygiad twristiaeth.
       Gellid ymchwilio i lifogydd fel bod effeithiau cymdeithasol ac economaidd yn cael eu
       hamlygu.


Sut y dylid rheoli afonydd?

2.1    Pa mor llwyddiannus yw’r gwahanol ddulliau rheoli o safbwynt problem llifogydd?

       Dylid cwmpasu strategaethau megis datblygiadau technolegol, rhagfynegi, paratoi a
       chynllunio defnydd tir ac effeithiolrwydd y rhain o ran rheoli’r perygl o lifogydd. Rhaid
       i ymgeiswyr fod â gwybodaeth a dealltwriaeth am o leiaf un prif gynllun rheoli
       afonydd gan asesu ei effeithiau ffisegol a chymdeithasol.

2.2    A ddylem newid ein dull o reoli afonydd a gorlifdiroedd yn y dyfodol?

       Dylai myfyrwyr fod yn ymwybodol o wahanol safbwyntiau.
       Mae rhai pobl yn credu y dylid gadael i natur gael ei ffordd ac y dylai ardaloedd sy’n
       tueddu i orlifo cael gwneud hynny. Yn naturiol, mae pobl sy’n byw ac yn gweithio yn
       yr ardaloedd hynny yn anghytuno ac maent yn mynnu cael gwell amddiffyniad er
       gwaethaf y gost a’r angen i gynnal a chadw’n barhaus.
       Gellid archwilio canlyniadau posibl newid hinsawdd – Thema 2.

Thema 2 – Newid Hinsawdd

Beth yw achosion newid hinsawdd a beth yw’r dystiolaeth ohono?

1.1   Beth yw’r effaith tŷ gwydr a sut y mae gweithrediadau pobl wedi effeithio ar y
broses?

       Dylai myfyrwyr ddeall fod yr effaith tŷ gwydr yn broses naturiol a bod yr effaith yn cael
       ei gyflymu pan fydd mwy o nwyon tŷ gwydr (carbon deuocsid, nitrogen ocsid a
       CFCau) yn cael eu rhyddhau. Mae gwyddonwyr yn dadlau ei fod bron yn sicr mai
       canlyniad gweithgarwch dynol yw hyn e.e. llosgi tanwydd ffosil mewn gorsafoedd
       ynni. Gellid astudio cyfraniad trafnidiaeth, ffermio a datgoedwigo at greu nwyon tŷ
       gwydr.

1.2    Pa mor bendant yw’r ystod o dystiolaeth ynglŷn â newid hinsawdd?

       Mae lleiafrif sydd o’r farn bod cynhesu byd-eang yn cael ei achosi gan brosesau
       naturiol, yn hytrach na gweithgarwch dynol. Ond, mae’r Panel Rhynglywodraethol ar
       Newid yn yr Hinsawdd yn credu fod tystiolaeth gref mai gweithgarwch dynol sy’n
       achosi newid hinsawdd. Gan hynny gall myfyrwyr ystyried dilysrwydd ystod o
       dystiolaeth a ddefnyddir i brofi newid yn yr hinsawdd. Mae’r dystiolaeth yn cynnwys y
       cynnydd mewn tymheredd ar draws y byd, enciliad rhewlifau, ymdoddi’r rhew Arctig
       ac achosion o dywydd eithafol.
                                                 TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 9


Pa ddyfodol sy’n bosibl?

2.1   Beth fyddai effeithiau posibl newid hinsawdd yn y Gwledydd MEDd a Gwledydd
Lled?

      Dylai myfyrwyr werthfawrogi effeithiau ffisegol a dynol newid mewn Gwledydd MEDd
      a Gwledydd Lled gan ddefnyddio deunydd enghreifftiol perthnasol a chyfoes. Dylai
      effeithiau ffisegol gynnwys codiad yn lefel y môr, cynnydd yn nifer y stormydd,
      sychder a llifogydd a newidiadau mewn patrymau ecolegol. Dylai effeithiau dynol
      gynnwys yr effeithiau ar amaethyddiaeth, y newid ym mhatrymau clefydau sy’n cael
      eu cario gan bryfed a mudiad ffoaduriaid. Dylai myfyrwyr hefyd sylweddoli mai Affrica
      yw’r cyfandir sy’n fwy agored i newid hinsawdd ac sydd wedi ei gyfyngu fwyaf o
      safbwynt ei allu i ymateb iddo oherwydd tlodi.

2.2   Sut y gellir defnyddio technoleg a newid ffyrdd o fyw er mwyn lleihau effaith newid yn
      yr hinsawdd?

      Dylai fod gan fyfyrwyr wybodaeth a dealltwriaeth am y strategaethau sydd ar gael i
      ddelio â newid hinsawdd. Bydd y strategaethau a ddewisir yn amrywio yn ôl y
      deunydd enghreifftiol a ddewisir ond gallant gynnig arbed ynni yn y cartref, datblygu
      trafnidiaeth gyhoeddus effeithlon a defnyddio ynni adnewyddadwy. Mae angen
      dealltwriaeth o’r ffordd y mae’r strategaethau hyn yn gweithredu ar wahanol lefelau -
      o’r unigolyn, i lywodraeth leol, genedlaethol a rhyngwladol.

Thema 3 – Byw mewn Cylchfa Weithredol (Active Zone)
Pam mae ymylon platiau yn beryglus?

1.1   Beth yw ymylon platiau a sut y mae symudiad platiau yn creu amrywiaeth o
      dirffurfiau?

      Dylai myfyrwyr wybod am y prif blatiau a’u lleoliad. Nid yw tirffurfiau tectonig penodol
      yn cael eu henwi ond mae’r enghreifftiau y gellir eu hastudio yn cynnwys
      llosgfynyddoedd, cefnennau cefnforoedd, ffosydd cefnforoedd, arch o ynysoedd a
      phlyg fynyddoedd. Dylid deall y prosesau tectonig sy’n gweithredu ar ymylon platiau
      adeiladol a dinistriol. Gellir astudio’r terfynau hyn yn effeithiol gydag enghreifftiau
      priodol megis Cefnen yr Iwerydd a’r cylchfaoedd tansugno.

1.2   Beth yw’r prif beryglon a’r peryglon eilaidd sy’n gysylltiedig â llosgfynyddoedd a
      chylchfaoedd daeargrynfeydd?

      Mae’r peryglon sy’n gysylltiedig â gweithgaredd tectonig yn amrywiol ac yn niferus
      ond cydnabyddir bod y gwahaniaeth rhwng peryglon sylfaenol a rhai eilaidd yn gallu
      bod yn niwlog ac nid oes angen gallu dosbarthu ar y sail hon. Y peryglon sy’n
      gysylltiedig â daeargrynfeydd yw cryndod y ddaear (prif), hylifiad, tirlithriad a tsunami.
      Y peryglon sy’n gysylltiedig â llosgfynyddoedd yw llif lafa, llif pyroclastig, cwymp lludw
      (prif), laharau a lleidlifau. Hefyd dylid astudio effeithiau peryglon tectonig trwy
      ddefnyddio astudiaethau achos perthnasol.

1.3   Pam y mae pobl yn parhau i fyw mewn cylchfaoedd peryglus?

       Gellir ystyried peryglon tectonig mewn goleuni cadarnhaol, yn arbennig
       llosgfynyddoedd, gan eu bod yn cynnig cyfleoedd economaidd megis twristiaeth,
       egni geothermol, mwyngloddio a phriddoedd ffrwythlon iawn ar gyfer
       amaethyddiaeth. Gellir astudio enghreifftiau o Wlad yr Iâ, Seland Newydd a Sicilia.
    TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 10


    Sut y gellir lleihau’r peryglon sy’n gysylltiedig â chylchfaoedd folcanig a
    daeargrynfeydd?

    2.1    Sut mae llosgfynyddoedd yn cael eu monitro a beth y mae hyn yn ei ddweud wrthym
            am eu cyflwr?
           Mae parthau tectonig actif yn cael eu monitro’n ofalus gan wyddonwyr yn y gobaith y
           gallant ragweld echdoriadau folcanig.

           Dylai ymgeiswyr fod yn ymwybodol bod llosgfynyddoedd yn rhoi cliwiau a rhybuddion
           a bod modd eu monitro trwy ddefnyddio technoleg. Gellir astudio’r defnydd o
           seismometrau, mesuryddion gogwydd a darlleniadau nwy yng nghyd-destun Etna
           neu Fryniau Soufriere, Montserrat.

    2.2    Sut y gellir lleihau effeithiau echdoriadau folcanig a daeargrynfeydd Gwledydd MEDd
           a Gwledydd Lled?

           Dylid deall strategaethau amrywiol i oresgyn effeithiau peryglon tectonig.
           Ymhlith yr ymatebion tymor byr mae cymorth mewn Gwledydd Lled, symud pobl o
           Montserrat a sianeli llif lafa ar Etna.

           Mae ymatebion mwy hirdymor yn cynnwys paratoi ac addasu a chynllunio defnydd
           tir.

           Gellir defnyddio California a Japan fel astudiaethau achos gan ymdrin â gwelliannau
           mewn gweithdrefnau argyfwng, dylunio adeiladau a mapio peryglon.

           Dylai ymgeiswyr wybod bod Gwledydd MEDd yn gallu delio gyda daeargrynfeydd ac
           echdoriadau folcanig yn llawer gwell na Gwledydd Lled.



UNED 1 – Craidd
B – Y Byd Global

    Thema 4 – Newid ym Mhoblogaethau

    Ble mae pobl yn byw?

    1.1    Ble mae pobl yn byw ar y ddaear a pham y maent yn byw yno?

           Dylai ymgeiswyr allu disgrifio ac egluro amrywiadau mewn dosbarthiad a dwysedd
           poblogaeth yn fyd-eang.
           Rhaid ystyried ffactorau ffisegol a ffactorau dynol.
           Dylai ymgeiswyr werthfawrogi’r ffaith bod dros dri biliwn o bobl yn byw mewn trefi a
           dinasoedd ac felly bod angen archwilio patrymau trefoli byd-eang.

    1.2    Beth yw’r ffactorau gwthio/ tynnu sy’n creu mudo o’r ardaloedd gwledig i’r ardaloedd
           trefol mewn Gwledydd Lled a mudo o’r ardaloedd trefol i’r ardaloedd gwledig mewn
           llawer o Wledydd MEDd?

           Mae dinasoedd sy’n tyfu cyflymaf yn y byd mewn Gwledydd Lled ac mae llawer o’r
           twf hwnnw yn cael ei achosi gan fudo o’r wlad i’r dref. Mae tlodi gwledig a phrinder
           bwyd yn brif ffactorau gwthio. Y ffactorau sy’n parhau i ddenu pobl yw’r cyfleoedd
           posibl o ran swyddi, gwell tai a gofal iechyd.
                                        TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 11


Ar y llaw arall, mae gwrth drefoli yn parhau i dynnu pobl allan o’r dinasoedd mewn
Gwledydd MEDd oherwydd y canfyddiad bod ansawdd bywyd yn well mewn
ardaloedd gwledig.

Gellir astudio’r patrymau hyn trwy ddefnyddio astudiaethau achos.
TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 12


Beth fydd yn digwydd i boblogaeth y byd?

2.1    Beth yw’r ffactorau sy’n dylanwadu ar gyfraddau genedigaethau a marwolaethau?

       Disgwylir bod myfyrwyr yn gallu adnabod ac egluro’r gwahanol ffactorau sy’n
       dylanwadu ar gyfraddau genedigaethau a marwolaethau mewn Gwledydd MEDd a
       Gwledydd Lled. Dylent ddeall bod ffactorau cymdeithasol a diwylliannol yn cael
       effaith bwysig mewn rhai gwledydd.

       Mae’n bwysig bod ymgeiswyr yn deall pwysigrwydd y patrwm oedran mewn pennu
       cyfraddau marwolaethau.

