TUME YA HAKI ZA BINADAMU NA UTAWALA BORA by ze0Chm

VIEWS: 0 PAGES: 142

									                 TUME YA HAKI ZA BINADAMU NA UTAWALA BORA




   TAARIFA YA MWAKA, JULAI 1, 2009 HADI JUNI 30, 2010 YA TUME YA HAKI ZA
                    BINADAMU NA UTAWALA BORA




Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora,
S.L.P. 2643,
DAR ES SALAAM

Simu :022 2135747/8
Nukushi: (022) 2111533/(022)2111281/(022)2135226
Barua pepe: chragg@chragg.go.tz
Tovuti: www.chragg.go.tz.




                                            i
                                                   Tume ya Haki za Binadamu na
                                                   Utawala Bora,
                                                   S.L.P. 2643,
                                                   DAR-ES-SALAAM.
                                                   27/6/2011

Mheshimiwa Bibi Celina Kombani (MB.),
Waziri wa Katiba na Sheria,
Wizara ya Katiba na Sheria,
S.L.P. 9050,
DAR ES SALAAM.

Mheshimiwa Waziri,

    Kwa mujibu wa Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977,
ibara ya 131 (3) (a) na (b) na Sheria Na. 7 ya mwaka 2001 kifungu cha 33 (1) (a), (b) na
(c) kama kilivyorekebishwa kwenye marekebisho ya Sheria Na. 19 ya 2004, kwa heshima
ninawasilisha kwako taarifa ya mwaka 2009/2010 ya Tume ya Haki za Binadamu na
Utawala Bora.


       Taarifa hii inayoainisha shughuli za Tume katika mwaka 2009/2010 na hali ya
utekelezaji wa hifadhi ya haki za binadamu na misingi ya utawala bora inawasilishwa
kwako kama Waziri anayesimamia masuala ya haki za binadamu na misingi ya utawala
bora kwa ajili ya kuwasilisha mbele ya Bunge. Aidha nakala ya taarifa ya hesabu
zilizokaguliwa na taarifa ya Mkaguzi Mkuu zimeambatanishwa pamoja na taarifa hii.

       Kwa heshima ninaomba kuwasilisha.




               Jaji Kiongozi (Mstaafu) Amiri Ramadhani Manento
                               MWENYEKITI
            TUME YA HAKI ZA BINADAMU NA UTAWALA BORA




                                           ii
                                                      YALIYOMO:


VIFUPISHO ....................................................................................................................... iv
Kutoka meza ya Mhe. Mwenyekiti wa Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora .... vi
Taarifa ya mwaka 2009/2010 kwa Muhtasari .................................................................. viii
SURA YA KWANZA ........................................................................................................ 1
UONGOZI, WATUMISHI NA MAFANIKIO YA TUME KWA MWAKA 2009/2010.. 1
1.0 UTANGULIZI .............................................................................................................. 1
SURA YA PILI. ................................................................................................................ 11
2.0    ZIARA ZA TUME KUKAGUA MAGEREZA, UTAFITI NA ELIMU YA HAKI
ZA BINADAMU NA UTAWALA BORA KWA WANANCHI NA VIONGOZI WA
KATA NA VIJIJI KWA MWAKA 2009-2010 ................................................................ 11
SURA YA TATU ............................................................................................................. 78
3.0    TAKWIMU ZA MALALAMIKO KWA MWAKA 2009/2010 .......................... 78
SURA YA NNE .............................................................................................................. 110
4.0    TAARIFA YA UTEKELEZAJI WA MAJUKUMU YA KAZI ZA TUME
SEHEMU YA ZANZIBAR MWAKA 2009/2010 ........................................................ 110
SURA YA TANO ........................................................................................................... 129
Mipango ya mwaka 2010/2011 ....................................................................................... 129




                                                                iii
                                    VIFUPISHO
ATC - Air Tanzania Corporation
BAKWATA - Baraza Kuu la Waislamu Tanzania
CHADEMA - Chama cha Demokrasia na Maendeleo
CUF – Civic United Front
CCM – Chama Cha Mapinduzi
DED – District Executive Director
DC - District Commissioner
DSM – Dar es Salaam
Dkt - Daktari
FFU – Field Force Unit
GEPF - Government Employees Pension Fund
HIV/AIDS - Human Immuno Virus/ Acquired Immunodeficiency Syndrome
IGP – Inspector General of Police
JWTZ – Jeshi la Wananchi wa Tanzania
JKU – Jeshi la Kujenga Uchumi
KMKM –Kikosi Maalum cha Kuzuia Magendo
KKKT- Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania
LAPF – Local Authority Provident Fund
LHRC - Legal and Human Rights Center
LTD – Limited
Mh. – Mheshimiwa
MKUKUTA - Mkakati wa Kukuza Uchumi na Kuondoa Umasikini Tanzania
NBC - National Bank of Commerce
NGO - Non Governmental Organization
NPF - National Provident Fund
NSSF - National Social Security Fund
OCD – Officer Commanding District
OC – Other Charges
PSPF – Public Service Pension Fund



                                          iv
PPF - Parastatal Pension Fund
RAAW – Researchers, Academicians and Allied Workers Union (Tanzania)
RCO – Regional Criminal Officer
RPC – Regional Police Commander
RAS - Regional Administrative Secretary
RITA - Registration, Insolvency and Trustsheep Agency
RPO - Regional Prisons Officer
R.E - Revised Edition
SACCOS – Savings and Credit Cooperative Societies
SMZ - Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar
TAKUKURU –Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa
TAS - Tanzania Albino Society
TANAPA - Tanzania National Parks
TAMISEMI - Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa
TANROAD - Tanzania Roads Agency
TANESCO - Tanzania Electric Supply Company
TRA - Tanzania RevenueAuthority
TKU – Tume ya Kudumu ya Uchunguzi
TBL – Tanzania Breweries Limited
TTCL – Tanzania Telecommunication Company Limited
TRL - Tanzania Railways Limited
TPS –Tanzania Prison Service
TSC – Teachers’ Service Commission
UNICEF - United Nations Children’s Fund
UN - United Nations
UKIMWI - Upungufu wa Kinga Mwilini
VVU - Virusi vya UKIMWI
VEO – Village Executive Officer
WEO – Ward Executive Officer




                                          v
Kutoka meza ya Mhe. Mwenyekiti wa Tume ya Haki za Binadamu na
Utawala Bora:




Taarifa hii ya mwaka 2009/2010 inayoelezea shughuli za Tume ya Haki za Binadamu na
Utawala Bora inaonesha pia hali ya haki za binadamu nchini, masuala yapi
yanayoonekana kuwakera wananchi kutokana na malalamiko yanayopokelewa, taasisi
zipi zinazolalamikiwa na masuala ambayo yamepewa kipaumbele na Tume. Kuna
maeneo ya haki za binadamu na utawala bora yanayojitokeza katika malalamiko kwa
mfano: ucheleweshaji wa upatikanaji wa nakala za hukumu, madai ya kubambikiziwa
kesi na Polisi, madai ya kutokulipwa mafao ya bima na Shirika la Bima la Taifa, mafao
na stahili za wafanyakazi na watumishi wa umma kutopandishwa cheo.


Katika ufuatiliaji, uchunguzi na tafiti zilizofanywa zimeonesha upo ukiukwaji uliotia doa
sifa nzuri ya amani na ya haki za binadamu katika Taifa letu na hasa mauaji ya albino
kutokana na imani potofu za kishirikina na mauaji ya wanawake kwa kisingizio cha
kuwinda wachawi. Mauaji hayo ya wanawake yalikuwa na uhusiano na masuala ya
kiuchumi, mirathi na uonevu wa wanyonge kwa kuwahusisha na matukio yasiyokuwa na
majibu katika jamii hasa za vijijini kama vile baadhi ya maradhi, vifo na balaa nyingine.


Mabadiliko yalionekana katika maeneo kadhaa yaliyojitokeza miaka ya nyuma kwa
mfano muda wa kusikiliza kesi za mauaji ulipungua kwa kuangalia muda wa mahabusu
wa kesi hizo waliokaa katika magereza, viwango vya uzingatiaji wa haki za binadamu
katika magereza uliongezeka katika maeneo ya burudani, kupungua kwa msongamano
kutokana na idadi ya wafungwa kupungua, matumizi ya mabasi katika mkoa wa Dar-es-
Salaam katika kusafirisha wafungwa na mahabusu kwenda mahakamani uliendelea na


                                            vi
mitondoo kuondolewa karibu ya magereza yote nchini. Ushirikiano kati ya Tume na
vyombo vya kutekeleza sheria uliendelea hasa katika kuyafanyia kazi baadhi ya
mapendekezo ya Tume katika kuboresha hali ya utekelezaji wa sheria nchni. Muafaka wa
kisiasa uliofikiwa Zanzibar kati ya vyama vya CCM na CUF uliondoa kiashiria cha
kukosekana amani wakati wa uchaguzi.


Changamoto bado ni nyingi katika kulinda, kutetea na kueneza elimu ya haki za
binadamu na utawala bora. Hali ya haki za binadamu na utawala bora ina upungufu
kutokana na malengo na viwango kutokufikiwa. Masuala ya haki za kiuchumi, kijamii na
kiutamaduni hayajapata msukumo ukilinganisha na haki za kisiasa na kiraia. Matumaini
ya kuboresha haki za binadamu na misingi ya utawala bora yapo katika kuzidi kuinua
kiwango cha uelewa wa wananchi na viongozi wao kuhusu haki zao na wajibu ili kuweza
kujenga utamaduni uliokusudiwa.




               Jaji Kiongozi (Mstaafu) Amiri Ramadhani Manento
                               MWENYEKITI
            TUME YA HAKI ZA BINADAMU NA UTAWALA BORA




                                        vii
                Taarifa ya mwaka 2009/2010 kwa Muhtasari

Taarifa hii ya mwaka 2009/2010 ya shughuli za Tume ya Haki za Binadamu na Utawala
Bora ni ya tisa tangu Tume ianzishwe mwezi Julai mwaka 2001 kwa mujibu wa ibara ya
129 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 na sheria Na. 7 ya
mwaka 2001. Taarifa hii ya shughuli za Tume imegawanyika katika sura tano:


Sura ya kwanza inahusu dira, malengo, muundo, watumishi na uendeshaji wa Tume. Sura
hii pia inaelezea kazi za Tume kama zilivyoainishwa katika ibara ya 131 ya Katiba ya
Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 na Kifungu cha 6(1), vifungu vidogo
(a) – (o) vya sheria ya Tume,( Sura 391 ya Sheria za Tanzania.)


Masuala mengine yaliyoelezewa katika sura hii ni pamoja na kazi zilizofanywa na
mafanikio ya Tume katika kipindi cha mwaka 2009/2010 ambazo ni kuendelea kupokea
na kushughulikia malalamiko ya wananchi, kufuatilia mgogoro kati ya wananchi na
mwekezaji mwindaji katika Wilaya ya Ulanga mkoani Morogoro, kufanya utafiti kuhusu
mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi (Albino), mauaji ya wanawake wanaodaiwa ni
wachawi na uchunaji ngozi kwa imani za kishirikina.Tume ilitembelea magereza 57 na
kufanya mikutano ya hadhara katika mikoa mitano. Mwisho, sura hii inaelezea
changamoto zilizojitokeza katika kipindi cha miaka mitano cha 2005/06 – 2009/2010 na
hatua zilizochukuliwa katika kukabiliana na changamoto hizo.


Sura ya pili inaelezea kuhusu ziara za Tume za kukagua magereza mbalimbali nchini kwa
lengo la kufanya tathimini ya hali ya waliofungiwa humo kwa kulinganisha na kaguzi
zilizofanywa na Tume kati ya mwaka 2002 hadi 2008. Sura hii pia inaelezea utafiti
kuhusu mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi (albino) na wanawake wengi wao
wakidaiwa ni wachawi katika wilaya 16 za Tanzania Bara kwa lengo la kujua
chanzo/chimbuko/kiini cha mauaji, ukubwa wa tatizo pia kupata maoni ya wananchi
kuhusu namna ya kutokomeza tatizo hilo. Wakati huo huo mikutano ya hadhara
ilifanyika kwa lengo la kutoa elimu ya haki za binadamu kwa wananchi ili kuhamasisha


                                          viii
jamii, kuthamini na kuheshimu haki za binadamu. Matokeo ya utafiti huo na
mapendekezo yaliyotolewa na wananchi kwa vyombo mbalimbali kuhusu namna ya
kutokomeza tatizo hili yamo katika sura hii.


Sura hii pia inaeleza namna Tume ilivyotekeleza awamu ya kwanza ya mradi wa
kuimarisha na uzingatiaji wa misingi ya utawala bora Tanzania katika mikoa mitano
ambapo Tume ilitoa mafunzo ya utawala bora kwa watendaji wa kata na vijiji, pamoja na
kufanya mikutano ya hadhara kwa wananchi wa vijiji na kata zilizotembelewa. Masuala
yaliyojitokeza katika mafunzo hayo pia yameorodheshwa.


Sura ya tatu inatoa takwimu za malalamiko yaliyopokelewa na kushughulikiwa na Tume
kuhusu masuala ya haki za binadamu na utawala bora katika mwaka 2009/2010. Maelezo
hayo yanahusu;
   i)      Malalamiko yaliyowasilishwa Tume tangu kuanzishwa kwake,
   ii)     Idadi ya malalamiko kulingana na uchambuzi wa aina ya uvunjwaji wa haki
           za binadamu na misingi ya utawala bora,
   iii)    Taasisi zilizolalamikiwa,
   iv)     Idadi ya malalamiko kutoka kila mkoa,
   v)      Taarifa kutoka ofisi za Tume za kanda ya Lindi na Mwanza,
   vi)     Malalamiko kutoka kwa wanawake, wanaume, watoto, makundi na
           malalamiko yaliyoanzishwa na Tume yenyewe.
Maelezo na takwimu vimetolewa kuhusu jinsi malalamiko yalivyohitimishwa kwa
kufaulu, kutokufaulu, kuelekezwa au kuachwa.


Sura ya nne inahusu utekelezaji wa majukumu na kazi za Tume Zanzibar ambapo
masuala yafuatayo yameainishwa;
   i)      Mafunzo juu ya utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar na mkutano wa wadau
           kujadili na kuboresha taarifa ya uchunguzi wa hadharani na utafiti juu ya
           utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar
   ii)     Uchambuzi wa sheria mbalimbali zinazolinda na kutetea haki za watoto
           Zanzibar



                                               ix
iii)   Maadhimisho ya siku ya haki za Binadamu Duniani yaliyofanyika Zanzibar,
       mgeni rasmi akiwa Rais wa Zanzibar, Mhe. Abeid Aman Karume.
iv)    Ziara mbalimbali za Tume Zanzibar; kama vile ufuatiliaji wa uhaba wa tatizo
       la maji, ufuatiliaji wa malalamiko ya uandikishaji wa daftari la kudumu la
       wapiga kura Unguja na Pemba,
v)     Malalamiko yaliyopokelewa na kushughulikiwa na Tume ofisi ya Zanzibar
       mwaka 2009/2010.


Sura ya tano inahusu mipango ya Tume ya mwaka 2010/2011, ambapo shughuli
zitakazopewa kipaumbele kwa mwaka huo wa fedha zitazingatia kuhakikisha haki za
binadamu na misingi ya utawala bora inazingatiwa kwa kuhusisha mambo yafuatayo;
i)     Kuanzishwa kwa kamati za haki za binadamu katika ngazi za wilaya na kata,
ii)    Tathimini ya hali ya haki za binadamu nchini.
iii)   Kuboresha elimu ya haki za binadamu kwa kushirikiana na ufadhili wa mfuko
       wa uboreshaji Sekta ya Sheria,
iv)    Kuibua taarifa mbalimbali zitakazosaidia katika uandaaji wa mpango wa
       utekelezaji wa haki za binadamu nchini,
v)     Kupitia sheria mbalimbali kwa nia ya kuangalia kasoro zilizojitokeza wakati
       wa matumizi yake, na kutoa mapendekezo serikalini
vi)    Kuendelea kutoa msaada wa kisheria
vii)   Kufuatilia haki za binadamu na misingi ya utawala bora, kufanya utafiti na
       kuandaa taarifa ambazo zitatumika katika kutetea na kutekeleza elimu kwa
       umma kuhusu masuala husika ya haki za binadamu na utawala bora.




                                        x
                                  SURA YA KWANZA


  UONGOZI, WATUMISHI NA MAFANIKIO YA TUME KWA MWAKA
                        2009/2010
1.0 UTANGULIZI

1:1 Dira
Dira ya Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora ni kujenga jamii inayozingatia haki na
utamaduni ambapo haki za binadamu na misingi ya utawala bora inakuzwa, inalindwa,
inazingatiwa, inatekelezwa na inahifadhiwa.


1.2 Dhima ya Tume
Dhima ya Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora ni kukuza na kulinda haki zote za
binadamu, wajibu na misingi ya utawala bora ili kudumisha demokrasia, utawala wa sheria na
utawala bora bila ya kuingiliwa na mtu au taasisi yoyote.