2.2    Sut y mae gwahaniaethau mewn cyfraddau genedigaethau a marwolaethau yn
       effeithio ar niferoedd a fframwaith y boblogaeth yn Ne Asia, Affrica Is-Sahara a
       Gorllewin Ewrop?

       Mae angen i’r ymgeiswyr wybod bod newidiadau yn y boblogaeth yn dibynnu’n
       bennaf ar y cydbwysedd rhwng y gyfradd genedigaethau a’r gyfradd marwolaethau a
       bod cyfradd naturiol cynnydd a disgwyliad oes yn effeithio ar fframwaith poblogaeth
       unrhyw wlad.

       Gan ddefnyddio o leiaf un enghraifft o wlad yn Ne Asia, Affrica Is-Sahara a Gorllewin
       Ewrop dylai myfyrwyr ddeall sut y mae pyramidiau poblogaeth yn adlewyrchu’r
       fframwaith poblogaeth mewn gwahanol rannau o’r byd mewn gwahanol gyfnodau o
       ddatblygu economaidd.

2.3    Sut y gallai’r gwahaniaethau hyn newid yn y dyfodol?

       Dylai myfyrwyr wybod y gallai fframwaith oedran a fframwaith rhyw unrhyw wlad
       newid yn y dyfodol.

       Mae’r enghreifftiau y gellir eu hastudio yn cynnwys effaith HIV/AIDS yn Affrica Is-
       Sahara, gwell mynediad at wasanaethau cynllunio teulu a gwell addysg yn Ne Asia
       ac effeithiau polisïau geni-bleidiol a mudo yng Ngorllewin Ewrop.

Thema 5 – Globaleiddio

Beth yw globaleiddio?

1.1    Sut y mae newidiadau mewn busnes a thechnoleg wedi caniatáu mwy o gyd-
       ddibyniaeth rhwng Gwledydd MEDd a Gwledydd Lled?

       Gellir diffinio globaleiddio fel ‘cyd-ddibyniaeth economaidd gynyddol gwledydd y byd’.
       Dylai myfyrwyr astudio’r ffactorau sy’n hybu globaleiddio, yn arbennig, swyddogaeth
       technoleg cyfathrebu, technoleg drafnidiaeth, y cyfryngau a Chwmnïau trawswladol .
       Wrth i Gwmnïau Trawswladol dyfu mae globaleiddio diwylliannol wedi dilyn.

1.2    Beth yw buddiannau globaleiddio a pham y mae rhai yn gweld hynny’n fygythiad?

       Dylai myfyrwyr ystyried effeithiau cadarnhaol a negyddol globaleiddio. Mae’r
       cyfleoedd yn cynnwys creu cyfoeth a swyddi a chyfnewid gwybodaeth. Mae’r
       anfanteision yn cynnwys anghydraddoldeb cynyddol, colli hunaniaeth genedlaethol a
       thra-arglwyddiaeth Cwmnïau Trawswladol. Dylid annog myfyrwyr i ystyried
       datblygiadau cyfredol y byd a deall natur dros dro digwyddiadau byd-eang.
                                              TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 13


Pa effaith y mae globaleiddio wedi ei gael ar wledydd sydd mewn gwahanol gyfnodau
datblygu?

2.1   Beth fu effeithiau cymdeithasol ac economaidd ehangu’r Undeb Ewropeaidd?

      Dylai ymgeiswyr fod yn ymwybodol fod gan yr Undeb Ewropeaidd bolisi ‘terfynau
      agored’ ar gyfer masnach a phobl. Ymunodd wyth o aelod wledydd newydd –
      gwledydd A8 – â’r Undeb Ewropeaidd yn 2004. Mae mewnfudo i’r Deyrnas Unedig o
      wledydd A8 wedi bod yn gwestiwn pwysig. Gallai costau a buddion mewnfudiad A8
      fod yn astudiaeth achos effeithiol.


2.2   Sut y mae gwledydd diwydiannol newydd fel India a China wedi cael budd o
      globaleiddio?

      Mae’n rhaid astudio India ac/ neu China ond gellid defnyddio enghreifftiau eraill i
      wella dealltwriaeth. Mae’r buddion yn cynnwys buddsoddi o’r Cwmnïau Trawswladol,
      diwydiannaeth a chyfran gynyddol o fasnach byd a’r symudiad tuag at economi trefol.
      Ond rhaid i ymgeiswyr ddeall, serch hynny, nad yw cymdeithas yn ei chyfanrwydd
      wedi cael budd o globaleiddio a bod y gwledydd hyn yn wynebu problemau fel tlodi
      gwledig, cynnydd mewn trefi sianti, llafur plant a llygredd.

2.3   Sut y mae patrymau masnach wedi rhwystro cynnydd economaidd yn y Gwledydd
      Lled?

      Rhaid i fyfyrwyr wybod bod Gwledydd MEDd yn tra-arglwyddiaethu ar fasnach y byd
      a’u bod wedi cyflawni hynny trwy greu rhwystrau masnach.
      Mae grwpiau neu flociau masnachu hefyd wedi cael eu ffurfio i amddiffyn
      buddiannau aelod wledydd.
      Gellid wedyn archwilio strategaethau i greu byd mwy cyfartal. Mae’r strategaethau’n
      cynnwys Masnach Deg, masnach foesegol a diwygio masnach.

Thema 6 – Datblygu

Sut y mae adnabod patrymau datblygu byd-eang?

1.1   Sut y mae datblygu economaidd a chymdeithasol yn cael ei fesur a beth yw’r
      patrymau byd-eang?

      Rhaid i fyfyrwyr wybod bod modd mesur datblygiad trwy ddefnyddio dangosyddion
      economaidd a chymdeithasol a bod modd eu cymharu o ran eu heffeithiolrwydd. Mae
      dangosyddion economaidd yn cynnwys Cynnyrch Gwladol Crynswth (GNP) a
      Chynnyrch Mewnwladol Crynswth (GDP). Mae dangosyddion cymdeithasol yn
      cynnwys iechyd, disgwyliad oes a’r Mynegrif Datblygiad Dynol. Gellir mapio'r rhain fel
      bod patrymau byd-eang datblygiadau yn cael eu hamlygu.

1.2   Beth yw’r patrymau rhanbarthol o ddatblygiad economaidd ac/ neu gymdeithasol
      mewn un Wlad Lled?

      Mae llawer o wledydd sydd â sgôr Mynegrif Datblygiad Dynol gwaeth heddiw nag yn
      1990. Mae’r rhan fwyaf ohonynt mewn gwledydd Is-Sahara. Gan hynny gellir
      gwneud astudiaeth effeithiol o anghydraddoldeb rhanbarthol mewn un Wlad Llai
      Economaidd Ddatblygedig o’r rhan yma o’r byd.
TGAU Daearyddiaeth A Canllawiau i Athrawon 14


Pa gynnydd a wneir tuag at gyflawni nodau Datblygu’r Mileniwm?

2.1    Beth yw Nodau Datblygu’r Mileniwm a sut y mae llywodraethau a chyrff
       anllywodraethol yn delio â hwy?

       Mae Nodau Datblygu’r Mileniwm yn wyth targed y mae 192 o aelod wledydd y
       Cenhedloedd Unedig yn gytûn i geisio eu cyflawni erbyn blwyddyn 2015 er mwyn
       helpu i godi safonau datblygu. Dylai ymgeiswyr wybod bod y nodau hyn yn ymwneud
       â lleihau tlodi, gwella mynediad i ddŵr glân, sicrhau addysg gynradd i bawb a lleihau
       anghydraddoldeb o ran rhyw. Gellir cyflawni’r targedau hyn drwy leihau dyledion,
       cynyddu cymorth a hybu Masnach Deg.

2.2    Pa gynnydd sy’n cael ei wneud gan wledydd De Asia tuag at y nodau?

2.3    Pa gynnydd y mae gwledydd Affrica Is-Sahara yn ei wneud tuag at gyflawni’r nodau?

       Mae Gwledydd Lled yn cael grantiau a benthyciadau i gyflawni’r targedau.
       Rhaid i fyfyrwyr fesur cynnydd cymharol gwledydd De Asia o gymharu â gwledydd yn
       Affrica Is-Sahara.
                                                                                                                                          TGAU DAEARYDDIAETH (A) 15
Mae’r themâu craidd yn gyfle i gyflwyno ystod o wybodaeth a dealltwriaeth i fyfyrwyr TGAU Daearyddiaeth. Rhagwelir y bydd y
themâu craidd yn cael eu cyflwyno ym mlwyddyn gyntaf cwrs TGAU dwy flynedd neu dair blynedd. Mae hyn yn golygu bod oddeutu 12
- 15 awr amser dysgu ar gael ar gyfer pob thema. Mae’r themâu dewisol yn caniatáu i fyfyrwyr ddatblygu mwy o ddyfnder o wybodaeth
a dealltwriaeth yn y themâu a ddewisir. Rhagwelir y bydd y rhan fwyaf o adrannau yn cyflwyno’r unedau dewisol yn ail flwyddyn cwrs
dwy flynedd draddodiadol cyfnod allweddol 4.

                            UNED 1 – Craidd
                            A – Y Byd Ffisegol

Cwestiynau           Cwestiynau Ymholi                     Termau           Dysgu ac addysgu posibl
allweddol                                                  allweddol*
Thema 1: Dŵr

1.   Beth yw         1.1   Pa brosesau sy’n                sgrafelliad       Mae cwestiynau ymholi 1.1 a 1.2 yn ddelfrydol ar gyfer dysgu awyr agored. Mae’r
     prosesau              gysylltiedig ag afonydd?        athreuliad       cyfleoedd ar gyfer dysgu awyr agored yn cynnwys braslunio yn y maes, dehongli
     afonydd a pha                                         gweithredu       ffotograffig, a chasglu data gan gynnwys mesur trawstoriadau a chyflymder nentydd.
     dirffurfiau y                                         hydrolig         Gallai gweithgareddau yn y dosbarth gynnwys gwneud modelau ffisegol o nentydd a
     maent yn eu                                           erydiad ochrol   chludo gwaddodion neu ddefnyddio un o lawer DVD sydd ar gael yn fasnachol.
     creu?                                                 hydoddiant
                                                           daliant
                                                           tyniant

                     1.2 Pa dirffurfiau sy’n deillio o’r                    Nid yw’r fanyleb yn rhagnodi unrhyw dirffurfiau penodol. Ond rhagwelir y bydd
                         prosesau hyn?                                      canolfannau yn cymryd dilyniant myfyrwyr o CA3 i ystyriaeth. Felly, gallai myfyrwyr
                                                                            wneud diagramau wedi eu hanodi i ddangos sut y mae ystumiau afon yn newid dros
                                                                            gyfnod neu gallant ystyried gwahanol fodelau o ffurfio rhaeadrau. Ar wefan GCaD
                                                                            Cymru mae animeiddiad sy’n disgrifio sut y mae crognentydd yn cael eu ffurfio a’r
                                                                            rhaeadrau yn deillio o hynny. Cyfeiriad y safle yw http://www.ngfl-
                                                                            cymru.org.uk/cym/vtc-home/vtc-ks4 -geography/vtc-ks4-geog-
                                                                            ice_rivers_sea/hanging_valleys.htm

                                                                            Gellir gofyn i fyfyrwyr ddisgrifio ac egluro pwysigrwydd cymharol erydiad a
                                                                            dyddodiad wrth ffurfio pâr o dirffurfiau gwrthgyferbyniol er enghraifft ystumiau afon a
                                                                            rhaeadr.

                                                                            Defnyddio awyrluniau oddi ar y we a mapwaith OS fel sail i adnabod tirffurfiau
                                                                            afonydd yn y dosbarth. Ar wefan GCaD Cymru mae nifer o wersi gwerthfawr sy’n
                                                                            cynnwys animeiddiadau. Er enghraifft mae animeiddiad o ffurfio ystum afon yn
                                                                            http://www.ngfl-cymru.org.uk/vtc/meanders_floodplain/cym/cyflwynia/Default.htm
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 16

                       1.3 Sut y mae’r tirffurfiau a’r   arllwysiad           Astudiaeth achos o ddatblygu twristiaeth ger rhaeadr neu ddatblygu gweithgareddau
                           prosesau hyn yn effeithio     hydrograff           hamdden awyr agored megis cerdded ceunentydd, caiacio neu rafftio dŵr gwyn a
                           ar fywydau pobl sy’n byw      anathraidd           gynhelir ar safle afon a enwir. Mae testun Craidd Hodder CBAC yn delio â rhaeadr
                           ar hyd afonydd?               Ymdreiddiad          Gulfoss.
                                                         amser oediad
                                                         llif trostir         Mae gan wefan GCaD Cymru weithgaredd rhyngweithiol ynglŷn â gorlifdiroedd a
                                                         llif trwodd          llifogydd sy’n cynnwys deunyddiau fideo ysgogol a gwaith map OS. Y cyfeiriad yw:
                                                                              http://www.ngfl-cymru.org.uk/vtc/ngfl/2007-08/geog/irf24/index.html

                                                                              Plotio hydrograffau o lifogydd a dadansoddi amseroedd oedi / arllwysiad anterth.
                                                                              Ymchwilio’r ffactorau sy’n penderfynu ar yr amseroedd oedi (er enghraifft y math o
                                                                              greigiau, ehangiad trefol ar orlifdiroedd. Mae data ynglŷn ag arllwysiad afonydd y
                                                                              Deyrnas Unedig ar gael yn:
                                                                             http://www.nwl.ac.uk/ih/nrfa/webdata/index.html

2.   Sut y dylid
     rheoli afonydd?   2.1 Pa mor llwyddiannus yw        carthu               Astudiaeth achos o gynllun rheoli llifogydd diweddar. Adeiladwyd cyfuniad o
                           gwahanol ddulliau rheoli’r    caergawell          amddiffynfeydd parhaol a rhai y gellid eu tynnu o’u lle, rhag llifogydd yn yr Amwythig
                           broblem llifogydd?            peirianneg galed    ac yn Bewdley ar yr Afon Hafren er 2004. Mae amddiffynfeydd rhag llifogydd yn
                                                         peirianneg feddal   Boscastle (a gwblhawyd yn 2008) yn cyfuno peirianneg feddal a chaled. Mae’r
                                                                             astudiaeth achos ar gael yn nhestun Craidd Hodder CBAC.

                                                                             Mae gan y Ganolfan Adfer Afonydd astudiaethau achos o afonydd lle defnyddiwyd
                                                                             peirianneg feddal i adfer afon i gwrs mwy naturiol. Mae hyn yn cynnwys yr Afon
                                                                             Ogwen yng Nghymru. Gellir cael manylion yn <http://www.therrc.co.uk/%20%20>


                       2.2 A ddylem newid ein dull o                          Defnyddio GIS ar y rhyngrwyd i archwilio ardaloedd lle mae perygl llifogydd. Gall
                           reoli afonydd a                                   myfyrwyr wneud hyn trwy ddefnyddio gwefan Asiantaeth yr Amgylchedd lle mae
                           gorlifdiroedd yn y dyfodol?                       peiriant chwilio sy’n seiliedig ar god post. Mae hyn ar eu tudalen hafan
                                                                             http://www.environment-agency.gov.uk/cy/default.aspx? Neu gallwch ddefnyddio’r
                                                                             ddolen hon i chwilio fesul ardal
                                                                              http://maps.environment-agency.gov.uk/wiyby/mapController .
                                                                              Gweler Dartmouth Flood Observatory http://www.dartmouth.edu/~floods/ lle gallwch
                                                                             weld llifogydd yn ôl eu lleoliad a’u blwyddyn.


* Nid yw’r fanyleb yn rhagnodi termau allweddol. Mae’r rhestr yn awgrymu'r math o dermau y gellid eu defnyddio yn ystod y cwrs er mwyn
adeiladu arnynt i greu dilyniant o gwrs CA3.
                                                                                                                                          TGAU DAEARYDDIAETH (A) 17


Cwestiynau              Cwestiynau Ymholi                Termau               Dysgu ac addysgu posibl
allweddol                                                allweddol*
Thema 2: Newid Hinsawdd

1.   Beth yw achosion   1.1 Beth yw’r effaith tŷ gwydr   Cylchred garbon      Bydd ar fyfyrwyr angen dealltwriaeth syml o’r gylchred garbon. Bydd dysgwyr gweledol yn
     newid hinsawdd         a sut mae gweithgarwch       Newid hinsawdd       ei gweld yn haws deall hyn ar ffurf diagramau. Gall ymarferion dosbarthu a chydweddu fod
     a’r dystiolaeth        pobl wedi effeithio ar y     Gollyngiadau         yn ffordd effeithiol o ddysgu am y pwnc hwn, e.e. cydweddu datganiadau ynglŷn â
     ohono?                 broses hon?                  Cynhesu byd eang     gollyngiadau carbon yn ôl achos ac effaith.
                                                         Effaith tŷ gwydr



                        1.2 Pa mor ddibynadwy yw’r       Tywydd eithafol      Gellid gofyn i fyfyrwyr bwyso a mesur dilysrwydd ystod o dystiolaeth gan gynnwys:
                            ystod o dystiolaeth dros     Rhewlifau            tystiolaeth craidd rhew; gollyngiadau CO2; tywydd eithriadol; rhew yn ymdoddi; newidiadau
                            newid hinsawdd?              Enciliad rhewlifau   i ecosystemau neu fudo bywyd gwyllt. Mae’r math yma o dystiolaeth yn cael ei archwilio yn
                                                         Creiddiau rhew       nhestun Craidd Hodder CBAC.
                                                         Rhyngrewlifol
                                                         Cromlin cilfin       Os oes gan y myfyrwyr gyfleusterau TGCh gallant wneud ymholiad ffenolegol gan
                                                                              ddefnyddio’r safle canlynol: <http://www.naturescalendar.org.uk/>. Mae’r safle’n casglu
                                                                              data ynglŷn â digwyddiadau mewn natur (y grifft broga cyntaf, y mwyar duon cyntaf ayb.
                                                                              sy’n arwydd o ddyfodiad y gwanwyn neu’r hydref. Gall myfyrwyr gasglu a llwytho i fyny eu
                                                                              data eu hunain i’r safle neu ddefnyddio data (ar ffurf mapiau a graffiau) sydd wedi cael ei
                                                                              gyflwyno gan eraill. Fel hyn gall myfyrwyr archwilio’r dystiolaeth dros newidiadau ym
                                                                              mhatrymau’r tymhorau.

                                                                              Os oes gorsaf dywydd yn yr ysgol gall myfyrwyr gymharu’r cofnodion tywydd y maent yn eu
                                                                              casglu gyda’r cyfartaleddau tymhorol fel eu bod yn sylweddoli nad yw un digwyddiad yn y
                                                                              tywydd yn golygu newid hinsawdd.


                                                                              Gellid defnyddio detholiad o ffilm Al Gore, “An Inconvenient Truth” i hybu trafodaeth: a yw’r
                                                                              ffilm yn cael ei gyflwyno mewn ffordd ffeithiol a diduedd? Os nad yw, pam felly?

                                                                              Mae cyfres o weithgareddau graffig a gweithgareddau gwneud penderfyniadau ar gyfer
                                                                              dysgu Safon Uwch ar gael ar safle GCaD Cymru. Gall myfyrwyr haen uchaf TGAU
                                                                              ddefnyddio llawer o’r rhain gyda chefnogaeth briodol. Y cyfeiriad yw:
                                                                              http://www.ngfl-cymru.org.uk/vtc_-_a_as_-_geography_-_g1_climate_change
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 18

2.   Pa ddyfodol      2.1 Beth fyddai effeithiau     Seiclon               Effeithiau tymor byr megis stormydd, sychder a llifogydd amlach, newidiadau mewn
     gwahanol sy’n        posibl newid hinsawdd      Ffoadur               cyfleoedd busnes gan gynnwys amaethyddiaeth. Effeithiau tymor hir megis lefelau’r môr yn
     bosibl?              yn y Gwledydd MEDd a       amgylcheddol          codi, newid patrymau clefyd sy’n cael eu cario gan bryfed, a mudiad ffoaduriaid
                          Gwledydd Lled?             Corwynt               amgylcheddol. Dylai myfyrwyr bwyso a mesur yr effeithiau cadarnhaol yn erbyn y rhai
                                                     Codiad yn lefel y     negyddol.
                                                     môr
                                                                           Gallai myfyrwyr adeiladu astudiaeth achos ynglŷn â’r ffordd y mae newid hinsawdd yn
                                                                           debygol o effeithio ar wlad sy’n datblygu a chymharu hynny gyda’r ffordd y mae’r Deyrnas
                                                                           Unedig yn debygol o gael ei heffeithio gan newid hinsawdd. Mae testun Craidd Hodder
                                                                           CBAC yn cynnwys astudiaeth achos o newid yn Affrica Is-Sahara yn gyffredinol, a Mali yn
                                                                           benodol.

                                                                           Mae llawer o fideos a gwefannau sy’n dangos enghreifftiau o dywydd eithafol. Gweler
                                                                           gwefan y Swyddfa Dywydd yn
                                                                           <http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/extremes/index.html> gan droi i’r adran tywydd
                                                                           eithafol. Gweler hefyd <http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/index.html> sy’n dangos
                                                                           hinsawdd ‘ddisgwyliedig’. Mae hyn yn ddefnyddiol iawn wrth edrych ar anghysonderau
                                                                           mewn tywydd.

                                                                           Mae llawer o glipiau defnyddiol ar YouTube, er enghraifft:
                                                                           <http://www.youtube.com/watch?v=zzjOcOcQ90U>

                      2.2 Sut y gellir defnyddio     Biodanwydd            Mae’r pwnc hwn yn cynnig ei hun ar gyfer ymchwil annibynnol. Dylid annog myfyrwyr i
                          technoleg a newid ffordd   Effeithlonrwydd       ymchwilio i bynciau sy’n cynnwys newidiadau mewn technoleg ac mewn ffordd o fyw.
                          o fyw er mwyn lleihau      Ynni                  Gallai technoleg gynnwys ffwrneisi solar, ynni gwynt, cerbydau trydan a dal a storio carbon.
                          effaith newid hinsawdd?    Dal a storio carbon   Gallai newidiadau mewn ffordd o fyw cynnwys arbed egni yn y cartref, defnyddio
                                                     Carbon niwtral        trafnidiaeth gyhoeddus a chyfyngu ar awyrennau.
                                                     Technolegau
                                                     adnewyddadwy          Dull posibl arall fyddai annog y myfyrwyr i chwarae rôl ac i gynnal trafodaethau a dadleuon.
                                                                           Gallai myfyrwyr gymryd rôl gwahanol grwpiau (e.e. darparwyr ynni, gwneuthurwyr ceir,
                                                                           adeiladwyr tai, gwerthwyr gwyliau) a thrafod sut y gallai eu grŵp hwy gyfrannu at ddyfodol
                                                                           carbon niwtral.