1.3 Utawala na utumishi
Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora inaendelea kutekeleza majukumu yake yote ya
Kikatiba na Kisheria kulingana na muundo wake, sheria, kanuni, na taratibu zilizopo, ikiwa ni
pamoja na kufuata maelekezo na sera mbalimbali zinazotolewa na Serikali.


1.3.1 Idadi ya viongozi na watumishi
Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora katika mwaka wa ripoti ilikuwa na jumla ya
watumishi (189) ambao idadi ya waliokuwepo katika ofisi ya Makao Makuu Dar es Salaam ni
(164), Ofisi ya Zanzibar (13) na ofisi za matawi za Lindi (5) na Mwanza (7). Idadi hii
ilijumuisha Makamishna sita (6), Makamishna Wasaidizi wawili (2) Katibu Mtendaji,
Wakurugenzi sita (6), wakuu wa vitengo wanne (4) na watumishi wengineo 170 ikiwa ni maafisa
uchunguzi na watumishi wa kawaida.




                                               1
1.3.2. Ushirikishwaji wa Watumishi
Watumishi wamekuwa wakishirikishwa katika mambo mbalimbali kupitia mikutano ya idara na
ya wafanyakazi wote kama ilivyopangwa katika mpango wa kazi za mwaka. Pia watumishi
kupitia mikutano iliyotajwa walipatiwa maamuzi na maelekezo mbalimbali ya Sekretarieti ya
Tume na ya Baraza la Wafanyakazi yaliyowahusu watumishi moja kwa moja. Baraza la
wafanyakazi ambalo ni msingi wa ushirikishwaji wa wafanyakazi lilikutana kwa mujibu wa
taratibu na kutoa ushauri na maamuzi muhimu katika kuboresha maslahi na hali ya wafanyakazi.


1.4 Muundo wa Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora
Muundo wa Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora unazingatia Sheria ya Tume ya Haki
za Binadamu na Utawala Bora Namba 7 ya Mwaka 2001 kifungu cha 7(1) na vifungu vya 11 na
12. Tume ina jumla ya Idara sita (6) ambapo kila idara ina kazi zake mbalimbali za kutekeleza.
Idara hizo ni kama zifuatazo; Idara ya Utafiti na Nyaraka, Idara ya Utawala, Idara ya Utawala
Bora; Idara ya Huduma za Kisheria; Idara ya Haki za Binadamu na Idara ya Elimu kwa Umma
na Mafunzo.


1.5 Uwajibikaji
Uongozi wa Tume na watumishi katika kipindi cha mwaka huu wa fedha waliendelea kutekeleza
majukumu ya kulinda, kukuza na kuhifadhi haki za binadamu na misingi ya utawala bora kwa
mafanikio kulingana na Katiba ya nchi ya mwaka 1977, Sheria, mbalimbali, miongozo na sera.
Mipango ya Tume kila mwaka inaelekezwa pia na misingi iliyowekwa kitaifa kwa mfano klasta
(Na III) ya Mpango wa Kukuza Uchumi na Kuondoa Umaskini (MKUKUTA) na Mkataba wa
huduma kwa Mteja.


1:6 Majukumu ya Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora
Tume inalo jukumu kubwa la kikatiba na kisheria la kukuza, kulinda na kuhifadhi haki za
binadamu, wajibu na misingi ya utawala bora ili kudumisha demokrasia, utawala wa sheria na
amani nchini.




                                              2
1:7 Kazi za Tume
Kazi za Tume zimeainishwa katika ibara ya 131 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa
Tanzania ya mwaka 1977 na Kifungu cha 6 (1) Vifungu vidogo (a) - (o) vya Sheria ya Tume
Sura ya 391 ya Sheria za Tanzania; Majukumu ya Tume ni:
   (i)     Kukuza nchini kinga na hifadhi ya haki za binadamu na wajibu kwa jamii kwa mujibu
           wa Katiba na sheria za nchi;
   (ii)    Kupokea malalamiko ya uvunjwaji wa haki za binadamu kwa ujumla;
   (iii)   Kufanya uchunguzi juu ya mambo yanayohusu uvunjwaji wa haki za binadamu na
           ukiukwaji wa misingi ya utawala bora;
   (iv)    Kufanya utafiti katika mambo ya haki za binadamu, utawala bora na kuelimisha jamii
           kuhusiana na mambo hayo;
   (v)     Inapobidi, kufungua mashauri mahakamani yanayolenga kukomesha ukiukwaji wa
           haki za binadamu, kufanya marekebisho au kuleta mabadiliko kutokana na haki
           zilizovunjwa au ukiukwaji wa misingi ya utawala bora;
   (vi)    Kuchunguza mwenendo wa mtu yeyote yule au taasisi yeyote ambayo vifungu vya
           sehemu hii vinahusiana navyo katika utaratibu wa kawaida wa kutekeleza kazi za
           ofisi yake au utendaji wa kazi kupindukia mamlaka yake;
   (vii)   Kuchunguza malalamiko yanayohusiana na utekelezaji au utendaji wa watu
           wanaoshikilia ofisi katika utumishi wa serikali, mamlaka za umma au vyombo vya
           umma, ikijumuisha taasisi binafsi na watu binafsi ambapo malalamiko hayo
           yanadaiwa kuwa ni ya matumizi mabaya ya madaraka, sio ya haki, huduma za
           upendeleo kwa mtu yeyote ikiwa ni lalamiko au jambo jingine, katika kutekeleza kazi
           zao za kiserikali au umma;
   (viii) Kutembelea magereza na mahali wanamozuiliwa watu kwa madhumuni ya
           kutathmini na kukagua hali za watu wanaozuiliwa sehemu hizo na kutoa
           mapendekezo yatakayowezesha kurekebisha kasoro zilizopo kwa mujibu wa matakwa
           ya sheria hii;
   (ix)    Kuchukua hatua za kusaidia kusahihisha, kurekebisha, kuzuia au ukomeshaji wa
           vitendo vilivyotajwa katika vifungu (e), (f), (g) au (h) kutokana na njia za usawa,
           sahihi na za haki, ikiwa ni pamoja na kuchukua hatua za kisheria;




                                               3
      (x)       Kutoa ushauri kwa serikali na vyombo vingine vya umma na taasisi za sekta binafsi
                juu ya mambo maalum yanayohusiana na haki za binadamu na utawala bora;
      (xi)      Kutoa mapendekezo yanayohusiana na sheria iliyokwishatungwa au inayokusudiwa
                kutungwa, kanuni, au mambo ya kiutawala ili kuhakikisha zinakubaliana na haki za
                binadamu na misingi ya utawala bora;
      (xii)     Kusaidia uridhiaji wa/au utiaji saini mikataba au makubaliano yanayohusu haki za
                binadamu, kuzilinganisha sheria za nchi na kufuatilia na kutathmini utekelezaji ndani
                ya Jamhuri ya Muungano, serikali na watu wengine, kwa viwango vya haki za
                binadamu vilivyoainishwa kwenye mikataba au makubaliano au chini ya sheria za
                kawaida na mahusiano ya kimataifa ambayo Jamhuri ya Muungano inawajibika nayo;
      (xiii) Kwa kupitia serikalini, kushirikiana na wawakilishi wa Umoja wa Mataifa, Umoja wa
                Nchi za Afrika, Jumuiya ya Madola na taasisi nyingine zenye mahusiano baina yao,
                miongoni mwao au ya kikanda na taasisi za nchi za nje ambazo zina uzoefu katika
                maeneo ya hifadhi na ukuzaji wa haki za binadamu na utawala bora;
      (xiv)     Kuchukua hatua zifaazo kwa ajili ya ukuzaji na uendelezaji wa upatanishi na
                usuluhishi miongoni mwa watu mbalimbali na taasisi ambazo hufika au kufikishwa
                mbele ya Tume; na
      (xv)      Kufanya kazi nyinginezo kama zinavyoweza kuelezwa katika sheria nyingine.


1:8          Mpango Mkakati wa Tume kwa kipindi cha 2010-2015.
             Mpango mkakati wa miaka mitano (5) wa Tume umeainisha wazi malengo makuu sita
             (6) ambayo ni kama ifuatavyo:
                a. Kupunguza maambukizi ya Virusi vya UKIMWI na kuboresha huduma kwa
                    waathirika,
                b. Kujenga uelewa na ufahamu kwa wananchi na wadau juu ya haki za binadamu na
                    misingi ya utawala bora,
                c. Kufanya utafiti, ufuatiliaji na kushughulikia malalamiko ya wananchi juu ya
                    uvunjwaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa misingi ya utawala bora,
                d. Kufanya uchunguzi wa hadharani na ufuatiliaji wa uvunjwaji wa haki za
                    binadamu nchini ili kukuza, kulinda na kuhifadhi haki za binadamu na misingi ya
                    utawala bora,



                                                    4
          e. Kushirikiana kikamilifu na wadau wa Kitaifa, Kikanda na Kimataifa katika
             masuala yote ya haki za binadamu na misingi ya utawala bora,
          f. Kuongeza uwezo wa Tume katika utoaji wa huduma za Kisheria kwa kusaidia
             watu wasio na uwezo wa kupeleka kesi mahakamani.
1.9 Mkataba wa Huduma kwa Mteja
      Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora inaongozwa na Mkataba wa Huduma kwa
      Mteja katika utoaji wa huduma kwa wadau na wananchi, ambapo masuala kadhaa
      huzingatiwa ikiwa ni pamoja na haki za mteja, ubora wa huduma na muda wa utoaji
      huduma hiyo


1:9.1 Hali ya utoaji huduma kwa wateja.
      Hali ya utoaji huduma ndani ya Tume katika kipindi hiki imekuwa ya kuridhisha licha ya
      kuwa Tume imekuwa ikikabiliwa na changamoto mbalimbali katika utekelezaji wa kazi
      na majukumu yake. Mfano, ufinyu wa bajeti kwa ajili ya fedha za matumizi ya kawaida,
      mamlaka zinazolalamikiwa kutojibu hoja za Tume kwa wakati, uchache na uchakavu wa
      magari unaosababisha fedha nyingi kutumika kwa ajili ya matengenezo ya magari hayo.


1.10 Mafanikio.
  Yafuatayo ni mafanikio ya Tume katika kipindi cha mwaka 2009/2010:


      1.10.1 Malalamiko.
      Katika kipindi cha Mwaka 2009/2010, Tume ilikuwa na jumla ya malalamiko elfu nane
      mia tisa arobaini na nane ( 8,948) ambapo malalamiko elfu saba mia nne tisini na
      nne,(7,494) ni ya miaka ya nyuma na malalamiko elfu moja mia nne hamsini na nne
      (1,454) ni malalamiko mapya yaliyopokelewa mwaka 2009/2010. Kati ya hayo
      malalamiko mapya 1,232 yanahusu ukiukwaji wa misingi ya Utawala bora na 222
      yanahusu uvunjaji wa haki za binadamu.
      Malalamiko hayo yamegawanyika kama ifuatavyo kulingana na aliyewasilisha au kuleta
      lalamiko:
              Wanaume malalamiko 1,244 sawa na asilimia 85.5
              Wanawake malalamiko 152 sawa na asilimia 10.5


                                            5
        Makundi yalileta malalamiko 52 sawa na asilimia 3.6
        Tume yenyewe ilianzisha malalamiko sita (6) sawa na asilimia 0.6
Kati ya malalamiko hayo, malalamiko 17 yalihusu uvunjwaji wa haki za watoto.


Idadi ya malalamiko ambayo uchunguzi wake ulikamilika na kufungwa ni 1,588 kwa
mwaka 2009/2010. Kati ya hayo 977 ni ya miaka ya nyuma na 590 ni malalamiko mapya
yaliyofungwa kwa kuelekezwa kutoka Idara ya Huduma za Kisheria na malalamiko 21 ni
mapya yaliyofungwa baada ya uchunguzi kukamilika.


Malalamiko hayo 1,588 yalifungwa kwa mchanganuo ufuatao;
        Yaliofaulu 355 sawa na asilimia 22.4
        Yasiofaulu 131 sawa na asilimia 8.2
        Kuelekezwa baada ya uchunguzi kufanyika 177 sawa na asilimia 11.1
        Yaliyoachwa 335 sawa na asilimia 21.1
        Kuelekezwa kutoka Idara ya Huduma za Kisheria 590 sawa na asilimia 37.2.


1.10.2 Usuluwishi wa Mgogoro.
Tume ilifanikiwa kufuatilia mgogoro kati ya wananchi na mwekezaji mwindaji katika
Wilaya ya Ulanga Mkoani Morogoro. Juhudi za kusuluhisha mgogoro huo ziliendelea ili
kuweza kufikia makubaliano.
   -   Mapendekezo yalitolewa kuwa wananchi waendelee kukaa katika maeneo yao
       wakati wa majadiliano na pande zote ziliheshimu mapendekezo,
   -   Malipo ya fidia kwa njia ya usuluhishi yalishindikana baada ya mwekezaji
       kutoridhika na utaratibu wa fidia uliopendekezwa.


1.10.3 Utafiti na uchunguzi wa hadharani
Tume ilifanya utafiti na uchunguzi wa hadharani kuhusu mauaji ya watu wenye ulemavu
wa ngozi (albino), mauaji ya wanawake (“vikongwe”) na uchunaji wa ngozi za binadamu
kuhusiana na imani za kishirikina. Taarifa kuhusiana na utafiti huu imeandaliwa. Taarifa
hiyo ina mapendekezo hasa kwa mujibu wa maoni ya wananchi kuhusu namna ya
kukabiliana na hayo matatizo ya ukiukwaji wa misingi ya haki za binadamu, utu na hadhi


                                       6
ya mtu. Utafiti na uchunguzi ulifanyika katika vijiji ndani ya wilaya 16 za Tanzania Bara.
Wilaya hizo ni: Misenyi, Muleba, Biharamulo, Ngara, Geita, Sengerema, Kwimba,
Magu, Misungwi, Bukombe, Kahama, Bariadi, Bunda, Musoma, Mbarali na Mbozi
Taarifa hii itawasilishwa Serikalini kwa mujibu wa Kifungu namba 35 katika Sheria ya
Tume sura ya 391 ya Sheria za Tanzania inayoiwezesha Tume kutoa taarifa kwa manufaa
ya umma kuhusu sehemu ya kazi zake. Matokeo ya utafiti na uchunguzi uliofanyika
katika wilaya zilizotajwa ulibaini kuwa kati ya mwaka 2007 – 2009 idadi ya wanawake
287 waliuwawa kutokana na imani za kishirikina na albino 53 waliuawa na tano (5)
walijeruhiwa.



1.10.4 Uandikishaji wa daftari la kudumu la wapiga kura.
Tume ilifuatilia malalamiko kuhusu uandikishaji wa daftari la kudumu la wapiga kura
Unguja na Pemba, kutokana na taarifa za vyombo mbalimbali vya habari juu ya vurugu
na matukio ya watu kudai kunyimwa haki yao ya msingi kwa mujibu wa Katiba ya
Jamuhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 Ibara 21(1) inayohusu uhuru wa
kuchagua na kuchaguliwa. Tume iliangalia utaratibu wa zoezi la uandikishaji wa kadi za
Mzanzibar mkazi kama sharti la msingi katika kupata sifa ya kuandikishwa kwenye
daftari la kudumu la wapiga kura. Katika uchunguzi huo Tume ilibaini maeneo
mbalimbali yaliyolalamikiwa kutoka pande zote za Zanzibar. (Taarifa kamili ya
yaliyojitokeza na mapendekezo ipo sura ya nne ya taarifa hii.)


1.10.5 Machapisho mbalimbali kwa ajili ya kueneza elimu ya haki za binadamu.
Tume ilitoa machapisho mbalimbali kwa lengo la kuwasaidia watanzania waweze
kutambua haki zao za msingi pamoja na wajibu wao, kwa mfano kijitabu cha “Tambua
Haki Zako na Wajibu Wako Mwananchi.” (nakala 250,000), “Utaratibu wa Kuleta
Malalamiko Tume” – (nakala 800,000), “Je Watoto Tutafika” – (nakala 50,000), “Zijue
Haki Zako Kubali Wajibu Wako” – (nakala 25,000), “Komesha Mauaji ya Vikongwe” –
(nakala 25,000), na “Haki ya Kuishi “– (nakala 25,000).




                                        7
1.10.6 Kukagua magereza.
Tume kwa kipindi cha mwaka 2009/2010 ilitembelea na kukagua jumla ya magereza 66
na kufikia lengo la kutembelea magereza yote 132. Mwaka 2008/2009 na 2009/2010
Tume ilitembelea na kukagua magereza nchini kwa lengo la kufanya tathmini ili kuona
mabadiliko ya maboresho yanayoendelea kufanywa ndani ya magereza. Maeneo
yafuatayo yalifuatiliwa wakati wa zoezi la tathmini; malazi, sare za wafungwa, chakula,
haki ya kuabudu, burudani, haki ya mawasiliano, nishati, mazingira, huduma za afya,
matibabu na usafiri. Vigezo vingine vilivyoangaliwa ni hali ya wafungwa na mahabusu
wanawake, wajawazito, watoto waliofuatana na mama zao magerezani, watoto
waliofungwa na walio mahabusu na wafungwa waliohukumiwa kunyongwa. Hali ya
wafanyakazi wa magereza na mazingira yao ya kufanyia kazi pia yaliangaliwa. Taarifa
zenye mapendekezo zimeandaliwa na kuwasilishwa Serikalini.