* Nid yw’r fanyleb yn rhagnodi termau allweddol. Mae’r rhestr yn awgrymu'r math o dermau y gellid eu defnyddio yn ystod y cwrs er mwyn
adeiladu arnynt i greu dilyniant o gwrs CA3.
                                                                                                                                               TGAU DAEARYDDIAETH (A) 19


Cwestiynau            Cwestiynau ymholi                    Termau             Dysgu ac addysgu posibl
allweddol                                                  allweddol*
Thema 3: Byw mewn Parth Actif

1.   Pam y mae        1.1 Beth yw ymylon platiau a sut     Adeiladol          Nid yw’r fanyleb yn rhagnodi unrhyw dirffurfiau penodol. Bydd dysgwyr gweledol yn mwynhau
     ymylon platiau       y mae symudiad platiau yn        Distrywiol         gwneud diagramau wedi eu hanodi o’r ymylon platiau. Gallai myfyrwyr wrthgyferbynnu’r
     yn beryglus?         creu amrywiaeth o                Ffos cefnfor       prosesau a’r tirffurfiau sy’n cael eu cysylltu’n arferol gydag ymylon platiau adeiladol a
                          dirffurfiau?                     Ymyl plât          distrywiol, megis rhai llosgfynyddoedd tarian, ffosydd cefnforoedd a dyffrynnoedd hollt.
                                                           Tansugno



                      1.2 Beth yw’r peryglon sylfaenol     Ôl-gryniad         Astudiaeth achos o un brif ddigwyddiad tectonig e.e. daeargrynfeydd: Tsunami San Steffan
                          ac eilaidd sy’n gysylltiedig â   Lludw              (2004), Pakistan / Kashmir (2005), China (2008), Yr Eidal (2009); neu echdoriadau folcanig
                          chylchfaoedd                     Daeargryn          diweddar yn Etna (Sicilia), Bryniau Soufriere (Montserrat) neu Grimsvotn (Gwlad yr Iâ). Mae
                          llosgfynyddoedd a                Llifogydd          Testun craidd Hodder CBAC yn cynnwys astudiaethau achos o China (2008), a Grimsvotn.
                          daeargrynfeydd?                         rhewlifol
                                                           Lahar              Mae gan Arsyllfa Llosgfynydd Montserrat (MVO) wefan gyfleus sydd â llawer o wybodaeth
                                                           Llifoedd lafa      werthfawr yn http://www.montserratvolcanoobservatory.info/ Dilynwch y dolenni o’u tudalen
                                                           Hylifiad           hafan i weld ffotograffau diweddar o lifoedd pyroclastig.
                                                           Llif pyroclastig
                                                           Tsunami            Mae gan Swyddfa Dywydd Gwlad yr Iâ safle ardderchog (gyda chyfieithiad Saesneg o’r rhan
                                                                              fwyaf ohono) y cyfeiriad yw <http://en.vedur.is/>. Dilynwch y ddolen i ‘ddaeargrynfeydd’ i gael
                                                                              map cyfredol sy’n dangos uwchganolbwynt pob daeargryn yn ystod y 48 awr ddiwethaf. Gall
                                                                              myfyrwyr blotio'r rhain ar fap sylfaen dros nifer o ddyddiau a’u defnyddio i ddisgrifio siâp y ffin
                                                                              blatiau wrth iddo basio drwy Wlad yr Iâ.


                      1.3 Pam y mae pobl yn parhau i                          Gall astudiaeth achos o werth llosgfynyddoedd gynnwys twristiaeth, ynni geothermol,
                          fyw mewn parthau                                    mwyngloddio neu briddoedd ffrwythlon iawn. Mae Gwlad yr Iâ ac Etna yn cael sylw mewn
                          peryglon?                                           gwahanol werslyfrau.

                                                                              Os oes gan y myfyrwyr ddarpariaeth TGCh bydd ganddynt ddiddordeb yn y safle hwn:
                                                                              http://gullhver.os.is/website/hpf/orkustofnun_english/viewer.htm Mae’r safle yn defnyddio GIS i
                                                                              fapio nodweddion tectonig ac afonydd yng Ngwlad yr Iâ. Gellir toglo gwahanol haenau o’r
                                                                              map. Mae’r mapiau ‘daeareg’ a ‘geothermol’ (a ddewisir ar ochr dde uchaf y sgrin) yn
                                                                              arbennig o ddefnyddiol a gellir eu defnyddio i fapio llosgfynyddoedd actif, tarddellau poeth a
                                                                              chylchfaoedd egni lle cynhyrchir egni geothermol.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 20



 2.   Sut mae modd     2.1 Sut y mae llosgfynyddoedd      Radar            Gallai myfyrwyr gymryd arnynt eu bod yn fwlcanolegydd ac ysgrifennu cofnod o’u diwrnod yn
      lleihau’r            yn cael eu monitro a beth                       gweithio yn Arsyllfa Llosgfynydd Montserrat. Yn gyntaf bydd angen i’r myfyrwyr ymchwilio i’r
      peryglon sy’n        mae hynny’n ei ddweud          Seismometr       dechnoleg a ddefnyddir i fonitro gweithgarwch folcanig, megis seismomedrau, mesuryddion
      gysylltiedig â       wrthym am eu cyflwr?                            gogwydd a darlleniadau nwy, e.e. Bryniau Soufriere, Montserrat. Ar wefan yr Arsyllfa mae
      pharthau                                            Delwedd          disgrifiad ardderchog o’r gwahanol fathau o fonitro sy’n cael eu cynnal gan y gwyddonwyr sy’n
      llosgfynyddoe                                       Thermol          gweithio ym Montserrat. Ewch i’w tudalen gartref ar
      dd a                                                                 http://www.montserratvolcanoobservatory.info/ a dilyn y ddolen i ‘Science@ ac wedyn
      daeargrynfeyd                                       Mesurydd         ‘Monitoring’.
      d?
                                                          gogwydd


                       2.2 Sut mae modd lleihau           Cynllunio        Gallai myfyrwyr gynhyrchu poster sy’n gwrthgyferbynnu mesurau tymor byr a mesurau tymor
                           effaith echdoriadau folcanig   argyfwng         hir. Tymor byr – symud pobl allan o’r ardal, sianelu llif lafa, bomio o’r awyr. Hirdymor – mapio
                           a daeargrynfeydd yn y          Mapio peryglon   peryglon, technoleg adeiladau newydd, gwell cynllunio argyfwng, e.e. Japan a Califfornia.
                           Gwledydd MEDd a                Cynllunio
                           Gwledydd Lled ?                defnydd tir      Ar dudalen hafan gwefan Arsyllfa Llosgfynydd Montserrat mae map peryglon sy’n nodi lefel
                                                                           bresennol y perygl. Mae hyn yn http://www.montserratvolcanoobservatory.info/
                                                                           Mae’r mapiau hyn a’r lefelau o berygl yn cael eu hegluro’n llawn ar dudalen addysg eu safle.




* Nid yw’r fanyleb yn rhagnodi termau allweddol. Mae’r rhestr yn awgrymu'r math o dermau y gellid eu defnyddio yn ystod y cwrs er
mwyn adeiladu arnynt i greu dilyniant o gwrs CA3.
                                                                                                                                         TGAU DAEARYDDIAETH (A) 21



                                            UNED 1 – Craidd
                                            B – Byd Global


   Cwestiynau                Cwestiynau ymholi                     Termau            Dysgu ac addysgu posibl
   allweddol                                                       allweddol*
   Thema 4: Poblogaethau yn Newid

1. 1.   Ym mhle y mae pobl   1.1   Ym mhle y mae pobl yn byw       Dosbarthiad       Mae’r cwestiwn ymholiad hwn yn rhoi cyfle i wneud gwaith atlas. Gall myfyrwyr archwilio’r
        yn byw?                    ar y ddaear a pham maent        Dwysedd           ffactorau sy’n dylanwadu ar ddosbarthu poblogaeth y ddaear, megis hinsawdd, priddoedd
                                   yn byw yno?                     Poblogaeth        tirwedd a mwynau. Ers 2000 mae mwy o bobl y byd yn byw mewn ardaloedd trefol. Gall
                                                                   Gwledig           myfyrwyr ddefnyddio data ac atlas i blotio lleoliad dinasoedd mwyaf y byd.
                                                                   Trefol


                             1.2   Beth yw’r ffactorau gwthio /    Gwrthdrefoli      Mae gwerslyfr Craidd Daearyddiaeth A CBAC Hodder yn cynnwys astudiaethau achos o
                                   tynnu sy’n creu mudo o’r        Mudwyr            wrthdrefoli yn Swydd Amwythig a mudo o’r wlad i’r dref yn Ne Affrica. Gellir defnyddio’r
                                   wlad i’r dref yn y Gwledydd     economaidd        drafodaeth ar ffactorau gwthio/tynnu a gyflwynir yn y gwerslyfr hwnnw neu werslyfrau eraill fel
                                   Lled a mudo o’r dref i’r wlad   Ansawdd bywyd     rhan o ymarferiad gwneud penderfyniadau lle mae’n rhaid i fyfyrwyr gynghori ymfudwyr a
                                   mewn llawer o Wledydd           Tlodi             ddylent symud ai peidio.
                                   MEDd?                           Ffoadur
                                                                   Tymhorol          Mae’r wefan Ystadegau Cenedlaethol yn safle swyddogol gan y Llywodraeth ar gyfer Cyfrifiad
                                                                   (mudo cylchol)    y Deyrnas Unedig. Mae’r safle’n cynnwys pob math o ddata poblogaeth ac mae’n cynnwys
                                                                                     pyramidiau poblogaeth ar gyfer sawl rhanbarth o’r Deyrnas Unedig. Gallwch ddod o hyd i’r
                                                                                     rhan hon o’r safle ar: <http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/uk.asp>. Gall
                                                                                     myfyrwyr gymharu pyramidiau ar gyfer gwahanol rannau trefol a gwledig o’r Deyrnas Unedig,
                                                                                     neu ddefnyddio’r pyramidiau i ganfod pa rannau o’r Deyrnas Unedig sy’n boblogaidd fel
                                                                                     ardaloedd ymddeol.


   2. Beth fydd yn           2.1   Beth yw’r ffactorau sy’n        Clefyd endemig    Os yw eich myfyrwyr yn gallu defnyddio cyfres o raglenni TGCh mae gan Worldmapper
      digwydd i                    effeithio ar gyfraddau          Cynllunio teulu   gasgliad mawr o fapiau’r byd, a allai fod yn ddefnyddiol wrth astudio thema 4 (a thema 6).
      boblogaeth y                 genedigaethau a                 Gofal iechyd      Mae’r safle ar http://www.worldmapper.org/index.html Mae’r mapiau wedi cael eu llunio fel
      ddaear?                      marwolaethau?                   cychwynnol        bod maint y gwledydd o’r un gymhareb â’r data a ddangosir. Gall myfyrwyr ddefnyddio’r
                                                                                     mapiau i archwilio achos marwolaeth mewn gwahanol rannau o’r byd.

                                                                                     Does dim angen dysgu’r model trosglwyddo demograffig ar gyfer y cwestiwn ymholiad hwn.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 22


                            Ond mae gwefan GCaD Cymru yn cynnwys cwestiwn sy’n defnyddio’r model hwn ac sy’n
                            defnyddio pyramidiau poblogaeth. Mae’r wers honno ar:
                            http://www.ngfl-cymru.org.uk/vtc/demographic_trans/eng/Introduction/default.htm
                                                                                                            TGAU DAEARYDDIAETH (A) 23



2.2   Sut mae gwahaniaethau           Pyramid Oed-rhyw   Gellid annog myfyrwyr i ymchwilio i dair astudiaeth achos, un o bob gwahanol ranbarth. Mae
      mewn cyfraddau                  (neu byramid       cyfraddau genedigaethau yn syrthio ym mhob gwlad bron ond mae teuluoedd tlawd mewn
      genedigaethau a                 poblogaeth)        Gwledydd Lled yn aml yn dal i ddewis cael teuluoedd mawr. Mae Gwerslyfr Hodder ar gyfer
      marwolaethau yn effeithio ar                       Daearyddiaeth Craidd A CBAC yn cynnwys astudiaeth achos sy’n archwilio sut y mae
      niferoedd a fframweithiau                          gwahanol lefelau o dlodi ac addysg i ferched yn dylanwadu ar gyfraddau genedigaethau. Yn
      poblogaeth yn Ne Asia,                             Affrica Is-Sahara y prif fater i ymchwilio iddo fyddai’r rhesymau dros y gyfradd marwolaethau
      Affrica Is-Sahara a Gorllewin                      cymharol uchel (yn arbennig ymhlith babanod). Mae gwerslyfr Craidd Daearyddiaeth A yn
      Ewrop?                                             cynnwys astudiaeth achos o falaria ym Malawi.


2.3   Ym mha ffordd y gallai’r        Poblogaeth sy’n    Os yw eich myfyrwyr yn gallu defnyddio cyfres o raglenni TGCh, mae gwefan Population
      gwahaniaethau hyn newid yn      heneiddio (neu     Action yn cynnwys cronfa ddata rhyngweithiol o’r enw ‘The Shape of Things to Come
      y dyfodol?                      sydd â gwalltiau   Interactive Database’. Mae’r safle’n cynnwys map rhyngweithio yn dangos strwythur oedran
                                      llwyd)             poblogaeth y byd yn 1975, 2005 a 2025. Gellir ei ddefnyddio i ddangos pyramidiau
                                                         poblogaeth yn gwrthgyferbynnu gwahanol wledydd, neu wledydd 1975, 2005 a 2025.
                                                         Cyfeiriad y safle yw:
                                                         http://www.populationaction.org/
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 24




Cwestiynau                Cwestiynau ymholi                    Termau            Dysgu ac addysgu posibl
allweddol                                                      allweddol*
Thema 5: Globaleiddio
                          1.1   Sut mae newidiadau mewn        Globaleiddio      Rhaid i fyfyrwyr ystyried swyddogaeth Cwmnïau Trawswladol a thechnoleg o ran creu cyd-
1. Beth yw                      busnes a thechnoleg wedi       Cyd-ddibyniaeth   ddibyniaeth: technoleg, gan gynnwys y rhyngrwyd; y cynnydd mewn teithio ar awyrennau,
globaleiddio?                   creu mwy o gyd-ddibyniaeth     Masnach           twf y cyfryngau byd-eang a rhannu diwylliant.
                                rhwng Gwledydd MEDd a
                                Gwledydd Lled?                                   Anogir myfyrwyr i rannu eu profiad o’r byd cyd-ddibynnol trwy rannu gwybodaeth ynglŷn â
                                                                                 tharddiad eu ffonau symudol, batris, cardiau SIM ac yn y blaen. Mae gwerslyfr Hodder ar
                                                                                 gyfer Daearyddiaeth A Craidd yn cynnwys astudiaeth achos o NOKIA ac mae’n olrhain y byd
                                                                                 yn eich ffôn trwy archwilio natur fyd-eang y cydrannau sydd mewn ffôn symudol arferol.

                                                                                 Os yw eich myfyrwyr yn gallu defnyddio cyfres o raglenni TGCh gallant ddefnyddio’r GIS
                                                                                 ryngweithiol sydd ar gael ar wefan Eurostat i gasglu data eilaidd ynglŷn â thwf y rhyngrwyd
                                                                                 a’r cynnydd mewn defnyddio ffonau symudol. Ewch i’w tudalen hafan ar
                                                                                 <http://epp.eurostat.ec.europa.eu/> a chlicio’r map mân-luniau o Ewrop (neu dilynwch y
                                                                                 dolennau i ‘proffiliau o wledydd’)

                          1.2   Beth yw buddion                                  Gallai’r myfyrwyr gynnal dadl gan gymryd safbwyntiau gwrthgyferbyniol ar faterion fel, tra-
                                globaleiddio a pham mae        Rhannu digidol    arglwyddiaeth cyfryngau a diwylliant yr unol Daleithiau; diogelwch byd eang; colli hunaniaeth
                                rhai pobl yn gweld hyn yn      Masnach Rydd      genedlaethol.
                                fygythiad?
                                                                                 Mae gwefan GCaD Cymru yn cynnwys nifer o wersi sy’n delio â phatrymau masnach y byd.
                                                                                 Mae’r gwersi ar gael yn http://www.ngfl-cymru.org.uk/cym/vtc-home/vtc-ks4-home/vtc-ks4-
                                                                                 geography/vtc-ks4-geog-econo_act/cardinal-newman-world_trade-2.htm

2.                        2.1   Beth fu effeithiau             Mudwyr            Pan ehangwyd yr Undeb Ewropeaidd yn 2004 o 15 gwlad i 25, fe ganiatawyd mewnfudo
Beth yw effaith                 cymdeithasol ac economaidd        economaidd     torfol o wledydd fel Pwyl a Lithwania i Orllewin Ewrop a’r Deyrnas Unedig. Pan ddaeth
globaleiddio ar wledydd         ehangu’r Undeb                 Hiliaeth          Romania a Bwlgaria yn aelodau o’r Undeb Ewropeaidd bu dadl gynyddol ynglŷn â
sydd ar wahanol lefelau         Ewropeaidd?                    Bloc masnach      mewnfudo. Mae’r dirwasgiad economaidd a chryfder yr Ewro wedi gwrthdroi’r llif yma ers
o ddatblygu?                                                                     2008. Gellid defnyddio eitemau o wefan newyddion y BBC i ddynodi’r effeithiau cymdeithasol
                                                                                 ac economaidd ac i adnabod y rhesymau dros safbwyntiau cadarnhaol a negyddol pobl
                                                                                 ynglŷn â mewnfudo.
                          2.2   Sut mae gwledydd                                 Mae gwerslyfr Hodder ar gyfer Daearyddiaeth A Craidd CBAC yn cynnwys astudiaeth achos
                                diwydiannol newydd fel India                     am Tata o’r India, sy’n berchennog Land Rover, Jaguar a Tetley Tea, ac yn cynhyrchu’r car
                                a China wedi cael budd o                         rhataf yn y byd. Gellir prynu DVD sy’n archwilio Coca Cola a’r gwrthwynebiad i’r cwmni
                                globaleiddio?                                    trawswladol hwn gan rai protestwyr sydd yn erbyn globaleiddio ac amgylcheddwyr yn yr
                                                                                 India. Mae safbwynt y cwmni ei hun ar gael ar eu gwefan: <http://www.coca-colaindia.com/>
                                                                                                                                     TGAU DAEARYDDIAETH (A) 25


                         2.3   Sut mae patrymau masnach      Cwota mewnforio     Hefyd, mae angen i fyfyrwyr fod yn gyfarwydd â pholisïau gwarchodol gan gynnwys tollau,
                               wedi dal cynnydd              Cymorthdaliadau     cymorthdaliadau a chwotâu. Mae gwerslyfr Hodder ar gyfer Daearyddiaeth A Craidd CBAC
                               economaidd yn ôl yn y         Partneriaethau      yn cynnwys astudiaeth achos o batrymau masnach yr Undeb Ewropeaidd gyda Ghana, gan
                               Gwledydd Lled?                 masnach            gynnwys yr arferiad o foddi marchnadoedd Gorllewin Affrica gyda chynnyrch sy’n derbyn
                                                                                 cymorthdaliadau trwm, gan gynnwys tomatos a dyfwyd yn yr Undeb Ewropeaidd.



Cwestiynau               Cwestiynau ymholi                   Termau              Dysgu ac addysgu posibl
allweddol                                                    allweddol*
Thema 6: Datblygu
1. Sut mae adnabod       1.1    Sut mae datblygu             Incwm Gwladol       Os yw eich myfyrwyr yn gallu defnyddio cyfres o raglenni TGCh gallant ddefnyddio gwefan
   patrymau o                   economaidd a                 Crynswth            Worldmapper lle mae casgliad mawr o fapiau’r ddaear a allai fod yn werthfawr wrth astudio
   ddatblygu byd-eang?          chymdeithasol yn cael ei     Marwolaethau        thema 6. Cyfeiriad y wefan yw http://www.worldmapper.org/index.html Mae’r mapiau wedi
                                fesur a beth yw’r patrymau   babanod             cael eu llunio fel bod maint pob gwlad yn cyfateb i’r data a ddangosir.
                                byd-eang?                    Disgwyliad oes


                         1.2    Nodwch batrymau datblygu     Anghydraddoldeb     Gall y myfyrwyr ymchwilio i astudiaeth achos er mwyn dangos patrymau datblygu lleol. Mae
                                economaidd ac/neu             rhanbarthol        gwerslyfr Hodder ar gyfer Daearyddiaeth A Craidd CBAC yn cynnwys astudiaeth achos ar
                                gymdeithasol rhanbarthol                         Ghana.
                                mewn un o’r Gwledydd
                                Lled?                                            Mae cyfrifiad De Affrica ar gael ar ffurf GIS hawdd ei ddefnyddio ar y wefan ganlynol
                                                                                 <http://www.statssa.gov.za/census2001/digiAtlas/index.html> Gall myfyrwyr ddewis dangos
                                                                                 data yn ôl nifer o wahanol feini prawf trwy glicio ar y ddewislen ‘select map type’. Mae’r rhain
                                                                                 yn cynnwys mesuriadau defnyddiol o anghydraddoldeb rhanbarthol, e.e. ffynonellau ynni ar
                                                                                 gyfer coginio a goleuo. Yna gellir dangos mapiau ar raddfa genedlaethol, daleithiol neu
                                                                                 drefol. Gall myfyrwyr ymchwilio i’r rhagdybiaeth bod ansawdd bywyd yn well mewn
                                                                                 ardaloedd trefol fel Guateng nag mewn ardaloedd gwledig fel Limpopo.

2. Pa gynnydd sy’n       2.1    Beth yw Nodau Datblygu’r     Cymorth dwyochrol   Mae gan y Cyrff Anllywodraethol canlynol brosiectau cymorth datblygu yn Mali ac yn Niger:
   cael ei wneud tuag           Mileniwm a sut mae           Cymorth datblygu    www.oxfam.org.uk
   at gyflawni nodau            llywodraethau a chyrff       Cymorth argyfwng    www.trickleup.org.
   Datblygu’r                   anllywodraethol yn delio â   Cymorth amlochrog   www.wateraid.org.uk
   Mileniwm?                    hwy?                         Cyrff               Gall myfyrwyr ddefnyddio’r safleoedd hyn, neu safleoedd eraill, i baratoi adroddiad byr ar
                                                             Anllywodraethol     raglen gymorth tymor hir i naill ai Mali neu Niger. Gallant gynnwys gwybodaeth am: y ffordd y
                                                                                 mae gwahanol grwpiau o bobl (e.e. plant, merched, amaethwyr yn cael budd o’r cymorth, yn
                                                                                 ogystal â chynnwys ffeithiau y gellid eu defnyddio i werthuso llwyddiant y rhaglen.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 26


                                                                            Mae’r byd wedi gwneud addewid i haneru’r ganran o bobl sydd heb fynediad cynaliadwy at
                                                                            ddŵr yfed diogel ac iechydaeth sylfaenol. Mae gwerslyfr Hodder ar gyfer Daearyddiaeth A
                                                                            Craidd CBAC yn cynnwys astudiaethau achos gwrthgyferbyniol am brosiectau dŵr yn Ne
                                                                            Affrica a Lesotho. Un cynllun yw Cynllun Rheoli Dŵr Lesotho sy’n cael ei gefnogi gan y
                                                                            Llywodraeth. Mae’r llall yn brosiect cymunedol sy’n anelu at ddefnyddio technoleg syml (a
                                                                            chynaliadwy) o gynaeafu dŵr. Gellid gofyn i fyfyrwyr gymharu â gwrthgyferbynnu effeithiau’r
                                                                            prosiectau hyn neu brosiectau tebyg.