1.10.7 Mikutano ya hadhara na mafunzo kwa viongozi kuhusu utawala bora kwa
msaada wa mfuko wa maadili unaosimamiwa na Sekretarieti ya Maadili na
kufadhiliwa na Benki ya Dunia.
Tume ilifanya ziara kwenye mikoa mitano (5) na kufanya mikutano ya hadhara katika
baadhi ya vijiji na wilaya ambako ilitolewa elimu kuhusu haki za binadamu na misingi ya
utawala bora na mafunzo kuhusu wajibu wa Watendaji katika ngazi za Kata, Vijiji na
Vitongoji/Mitaa. Kadhalika ujumbe wa Tume ulifuatilia malalamiko ya zamani yaliyoko
kwenye Wilaya zilizotembelewa ili kubaini mwelekeo wa mashauri husika. Mikoa na
wilaya zilizofikiwa ni; Mkoa wa Tanga wilaya za Korogwe na Lushoto jumla ya kata
kumi na mbili (12), Wananchi na viongozi wa Serikali za mitaa 222 walihudhuria
mafunzo na jumla ya wananchi 429 katika Kata zilizotembelewa walihudhuria mikutano
ya hadhara; Mkoa wa Shinyanga - Wilaya za Bariadi na Kahama ambapo wananchi 2,615
walihudhuria mikutano ya hadhara na viongozi 217 walihudhuria mafunzo; Mkoa wa
Mara Wilaya za Tarime na Serengeti ambapo viongozi 239 na washiriki kutoka Taasisi
zisizo za Kiserikali 67 walihudhuria mikutano ya viongozi. Mikutano ilifanyika katika
kata kumi na mbili (12): Mkoa wa Mtwara Wilaya za Newala na Nanyumbu wananchi
1059 walihudhuria mikutano ya hadhara na viongozi 241 na mshiriki moja (1) kutoka
asasi zisizo za kiserikali walihudhuria mafunzo na katika Mkoa wa Manyara katika



                                       8
      Wilaya za Mbulu na Babati viongozi 178 walihudhuria mafunzo ya haki za binadamu,
      utawala bora na serikali za mitaa.


1:11 Changamoto zilizojitokeza
Katika kipindi hiki cha miaka mitano (2005/6-2009/2010), Tume ya Haki za Binadamu na
Utawala Bora imekabiliwa na changamoto mbalimbali katika utekelezaji wa majukumu yake
kama ifuatavyo:
      (i)     Ufinyu wa bajeti kwa ajili ya fedha za matumizi mengine (OC) pamoja na fedha
              za maendeleo. Tatizo hili limesababisha Tume kutofikia malengo ya kuongeza
              ofisi tatu (3) za kanda katika mikoa ya Mbeya, Dodoma, Kilimanjaro na ofisi ya
              Pemba kufikia mwaka 2009/2010.
      (ii)    Aidha, Tume imeshindwa kufuatilia na kufanya utafiti juu ya matukio         ya
              uvunjwaji wa haki za binadamu yanayohitaji hatua za haraka pindi yanapotokea.
              Hali hii imesababisha Tume kushindwa kutekeleza jukumu lake la kulinda na
              kuhifadhi       haki za binadamu nchini kwa viwango vinavyotakiwa hali
              inayowafanya wananchi kukata tamaa na kuilaumu serikali kutoshughulikia
              matatizo yao.
      (iii)   Mamlaka zinazolalamikiwa kutojibu hoja za Tume kwa wakati na kufanya
              malalamiko yaliyopo mbele ya Tume yasishughulikiwe kwa wakati. Hali hii
              ilileta wasiwasi kuwa wananchi wanaweza wakakosa imani kwa Tume na
              kuilalamikia     serikali kwa kutowathamini     huku wakijenga dhana kuwa
              watumishi wa serikali hulindana na Tume haina meno kisheria kuwabana watu na
              mamlaka zinazolalamikiwa kuvunja haki za binadamu na kukiuka misingi ya
              utawala bora.
      (iv)    Kutopatikana kwa fedha za matumizi ya kawaida (OC) kutoka HAZINA kwa
              kiasi kilichotarajiwa na kwa wakati muafaka. Hali hii imesababisha kuchelewa au
              kutofanyika kwa kazi zilizopangwa.
      (v)     Uchache na uchakavu wa magari na vifaa vya ofisi. Tume ilikuwa bado na magari
              makuukuu yaliyonunuliwa tangu wakati wa Tume ya Kudumu ya Uchunguzi na
              yalikuwa na umri wa zaidi ya miaka 17. Utengenezaji wa magari hayo umekuwa
              mzigo kwa Tume



                                              9
       (vi)    Kutopatikana kwa jengo moja la kupanga (Dar es salaam) kwa ajili ya Ofisi za
               Tume. Hali hii imesababisha baadhi ya watumishi kufanya kazi kwenye
               mazingira magumu. Tume ina jengo moja tu ambalo halikidhi mahitaji ya
               watumishi.


1:12 Hatua zilizochukuliwa katika kutatua changamoto hizo
Mikakati iliyochukuliwa katika kutatua changamoto za utekelezaji wa majukumu ya Tume
2009/2010 ni kama ifuatavyo:
       (i)     Kuendelea kuiomba Serikali kuongeza bajeti ya Tume.
       (ii)    Kibali cha kununua magari kiliombwa na kutolewa, mchakato wa manunuzi ya
               magari matano (5) uliendelea
       (iii)   Tume iliendelea kutafuta jengo moja ambalo litatumika kwa watumishi wake
               wote waliopo Dar es Salaam.
       (iv)    Tume iliendelea kuelimisha mamlaka mbalimbali za serikali na taasisi zisizo za
               serikali juu ya umuhimu wa kujibu hoja za Tume kwa wakati.




                                              10
                         SURA YA PILI.
2.0      ZIARA ZA TUME KUKAGUA MAGEREZA, UTAFITI NA ELIMU
YA HAKI ZA BINADAMU NA UTAWALA BORA KWA WANANCHI NA
VIONGOZI WA KATA NA VIJIJI KWA MWAKA 2009-2010:


2.1 TATHMINI YA HALI YA MAGEREZA KWA MWAKA 2009/2010.
Ibara ya 130 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania 1977 kama ilivyorekebishwa na
sheria Na. 3 ya mwaka 2000, inaipa Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora jukumu la
“kuhamasisha nchini hifadhi ya haki za binadamu na wajibu kwa jamii kwa mujibu wa katiba na
sheria za nchi.”


Sura ya kwanza, sehemu ya tatu ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania inafafanua
haki mbalimbali na wajibu wa kila mtu. Baadhi ya haki zilizotajwa ni kuwa:
      a) Kila mtu anastahili heshima ya kutambuliwa na kuthaminiwa utu wake.
      b) Watu wote ni sawa mbele ya sheria, na wanayo haki, bila ya ubaguzi wowote, kulindwa
         na kupata haki sawa mbele ya sheria.
      c) Heshima ya mtu itatunzwa katika shughuli zote zinazohusu upelelezi na uendeshaji wa
         mambo ya jinai na katika shughuli nyingine ambazo mtu anakuwa chini ya ulinzi bila
         uhuru, au katika kuhakikisha utekelezaji wa adhabu.
      d) Ni marufuku kwa mtu kuteswa, kuadhibiwa kinyama au kupewa adhabu zinazomtweza
         au kumdhalilisha.


Misingi hiyo ya Katiba pamoja na Sheria ya Tume sura ya 351, kifungu cha 6 (1) (h), kinaipa
Tume mamlaka ya kutembelea na kukagua magereza na sehemu nyingine kama hizo.


Ni katika kuhakikisha na kulinda misingi hiyo ya Katiba na sheria katika kipindi hiki cha taarifa
yaani 2009/2010 Tume imetekeleza jukumu lake hili la kutembelea na kukagua magereza
mbalimbali nchini kwa lengo la kufanya tathmini ya hali ya magereza kwa kulinganisha na
kaguzi zilizofanywa na Tume kati ya mwaka 2002 hadi 2008.




                                                11
Katika kipindi hiki cha taarifa Tume kupitia programu ya Maboresho ya Sekta ya Sheria (Legal
Sector Reform Programme) ilifanya tathmini ya hali ya magereza nchini kwa kulinganisha na
kaguzi zilizofanywa na Tume kati ya 2002/2003, hadi 2007/2008. Tathmini hii ilihusisha jumla
ya magereza 66 ya Tanzania Bara. Jumla ya magereza 75 yalifanyiwa tathmini katika kipindi cha
mwaka 2008/2009. Tathmini hii ilisaidia kuonesha hali halisi ya mabadiliko yaliyotokea baada
ya Tume kufanya kaguzi na kushauri vyombo vinavyohusika kufanya marekebisho ili kuweka
mazingira ya maisha ya wale wanaoishi humo kuendana na sheria ya magereza na viwango vya
kimataifa kuhusu haki za binadamu.


Tathmini hii ililenga kuainisha kama serikali kupitia Wizara ya Mambo ya Ndani ilitekeleza
mapendekezo yaliyotolewa na Tume kwenye kaguzi zilizopita pamoja na taarifa mbali mbali
zilizotolewa na vyombo vingine yamezingatiwa na kufanyiwa marekebisho.


2.2. CHANGAMOTO:
Namna ya utekelezaji wa ziara ya tathmini (impact assessment)
Utaratibu wa kutembelea na kutathmini hali ya magereza ulifanyika kwa ushirikiano kati ya
Tume na Idara ya Magereza ambayo ilitoa ushirikiano wa kuridhisha tangu kuanza hadi
kumalizika kwa zoezi hili. Taarifa za awali zilitolewa katika magereza yote kuanzia makao
makuu na magereza husika kabla ujumbe wa Tume haujafika kwa ajili ya kazi ya tathmini.


Utaratibu wa kutoa taarifa za awali za ziara za Tume kwa wahusika ulionesha kuwa na manufaa
kwani maandalizi yaliyofanyika yaliboresha usafi n.k. Ilionekana baadhi ya wafungwa
walishindwa kuelezea kero zao kwa kuohofia kuadhibiwa baada ya ujumbe wa Tume kuondoka.


2.3 MISINGI INAYOTUMIWA NA TUME KATIKA KUKAGUA MAGEREZA.
Tume inatumia misingi iliyoelezwa katika Mikataba na Sheria mbalimbali katika utekelezaji wa
ukaguzi wa magereza na kutoa mapendekezo ya namna ya kuboresha hali za watu waliofungiwa.




                                             12
2.3.1 Haki za wafungwa na mahabusu kama zilivyoainishwa katika Mikataba ya
Kimataifa/Kikanda, Sheria, Sera na Kanuni mbalimbali.
Haki au stahili za wafungwa na mahabusu zimefafanuliwa katika Mikataba mbalimbali ya
Kimataifa/Kikanda, Sheria na kanuni mbalimbali zinazohusu magereza, polisi na uendeshaji wa
kesi mahakamani. Umoja wa Mataifa ulipitisha kanuni ambazo zinalenga kulinda haki na
maslahi mbalimbali ya wafungwa na watu waliozuiliwa.
i) Baadhi ya mikataba na maazimio hayo ni pamoja na:
   a) The United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners, 1955/57
       and 1977.
   b) Kampala Declaration on Prison Conditions in Africa, 1996.
   c) Ouagadougou Declaration on Accelerating Prison and Penal Reform in Africa, 2002.
   d) Basic Principles for the Treatment of Prisoners 1990.
   e) United Nation Rules for the Protection of Juveniles Deprived of Liberty, 1990.
   f) United Nations Standard Minimum Rules for Non- Custodial Measures, 1990.
   g) Body of principles for the protection of all persons under any form of Detention or
       Imprisonment, 1988.
   h) Guidelines and measures for the Prohibition and Prevention of Torture, Cruel, Inhuman
       or Degrading Treatment or Punishment in Africa.


ii) Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 inaeleza pia haki
anazostahili mtuhumiwa wa makosa ya jinai Katiba imetamka kuwa “kwa ajili ya kuhifadhi haki
na usawa wa binadamu, heshima ya mtu itatunzwa katika shughuli zote zinazohusu upelelezi na
uendeshaji wa mambo ya jinai na katika shughuli nyinginezo ambazo mtu anakuwa chini ya
ulinzi bila uhuru au katika kuhakikisha utekelezaji wa adhabu”
“Ni marufuku kwa mtu kuteswa, kuadhibiwa kinyama au kupewa adhabu zinazotweza au
kumdhalilisha”


Katika kuhakikisha kuwa nchi inakwenda sambamba na viwango hivi vya kimataifa/kikanda na
Katiba katika kulinda haki za watu walio kizuizini, Tanzania pia ilitunga sheria mbalimbali
zinazolinda maslahi ya watu walio kizuizini. Sheria hizo ni pamoja na sheria ya Magereza;
(Prisons Act No.34 of 1967 (R.E 2002), Sheria ya Bodi za Parole; (The Parole Boards Act No. 25



                                              13
of 1994 R.E 2002) kwa ajili ya utoaji wa misamaha kwa wafungwa katika kupunguza
msongamano magerezani. Aidha ipo pia Sheria ya Adhabu ya kufanya kazi katika jamii
(Community Services Act. 2003) ambayo inaruhusu wahalifu waliohukumiwa kwa makosa
madogo madogo kutumikia adhabu zao kwa kufanya kazi za kuhudumia jamii badala ya kifungo.
Sheria nyingine ni sheria ya Tume sura ya 391 ambayo inaipa Tume majukumu ya kufuatilia na
kuona utekelezaji wa haki za binadamu katika magereza na sehemu nyinginezo wanamozuiliwa
watu kwa mujibu wa sheria za nchi.


MAGEREZA YALIYOTEMBELEWA 2009/2010.
MKOA              GEREZA                                TAREHE
Ruvuma            Gereza la mahabusu Songea             02/06/2010
                  Gereza la mahabusu Mbinga             03/06/2010
                  Gereza la Majimaji                    07/06/2010
Mtwara            Lilungu                               10/06/2010
                  Namajani                              12/06/2010
Lindi             Kingurungundwa                        14/06/2010
                  Gereza la Mkoa wa Lindi               15/06/2010
Arusha            Mang’ola                              31/05/2010
Kilimanjaro       Gereza la Wilaya ya Same              02/06/2010
Tanga             Gereza la Kwamngumi                   04/06/2010
                  Mng’alo                               07/06/2010
                  Gereza la mahabusu Tanga              08/06/2010
                  Gereza kuu Maweni                     09/06/2010
                  Pangani                               10/06/2010
Pwani             Utete                                 14/06/2010
                  Mafia                                 28/06/2010
                  Kilombero                             29/06/2010
                  Gereza la Mifugo Ubena                25/06/2010
Iringa            Mgagao                                09/06/2010



                                             14
MKOA        GEREZA                                TAREHE
Mbeya       Ruanda                                14/06/2010
            Gereza la Wilaya Mbozi                15/06/2010
            Gereza la Wilaya Ileje                16/06/2010
            Gereza la Wilaya Mbarali              17/06/2010
            Ngwala                                18/06/2010
Morogoro    Mahenge                               08/06/2010
            Kihonda                               18/06/2010
            Gereza la Wilaya Kilosa               12/06/2010
            Kiberege                              11/06/2010
            Idete                                 10/06/2010
            Mkono wa Mara                         14/06/2010
            Wanawake Kingolwira                   14/06/2010
            Gereza la ufugaji na kilimo Mbigili   16/06/2010

            Gereza la kilimo Wami Kuu             13/06/2010
Dodoma      Gereza la Kongwa                      31/05/2010
            Isanga                                01/06/2010
            Kondoa                                03/06/2010
            King’ang’a                            04/06/2010
Singida     Gereza la kilimo Ushora               07/06/2010
Tabora      Igunga                                09/06/2010
            Nzega                                 10/06/2010
            Gereza la mahabusu Tabora             14/06/2010
            Uyui                                  15/06/2010
            Gereza la mahabusu Urambo             16/06/2010
Shinyanga   Malya                                 01/06/2010
            Gereza la Wilaya Maswa                02/06/2010
            Meatu                                 04/06/2010



                                       15
MKOA     GEREZA                              TAREHE
         Gereza la kilimo Matongo            07/06/2010
Kagera   Rwamurumba                          09/06/2010
         Kayanga                             11/06/2010
         Gereza la Wilaya Ngara              14/06/2010
         Gereza la kilimo na mifugo Rusumo   15/06/2010

Mwanza   Geita                               21/06/2010
         Butundwe                            22/06/2010
         Kasungamile                         23/06/2010
         Ukerewe                             25/06/2010
         Butimba                             23/06/2010
         Ngudu                               30/06/2010
Mara     Kiabakari                           28/06/2010
Mwanza   Ngudu                               01/07/2010
Kigoma   Ilagala                             25/05/2010
         Kwitanga                            27/05/2010
         Bangwe                              27/05/2010
Rukwa    Kalilankulukulu                     31/05/2010
         Mahabusu Mpanda                     02/06/2010
         Kitete                              03/06/2010
         Mollo                               04/06/2020




                                    16
2.4 MATOKEO YA TATHMINI KWA UJUMLA
NA   HAKI STAHILI                                        MAELEZO
1    Chakula:            Chakula kikuu katika magereza yote yaliyokaguliwa ni ugali na maharage,
                         mboga za majani, nyama, wali na matunda huliwa baadhi ya siku katika wiki.
                         Wanakunywa uji wakati wa asubuhi. Baadhi ya magereza yaliyofanyiwa
                         tathmini wafungwa wanapata chakula kulingana na vipimo vilivyowekwa.
                         Ilibainika kuwa 59.2% ya wafungwa waliohojiwa walieleza kuwa chakula
                         kinatosha ikiwa kitasimamiwa na kuboreshwa. Asilimia arobaini (40%)
                         walieleza kuwa chakula hakitoshi.