                   2.2      Pa gynnydd sy’n cael ei     Anghydraddoldeb o   Yn Ne Asia un o’r targedau mwyaf heriol yw gwella addysg i ferched ar lefel ysgolion
                            wneud gan wledydd De        ran rhyw            uwchradd. Yn 2008 yn Ne Asia yr oedd y gyfradd isaf o lythrennedd merched o unrhyw
                            Asia tuag at Nodau          Llythrennedd        ranbarth, gyda 63 y cant yn unig o ferched ifanc a 46 y cant yn unig o ferched mewn oed yn
                            Datblygu’r Mileniwm?                            gallu darllen ac ysgrifennu. Gallai myfyrwyr ymchwilio i astudiaeth achos Kerala yn yr India
                                                                            sydd wedi llwyddo i wella addysg i ferched.

                                                                            Mae nifer o wefannau yn caniatáu i ferched blotio cynnydd tuag at Nodau Datblygu’r
                                                                            Mileniwm (MDG). Mae gwefan Banc y Byd yn arddangos y math yma o ddata ar ffurf mapiau
                                                                            rhyngweithiol o’r byd. Y mae ar gael ar http://devdata.worldbank.org/atlas-mdg/


                   2.3      Pa gynnydd sy’n cael ei     HIV                 Y chweched o Nodau Datblygu’r Mileniwm yw atal a throi’r llif ar ledaeniad HIV, malaria a
                            wneud gan wledydd Affrica   Malaria             chlefydau eraill erbyn 2015. Mae hyn yn darged arbennig o heriol yn Affrica Is-Sahara. Gall
                            Is-Sahara tuag at Nodau     Tlodi               myfyrwyr ddefnyddio data o wefan Avert ar www.avert.org i gasglu ac yna prosesu data ar
                            Datblygu’r Mileniwm?                            gyfraddau achosion HIV yn Africa Is-Sahara. Mae safle AIDS y Cenhedloedd Unedig,
                                                                            http://www.unaids.org yn ffynhonnell werthfawr arall o ddata. Dilynwch y ddolen ar y dudalen
                                                                            hafan i ‘Country Responses’ a dewiswch naill ai ‘countries’ neu regions’ i gael yr ystadegau
                                                                            a’r adroddiadau diweddaraf.
                                                                TGAU DAEARYDDIAETH (A) 27




3.             ASESIAD DAN REOLAETH

Cliciwch yma i agor y ddogfen “Canllawiau Ymarferol i Asesiad dan Reolaeth”

(Cliciwch y ddolen hon <http://www.wjec.co.uk/index.php?subject=58&level=7&list=docs> i
lawr lwytho a chadw’r ddogfen Canllawiau i Asesiad dan Reolaeth)




4.             CEFNOGAETH I ATHRAWON

Bydd nifer o adnoddau ar gyfer cefnogi’r manylebau newydd:

Yn gyntaf, bydd dau werslyfr pwrpasol yn cael eu cynhyrchu, un ar gyfer Uned 1,
Daearyddiaeth Craidd, ac un ar gyfer Uned 2, Daearyddiaeth Opsiynol. Bydd y llyfr craidd ar
gael erbyn mis Gorffennaf 2009 yn y Saesneg, gyda’r gyfrol cyfrwng Cymraeg yn dilyn
yn fuan wedi hynny.




Canllawiau i Athrawon yw’r rhain gyda’r bwriad o roi cymorth uniongyrchol i athrawon trwy
ddarparu adnoddau newydd a byddant yn rhoi gwybodaeth i athrawon am ddatblygiadau
eraill mewn dogfennau cysylltiedig. Mae’r llyfr yn un ‘dynamig’ ac ni fydd felly ar gael mewn
fersiwn clawr caled. Byddwn yn ei ddiweddaru ac yn ychwanegu ato yn rheolaidd.


       4.1     GCaD Cymru (NGfL Cymru)
       Mae’r wefan hon yn ffynhonnell arbennig o adnoddau a chefnogaeth i athrawon
       TGAU Daearyddiaeth A CBAC.
       http://www.ngfl-cymru.org.uk

       Mae ystod eang o adnoddau i gefnogi athrawon ar gael yma.

       Mae llawer o’r deunydd hwn wedi cael ei lunio gyda’r bwriad o’i lawr lwytho fel bod
       athrawon yn gallu ei olygu yn ôl angen eu hymgeiswyr a’u canolfannau.

       Mae’r rhestr o wefannau yn un gynhwysfawr ac mae’r cysylltiadau’n cael eu gwirio’n
       rheolaidd i wneud yn siŵr eu bod yn dal i fod yn fyw ac yn werthfawr i athrawon. Mae
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 28


      croeso mawr i chi gysylltu â GCaD Cymru os dewch ar draws unrhyw wefannau
      gwerthfawr newydd.

      Dylech ddychwelyd i’r safle yma yn rheolaidd wrth i adnoddau newydd gael eu
      cynhyrchu. Gobeithir y bydd athrawon yn fodlon cyfrannu eu gwaith a’u syniadau eu
      hunain i’r safle er budd cydweithwyr mewn canolfannau eraill.



      4.2    Adnoddau Generig ar gyfer y Fanyleb yn ei chyfanrwydd
      Ym mis Tachwedd 2008 anfonwyd CD ROM i’r canolfannau presennol yn cynnwys
      manylion am y fanyleb newydd. Y mae’n dal i fod ar gael i unrhyw un sydd heb
      dderbyn copi.

      Ychwanegir mwy o wybodaeth at yr adran hon yn y man.




      4.3    Gwefannau Cyffredinol

      www.cbac.co.uk

      Mae gwefan swyddogol CBAC yn cynnig gwybodaeth ddiweddar ar gyfarfodydd
      HMS.
                                             TGAU DAEARYDDIAETH (A) 29




      Cyfranwyr i’r Canllawiau i Athrawon
Mike Ebbsworth
Andy Freem
Andy Owen Coleg Dyniaethau Bishop's Castle
Glyn Owen Ysgol Morgan Llwyd
Geraint Williams Ysgol Botwnnog
Raye Scott
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 30

The optional themes allow the students to develop more depth of knowledge and understanding in the chosen themes. It is anticipated
that most departments will deliver the optional units in the second year of a traditional two year key stage 4 course.
                                                                       UNIT 2
                                                                 A – Physical Options

  Key questions           Enquiry questions              Key terms*                               Possible teaching and learning
Theme 7 Our
Changing              1.1 What processes are           abrasion             Explanation of marine processes associated with erosion, transport and deposition.
                      associated with the sea?         attrition            The NGfL Cymru website has a number of useful lessons which include animations
Coastline                                              backwash             of key processes such as longshore drift. This particular set of lessons could be
                                                       constructive (&      used at KS3 but would provide a suitable starter activity for GCSE students to revisit
1. What are coastal                                    destructive wave)    this important process. http://www.ngfl-
processes and what                                     hydraulic action     cymru.org.uk/vtc/transport_deposit/eng/Introduction/default.htm
landforms do they                                      fetch
create?                                                longshore drift
                                                       slumping
                                                       solution
                                                       swash
                      1.2 What landforms result from   arch (or sea arch)   No specific landforms are prescribed by the specification. However, it is anticipated
                      these processes?                 bay                  that centres will take into account the progression that students will make from key
                                                       cave                 stage 3.
                                                       dune
                                                       headland             Understanding of the development of landforms could be developed through
                                                       spit                 fieldwork, field sketching, photographic interpretation, OS map work, or DVD
                                                       stump                analysis to show effects of processes on landforms such as headlands, bays, cliffs,
                                                       tombolo              beaches, spits. Students might draw annotated diagrams to show the development
                                                       wavecut platform     of a stack from a headland.

                                                                            The NGfL Cymru website has a useful lesson based on the spit in the Mawdach
                                                                            estuary. The lesson develops student understanding of the landform using an OS
                                                                            map extract and related aerial photograph. The lesson can be found by following
                                                                            this link: http://www.ngfl-cymru.org.uk/vtc_-_ks4_-_geography_-
                                                                            _sand_spit_mawddach_estuary
                                                                                                                                              TGAU DAEARYDDIAETH (A) 31

                         1.3 How do these landforms and      coastal retreat      The social and economic impacts (positive and negative) could be examined
                         processes affect the lives of       leisure activities   through the development of case studies using DVD, internet or textbook.
                         people living along the coast?      storm surge          Alternatively students could collect opinions of local residents during fieldwork.
                                                             tourism              Specific landforms may have encouraged the development of tourism (depositional
                                                                                  environments such as beaches and dunes) or the fishing industry (in a natural,
                                                                                  sheltered harbour).

                                                                                  The processes of erosion, cliff collapse, slumping and retreat may have had
                                                                                  negative impacts on specific coastal communities or industries. A number of
                                                                                  websites describe the impacts of coastal retreat. One useful site describes the rapid
                                                                                  coastal erosion of the cliffs at Happisburgh in Norfolk. The site is accessed at:
                                                                                  http://www.happisburgh.org.uk/. Teachers may also find the Natural Environment
                                                                                  Research Council website useful at http://www.nerc.ac.uk/. Use the search engine
                                                                                  on the home page to search for articles on coastal erosion, which includes a useful
                                                                                  one on Happisburgh.
 2. How are coasts       2.1 What are the advantages         groyne               Students might conduct research using the internet or newspapers. They could
 managed?                and disadvantages of hard and       hard engineering     compare the effectiveness of different examples of hard engineering such as sea
                         soft engineering strategies used    managed retreat      walls, gabions, or rip rap. These can be compared with beach nourishment or
                         to manage our coasts?               nourishment          managed retreat. Hodder’s WJEC Option text includes case studies of the use of
                                                             replenishment        managed retreat in Essex and hard engineering at Lyme Regis in Dorset.
                                                             rip-rap
                                                             soft engineering     Students could be encouraged to discuss or role play these issues to illustrate, for
                                                                                  example, the conflicting opinions about the loss of low value agricultural land that
                                                                                  occurs when coastlines are allowed to retreat.
 3. How should           3.1 Why are sea levels              environmental         Students need to build on knowledge / understanding from the Core Physical
 coastal environments    changing and how will these         refugees             Theme (Climate Change) and examine the various reasons for sea level change
 be managed in the       changes affect people?              global warming       (due to climate change, subsidence of deltas or isostatic adjustment – although this
 future?                                                     subsidence           term is not required knowledge).

                                                                                  Students could use news websites (the BBC site contains video clips) to investigate
                                                                                  the impact that coastal flooding is already having on communities in Bangladesh or
                                                                                  various Pacific Islands such as Tuvalu.
                         3.2    What    is   the   most      Shoreline            Students could tackle a decision making exercise based on when might it be
                         sustainable way to manage our       management plan      appropriate to ‘retreat the line’ or ‘do nothing’ rather than ‘hold the line’ when
                         coastline in the face of rising                          managing coasts. They could investigate the Essex and Thames estuary coastline
                         sea levels?                                              and ask whether the existing defences (including the Thames flood barrier) are
                                                                                  sufficient in view of expected sea level change here. The plan to develop new
                                                                                  housing in this area can be seen as controversial given the likelihood of increased
                                                                                  flood risk. A GIS featuring the location of various developments in the Thames
                                                                                  Gateway can be accessed at http://www.gtlon.co.uk/map/
* Key terms are not prescribed by the specification. The list suggests the kind of terms that might be used during the course and which would build on, and provide
progression from, a key stage 3 course.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 32


   Key questions            Enquiry questions                Key terms*                                    Possible learning and teaching
Theme 8 Weather
and Climate              1.1 What factors create the       altitude              Students will need to be able to describe and explain the influence of altitude, aspect, air
                         variations in weather and         aspect                masses and air pressure in creating temperature and precipitation patterns. They could
1. What are the          climate experienced within        climate               research climate data for contrasting regions of the UK focussing, for example, on the
differences in climate   and around the British Isles?     continentality        differences between upland Wales and Eastern England. Climate averages for a large
within the UK?                                             latitude              number of weather stations around the UK can be found at the Met Office website at:
                                                           maritime air          http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/
                                                           polar air
                                                           relief rainfall       The NGfL Cymru website has a variety of useful resources on weather observation and the
                                                           synoptic chart        factors that influence weather and climate in the British Isles. These resources can be
                                                           weather               accessed at the following page:
                                                                                 http://www.ngfl-cymru.org.uk/vtc_-_factors_affecting_weather_and_climate

                                                                                 If the school has a weather station or weather equipment such as hand held anemometers
                                                                                 and thermometers then it would be possible to set up a fieldwork based enquiry. For
                                                                                 example, students could collect weather readings from within the school grounds in order
                                                                                 to choose the best site for a new area of picnic benches. Alternatively, students could
                                                                                 investigate the impact of aspect by measuring temperatures on north and south facing
                                                                                 slopes of a valley.
2. How does the          2.1 What are these weather        anti-cyclone          Students could study the impact of gales, floods, droughts in the UK. Synoptic charts for
weather create hazards   hazards associated with high      cyclone               Europe have been archived at the following site:
for people?              and low air pressure systems      depression            http://www.wetterzentrale.de/topkarten/tkfaxbraar.htm
                         over the British Isles and with   front (warm / cold)   Use the search facility to find a synoptic chart for any day since February 1998. These may
                         tropical storms?                  hurricane             be useful when researching the impacts of specific weather hazards that have affected the
                                                           isobars               UK in the recent past. Students can access summaries of monthly climate or descriptions
                                                           isotherm              of extreme weather events from this page: http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/ The link
                                                           storm surge           to actual and anomaly maps is also particularly interesting.
                                                           typhoon
                                                                                 Students could use internet and DVD to research and compare the impacts of tropical
                                                                                 storms in an LEDC and an MEDC. Hodder’s WJEC Option text includes case studies of
                                                                                 Cyclone Nargis which crossed the Bay of Bengal and hit the coast of Burma (Myanmar) in
                                                                                 May 2008 and Typhoon Morakot which hit Taiwan in 2009.

                                                                                 The UK Met Office has a large website that includes an educational section designed to
                                                                                 help secondary students. The site includes case studies of hazard events. This can be
                                                                                 accessed at http://www.metoffice.gov.uk/education/. Their case studies include the
                                                                                 European heatwave of 2003, Hurricane Katrina (2005) and Boscastle Floods (2004).
                                                                                 Hodder’s WJEC Core text also includes a case study of Boscastle.
                                                                                                                                    TGAU DAEARYDDIAETH (A) 33

                       2.2 How do weather hazards       drought         Students should be aware of short term effects such as increased incidence of storms,
                       affect people, the economy       environmental   droughts and flood, changing business opportunities including for agriculture. They could
                       and the environment?             refugee         also investigate long term effects such as rising sea levels, changing patters of insect
                                                        flooding        borne disease, and migration of environmental refugees. Students could simply analyse
                                                                        these impacts by sorting positive effects from negative ones.

                                                                        Students could build case studies of how weather hazards affect a developing country and
                                                                        compare this to how an MEDC is affected. Hodder’s WJEC Option text includes detail of
                                                                        the affects of extreme weather on a number of countries including Burma (Myanmar),
                                                                        Australia and Iceland. The Australian Met Office has a large site that includes details
                                                                        (including synoptic charts) of recent weather hazards including the drought that has
                                                                        affected Australia since 2003. The site can be accessed at http://www.bom.gov.au/climate/

 3. Can we manage      3.1 How can technology be        forecast        Students should evaluate examples from MEDCs and LEDCs. They could examine
 weather hazards?      used to (i) forecast extreme     hazard          strategies for managing the effects of floods and storms in UK, tropical storms i.e. weather
                       weather and (ii) to reduce the   preparedness    forecasting including satellite technology, building storm shelters, and using natural buffers
                       impact of its effects?           satellite       (such as mangroves or mudflats). They could compare the effectiveness of the technology
                                                                        available in MEDCs and LEDCs. Students could examine the effectiveness of cloud
                                                                        seeding technologies. One useful reference is the North American Interstate Weather
                                                                        Modification Council which has a website at: http://www.naiwmc.org/




* Key terms are not prescribed by the specification. The list suggests the kind of terms that might be used during the course and which would
build on, and provide progression from, a key stage 3 course.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 34


 Key questions            Enquiry questions                Key terms*                                     Possible learning and teaching
Theme 9 Living       1.1 How does the physical            adaptation          Students need to appreciate that ecosystems exist at different scales. The focus here is on
Things               environment interact with living     biome               large scale ecosystems (biomes). However, an investigation of a local small scale ecosystem
                     things to produce different large    food web            (sand dune, woodland, hedgerow) might provide an accessible way in to the topic. Students
                     scale ecosystems?                    nutrient cycle      might use fieldwork to identify and measure some of the living and non-living components.
1. What are biomes                                        pioneer
and how do they                                                               DVDs could be used to identify the links between living and non-living parts of a large scale
differ?                                                                       ecosystem such as desert or tropical rainforest.

                     1.2 How is the global distribution   desert              Investigate the influence of temperature, rainfall (both amount and incidence) on large scale
                     of large scale ecosystems            latitude            ecosystems such as tundra, monsoon rainforest and xerophytic biomes.
                     influenced by climate?               rainforest           One useful source that simply describes the characteristics of each biome can be found at the
                                                          taiga                University of California Museum of Palaeontology at
                                                          tundra               http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibits/biomes/index.php

2. How are           2.1 In what ways do people use       controlled          Students could use DVD, textbook and internet resources to build up a case study of the
ecosystems           ecosystems?                           burning            various ways in which one located ecosystem is being used, such as: logging, agriculture,
managed?                                                  fishing             fishing, leisure or tourism. Students could be involved in a role play exercise to debate the
                                                          logging             conflicting demands over their chosen ecosystem, for example, representing the rights of
                                                          tourism             indigenous people, farmers, agri-businesses or logging companies who have competing
                                                                              demands on a named region of tropical rainforest.

                     2.2 How can ecosystems be            debt-for-nature     Students should be encouraged to evaluate strategies such as ecotourism, selective logging,
                     managed sustainably?                 swap                national parks, and the use of fishing quotas.
                                                          ecotourism
                                                          selective logging   Debt-for-nature swaps were developed by the World Wildlife Fund and have been used to
                                                                              conserve ecosystems in a number of countries including Costa Rica, Mexico, Madagascar and
                                                                              Ghana. Teachers will find several schemes are described on their website at
                                                                              http://www.worldwildlife.org/home.html
                                                                                                                                             TGAU DAEARYDDIAETH (A) 35

3. What are the       3.1 What is the evidence that       biodiversity      Teachers will find that the Millennium Ecosystem Assessment will provide useful resources
likely consequences   ecosystems are being used           carrying          and background information on such things as the negative impacts of ecosystem degradation
if ecosystems         unsustainably?                             capacity   on economic activity, water quality, and possible extinctions. Detailed reports can be
continue to be                                            soil erosion      downloaded from: http://www.millenniumassessment.org/en/index.aspx
damaged?                                                  overfishing
                                                                            The United Nations Environment Programme (home page http://unep.org/ ) has a large
                                                                            website which includes a multimedia section which has many short videos that would be
                                                                            useful when teaching this theme. These films include such topics as blast fishing, electric
                                                                            fishing, rainforest destruction and case studies of forest management in India and Kenya. The
                                                                            multimedia section of the site can be accessed at
                                                                            http://unep.org/newscentre/default.asp?ct=shortfilms

                                                                            An online GIS containing evidence of tuna fishing can be interrogated at:
                                                                            http://www.fao.org/fishery/statistics/tuna-atlas/query/en

                      3.2 What are the local and global   extinction        Students could examine the impacts at local / regional scale such as increased rates of soil
                      consequences of unsustainable                         erosion, river flooding or desertification. Alternatively, a study of the damage to tropical reefs /
                      ecosystem use on people and                           mangroves and the potential loss of income from tourism and the increased risk from storm
                      the environment?                                      surges.

                                                                            http://www.survival-international.org/ is the home page of an organisation that campaigns on
                                                                            behalf of tribal peoples. Their site contains case studies of various tribal groups who have
                                                                            been affected by the degradation of their land. The site includes video clips.

                                                                            At a global scale, students should be aware of the potential impacts of deforestation on
                                                                            climate change and the water cycle.


  * Key terms are not prescribed by the specification. The list suggests the kind of terms that might be used during the course and which would
  build on, and provide progression from, a key stage 3 course.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 36

The optional themes allow the students to develop more depth of knowledge and understanding in the chosen themes. It is anticipated
that most departments will deliver the optional units in the second year of a traditional two year key stage 4 course.
                                                                         UNIT 2
                                                                   B – Human Options

  Key questions          Enquiry questions               Key terms*                            Possible teaching and learning
Theme 10             1.1 What are the factors, both    accessibility     Students could assess the factors that affect the nature of tourism for two or more
Tourism              physical and human, that affect   climate          contrasting locations. These factors might include: landscape, climate, distinctive
1. Why does the      the nature of tourism?            seasonality      flora and fauna, availability of accommodation, visitor attractions (museums,
nature of tourism                                                       entertainment, theme parks etc) and accessibility.
differ between one
place and another?                                                      Iceland’s Tourist Board has a useful website at http://www.icetourist.is which
                                                                        includes video clips. Students could use this site to identify the physical and human
                                                                        factors that affect the nature of tourism in Reykjavik compared to a more remote
                                                                        region such as the West Fjords.

                                                                         A suitable contrast to Iceland might be Belize. The official website of the Belize
                                                                        Tourism Board can be accessed at http://www.travelbelize.org/ Follow the link to
                                                                        ‘Media Centre’ to find videos, podcasts and still images.

                                                                         Students can use an interactive GIS map of South Africa to investigate the factors
                                                                        that attract tourists to this country by following this link:
                                                                        http://www.southafrica.net/sat/content/en/za/home Students can vary the importance
                                                                        of various factors including adventure and sport, wildlife and safari, culture and
                                                                        heritage, natural and scenic. The results are plotted on a map with sites that match
                                                                        the user’s preferences. Follow the link to ‘research’ to find up to date tourist arrival
                                                                        figures for South Africa.
                                                                                                                                               TGAU DAEARYDDIAETH (A) 37
                         1.2 In what ways and why is         grey pound           Students could be set enquiry questions, or, better still, phrase enquiry questions of
                         tourism changing?                   heritage site        their own. Use statistical data to investigate recent and current trends in visitor
                                                             long haul            numbers, modes of travel, type of accommodation etc. How is tourism changing:
                                                             short haul           type of holidays taken e.g. activity, cruise, self-catering, long-haul, more short
                                                                                  breaks. Students might investigate the projected growth of air travel. How will this
                                                                                  impact on the environment (new runway at Heathrow and carbon emissions) and the
                                                                                  economy. This would make a suitable topic for role play or debate with students
                                                                                  representing different groups eg Airport authorities, Airline businesses, local
                                                                                  residents and pressure groups such as Plane Stupid.