                         Kwa upande wa wagonjwa magereza mengi yanajitahidi kuwapa chakula
                         maalum kwa maelekezo ya daktari lakini magereza mengine hawapewi
                         huduma hiyo. Baadhi ya magereza yanatoa huduma maalum kwa wanaoishi
                         na VVU kwa kuwapa nusu ya mlo wa kawaida kila ifikapo saa 5 asubuhi ili
                         kuwawezesha kumudu matumizi ya dawa wanazotumia. Aidha baadhi ya
                         wanaoishi na VVU walilalamikia kukosa vyakula muhimu kama vile matunda
                         na pia kufanyishwa kazi ngumu bila kupewa chakula maalum kama
                         ilivyoonekana katika gereza la Mollo.
2    Upatikanaji     wa Hali ya uwepo wa maji safi na salama ulipewa kipaumbele katika ziara hiyo.
     maji     safi   na Asilimia 45.5% ya wafungwa waliohojiwa walidai kuwa wanatumia maji ya
     salama              bomba wakati 25.1% walikiri kuwa maji ya kisima bado yanatumika katika
                         baadhi ya magereza. Aidha uhaba wa maji ulidhihirika katika baadhi ya
                         magereza ambayo ni pamoja na gereza la Mng’aro, Ilagala, Kwamngumi na
                         gereza la mahabusu Tanga.
3    Malazi              Katika suala la malazi, tathmini ya Tume ilizingatia mambo muhimu kama
                         vile matandiko yanayotumiwa magerezani. Katika zoezi la tathmini ilibainika
                         kuwa wafungwa na mahabusu wanalala katika magodoro na wanajifunika
                         mablanketi,   hata   hivyo   magodoro   na   mablanketi   yamechakaa    na
                         hayatoshelezi. Aidha katika baadhi ya magereza magodoro hayatoshelezi
                         hivyo wanatumia virago. Katika magereza ya Kingolwira, Isanga na Ngara
                         wafungwa wanawake wanalala kwenye vitanda.


                                              17
NA   HAKI STAHILI                                       MAELEZO
                       Ilibainika kuwa kumekuwepo na mabadiliko katika malazi kwani wakati wa
                       ukaguzi wa mwaka 2002/03 magereza mengi yalikuwa yanatumia virago
                       ambapo kwa sasa magodoro yanatumika na pale penye upungufu virago
                       vinatumika. Asilimia 32.6% ya wafungwa 1735 waliohojiwa walieleza
                       kuwepo kwa mabadiliko ya kuridhisha katika malazi ikilinganishwa na miaka
                       ya nyuma. Asilimia 17.1% wanakiri mabadiliko ni kidogo wakati asilimia
                       17.5 walieleza kuwepo mabadiliko ya wastani katika malazi.
6    Sare         za
                       Ukaguzi wa tathmini wa 2009/2010 ulibaini kuwa bado katika magereza
     wafungwa
                       mengi yaliyokaguliwa wafungwa wana sare jozi moja ikiwa ni (suruali na
                       shati kwa wanaume na sketi na shati kwa wanawake). Aidha katika baadhi ya
                       magereza sare kwa baadhi ya wafungwa zilionekana kuchakaa. Aidha ujumbe
                       wa Tume uliarifiwa kuwa kwa kuwa na jozi moja ya sare wafungwa wanapata
                       shida wakati wa kufua ambapo inabidi wajifunge mablanketi kujisitiri.

                       Tatizo la ukosefu wa sare muhimu kama vile sweta lilionekana pia kwa
                       wafungwa walio kwenye magereza yaliyo katika maeneo yenye baridi. Pia
                       kuna tatizo la ukosefu wa viatu ambapo kila mfungwa anategemea viatu
                       binafsi wakati wengine hawana.


                       Sare za wafungwa wanaume shati na suruali ni badiliko kutoka aina ya
                       kitambaa hafifu na kuondoa kaptula. Wafungwa na mahabusu wanawake
                       kutopata vifaa muhimu vya kujisetiri wakati wa hedhi na wengine
                       walilalamikia ufupi wa sketi.
     Msongamano        Katika ukaguzi wa 2004/2005, tatizo la msongamano lilijitokeza zaidi katika
                       magereza ya Butimba, Kahama, Kongwa, Shinyanga na Muleba. Hata hivyo
                       msongamano mkubwa ulionekana sehemu za wanaume ambapo kwa upande
                       wa wanawake hakuna gereza lililokuwa na msongamano.


                       Ilibainika   kuwa   msongamano     magerezani    unasababishwa    mahabusu
                       kushindwa masharti ya dhamana, ucheleweshaji wa upelelezi, uchache wa


                                           18
NA   HAKI STAHILI                                  MAELEZO
                    vikao vya mahakama kuu, ucheleweshaji wa taarifa za kitaalam, mfano taarifa
                    ya daktari na taarifa kutoka kwa mkemia mkuu wa serikali, uchache wa
                    mahakimu na majaji wa kusikiliza kesi na matatizo ya usafiri wa kuwafikisha
                    mahabusu mahakamani.
8    Burudani       Kutokana na ukaguzi wa magereza wa mwaka 2004/2005 ilibainika kuwa ni
                    magereza machache tu ndiyo yalikuwa yanatoa burudani kwa wafungwa na
                    mahabusu. Burudani zilizokuwa zinatolewa katika magereza mengi ni
                    mchezo wa karata na bao. Katika ukaguzi wa tathmini wa mwaka 2009/2010
                    ulibaini kuwa haki ya burudani katika magereza mengi inapatikana. Burudani
                    zinazotolewa ni kucheza mpira, ngoma, karata, bao, draft, kwaya, kusikiliza
                    redio na kuangalia televisheni. Mfano ni katika gereza la Uyui na Malya
                    ambapo kuna viwanja vikubwa vya michezo mbalimbali kama vile mpira wa
                    miguu, ngoma za asili, bao na draft. Katika magereza mengine baadhi ya
                    michezo inafanyika lakini kuna upungufu wa viwanja kwa mfano katika
                    gereza la Nzega, Maswa, Kilosa, Mahenge na Mbozi.


                    Asilimia 36.5 ya wafungwa 1,735 waliojaza madodoso walikiri uwepo wa
                    burudani za kutosha katika magereza ambapo asilimia 27.2 walieleza
                    burudani ni za wastani katika magereza ila mabadiliko yapo ukilinganisha na
                    miaka iliyotangulia.
9    Mawasiliano    Katika ukaguzi wa magereza uliotangulia ulibaini kuwepo kwa uhuru wa
                    mawasiliano ya barua baina ya wafungwa/mahabusu na ndugu/jamaa zao.
                    Hata hivyo kwa mujibu wa taratibu za jeshi la magereza mawasiliano yote ni
                    lazima yapitie kwa mkuu wa gereza. Haki hii katika ukaguzi wa tathmini wa
                    mwaka 2009/2010 ilibainika kutekelezwa magerezani kwa kiasi cha
                    kuridhisha.
                    Aidha, kuna fursa ya kutembelewa na ndugu zao na kuonana nao ana kwa
                    ana. Magereza yote yametayarisha sehemu maalumu na taratibu za kufuatwa
                    wakati wafungwa na mahabusu wanapowasiliana na jamaa zao.




                                           19
NA   HAKI STAHILI                                   MAELEZO
                    Katika magereza mengi maeneo haya ni ya wazi na hayana faragha ya
                    mazungumzo. Katika baadhi ya magereza chumba cha kuongelea wafungwa
                    wanapotembelewa na ndugu zao hakitoshi na kuna baadhi ya magereza ndugu
                    wanawasiliana na wafungwa/mahabusu kulingana na hali halisi inavyoruhusu
                    kwa mfano kutumia dirisha dogo.
10   Haki      ya Katika ukaguzi wa magereza wa mwaka 2004/2005 ilielezwa kuwa haki ya
     kuabudu        kuabudu hutolewa lakini katika magereza mengi viongozi wa dini pamoja na
                    kuruhusiwa hawafiki magerezani kutoa huduma za kiroho. Katika ukaguzi wa
                    tathmini wa mwaka 2009/2010 imebainika kuwa wafungwa na mahabusu
                    katika baadhi ya magereza wanaendelea kupata haki hiyo ya kuabudu.
                    Huduma    hii   hutolewa   na   viongozi   wa   madhehebu     mbali   mbali
                    yaliyoandikishwa kisheria na kuruhusiwa kufanya huduma hiyo magerezani.
                    Hata hivyo magereza mengine wafungwa na mahabusu wanapata fursa za
                    kuendesha wenyewe ibada zao za dini.


                    Ilibainika kuwa wafungwa 845 kati ya wafungwa 1,735 waliojitokeza sawa
                    na asilimia 48.7% walikiri kuridhishwa na utekelezaji wa haki ya kuabudu
                    katika magereza. Wafungwa 360 kati ya 1,735 sawa na asilimia 20.7%
                    wanadai kuwa huduma hii haitolewi mara kwa mara magerezani kwani
                    viongozi wa dini hawafiki kutoa huduma hiyo.
11   Nishati        Katika magereza yote yaliyofanyiwa tathmini katika kipindi hiki cha taarifa,
                    ilibainika kuwa kuni zilitumika kupikia. Umeme hutumika nyakati za usiku,
                    ambapo baadhi ya magereza wanatumia umeme wa jua. Ukataji wa kuni
                    uliripotiwa kuwa na madhara makubwa katika mazingira. Asilimia 49% ya
                    wafungwa waliojitokeza kujaza madodoso walikiri kuwa kuni zinapatikana
                    bila usumbufu wowote. Asilimia 22.4 walikiri upatikanaji wa kuni ni wa
                    shida.
12   Adhabu    na Mahabusu walilalamikia kupigwa na kuteswa na polisi wakati wa ukamataji
     kuteswa        na wanapokuwa vituo vya polisi kwa lengo la kuwatisha ili wakubaliane na
                    tuhuma wanazokabiliana nazo. Mfano Gereza la Nzega walilalamikia polisi


                                       20
NA   HAKI STAHILI                                          MAELEZO
                            kuwavua nguo na kuwaninginiza kwenye bomba huku wakiwa wamewafunga
                            korodani kwa kamba na kuzichapa kwa kifimbo kidogo ili wakubali matakwa
                            ya polisi. Aidha katika gereza la Kondoa mahabusu walilalamikia kutundikwa
                            kichwa chini, miguu juu “kipopo” ili wakiri makosa yao.




2.5 MALALAMIKO YA WAFUNGWA NA MAHABUSU:


     i) Ucheleweshaji wa kesi:
     Hali hii imejitokeza katika magereza mengi yaliyotembelewa kutokana na sababu za
     kutokamilika kwa upelelezi, kutokuwepo kwa usafiri wa uhakika kuwapeleka mahabusu
     mahakamani, mashahidi kutofika mahakamani, kutopangwa kwa vikao vya Mahakama
     Kuu na upungufu wa mahakimu/majaji. Kwa mfano katika gereza la Kongwa malalamiko
     yalitolewa kuwa kesi nyingi zinasikilizwa mahakama ya wilaya ya Mpwapwa na hivyo
     wanakabiliwa na tatizo la kutokuwepo usafiri wa kuwapeleka mahakamani. Aidha katika
     Gereza la Igunga na Isanga mahabusu wanaokabiliwa na kesi za mauaji walilalamikia
     kutomalizika upelelezi wa kesi zao kwa wakati. Wafungwa wa kunyongwa katika gereza
     la Wilaya ya Lindi walilalamikia mahakama ya rufaa kwa kukaa muda mrefu bila
     kusikiliza rufaa zao.


     ii) Kubambikizwa kesi:
     Katika magereza yote yaliyotembelewa katika kipindi hiki cha taarifa polisi
     walilalamikiwa kwa kuwabambikizia kesi wafungwa na mahabusu. Kwa mfano
     wafungwa na mahabusu katika gereza la Nzega la Lilungu walidiriki hata kuwataja askari
     hao kwa majina.


     iii) Bodi ya Parole.
     Wafungwa waliulalamikia utaratibu wa parole kwamba una urasimu katika utekelezaji
     hasa pale majalada ya wafungwa husika yanapowasilishwa kwenye bodi ya parole
     hayarudishwi kwa wakati kitendo kinachosababisha wafungwa wasinufaike na mpango


                                               21
huo. Aidha wamelalamikia bodi ya parole kuwa ya ubaguzi kwa kutoa misamaha kwa
wafungwa wa vifungo vifupi na kuomba serikali ipitie upya sheria ya parole sura ya 400
ili msamaha uwahusu pia wale wa vifungo virefu kwa kupunguziwa muda wa kutumikia
vifungo hivyo.


iv) Nakala za hukumu na vitabu vya mienendo ya kesi.
Katika magereza yote yaliyotembelewa katika kipindi hiki cha taarifa yaani 2009/2010
wafungwa walilalamikia mahakama kwa kutotoa nakala za hukumu kwa wakati hivyo
kuwanyima haki yao ya msingi ya kikatiba ya kukata rufaa. Pindi nakala hizo
zinapopatikana muda wa kuweza kukata rufaa umepita au mfungwa husika alishatumikia
kifungo na kumaliza hivyo ni uvunjwaji wa haki za wafungwa.


2.6 MAONI/MAPENDEKEZO.
   i) Maafisa na askari magereza wapatiwe mafunzo ya mara kwa mara kuhusu haki za
       binadamu na misingi ya utawala bora ili kuepuka vitendo vya uvunjwaji wa haki
       za binadamu na ukiukwaji wa misingi ya utawala bora.
   ii) Bajeti ya Jeshi la Magereza iongezwe. Hii itawezesha kuboresha huduma za
       chakula, malazi (magodoro, mablanketi), mavazi (viatu, sweta na sare),
       kukarabati na kujenga mabweni mapya ili kuondoa msongamano. Aidha
       kuongezeka kwa bajeti itasaidia kukamilisha ujenzi wa magereza ya Kongwa,
       Kihonda, Mng’aro, Pangani na Meatu ili kupunguza msongamano. Mabweni kwa
       ajili ya wagonjwa walio na magonjwa ya kuambukiza kama vile TB pia
       yapatikane.
   iii) Mamlaka husika zichukue hatua za makusudi kuhakikisha wahalifu wasio raia na
       ambao wamemaliza vifungo vyao wanasafirishwa mapema iwezekanavyo ili
       kupunguza msongamano na gharama za uendeshaji kwa Jeshi la Magereza.
   iv) Serikali kupitia uongozi wa Jeshi la Magereza itoe mahitaji muhimu ya
       wafungwa na mahabusu wanawake kwa ajili ya kujihifadhi kutokana na
       maumbile yao.
   v) Tume inashauri huduma za afya ziboreshwe kwa kuongeza dawa za magonjwa
       mbalimbali na kununua vifaa vya maabara kwa ajili ya vipimo vya magonjwa



                                      22
   makubwa. Uongozi wa Jeshi la Magereza uajiri watumishi wenye taaluma ya
   utabibu watakaohudumia wagonjwa kadiri bajeti itakavyoruhusu. Ushauri huu
   umetokana na kuwepo kwa wauguzi wa kawaida tu katika baadhi ya zahanati za
   magereza.
vi) Serikali iangalie namna ya kulinda ajira za watumishi wa Jeshi la Magereza kwa
   kuongeza maslahi ili kupunguza tofauti ya kipato kati yao na watumishi wengine
   wa aina yao.
vii) Huduma za usafiri ziboreshwe kwa kununua magari mapya na kufanyia
   matengenezo magari machakavu kwa kila gereza. Inapendekezwa kununuliwa
   kwa mabasi kwa awamu kwa ajili ya kupeleka mahabusu katika mahakama kama
   ilivyo kwa mkoa wa Dar es Salaam.
viii) Mamlaka husika iboreshe upatikanaji wa maji katika magereza yenye matatizo
   sugu kwa mfano gereza la Segerea, ili kuepusha maafa yanayoweza kutokea kwa
   sababu ya ukosefu wa maji.
ix) Tume inashauri Idara ya Magereza ichukue hatua zinazopaswa kuwalipa kwa
   muda muafaka wanaodai fedha za kujikimu, malipo ya likizo, malipo ya
   matibabu, malipo ya uhamisho na madai mengine ambayo ni stahili kwa maafisa
   na askari.
x) Idara ya Magereza iweke mikakati na taratibu zitazohakikisha kuwa askari wenye
   taaluma za tiba, ugavi na nyingine wanapewa motisha, ili kupunguza idadi ya
   askari wanaoacha kazi na kutafuta kazi za taaluma zao sehemu nyingine.
xi) Tume inapendekeza kuondolewa kwa matumizi ya mitondoo magerezani kwani
   hali hii imejitokeza zaidi katika mabweni ya wafungwa wa kunyongwa mfano
   gereza la Isanga, Ukonga, Uyui, na gereza la Mahabusu la Morogoro na baadhi ya
   kambi.
xii) Tume inashauri upekuzi wa wafungwa kwa kuwavua nguo utafutiwe njia ya
   kufanyika kwa faragha kadri inavyowezekana.
xiii) Tume inashauri askari na wafungwa waboreshewe sare angalau kila mtu awe na
   jozi mbili (2) za sare.




                                  23
   xiv) Tume inashauri kupitiwa upya taratibu za kanuni za adhabu za jeshi la magereza
       kwa askari kwani kumekuwepo na malalamiko mengi kuhusu kutolewa kwa
       adhabu zaidi ya moja kwa kosa moja.
   xv) Tume inashauri Serikali iboreshe makazi ya askari magereza na watumishi
       wengine kwa kutenga fungu maalumu kwa ajili ya kujenga nyumba bora na za
       kisasa au kwa kutumia mapato ya “Corporation Soles” za Magereza na nguvu
       kazi ya gereza. Kuchelewa kufanya hivyo kunaendeleza ukosefu wa haki ya
       msingi ya kuwa na faragha katika familia. Hali ya watoto wa askari kulala
       chumba kimoja na wazazi wao inaathiri makuzi ya watoto.
   xvi) Majukumu ya upelelezi ya Jeshi la Polisi yaendelee kutenganishwa na kazi ya
       kuendesha mashtaka, ili kuwapunguzia mzigo wa majukumu jeshi la polisi na
       kuzuia matumizi mabaya ya madaraka kwa taasisi moja kukamata, kupeleleza,
       kutayarisha mashtaka na kuendesha mashtaka.
   xvii) Uongozi wa Jeshi la Magereza, Mahakama, Jeshi la Polisi na Ofisi ya
       Mwanasheria Mkuu wa Serikali waendeleze mashirikiano ili kuzungumzia na
       kutafuta ufumbuzi wa tatizo la ucheleweshaji wa kesi na utoaji wa nakala za
       hukumu na kupanga mikakati ya kutatua suala hili


2.7 UTAFITI NA UCHUNGUZI WA HADHARANI JUU YA MAUAJI YA
ALBINO, VIKONGWE NA UCHUNAJI WA NGOZI.


2.7.1 Utangulizi :
Katika kipindi hiki cha taarifa 2009/2010 Tume ilifanya utafiti na uchunguzi wa
hadharani juu ya mauaji ya albino, vikongwe na uchunaji wa ngozi.


Hali ya haki za binadamu na utawala bora katika nchi imeingia dosari kutokana na mauaji
ya kikatili dhidi ya watu wenye ulemavu wa ngozi (albino), na yale ya kujichukulia
sheria mikononi kutokana na imani potofu zinazohusiana na ushirikina au sababu
nyingine kama wananchi wenye hasira kuwauwa washukiwa wa wizi. Aidha taifa pia
linakabiliwa na tatizo la mauaji ya wanawake wanaoitwa vikongwe hata kama
hawajafikia umri huo kwa kudhaniwa ni wachawi au kwa sababu nyingine za kijinsia au



                                      24
kurithi/kupata mali na kisingizio kikawa ni uchawi. Mtoto mmoja alikatwa mikono kwa
dhana potofu kuhusiana na alama ‘M’ viganjani. Mauaji mengine ambayo wakati wa
utafiti yalikuwa yametoweka yalitokana na kuchuna ngozi za wanaume hasa katika
Ukanda wa Nyanda za Juu Kusini.


Utafiti na ufuatiliaji uliofanywa katika kipindi hiki cha taarifa vinaonesha kuwa masuala
ya upatikanaji wa mali au pesa ndio yameyazunguka maisha ya baadhi ya watu katika
suala la imani za uchawi pamoja na mtazamo hasi unaosababisha kutokuthamini maisha
na utu wa mtu.


Ukatili dhidi ya watoto ni tatizo lingine ambalo linaonesha ufa katika misingi ya haki za
binadamu. Vitendo vya ukatili dhidi ya watoto vinavyosababisha unyonge wa mtoto uwe
na ngazi zaidi ya moja kwamba ni mdogo, ni mnyonge, ni maskini na anafanyiwa ukatili
na wale wanaotakiwa wamlinde.


Tume ilijifunza mengi kutoka kwa wananchi wa maeneo yaliyofikiwa. Aidha maelezo na
maoni yalitolewa na ndiyo yalitoa mwelekeo wa nini cha kufanya katika siku zijazo,
Wito wa Tume kwa wananchi wa Tanzania ulikuwa: “Binadamu wote huzaliwa huru na
wote ni sawa: heshimu utu wa mtu”.
VIJIJI VILIVYOTEMBELEWA NA UJUMBE WA TUME WAKATI WA
UTAFITI NA UCHUNGUZI WA HADHARANI.

 MKOA            WILAYA             KIJIJI/MAHALI                    TAREHE
 Shinyanga       Bariadi            Inalo                            12/10/2009
                                    Ngulyati                         13/10/2009
                                    Migato                           15/10/2009
                                    Igaganulwa                       16/10/2009
                                    Kituo cha polisi wilaya          16/10/2009
 Mwanza          Magu               Ilungu                           17/10/2009
                                    Kituo cha watoto Bethany         18/10/2009
                                    Nyamikoma                        18/10/2009
                                    Lamadi                           19/10/2009
                                    Chabula                          20/10/2009
                                    Kisesa                           19/10/2009
                                    Kituo cha polisi wilaya          20/10/2009
 Kagera          Biharamulo         Shule ya Sekondari Ruziba        12/10/2009



                                       25
MKOA     WILAYA     KIJIJI/MAHALI                    TAREHE
                    Nyambungo                        12/10/2009
                    Rusabya                          12/10/2009
                    Hospitali Teule Biharamulo       12/10/2009
                    Mahakama ya wilaya               13/10/2009
                    Kituo cha polisi wilaya          13/10/2009
         Ngara      Shule ya msingi Ngara Mjini      15/10/2009
                    NGO      za    REDESO       na   16/10/2009
                    CONCERN Ngara mjini
                    Mahakama ya wilaya               16/10/2009
                    Kituo cha polisi wilaya          16/10/2009
                    Rulenge                          17/10/2009
                    Kabanga                          17/10/2009
                    Hospitali ya Murgwanza           17/10/2009
                    Hospitali ya Nyamiaga            17/10/2009
Mbeya    Mbarali    Rujewa Shule ya msingi           19/10/2009
                    Ubaruku                          20/10/2009
                    Mbarali shule ya sekondari       20/10/2009
                    Hospitali ya Misheni Chimala     21/10/2009
                    Utengule-Usangu                  21/10/2009
                    Chuo cha Kilimo Igurusi          22/10/2009
         Mbozi      Mlowo shule ya sekondari         23/10/2009
                    Vwawa
                    Nkangamo                         24/10/2009
                    Tunduma                          24/10/2009
                    Nambinzo                         26/10/2009
                    Iyula                            27/10/2009
Mwanza   Kwimba     Ngudu mjini                      05/10/2009
                    Malya                            06/10/2009
                    Nyambiti                         06/10/2009
                    Kituo cha polisi wilaya          07/10/2009
                    Dodoma                           07/10/2009
                    Shilima                          07/10/2009
         Misungwi   Misungwi mjini                   08/10/2009
                    Nyanghologo                      08/10/2009
                    Nyalwigo                         08/10/2009
                    Mamboku                          09/10/2009
                    Kanisa Katoliki Misungwi         10/10/2009
                    Ofisi      ya     BAKWATA        10/10/2009
                    Misungwi
                    Kanisa la KKKT Misungwi          10/10/2009
                    Ofisi ya CHAWATIATA              10/10/2009
                    Misungwi
Mara     Bunda      Kibara na Kasahunga              05/10/2009
                    Chuo cha Ualimu Bunda            06/10/2009


                       26
MKOA        WILAYA      KIJIJI/MAHALI             TAREHE
                        Nyamuswa                  06/10/2009
                        Hospitali ya Wilaya (DDH) 07/10/2009
                        Bunda
                        Manyamanyama              07/10/2009
            Musoma      Butiama                   08/10/2009
            Vijijini
                        Kiabakari                          08/10/2009
                        Nyamisisi                          08/10/2009
                        Shule ya Sekondari Makoko na       09/10/2009
                        Shule ya msingi Nyaligamba
                        Hospitali ya mkoa na Viongozi      11/10/2009
                        na wanachama wa albino mkoa
                        wa Mara
Mwanza      Geita       Mkutano na watumishi wa            05/10/2009
                        idara za serikali wilayani
                        Hopitali ya wilaya                 05/10/2009
                        Mahakama ya wilaya                 06/10/2009
                        Kadunda                            06/10/2009
                        Rwamugasa                          07/10/2009
                        Kalangalala                        07/10/2009
            Sengerema   Kijiweni-Chifunfu                  08/10/2009
                        Kashindaga-Butonga                 09/10/2009
                        Mkutano        na     watumishi    10/10/2009
                        Halmashauri ya wilaya
                        Ngoma A                            10/10/2009
                        Shule ya sekondari Nyamunge        11/10/2009
                        Waganga         wa      kienyeji   12/10/2009
                        Nyakalilo
Shinyanga   Bukombe     Ushirombo                          09/10/2009
                        Uyovu                              12/10/2009
                        Msonga                             10/10/2009
                        Bunyihuna                          11/10/2009
                        Lyambangongo                       12/10/2009
                        Hospitali ya wilaya                12/10/2009
            Kahama      Ofisi ya Mkuu wa wilaya            13/10/2009
                        Shule ya msingi Kahama             13/10/2009
                        Kahama mjini                       14/10/2009
                        Nyashimbi                          14/10/2009
                        Ntobo                              14/10/2009
                        Shilela                            14/10/2009
                        Kabanda                            14/10/2009
                        Segese                             14/10/2009
                        Ofisi za CHADEMA                   15/10/2009
                        Nyasubi                            15/10/2009


                           27
MKOA     WILAYA    KIJIJI/MAHALI                   TAREHE
                   Kahama mjini                    16/10/2009
Kagera   Misenyi   Ofisi ya Mkuu wa Wilaya         09/11/2009
                   Bunazi                          09/11/2009
                   Buhale                          09/11/2009
                   Shule za Bunazi na Kashozi      10/11/2009
                   Kiwanja cha Bwanjai             10/11/2009
                   Kiziba Gera                     10/11/2009
                   Sawata- Chama cha Wazee         11/11/2009
                   Wilaya
                   Kijiji cha Mutukula             11/11/2009
         Muleba    Ofisi ya mkuu wa Wilaya         12/11/2009
                   Mkutano       wa     viongozi   12/11/2009
                   mashuhuri, viongozi wa dini
                   na NGOs
                   Soko kuu Muleba                 12/11/2009
                   Shule ya Sekondari Kishoju      13/11/2009
                   Nshamba – Nyumba kwa ajili      14/11/2009
                   ya walemavu wa ngozi
                   Viongozi wa tarafa, dini,       14/11/2009
                   NGOs, na wazee mashuhuri
                   Tarafa ya Nshamba               15/11/2009
                   Vikundi vya Kijamii Nshamba     15/11/2009
                   Kikundi cha akina mama          15/11/2009
                   wazee na vikongwe
                   Chuo cha ualimu Katoke          16/11/2009
                   Shule ya Sekondari Scared       16/11/2009
                   Tarafa ya Izigo                 16/11/2009




                     28
    Jaji Kiongozi Mstaafu Amir Ramadhani Manento akisalimiana na Mkuu wa Mkoa wa Mwanza Mhe. Abas Kandoro
   alipomtembelea ofisini kwake wakati wa zoezi la Utafiti wa mauaji ya watu wenye Ulemavu wa Ngozi (Albino) mkoani
   Mwanza.


2.7.2 Madhumuni ya Utafiti, Uchunguzi na Elimu kwa Umma katika Wilaya 16 za
Tanzania Bara
       i) Kubadilisha mienendo na tamaduni zinazoathiri haki za binadamu.
       ii) Tume kupata taarifa kama chombo cha kutetea haki za binadamu ili kujua
            chanzo/chimbuko/kiini cha mauaji haya, ukubwa wa tatizo na kupata mawazo ya
            wananchi juu ya nini kifanyike kukomesha mauaji yanayohusiana na imani za
            uchawi, kupata suluhisho la pamoja la tatizo hilo na baadae kutoa taarifa yenye
            mapendekezo serikalini kwa lengo la kutokomeza mauaji ya vikongwe, watu
            wenye ulemavu wa ngozi (albino), ukatili dhidi ya watoto na watu wanaouawa
            kwa kuchunwa ngozi na mauaji mengine.
       iii) Nia nyingine ilikuwa kukutana na viongozi na wadau wengine ili kubadilishana
            mawazo kuhusu stadi za kushughulikia tatizo.




                                                    29
2.7.3 Njia na mbinu zilizotumika katika uchunguzi
   Tume iliunganisha namna kadhaa za utafiti, uchunguzi na elimu ya haki za binadamu
   (omnibus approach) katika kukusanya taarifa, kuwahamasisha wananchi na kutoa elimu
   kwa umma kuhusu haki za wanyonge katika jamii. Katika zoezi hili njia zifuatazo
   zilitumika:-
   (i)     Uchunguzi wa hadharani: yaliwashawishi wananchi katika mikutano ya hadhara,
           wakiwa sokoni, madukani au sehemu nyingine za mikusanyiko watoe taarifa ya
           vitendo vya uvunjifu na ukiukwaji wa haki za binadamu yakiwemo
           yanayohusiana na imani potofu za kichawi. Katika mikutano hiyo wananchi
           walitoa maoni kuhusu wajibu wao na wajibu wa wengine katika kuondoa madhila
           ya kukiuka haki za binadamu katika jamii. Tume ilitumia fursa ya mikutano kutoa
           elimu na msisitizo kuhusu haki za binadamu na haki za makundi maalum, wajibu
           wa wananchi na wa viongozi kwa ujumla.
   (ii)    Mahojiano: Katika maswali yaliyoulizwa, watafiti walipima uelewa wa hali halisi
           ya utekelezaji wa haki za binadamu katika sehemu zao, kuhusu walengwa katika
           matukio yaliyounganishwa na uchawi, mila na desturi, madhara, sababu za
           mauaji, wahusika na nini kifanyike ili kuyakomesha mauaji hayo
   (iii)   Mazungumzo na viongozi kuhusu mikakati ya kushughulikia tatizo
   (iv)    Mahojiano na vikundi vya waganga wa jadi
   (v)     Mahojiano na walinzi wa jadi na nafasi zao katika kushughulikia uhalifu kwa
           kushirikiana na polisi na kuzuia uhalifu.
   (vi)    Mahojiano na wanawake hasa watu wazima kuhusu mauaji ya wanawake wenzao
           na mahojiano na watoto
   (vii)   Mahojiano na vikundi vya albino na albino mmoja mmoja kuhusu maoni yao,
           huduma na hali walivyokuwa wanaiona
   (viii) Mahojiano na wanafamilia walioathirika na matukio yaliyotokea
   (ix)    Mahojiano na baadhi wa waathirika walionusurika lakini siyo kwa nia ya kufanya
           upelelezi wa kijinai
   (x)     Mazungumzo ya kina na viongozi katika ngazi za mikoa, wilaya, tarafa, kata na
           vijiji kuhusu hali halisi na uimarishaji wa hatua za utawala. Baada ya utafiti,
           mikutano na uchunguzi katika kila Wilaya kulifanyika mikutano na viongozi kwa



                                            30
        pamoja ili kuzungumzia yaliyojitokeza katika ziara Wilayani, hatua za kuchukua
        na uhusiano na Tume.
(xi)    Watafiti walizungumza pia na viongozi wa jadi na watu maarufu ambao
        wanakubalika na wanasaidia katika maendeleo ya jamii
(xii)   Mikutano na viongozi wa asasi zisizo za Serikali zikiwemo za dini ilifanyika ili
        kudodosa wajibu wao na msisitizo gani unatakiwa kwa upande wao ili kuondoa
        tatizo na kuzuia uhalifu
(xiii) Mazungumzo na Polisi ili kupata taarifa kamili za matukio, mwelekeo wa uhalifu
        na hatua za kuzuia uhalifu
(xiv)   Mazungumzo na maafisa Ustawi wa Jamii na Maendeleo ya Jamii ambao
        wanahusika na ustawi wa makundi ya wanyonge katika sehemu zao
(xv)    Mazungumzo na wafungwa/mahabusu katika Gereza moja mkoani Mbeya kuhusu
        uchunaji wa ngozi
(xvi)   Kusambaza machapisho ikiwa ni pamoja na fulana zenye ujumbe juu ya haki za
        binadamu na haki zilizoko kwenye katiba zilitumika katika kuwahamasisha
        wananchi juu ya haki za binadamu
(xvii) Vikundi vya ngoma na utamaduni katika baadhi ya sehemu kulikofanyika
        mikutano ya hadhara viliombwa vitoe burudani zenye maneno ya kuelimisha watu
        kuhusu haki za albino, za wanawake na watu kwa ujumla
(xviii) Ufuatiliaji wa haki halisi ya mienendo na namna ya maisha ya watu katika jamii.
(xix)   Upekuzi wa machapisho na taarifa mbalimbali na mapitio ya sheria.