                                                                                  Up to date tourism figures for the Caribbean can be found at
                                                                                  http://www.onecaribbean.org/ and tourism statistics for Nepal can be found by
                                                                                  following the link for ‘downloads’ from the home page http://www.welcomenepal.com

                                                                                  Teachers should be aware that there are a number of factors that affect the growth
                                                                                  or decline in tourism: increased leisure time, greater affluence, cheaper flights,
                                                                                  internet booking. Alternatively, there are reasons for decline such as recession, flu
                                                                                  pandemic, changing exchange rates or conflict / instability. Students could
                                                                                  investigate the impact of peace / conflict on tourist numbers by studying recent
                                                                                  visitor numbers to a country such as Lebanon, where the recent period of stability
                                                                                  has encouraged a rapid growth in tourist arrivals. The Lebanese Ministry of Tourism
                                                                                  website can be found at http://www.destinationlebanon.gov.lb

 2. What are the         2.1 What are the impacts of the     carbon footprint     Students could outline costs / benefits of the impact of tourism on an LEDC and on
 impacts of tourism?     development of tourism on:          carrying capacity    an MEDC. These might include a consideration of problems / advantages of new
                         • people and the economy?           enclave              buildings, roads, increased employment. Students might also discuss the effects on
                         • the environment?                  honeypot site        local agriculture (increased demand / loss of land) greater demand for water, loss of
                         in one MEDC region and one                               local culture, traffic congestion. Students could role play the differences in opinion
                         LEDC region?                                             between conflicting groups over such issues as increasing carbon footprint of travel;
                                                                                  impact of tourism on low paid workers or indigenous peoples; or the purchase of
                                                                                  second homes in national parks.

                                                                                  http://www.tourismconcern.org.uk/ is the home page for an organisation that fights
                                                                                  against exploitation in the tourism industry.

 3. How can tourism      3.1 How may tourism be              conservation         Students could use local research (or DVD / internet research of a distant place) to
 be developed in a       developed in a sustainable          eco-tourism          build a case study. They might examine how one of the following strategies has
 sustainable fashion?    way?                                heritage sites       been used: extension of holiday season using built environments (eg Centre Parks),
                                                                                  eco-tourism (eg in Belize or Costa Rica); tourist management in UK National Parks;
                                                                                  diversification of the economy in rurally isolated communities.

                                                                                  Teachers may find the International Centre for Responsible Tourism website useful
                                                                                  for research by following the link to http://www.icrtourism.org/index.shtml Follow their
                                                                                  ‘resources’ link to find a very comprehensive list of weblinks.

* Key terms are not prescribed by the specification. The list suggests the kind of terms that might be used during the course and which would build on, and provide
progression from, a key stage 3 course.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 38


   Key questions               Enquiry questions             Key terms*                                    Possible learning and teaching
Theme 11 Retail             1.1 How are European city      gentrification       Students might use the internet or DVD to build up a case study of city centre change in a
and Urban Change            centres changing?              pedestrianisation    city such as Barcelona, Bilbao (redevelopment of the old city and dock area including the
1. In what different ways                                  waterfront           Guggenheim) or Berlin.
are European city                                          development
centres being renewed?                                                          Students could evaluate the success of sporting events such as Manchester
                                                                                Commonwealth Games or London Olympics to provide a lasting legacy of sporting and
                                                                                community services.

                                                                                Numerous opportunities for field work in a UK (or a European) city to investigate recent
                                                                                changes such as waterfront development (eg Cardiff, Newport, Barcelona), gentrification,
                                                                                pedestrianisation schemes, cycle lanes, urban parks and squares (eg Brixton) etc.

                            1.2 What are the effects of    anti-social          Students should examine the social and economic advantages and disadvantages of
                            city centre changes on their   behaviour            regeneration of city centres and/or inner urban areas. This might include: changing social
                            day time and night time        commuting            and demographic characteristics that are a result of gentrification; traffic congestion (and its
                            geographies?                   road pricing         solutions) caused by commuting; or the rise in anti-social behaviour / crime in the evening
                                                           traffic congestion   in depopulated city centres.

                                                                                Numerous opportunities for fieldwork, for example:
                                                                                 Comparison of traffic or pedestrian flows in mid-morning to early evening.
                                                                                 Questionnaire surveys of city centre residents or office workers about their perception
                                                                                   of the city.
                                                                                 Land use mapping to identify entertainment districts of the city which would be
                                                                                   frequented at night. Analysis of secondary data (eg from the Neighbourhood Statistics
                                                                                   site of the National Statistics Office) on population size and characteristics of these city
                                                                                   centre districts.
                                                                                 Mapping and evaluation (using bi-polar analysis) of features that are designed to make
                                                                                   the city safer: street lighting, CCTV cameras, traffic-free zones, alcohol-free zones,
                                                                                   cycle ways etc.

                                                                                Teachers could arrange a visit from planners, police or inner city businesses to present
                                                                                their points of view about the issues faced by a local town or city centre. Alternatively,
                                                                                students could take on the role of various stakeholders (police, planners, local residents,
                                                                                businesses etc) and discuss an issue in order to examine conflicting points of view.
                                                                                                                                              TGAU DAEARYDDIAETH (A) 39

 2. What are the current    2.1 Where does retailing        central business     Use of fieldwork to identify types of goods / services provided by retailers in different urban
 patterns of retailing in   occur in the city?              district (CBD)       locations (city centre, neighbourhood / local shopping centres, urban fringe retail parks).
 European cities?                                           retail park          Alternatively, use of internet and or GIS to map retail land use in a city.
                                                            urban-rural fringe
                                                                                 Students could use DVD, text book or internet sites to develop a case study of a recent
                                                                                 major inner city retail development such as Liverpool One, Cabot Circus in Bristol, or
                                                                                 Westfield in London. Each of these retail developments has its own website.


                            2.2 How is retailing changing                        Students could use questionnaire analysis (of other students, parents or staff) to
                            and what effects does this                           investigate the impacts of internet shopping on high street shops (perhaps for specific
                            have upon people and the                             goods such as books, music or clothes).
                            environment?
                                                                                 Students might interview local traders and shoppers to ascertain their views on issues such
                                                                                 as pedestrianisaton schemes, park-and-ride, parking restrictions etc. Students could then
                                                                                 outline and explain the positive and negative opinions in a presentation to the rest of the
                                                                                 class.

 3. How do changes in       3.1 What are the impacts of     fair trade           Students should be aware of the impact that consumers in MEDCs have on the people and
 European consumer          increasing consumer choice      food miles           environment of distant places in the globalised economy. Students could use text books,
 choice have a global       on people in developing         free trade           DVD and internet to investigate, for example:
 impact?                    countries, and on the global    trade bloc            Food miles and the carbon footprint of selected goods. Tesco became the first UK
                            environment?                                             supermarket to use carbon footprint labels on some products in 2009. Teachers can
                                                                                     find an explanation of the labels on the Carbon Trust website at www.carbon-
                                                                                     label.com. Tesco measured their own carbon footprint and have published their
                                                                                     findings on their website at www.tesco.com/climatechange/carbonFootprint.asp
                                                                                  The impact of consuming out-of-season fruit and vegetables
                                                                                  Ways in which consumers can shop ethically and responsibly
                                                                                  Trends in demand for Fair Trade goods and the benefits that this has e.g. impact of
                                                                                     Fair Trade cocoa in Ghana.

                                                                                 Students could use a questionnaire survey in class to investigate consumer attitudes
                                                                                 towards food miles or fair trade amongst students and their parents.


* Key terms are not prescribed by the specification. The list suggests the kind of terms that might be used during the course and which would
build on, and provide progression from, a key stage 3 course.
TGAU DAEARYDDIAETH (A) 40


Key questions           Enquiry questions                  Key terms*            Possible learning and teaching
Theme 12                1.1 How do we classify work and    Knowledge             Teachers should be aware that jobs can be classified in more than one way, for example:
Economic                employment?                        intensive services    primary / secondary / tertiary: formal / informal; paid / voluntary; public / private sectors.
                                                           Primary
Change and                                                 Private sector        Students could photograph local places of work and / or people at work or collect photos
Wales                                                      Public sector         from the internet. They could then produce a poster in which these jobs are classified,
1. What are the                                            Secondary             preferably using more than one type of classification (eg primary / secondary / tertiary and
current types of                                           Tertiary              formal / informal)
employment in
Wales?

                        1.2 Is there an areal pattern to   Distribution          Students could use data of employment structures in the local authorities of Wales to
                        this classification of work?       location              produce choropleth maps or annotated maps of the distribution of key sectors such as
                                                                                 agriculture and manufacturing.

                                                                                 Teachers will find that statistics at this level are available at:
                                                                                 http://new.wales.gov.uk/topics/statistics/


2. What is the future   2.1 How and why are these          Deindustrialisation   Students could conduct local research into changing patterns of work. This might involve
of employment in        patterns of work changing?         Mechanisation         building a case study of the rise / fall of local employment in a particular public or private
Wales?                                                     Multi-national (or    sector industry. Students will need to be aware of the national and global context of that
                                                           trans-national)       change, for example: the rise in internet retailing that explains the growth of employment in
                                                           companies             call centres or distribution warehouses (such as Amazon in Swansea); or the global
                                                           Positive multiplier   restructuring of multi-national companies that result in the opening or closure of factories in
                                                                                 Wales (such as the closure of Hoover in Merthyr Tydfil in 2009).
                                                                                                                                                  TGAU DAEARYDDIAETH (A) 41
                            2.2 What may be the impacts of       Unemployment     Teachers should be aware of the changing levels of skills that are associated with changing
                            these changes?                       Repossession     patterns of employment for example: de-skilling when manufacturers close and are replaced
                                                                                  by low level service sector jobs; and the increasing reliance on knowledge intensive jobs eg
                                                                                  the growth of medicinal research / technology in south Wales.

                                                                                  Students could hypothesise about the future of, for example, remote rural areas of Wales.
                                                                                  They could examine the attitudes of younger people towards marginal farming and recent
                                                                                  diversification of upland farms. What are the possible impacts on the environment and
                                                                                  economy? What are the social impacts of an ageing or declining population?

                                                                                  Students might also investigate the impacts of de-industrialisation in the Welsh Valleys, and
                                                                                  the closure of some factories including mult-national companies such as Hoover, Sony or
                                                                                  LG. Students might investigate the attitudes towards these closures by researching reports
                                                                                  on news sites (eg BBC) or weblogs. They might investigate what is being done to regenerate
                                                                                  these communities.

                                                                                  Students could use an online GIS such as http://www.poverty.org.uk/ to investigate patterns
                                                                                  of low pay or unemployment in different regions of Wales.
 3. What changes            3.1 How does Wales supply its        fossil fuels     Students could use the ‘Atlas of Wales’ published by Oxford to investigate distribution of
 are likely to take         current energy needs?                non-renewables   power stations in Wales: annotating an outline map with different types of power stations.
 place in energy                                                 renewables       They could produce a report (or PowerPoint presentation) represent energy data using two
 supply and demand                                                                or more appropriate graphical techniques eg pie charts to show renewable / non-renewable
 in Wales?                                                                        sources, or line graphs to show trends over time.

                            3.2 What future changes may          bio-fuel         Students could use questionnaires to establish opinions of students and local residents on
                            take place in energy sources and     carbon neutral   various new energy sources (such as wind power, tidal schemes or nuclear expansion)
                            in demand?                           low carbon       compared to making energy savings as a result of better energy efficiency or changing
                                                                  (future)        lifestyles (such as car share, cycling to work, scrapping all internal flights, road pricing etc).

                                                                                  Teachers could invite planners or energy efficiency officers from the local authority to come
                                                                                  into school to explain how local government is attempting to reduce demand for energy /
                                                                                  carbon emissions.

                            3.3 What conflicts of opinion are                     Hodder’s WJEC Option text includes decision making exercises about both off-shore wind
                            these changes to supply likely to                     farms and various Severn Barrage proposals. There are opportunities for students to debate
                            introduce?                                            or role play so they can examine conflicting opinions. Students could research and represent
                                                                                  the views of various groups such as CPRW, RSPB, Greenpeace, energy producers, local
                                                                                  residents etc. when discussing the development of a wind farm and/or a tidal barrage across
                                                                                  the Severn.

* Key terms are not prescribed by the specification. The list suggests the kind of terms that might be used during the course and which would build on, and provide
progression from, a key stage 3 course.

TGAU Daearyddiaeth Manyleb A – Canllawiau i Athrawon (2009)/LG
21 Ebrill 2009

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:41
posted:7/27/2012
language:
pages:41