2.7.3 MAUAJI YA WATU WENYE ULEMAVU WA NGOZI (ALBINO)
Hadi Februari, 2010 watu wenye ulemavu wa ngozi (albino) hamsini na tatu (53)
walikuwa wameuawa na wengine saba (7) walijeruhiwa katika mikoa mbalimbali; mikoa
ya kanda ya Ziwa Victoria ikiwa inaongoza kwa mujibu wa taarifa za awali kutoka
chama cha albino Tanzania. Matukio hayo yameibua mijadala ya suala zima la haki za
binadamu na uhalifu kutokana na msisitizo katika mikataba ya kimataifa kuhusu wajibu
wa Serikali wa kutambua haki zinavyovunjwa na kuchukua hatua za kuhakikisha
inaweka mazingira ya kuzuia watu binafsi kuwa huru kuchukua sheria mikononi mwao




                                       31
na kwa kufanya uhalifu na kuleta madhara ambayo yanawakosesha wengine amani,
uhuru na kuwavunjia haki zao.


2.7.4 MAUAJI YA WANAWAKE WANAOSEMEKANA NI “VIKONGWE” HASA
UKANDA WA ZIWA VICTORIA
Tanzania imeridhia mikataba ya Kimataifa na ya Afrika kuhusu haki za wanawake na
watoto. Hatua kadhaa zimechukuliwa kwa nia ya kumkomboa mwanamke na mtoto wa
kike wa Tanzania kutokana na ubaguzi, uonevu, umaskini na ukatili wa aina mbali mbali.
Pamoja na mafanikio yaliyopatikana kwa mfano; kuongeza idadi ya wasichana shuleni,
idadi ya wanawake katika nafasi za kutoa maamuzi, huduma kwa wajawazito n.k. bado
kuna maeneo yaliyobakia ambapo wanawake wanafanyiwa ukatili na uonevu, mojawapo
ni mauaji yanayolenga wanawake kwa kisingizio cha uchawi au/na urithi wa mali hasa
mashamba na mifugo au/na uonevu wa wanyonge.


Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora ilichukua hatua ya kufanya uchunguzi na
utafiti kuhusu mauaji hayo kwa nia ya kuhamasisha wananchi kuheshimu haki za
binadamu bila ubaguzi wa aina yoyote na kupata taarifa kuhusu mauaji hayo, chanzo na
maoni ya watu kuhusu namna ya kutatua tatizo.

Takwimu za mauaji kwa mujibu wa sehemu ambazo utafiti ulifanyika zimeainishwa
katika jedwali lifuatalo.
Jedwali Namba 3: Idadi ya mauaji ya wanawake yanayotokana na kuhusishwa na
imani za kishirikina kama ifuatavyo:-
   Wilaya                   Kipindi            Idadi   ya        wanawake
                                               waliouawa
   Geita                    2007 – 2009                     95
   Sengerema                2007 – 2009                     17
   Misungwi                 2007 – 2009                     29
   Kwimba                   2007 – 2009                     16
   Magu                     2007 – 2009                     21
   Bariadi                  2007 – 2009                     19



                                          32
    Bukombe               2007 – 2009                     20
    Kahama                2007 – 2009                     68
    Ngara                 2007-2009                       2
    Jumla                 2007 – 2009                    287


Chanzo: Taarifa zilizokusanywa na ujumbe wa Tume katika wilaya ambazo utafiti
na uchunguzi wa hadharani uliofanyika


2.8 MATOKEO YA UTAFITI NA UCHUNGUZI
2.8.1 Hali halisi ya watu wenye ulemavu wa ngozi
Wimbi la mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi lilianza kushamiri nchini katika
mwaka 2007. Kulingana na takwimu zilizotolewa na Chama Cha Watu wenye Ulemavu
wa Ngozi (TAS) hadi kufikia mwezi Februari, 2010 watu wenye ulemavu wa ngozi
wapatao 53 wamekwisha uawa nchini na waliojeruhiwa ni watu 5. Kutokana na hatua za
serikali zilizochukuliwa kudhibiti mauaji mwaka 2009 hali ya mauaji imeanza kupungua.


Katika wilaya zilizotembelewa na Tume takwimu zilizotokana na uchunguzi zinaonesha
kuwa jumla ya watu wenye ulemavu wa ngozi wapatao 649 kati ya hao 25 ambayo ni
sawa na asilimia 18, wamekwishauawa, na watu wa 5 walikuwa wamejeruhiwa.
Takwimu za mauaji hayo katika wilaya zilizotembelewa zimeainishwa katika jedwali
hapa chini.


Idadi ya watu wenye ulemavu wa ngozi na waliouawa na kujeruhiwa katika wilaya
zilizotembelewa na Tume:
Na    Mkoa        Wilaya         Idadi ya watu Idadi                 ya Idadi        ya
.                                wenye    ulemavu waliouawa             waliojeruhiwa
                                 wa ngozi
1     Mwanza      Geita                      92                2                 2
                  Sengerema                  103               3                 0
                  Misungwi                   46                6                 0
                  Kwimba                     74                1                 0



                                        33
                  Magu                       -                  2               0
2    Shinyanga    Bariadi                    -                  2               0
                  Bukombe                   57                  1               0
                  Kahama                    37                  1               0
3    Mara         Bunda                     35                  1               0
                  Musoma                    73                  0               0
4    Kagera       Misenyi                   14                  0               0
                  Muleba                    46                  2               0
                  Ngara                     40                  0               1
                  Biharamulo                32                  4               2
5    Mbeya        Mbozi                      -                  0               0
                  Mbarali                    -                  0               0
JUMLA                                       649                 25              5
Chanzo: Taasisi ya watu wenye ulemavu wa ngozi Tanzania (TAS 2010)
N.B. Wakati wa kukamilisha ripoti hii-2011 idadi ya majeruhi ilishafikia 9


Taarifa zilizotolewa zilionesha kuwa mauaji hayo hufanywa kwa kutumia mapanga, sime
na silaha zenye ncha kali kukata viungo mbalimbali vya mwili. Hali hii husababisha
kuvuja kwa damu nyingi na hatimaye kupoteza uhai.


2.8.2 CHANZO CHA MAUAJI YA WATU WENYE ULEMAVU WA NGOZI:
Utafiti ulibaini kuwa mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi yanatokana na
muunganiko wa sababu nyingi zinazotegemeana na kwa msingi huo hakuna sababu moja
peke yake inayoelezea kiini cha mauaji hayo. Miongoni mwa sababu zilizoainishwa
kuhusiana na mauaji hayo ni pamoja na;-


a) Imani za kishirikina
    Dhana hii inatokana na hisia na fikra miongoni mwa baadhi ya jamii, kwamba viungo
    vya albino vinawezesha mtu kupata mali au utajiri. Matukio haya yanatokea zaidi
    katika Mikoa ya Mwanza, Shinyanga, Mara na Kagera. Aidha ilielezwa kuwa baadhi



                                       34
   ya watu wanaamini kuwa viungo vya albino vinawawezesha wavuvi kupata samaki
   wengi na wachimba madini kupata madini mengi. Kwa mfano katika wilaya ya Magu
   ilielezwa kuwa vidole vya mlemavu wa ngozi vina nguvu ya kuvuta samaki na
   kuingia katika nyavu za wavuvi na mifupa mikubwa ya miguu na mikono hutumiwa
   na wachimbaji wa dhahabu kwa imani kwamba watapata dhahabu kwa wingi.


b) Waganga wa jadi
   Uchunguzi ulibaini kuwa waganga wa jadi wanachangia kwa asilimia kubwa mauaji
   ya albino katika maeneo yaliyotembelewa na Tume. Ilielezwa kuwa waganga hao
   huwatuma wateja wao kupeleka baadhi ya viungo vya albino kwa ajili ya
   kuwatengenezea dawa za kujipatia utajiri. Baadhi ya waganga wa jadi waliohojiwa na
   ujumbe wa Tume walidai kuwa waganga wa kienyeji wasiosajiliwa ndiyo wanaohitaji
   viungo kutoka kwa wateja wao na pia ilielezwa kuwa baadhi ya waganga wanaofanya
   hivyo ni wageni kutoka nchi jirani au nje ya ukanda wa ziwa ambao hupata hifadhi
   katika nyumba za kulala wageni. Waganga kutoka Sumbawanga walitajwa na
   waganga wenzao kuwa ndiyo wanaenda kinyume cha maadili.


c) Kipato kidogo na umaskini, elimu ndogo na ukosefu wa ajira.
   Sababu nyingine za mauaji hayo zilizoelezwa ni kipato kidogo, ufinyu wa elimu ya
   ujasiriamali na ukosefu wa ajira miongoni mwa vijana na jamii nzima. Ilionekana
   kuwa umaskini uliokithiri na tofauti za kipato husababisha jamii kuwa na tamaa ya
   mali na kutaka utajiri wa haraka kwa kutumia njia zisizo sahihi za kuua binadamu
   wenzao na kuchukua baadhi ya viungo vyao kama vile nywele, damu, vidole, miguu
   na sehemu za siri ili kupeleka kwa waganga watengenezewe dawa za kuwafanya
   wawe matajiri.


d) Elimu kuhusu sheria na haki za binadamu
   Wananchi katika baadhi ya maeneo yaliyotembelewa walionesha kutojua sheria mbali
   mbali ikiwepo sheria ya ushahidi ambapo wengi huisaidia polisi katika hatua za awali
   kuwafichua wahalifu wa mauaji lakini baadae hawajitokezi kutoa ushahidi hivyo
   kusababisha watuhumiwa kuachiwa huru kwa kukosa ushahidi. Kwa mfano kuhusu



                                      35
   mauaji ya kujichukulia sheria mkononi mwananchi mmoja alishangaa kuiona Tume
   inapinga kampeni hii na kuhoji kuwa ‘kama mtu kamuua kaka yake kwa nini yeye
   naye asiuwawe?’ Hii inaonesha wazi kuwa wananchi hawana uelewa wa kutosha
   kuhusu sheria na haki mbali mbali.


e) Mtandao wa matajiri wa ndani na nje ya nchi
   Baadhi ya watu katika maeneo ambapo utafiti ulifanyika, walionesha hisia na imani
   kwamba kuna mtandao wa watu matajiri wenye pesa nyingi kutoka ndani na nje ya
   nchi ambao hujishughulisha na uchimbaji madini. Ilielezwa kuwa inadhaniwa
   mtandao huu umekuwa ukijihusisha na suala la mauaji ya watu wenye ulemavu kwa
   kutoa ahadi za fedha nyingi kwa mtu yeyote atakayewapelekea viungo vya albino.
   Hata hivyo ujumbe wa Tume haukubaini ukweli dhana hiyo.


f) Tamaa ya madaraka
   Kulingana na uchunguzi baadhi ya wananchi wanahisi kuwa uchu wa madaraka
   unachangia kushiriki katika michakato ya kishirikina. Kwa mfano baadhi ya
   wananchi katika kijiji kimoja wilayani Sengerema walieleza kuwa “kipindi cha
   uchaguzi kinapokuwa kimewadia baadhi ya viongozi huonekana kwa waganga wa
   jadi ambao kwa imani hizo wanaweza kuhusishwa na mauaji ya albino kwa lengo la
   ushindi katika uchaguzi” Hata hivyo, hakuna taarifa zaidi zilizotafutwa kuthibitisha
   usemi huo.


g) Mtazamo hasi wa jamii dhidi ya watu wenye ulemavu wa ngozi
   Uchunguzi ulibaini kuwa jamii ina mtazamo hasi dhidi ya watu wenye ulemavu wa
   ngozi na kuwaona kuwa tofauti na hawastahili baadhi ya haki. Ilielezwa kuwa jamii
   inawachukulia watu wenye ulemavu wa ngozi (albino) kama mkosi au balaa kwa
   familia husika. Kwa mfano, kwa mujibu wa mila za Kisukuma watu wenye ulemavu
   wa ngozi huitwa ‘Mbilimilu’ ambaye kwa imani zao kumpata mtoto albino ni balaa
   au nuksi katika familia hali ambayo hupelekea mtoto albino anapozaliwa kuwa na
   uwezekano wa kunigwa/kuuawa hivyo kuvunja haki ya msingi ya kuishi. Ilielezwa
   kuwa inaelekea zamani albino walikuwa wachache kwani watoto wenye ulemavu wa



                                        36
   ngozi walikuwa wanauawa pale wanapozaliwa lakini siku hizi watu wenye ulemavu
   wa ngozi wameongezeka katika jamii kutokana na sababu kuwa wengi wanazaliwa
   hospitalini. Aidha kuzaliwa kwa mtoto mwenye ulemavu wa ngozi katika baadhi ya
   familia husababisha ndoa kuvunjika kwa kuwa wanaamini kuwa albino ni mkosi
   katika familia. Katika wilaya ya Misungwi, kijiji cha Nyangholongo mwanamke
   aliyezaa watoto wawili albino alikimbiwa na mumewe. Matokeo yake mtoto mmoja
   aliuawa kikatili na mwingine alikuwa amepelekwa shule ya bweni ya watoto
   wasioona ya Misungwi. Wakati wa utafiti huu hakuna mwanafamilia ambaye
   alishafika shuleni kumsalimia na kumjulia hali.




   Picha hapa chini inaonesha mwili wa mtoto mariam baada ya kukatwa miguu yake yote miwili


2.9 HATUA ZILIZOCHUKULIWA NA SERIKALI NA WADAU MBALI MBALI
KATIKA KULINDA HAKI ZA WALEMAVU WA NGOZI
Katika kudhibiti mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi, jitihada mbali mbali
zimechukuliwa na Serikali na wadau wengine. Kila wilaya iliyotembelewa imeweka
mikakati yake kulingana na hali halisi ya eneo na matukio yaliyojitokeza. Mikakati
iliyowekwa ni kama inavyoelezwa hapa chini.




                                          37
i.   Sensa
     Hatua ya awali iliyochukuliwa ni kufanya sensa ya kuwatambua walemavu wa ngozi
     katika kila wilaya. Dhumuni la sensa hiyo lilikuwa ni kujua idadi yao, sehemu
     wanazoishi na mazingira halisi wanayoishi, shughuli wanazofanya na sehemu
     wanazofanyia shughuli hizo ili kuweka mikakati ya kiulinzi na usalama.


     Idadi ya watu wenye ulemavu wa ngozi katika mikoa ya Tanzania Bara
      Mkoa                                   Idadi ya waliopo
                          ME                 KE           JUMLA
      Arusha                    66                63                129
      Dar es Salaam             304               350               654
      Iringa                    105               94                199
      Dodoma                    51                83                134
      Kagera                    216               45                261
      Kigoma                    81                95                176
      Kilimanjaro               429               433               862
      Lindi                     93                80                173
      Manyara                   17                46                 63
      Mara                      82                93                175
      Morogoro                  163               193               356
      Mbeya                     118               112               230
      Mtwara                    116               101               217
      Mwanza                    440               300               740
      Pwani                     114               124               238
      Rukwa                     56                59                115
      Ruvuma                    94                84                178
      Shinyanga                 255               209               464
      Tabora                    370               634               1004
      Singida                   108               130               238



                                        38
         Tanga                        266                  255                     521
         JUMLA KUU                   3,544               3,583                    7,127
           Chanzo: Taasisi ya watu wenye ulemavu wa ngozi Tanzania (TAS) - 2010


ii.    Kuimarisha kamati za ulinzi na usalama
       Katika hatua nyingine ya kuwalinda watu wenye ulemavu wa ngozi, vijiji na kata
       ziliimarisha kamati za ulinzi na usalama na kutoa kipaumbele katika kuwalinda watu
       wenye ulemavu wa ngozi. Kamati za ulinzi na usalama za kata na vijiji zilielekezwa
       kuunda vikundi vya sungusungu na mgambo katika ngazi zote ili kuimarisha ulinzi na
       kuratibu uingiaji wa wageni mbali mbali katika vijiji na vitongoji. Watafiti walibaini
       kuwepo kwa Sungusungu katika kila wilaya ambako utafiti ulifanyika. Watafiti
       walipata fursa ya kuongea na Sungusungu hao ambapo walieleza baadhi ya
       changamoto zinazowakabili, kuwa ni kukosa ushirikiano kutoka kwa wananchi na
       Jeshi la Polisi, ukosefu wa motisha na vitendea kazi na kutopata mafunzo ya ulinzi.




          Picha hii inaonesha walinzi wa sungusungu wa kijiji cha Dodoma wilaya ya Kwimba wakicheza ngoma ya
          jadi kulaani mauaji ya albino.

iii.   Kura za siri
       Hatua nyingine ilikuwa ni kuendesha na kusimamia upigaji kura ya siri kitaifa ili
       kuwatambua watuhumiwa wa uovu huu wa kinyama na uhalifu mwingine. Hata hivyo
       matokeo ya kura hizo kitaifa hayakuwa yametangazwa na hatua zilizochukuliwa



                                                39
      hazikuwekwa bayana. Moja ya changamoto ya zoezi hili ilielezwa ni kupigiwa kura
      watu ambao siyo wahusika aidha kwa chuki, kutokutoa umuhimu unaotakiwa,
      wengine walifanya kama mzaha au kukomoana. Kwa upande mwingine uendeshaji
      wa zoezi hili ulisaidia kwa kiasi kujenga uwoga kwa watu wenye nia ya kuendesha
      mauaji.


iv.   Makazi mbadala
      Mkakati mwingine uliochukuliwa na wilaya mbalimbali ulikuwa ni kuwahamisha
      baadhi ya familia za watu wenye ulemavu wa ngozi kutoka katika mazingira hatarishi
      na kuwaweka katika vituo vyenye ulinzi na wengine kuwapatia makazi mbadala.
      Kadhalika watoto wenye ulemavu wa ngozi katika baadhi ya wilaya wamehamishwa
      kutoka katika maeneo yao na kupelekwa katika shule za bweni kwa mfano katika
      wilaya ya Muleba, wanafunzi saba (7) wamehamishwa kutoka katika maeneo yao na
      kupelekwa kwenye shule za bweni kama hatua za dharura na wengine walihamishiwa
      shule ya Mitindo ya Misungwi ya watoto wasioona. Wakati wa kuandika ripoti shule
      hiyo ilikuwa na watoto albino 95.


v.    Uhamasishaji wa ulinzi binafsi
      Watu wenye ulemavu wa ngozi walihamasishwa katika suala zima la ulinzi na
      usalama binafsi na kufundishwa mbinu mbali mbali za kujihami ikiwemo kutotembea
      peke yao, kutolala nyumba/chumba cha pekee na ikibidi kubadilisha sehemu za
      malazi kila mara na kuepuka mahusiano na watu wasiowafahamu. Walemavu wa
      ngozi vile vile walishauriwa kuepuka starehe katika mazingira hatarishi na nyakati
      zisizo salama.


      Katika baadhi ya wilaya, walemavu wa ngozi walipatiwa simu na namba za simu za
      viongozi kwa ajili ya kutoa taarifa za uhalifu na kengele maalumu. Suala la umaskini
      wa familia za watu wenye ulemavu wa ngozi, pia lilielezewa kuwa ni changamoto
      katika kuimarisha ulinzi na usalama wao binafsi. Kwa mfano katika wilaya
      zilizotembelewa ilibainika kuwa wengi wao huishi katika nyumba ambazo sio imara
      (za fito, nyasi, udongo) ambazo ni rahisi kwa wauaji kuingia na kuwashambulia.



                                          40
vi.    Ulinzi shirikishi
       Jeshi la Polisi liliimarisha ulinzi shirikishi (polisi jamii) kwa kutumia sungusungu na
       jamii katika kufichua na kudhibiti mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi. Madai
       yalitolewa na baadhi ya wananchi kuwa wamekuwa wakitoa ushirikiano lakini
       wamekuwa wakikatishwa tamaa kwa kuhisi baadhi ya askari polisi hutoa siri za
       watoa taarifa kwa watuhumiwa. Changamoto nyingine iliyobainika wakati wa
       uchunguzi ni uelewa mdogo wa utekelezaji wa sheria pale miongoni mwa wananchi
       kwani wamekuwa wakilalamika kuwa baadhi ya watuhumiwa wamekuwa
       hawakamatwi au wamekuwa wakiachiwa huru bila ya kuchukuliwa hatua zozote za
       kisheria. Hali hii inaweza kuchangiwa na wao kutojua sheria hivyo kutotoa
       ushirikiano wa kuwatia watuhumiwa hatiani.


vii.   Elimu ya haki za binadamu kama hatua ya kushughulikia kiini cha tatizo.
       Elimu kuhusu haki za binadamu ilielezwa kuwa ni miongoni mwa mikakati
       iliyotumika kuhamasisha jamii kuthamini na kuheshimu haki za binadamu. Elimu
       hiyo ililenga kuibadili jamii kuondokana na fikra, mtazamo na imani potofu za
       kishirikina kuhusiana na watu wenye ulemavu wa ngozi. Elimu hii ilitolewa na
       Serikali kwa kupitia viongozi wa ngazi za vijiji, kata, tarafa na wilaya, pamoja na
       walinzi wa jadi (sungusungu) katika maeneo mbalimbali. Vyombo vya habari na
       taasisi zisizo za serikali, taasisi za dini na wadau mbalimbali nao walihusika katika
       kuhamasisha jamii kutokomeza mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi.




                                           41
   Gazeti la MWANANCHI la tarehe 26 Februari 2010 lilitoa taarifa ya mama mmoja na
   mtoto wake albino wakiwa hospitalini Kibaha baada ya kuumizwa na mapanga na watu
   waliowashambulia wakiwa nyumbani kwao Ruvu. Washambuliaji hao walijaribu kuukata
   mguu wa mtoto mwenye umri wa mwaka mmoja. Hili ni tukio la kwanza kuripotiwa
   katika hospitali ya Kibaha.


Tatizo la wananchi kutotoa ushirikiano
Changamoto iliyopatikana wakati wa ufuatiliaji huu ni tatizo la wananchi kutotoa
ushirikiano kwa polisi na mahakama katika kutoa ushahidi. Uchunguzi umebaini
kwamba wananchi wanashindwa kutoa ushahidi kwa sababu kuu zifuatazo; woga wa
wananchi kufika katika vituo vya polisi na mahakamani, wananchi kukata tamaa na
vyombo vya dola hivyo kutokuwa tayari kushirikiana navyo, wananchi kutokujua
sheria kuhofia kwamba wakitoa ushahidi polisi au mahakamani watatiwa hatiani.


2.10   MAUAJI     YA    WANAWAKE          KWA     KISINGIZIO       CHA     KUWA
WACHAWI:
Matukio ya mauaji ya wanawake katika mikoa ya kanda ya Ziwa yalielezwa kuwa ni
tatizo la muda mrefu ambalo bado halijapatiwa ufumbuzi wa kudumu japokuwa
kumekuwepo na jitihada mbali mbali za kukomesha matukio haya. Kwa mfano
ilielezwa kuwa wimbi la mauaji ya wanawake wanaosemwa ni vikongwe wilayani
Bariadi lilianza miaka ya 1970 kwa sababu ya kushuka na kukiukwa kwa maadili,
mila na desturi. Uchunguzi uliofanyika ulibaini kuwa mauaji haya kwa namna moja



                                  42
       au nyingine yanasababishwa na imani za kishirikina, tamaa ya mali za urithi, tamaa
       za kuridhi wajane, wivu na ugomvi na elimu duni.


       2:10:1 Sababu za mauaji ya wanawake vikongwe
       Baadhi ya wananchi waliohojiwa na wachunguzi walieleza sababu za mauaji ya
       wanawake vikongwe kuwa ni pamoja na :-


(i)       Tamaa ya mali ya urithi.
          Katika wilaya zote za mikoa ya kanda ya ziwa zilizofanyiwa utafiti, wananchi
          walieleza sababu za mauaji ya vikongwe katika maeneo wanayoishi ikiwa ni
          pamoja na tamaa ya mali ya urithi. Hali hii hutokea mara nyingi pale watoto au
          ndugu wanapogombania kugawana mali za urithi kama vile mifugo na mashamba
          na dhana ni kuwa mjane huuawa kutokana na mipango inayofanywa na watoto au
          ndugu kwa ajili ya mali walizochuma pamoja na waume zao. Ujumbe wa Tume
          ulitembelea hospitali ya wilaya ya Bukombe na kushuhudia mama aliyevamiwa
          kwa kukatwa mapanga na ndugu wa mumewe kwa nia ya kumuua ili wampore
          mali.


(ii)      Imani za kishirikina
          Sababu nyingine iliyoelezwa au kuhusishwa na mauaji ya vikongwe ni imani za
          kishirikina zilizojikita miongoni mwa jamii. Ilielezwa kuwa wanawake wenye
          macho mekundu huuawa kwa imani potofu kwamba wao ndio wachawi baada ya
          matukio ya maradhi, vifo au balaa nyingine bila kutafuta vyanzo vya matatizo.


(iii)     Tamaa za kurithi wajane.
          Katika baadhi ya sehemu ambazo uchunguzi ulifanyika, wivu wa mapenzi
          ulielezwa kuwa unachangia mauaji ya wanawake kwani mjane aliyeachwa,
          hujikuta anagombewa na wanaume zaidi ya mmoja, jambo ambalo hupelekea
          aliyezidiwa kuamua kupanga mauaji ili wakose wote. Ugomvi kati ya mume na
          mke, unaotokana na mume anapopata mke mwingine na kuuza mali ya familia
          yake kwa ajili ya starehe pia ni chanzo kingine cha mauaji ya wanawake



                                         43
       vikongwe. Ugomvi wa kawaida pia husababisha kuzushiwa uchawi kwa misingi
       ya uonevu wa kijinsia na wa wanyonge.


(iv)   Elimu duni
       Matokeo ya uchunguzi yalibainisha kuwa jamii ina uelewa mdogo kuhusu
       masuala mbalimbali, kwa mfano ilielezwa kuwa mtoto mdogo akiugua malaria na
       pengine kufa, watu hufikiria kwamba amelogwa. Aidha ilionekana kuwa
       wananchi wana uelewa mdogo kuhusu masuala ya haki za binadamu. Kwa mfano
       wilayani Kwimba ilielezwa kuwa kuna baadhi ya watu ambao wamejiajiri kama
       wakataji wa mapanga maarufu kama “WATEMAGUJI” ambao hulipwa fedha au
       ng’ombe kwa ajili ya kuua wanawake. Ilielezwa kuwa mkataji analipwa ng’ombe
       au fedha, kulingana na ugumu au urahisi wa upatikanaji wa mwanamke. Mfano
       ulitolewa kuwa wakataji huweza kupewa fedha taslimu ya shilingi elfu thelathini
       (30) hadi elfu sitini (60) tu kukamilisha zoezi la mauaji. Aidha ilielezwa kua ipo
       pia imani kwamba viungo vya wanawake vikongwe huchangia kuleta mali, kwa
       mfano; kichwa cha mwanamke kikongwe kikizikwa ndani ya zizi la ng’ombe,
       mifugo watakuwa na umri sawa na umri wa yule kikongwe ambaye kichwa chake
       kimezikwa katika zizi hilo na wataendelea kuzaa sana na iwapo kikongwe huyo
       alikuwa na watoto mapacha basi ng’ombe nao watazaa mapacha.


(v)    Uhusika wa ndugu na jamaa
       Maelezo yaliyotolewa wakati wa uchunguzi yalionesha kuwa uhusika wa ndugu
       na jamaa wa wanawake waathirika unachangia kwa kiasi fulani katika matukio ya
       mauaji ya wanawake. Ilifafanuliwa kuwa ndugu au jamaa hushiriki kuwatorosha
       watuhumiwa wa mauaji hayo na kutotoa taarifa sahihi kwa vyombo vya dola hali
       ambayo hufanya ufuatiliaji wa kesi za mauaji kuwa mgumu. Kwa mfano;
       ilielezwa kuwa kuna baadhi ya jamii huamini na kudhani kuwa wanapata unafuu
       au kunufaika na mauaji ya wanawake vikonge yanapotokea. Watumishi walioko
       karibu na wananchi kama walimu, maafisa maendeleo ya jamii hawakuonesha
       ujasiri wa kuwa mstari wa mbele kupinga uonevu huo.




                                       44
(vi)    Udhaifu wa vyombo vya dola
        Katika vijiji vyote vilivyotembelewa udhaifu wa vyombo vya dola ulilalamikiwa
        kuchangia mauaji ya wanawake kwa kisingizio cha kutafuta wachawi vikongwe
        kuendelea. Kwa mfano, wananchi walilalamika kuwa wanajitahidi kutoa taarifa
        zinazosaidia   kukamata    watuhumiwa     wa      mauaji   ya   wanawake   lakini
        wanapofikishwa kwenye vyombo vya dola wanaachiwa huru, pia kesi
        zinazopelekwa mahakamani hulalamikiwa kucheleweshwa kusikilizwa hivyo
        kuongeza uhasama zaidi miongoni mwa jamii. Ilielezwa kuwa wananchi hukosa
        imani na vyombo vya dola na hivyo kuacha kutoa ushirikiano.


(vii)   Huduma duni za afya
        Katika sehemu kadhaa zilizotembelewa wachunguzi walibaini kuwa zahanati na
        vituo vya afya viko mbali na makazi ya watu hivyo kuchangia dhana ya uchawi
        kuwa ndio chanzo cha vifo kuongezeka. Baadhi ya wananchi walieleza kuwa
        badala ya jamii kueleza kuwa vifo vimetokana na kukosa huduma ya afya, jamii
        huhusianisha vifo hivyo na imani za ushirikina.


        Upungufu wa huduma za afya na matibabu husababisha wengi wanaopatwa na
        tatizo la ugonjwa kukimbilia kwa waganga wa jadi kupiga ramli na waganga hao
        kwa tamaa za kupata fedha hutoa majibu chonganishi yanayosababisha chuki kati
        ya wanandugu, jirani, jamaa, rafiki na jamii zinazozungukana na pengine
        kusababisha mauaji ya wanawake wanaodhaniwa ni wachawi.


(viii) Umaskini ndani ya jamii
        Ilielezwa kuwa umaskini ndani ya jamii, kipato kidogo na ufinyu wa elimu ya
        ujasiriamali miongoni mwa vijana na jamii nzima inachangia mauaji ya
        wanawake. Vijana kuwa na tamaa ya kupata mali za haraka haraka na kukubali
        kutumiwa katika mauaji.




                                        45
(ix)   Migogoro ya Ardhi
       Kwa mujibu wa utafiti uliofanyika, migogoro ya ardhi ni chanzo kikubwa cha
       mauaji ya wanawake wajane au wazee.


2:11 MAUAJI YA KUJICHUKULIA SHERIA MKONONI
Kujichukulia sheria mkononi ni hali ya mtu au kikundi cha watu kuamua kutoa adhabu
kwa wanaodhaniwa kuwa wahalifu bila ya kuwafikisha katika vyombo vya sheria. Hali
hii husababisha watu kupoteza maisha, mali na hata kupata ulemavu wa maisha. Mauaji
ya kujichukulia sheria mkononi yanahusishwa na ujambazi, tamaa ya kumiliki mali,
ardhi, kulipiza visasi na kuua wanawake kwa imani za ushirikina.


Mauaji ya kujichukulia sheria mikononi nchini kwetu yamechukua sura mpya katika siku
za hivi karibuni hususani katika miaka ya 1990 baada ya Tanzania kuingia katika
utandawazi na soko huria. Kwa ujumla imebainika kuwa hali hii imesababisha
kuongezeka kwa wimbi la uhalifu kutokana na kupungua kwa nafasi za ajira, wananchi
kushindwa kuhimili ushindani wa kibiashara na kujikimu kimaisha, mmomonyoko wa
maadili na udhaifu wa vyombo vya dola a jamii katika kushughulikia uhalifu. Hali hii
imesababisha wananchi kukata tamaa na kukosa imani na kuona kuwa njia ya mkato ya
kukomesha uhalifu ni kujichukulia sheria mikononi.


Suala la mtu binafsi au kikundi cha watu kuchukua sheria mkononi kwa kutoa uhai wa
mtu ni kinyume na Katiba, Sheria na Mikataba mbali mbali ya Kimataifa. Kwa mfano,
ibara ya 13(6)(C) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania inaeleza na kukataza
kuhukumu, kutoa adhabu na kumchukulia mtu kama mkosaji kabla haijathibitishwa na
Mahakama.
2:11:1 Sababu za mauaji ya kujichukulia sheria mkononi;
Uchunguzi uliofanyika katika wilaya 16 ulibaini sababu zinazochangia wananchi
kujichukulia sheria mkononi. Moja ya sababu hizo ilielezwa kuwa ni pamoja na:-
       i)   Wananchi kupoteza imani na utendaji kazi katika jeshi la polisi na
            mahakama.




                                      46
   Kwa upande wa jeshi la polisi, ilielezwa kuwa udhaifu ulioonekana ni
   kuwaachia huru watuhumiwa, kutoa siri kwa wahalifu kuhusu taarifa za
   uhalifu zilizotolewa na raia, kudai gharama za kuwakamata wahalifu, kudai na
   kupokea rushwa na kuchelewesha upelelezi wa kesi. Mkazi mmoja katika
   wilaya ya Mbarali alieleza kuwa mwizi akikamatwa ni bora apigwe hadi kufa
   kuliko kumpeleka kituo cha polisi kwa sababu kesho yake anaachiwa huru,
   akirudi uraiani anajigamba na kuwa tishio kwa jamii


   Mahakama zililalamikiwa kwa kuchelewesha kesi, kutotoa hukumu kwa
   wakati, na kupokea rushwa. Ilielezwa kuwa kesi zinazopelekwa Mahakamani
   huchukua muda mrefu kumalizika. Mfano ulitolewa kuwa katika Mahakama
   wilayani Mbarali, kesi moja huweza kuchukua muda wa zaidi ya miaka miwili
   ili kumalizika. Suala la rushwa lilielezwa kukithiri kwa upande wa makarani
   wa mahakama na baadhi ya mahakimu wa mahakama za mwanzo.


   Kutokana na udhaifu katika baadhi ya vyombo vya dola, wananchi wamekata
   tamaa na kutokuwa na imani na vyombo hivi, hivyo kujichukulia sheria
   mkononi kwa kuwaua wahalifu. Kwa mfano, katika wilaya ya Kahama,
   takwimu zinaonesha kwamba jumla ya watu 74 wameuawa kati ya mwaka
   2007 hadi Oktoba 2009 kwa tuhuma mbali mbali za wizi. Kujichukulia sheria
   mikononi kunasababishwa na mmomonyoko wa maadili na tabia kubadilika
   kwa sababu kuna suala la uamuzi wa anayefanya kitendo cha kikatili na wale
   wanaowaangalia na kushuhudia bila wao kuchukua hatua yoyote.


ii) ii) Ukosefu wa elimu ya sheria:
   Chanzo kingine kilichoelezwa ni ukosefu wa elimu ya sheria, haki za
   binadamu na utawala bora kwa jamii. Jamii haina ufahamu wa kutosha kuhusu
   sheria za nchi kwani baadhi ya watu hudhani kuwa kuua mtuhumiwa siyo
   kosa.




                              47
2: 12 MAUAJI YANAYOTOKANA NA UCHUNAJI WA NGOZI
Katika uchunguzi uliofanyika kuhusu mauaji yanayotokana na uchunaji wa ngozi katika
Wilaya ya Mbozi, Mkoa wa Mbeya, ilibainika kuwa kwa miaka ya karibuni hakukuwa na
tukio la uchunaji ngozi. Akithibitisha hali hiyo Mkuu wa Mkoa wa Mbeya, aliufahamisha
ujumbe wa Tume kuwa “kwa zaidi ya miaka mitano sasa hakuna tukio la mauaji na
uchunaji ngozi lililoripotiwa.”


Aidha ujumbe wa Tume ulitembelea gereza la Luanda kwa ajili ya kuongea na wafungwa
waliohukumiwa adhabu ya kifo kutokana na mauaji yanayotokana na uchunaji wa ngozi
katika miaka ya nyuma. Mkuu wa gereza alieleza kuwa kuna jumla ya wafungwa sita (6)
katika kesi tatu tofauti zinazohusiana na uchunaji wa ngozi ambao wanasubiri utekelezaji
wa adhabu ya kunyongwa hadi kufa.


2:12:1 Sababu za mauaji yanayotokana na uchunaji wa ngozi
Wachunguzi waliongea na wafungwa hao na kuelezwa kuwa walijihusisha na uchunaji
wa ngozi ya binadamu kwa lengo la kuuza na kupata pesa. Kwa mfano walieleza kuwa
ngozi moja ya binadamu huuzwa kati ya shilingi milioni 4 hadi 18 kwa masharti kuwa
ngozi hiyo inapaswa kuwa ya mwanaume mweusi na asiwe na mabaka. Baadhi ya
wananchi walioongea na wachunguzi walieleza kuwepo kwa matukio ya uchunaji wa
ngozi katika miaka ya nyuma hususani katika wilaya ya Mbozi. Kwa mujibu wa maelezo
yao, uchunaji wa ngozi husababishwa na ushawishi wa waganga wa jadi kwa imani za
kishirikina.


2:13 MAPENDEKEZO YALIYOTOLEWA NA WANANCHI
2:13:1 Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora
   a. Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora itoe elimu ya Haki za Binadamu
       kwa wananchi kuanzia shule ya msingi hadi vyuo vikuu na pia vijijini na mijini.
   b. Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora isogeze huduma zake karibu na
       wananchi kwa kufungua ofisi ngazi za Wilaya.




                                       48
   c. Ilipendekezwa kuwa Tume iendelee kushirikiana na jeshi la polisi kusimamia haki
           pamoja na kulishauri jeshi hilo kuzingatia masuala ya haki za binadamu na
           utawala bora katika kutekeleza majukumu yao ya kazi.
   d. Tume iandae mkakati wa kutoa mafunzo kwa viongozi wa dini juu ya haki za
           binadamu na utawala bora ili na wao wawafundishe waumini wao kwani ndio
           wanaoaminika zaidi katika jamii.
   e. Vitabu vinavyoelezea haki za binadamu visambazwe Tanzania nzima hasa
           maeneo ya vijijini ili watu watambue haki zao za msingi.
   f. Ni vyema Tume ijiwekee utaratibu wa kuchukua hatua za haraka kushughulikia
           matukio mbali mbali muhimu ya uvunjwaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa
           misingi ya utawala bora pindi yanapotokea na iwafahamishe wananchi kupitia
           vyombo vya habari.


2:13:2 Serikali
   (i)        Elimu itolewe kwa wananchi ili kuzuia fikra potofu za kishirikina
              zinazosababisha mauaji ya albino kwa imani ya kupata utajiri.
   (ii)        Serikali inapaswa kulipa fidia stahili kwa mujibu wa sheria kwa maeneo
              inayoyachukua kutoka kwa wananchi kwa wakati ili kuwaondolea usumbufu
              wananchi wanaokumbwa na zoezi hilo.
   (iii)      Kupitia Wizara husika, Serikali iweke kambi za jeshi katika maeneo yenye
              misitu mikubwa kwa kuwa jeshi la polisi linazidiwa nguvu kutokana na
              uchache wa askari na vitendea kazi. Uhalifu uliokuwepo maeneo hayo kwa
              mfano msitu wa hifadhi uliopo kati ya wilaya za Bukombe, Biharamulo na
              Kibondo unaelezwa kuwa ni wa kutisha kwani wahalifu hutumia silaha kali
              na nzito.
   (iv)       Polisi iendeleze mkakati wa ulinzi shirikishi na kutoa elimu kwa wananchi.
   (v)        Inapotokea kesi ya mauaji, suala la upelelezi wa kesi hiyo lifanywe na askari
              kutoka sehemu tofauti na eneo la tukio ili kuzuia utoaji wa rushwa maana
              askari wengi katika maeneo yao wamejenga mazoea na wananchi.
   (vi)       Baadhi ya wananchi wamekosa imani na Jeshi la Polisi hii inatokana na
              udhaifu uliopo kwa Jeshi la Polisi, mfano malalamiko ya kubambikiza kesi,



                                          49
         ucheleweshaji wa upelelezi katika kesi za jinai na kukithiri kwa rushwa
         kunasababisha Jeshi hili kutofanya kazi kama taasisi bali kufanya kazi kwa
         kulindana na kuwepo kwa makundi. Wameshauri kuwa ili kuondoa tatizo hili,
         Jeshi la Polisi linapaswa kutoa adhabu kwa Polisi yeyote atakayebainika
         kukiuka maadili ya kazi yake.
(vii)    Serikali izingatie taratibu halali za uhamiaji hasa kwa wageni kutoka nje ya
         nchi hasa nchi za jirani kwani waganga wa jadi kutoka nchi kadhaa huja kama
         wageni wa kawaida na kufikia katika nyumba za kulala wageni na kuendesha
         shughuli zao kinyume cha taratibu.
(viii)   Kuwe na ushirikiano wa karibu kati ya Jeshi la Polisi na Sungusungu ili
         kubaini mbinu na mtandao wa wahalifu kwa urahisi zaidi.
(ix)     Jeshi la Polisi lishughulikie uhalifu kwa kuzingatia taarifa zinazotolewa na
         raia wema kutoka kwenye maeneo ya tukio na kutunza siri kwa wale
         wanaotoa taarifa hizo.
(x)      Wizara ya Mambo ya Ndani ya Nchi iongeze vituo vya polisi katika makazi
         ya watu ili kuimarisha ulinzi zaidi kwani baadhi ya maeneo hakuna kabisa
         vituo vya polisi hivyo huwalazimu wananchi kwenda mbali kwa gharama zao
         wenyewe pale wanapohitaji huduma kutoka kwa Polisi.
(xi)     Kupitia Wizara ya Katiba na Sheria, Serikali ipitie upya mikataba ya
         wawekezaji hasa ile yenye utata kuona ni kwa jinsi gani inavyovunja haki za
         binadamu na kukiuka sheria na misingi ya utawala bora na ikibidi isitishwe ili
         kulinda haki na mali za wananchi.
(xii)    Kupitia Wizara ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi, Serikali ihamasishe jamii
         kupeleka watoto shule katika ngazi za shule za msingi na sekondari kwani
         baadhi ya wazazi wana uwezo lakini hawaoni umuhimu wa elimu kwa watoto
         wao na hata wakati mwingine inasemekana wazazi wako tayari kutoa rushwa
         kwa uongozi wa kijiji au mwalimu ili mtoto asiendelee na shule.
(xiii) Shule zipokee watoto wenye ulemavu na kupatiwa vifaa na walimu
         wataalamu wa kutosha.




                                     50
(xiv)   Katika kuwahakikishia mazingira salama ya kupata haki ya kuishi na kupata
        elimu, watoto wenye ulemavu wa ngozi (albino) waandikishwe katika shule
        na kuhakikisha wako salama.
(xv)    Serikali iliombwa kuweka katika bajeti yake ya mwaka fungu kwa ajili ya
        chakula cha wanafunzi mashuleni ili waweze kukua vizuri na kuendelea
        katika mafunzo yao.
(xvi)   Kupitia Wizara ya Kazi, Ajira na Maendeleo ya Vijana, vijana wapatiwe
        elimu ya ujasiriamali ili waweze kujiajiri wenyewe ili kupunguza tatizo la
        ukosefu wa ajira na kuepuka tabia ya vijana wengi kukaa katika makundi
        (vijiwe) bila kazi ya kufanya na kujiingiza katika uhalifu kwa imani kwamba
        watajipatia utajiri wa haraka.
(xvii) Kupitia Wizara ya Afya na Ustawi wa Jamii, watu wahimizwe kutumia
        huduma za afya na kuachana na waganga wa kienyeji ambao wanapiga ramli
        chonganishi. Matokeo ya ramli hizo ni na chuki na uhasama. Hivyo, huduma
        za afya zisogezwe karibu na wananchi na pia kuwe na uhamasishaji kwa
        wananchi kuzitumia huduma hizo.
(xviii) Serikali ikuze ushirikiano na asasi zisizo za serikali katika utafiti na
        uelimishaji umma kuhusu masuala mbalimbali kwani asasi hizo zina uwezo
        wa kuwafikia wananchi kwa ukaribu zaidi kwa kuwa baadhi hufanya kazi
        katika ngazi za chini kabisa za jamii.
(xix)   Serikali imeombwa kuipa umuhimu siku ya wazee duniani ambayo
        huadhimishwa Oktoba Mosi kila mwaka, kwa kufanya maadhimisho hasa
        katika maeneo ya vijijini hususani kanda ya ziwa ambako mauaji ya
        wanawake wazee yamekithiri. Lengo ni kuionesha jamii kwamba wazee ni
        watu muhimu katika jamii na wathaminiwe kama zilivyo mila nyingi za
        kiafrika ambapo wazee huchukuliwa kama viongozi na washauri wakuu wa
        mambo ya kijamii.
(xx)    Utafiti wa kutosha ufanyike kabla ya Serikali kutoa vibali/leseni kwa waganga
        wa jadi, hii itasaidia kupata waganga wenye maadili ya kazi zao na kuepuka
        waganga wapiga ramli.




                                     51
(xxi)   Serikali itenge kambi maalum za kuwatunza na kuwasaidia vikongwe
        wasiojiweza kiuchumi.
(xxii) Kwa kupitia Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa, (TAKUKURU)
        jitihada za makusudi zichukuliwe     kupiga vita rushwa kwa kuhamasisha
        wananchi kupata risiti za malipo ya huduma mbali mbali na kuziba mianya ya
        rushwa mahospitalini.
(xxiii) Serikali ilishauriwa kwamba kuwahamisha albino na kuwaweka sehemu
        maalum ili wasiuawe siyo suluhisho sahihi, bali wanastahili kuboreshewa
        ulinzi katika maeneo yao wanayoishi. Hivyo jamii inayowazunguka ina
        wajibu wa kuwalinda. Pia uwepo utaratibu mzuri wa kuwatambua wageni
        wanaoingia katika maeneo ya makazi ya watu wengine.
(xxiv) Serikali itenge bajeti ya kutosha kwa uongozi wa vijiji na kata, ili fedha hizo
        ziwasaidie viongozi kutekeleza majukumu yao ipasavyo.
(xxv) Serikali ifanye uchunguzi ili kubaini mtandao wa mauaji ya albino kuanzia
        aliyeua, mganga wa jadi pamoja na mhusika (tajiri) anayewashawishi na
        kuahidi kutoa pesa kwa ajili ya kununua viungo hivyo. Kwa wakati huo
        ilionesha waliokamatwa na kufikishwa ni wale waliohisiwa kuuwa.
(xxvi) Serikali iimarishe sungusungu kwa kuwapatia mafunzo, vifaa maalumu vya
        ulinzi na pia kuanzisha utaratibu wa kuwapatia posho.
(xxvii) Mahakama ziharakishe mashauri ya kesi za mauaji ya ulemavu wa ngozi na
        wanawake wazee kwa kutoa hukumu kwa wakati ili kutoa funzo kwa
        wanaotarajia kufanya mauaji ya kihalifu kama hayo.


2:13:3 Viongozi wa Dini na Jamii
(i)     Madhehebu ya dini mbali mbali yajikite zaidi vijijini ili kuwajenga watu
        kiroho na kimaadili ya Kimungu ili kuwajengea maadili na tabia njema
        kuepukana na vitendo vya kihalifu.
(ii)    Viongozi wote wa dini mbali mbali wahubiri kwa waumini wao dhana ya
        upendo na kuheshimu haki na utu wa mtu mwingine.




                                    52
     (iii)      Viongozi wote wa kijamii na kimila watoe elimu ya kutosha kwa wananchi ili
                kuepukana na mila na desturi potofu zinazosababisha mauaji ya albino na
                vikongwe.
     (iv)       Maadili na tabia njema yaanze kufundishwa toka ngazi ya familia ili
                kuwajengea watoto moyo wa ubinadamu, ukarimu na kuepuka vitendo vya
                kihalifu.


2:13:4 MAONI NA MAPENDEKEZO YA TUME KWA SERIKALI .
a.           Adhabu ya kifo; asilimia kubwa ya wananchi walipendekeza adhabu hii iendelee
             kutolewa. Hata hivyo suala hili linahitaji umakini kwa kuzingatia misingi ya haki
             za binadamu na kupunguza uhalifu.


b.           Kujichukulia sheria mkononi; katika mikutano yote wananchi walizungumzia
             kutokuwa na imani na Jeshi la Polisi na Mahakama kwa sababu ya rushwa.
             Vitendo vya kuwaachia huru watuhumiwa wakati ushahidi wa kutosha upo
             vinaleta hasira kwa wananchi na wanaamua kuua. Elimu kwa umma kuhusu haki
             za binadamu na jinsi mtiririko wa sheria ulivyo ni nguzo muhimu ili kudumisha
             maadili na wajibu wa raia.


c.           Uchunaji ngozi; pamoja na kwamba hapajakuwepo na matukio bkwa miaka
             kadhaa ni vyema jambo hili lifuatiliwe kwa karibu maana chimbuko lake na soko
             lake bado havijajulikana na wanunuzi wanazitumia kufanyia nini nalo bado ni siri.
             Kesi za uchunaji ngozi katika Mahakama zimewatia hatiani wale ambao hawajui
             matumizi ya ngozi hizo lakini jamii inapaswa kuwabaini waganga wa jadi
             wanaohamasisha wateja wao kutafuta sehemu za miili ya binadamu. Dhana hii pia
             itumike kutafuta waganga wanaoshiriki kuua albino kwa lengo la kupata utajiri
             wa haraka.


d.           Imani za kishirikina; ni vyema sheria ya uchawi/mazingara itizamwe upya
             kulingana na hali halisi ya sasa.




                                                 53
e.   Viongozi wa Dini, Mila na Serikali; viongozi hawa watumike kuelimisha,
     kukemea vitendo viovu ndani ya jamii ili kuondoa tatizo la mauaji ya albino,
     wanawake wazee, kubaka, uchunaji wa ngozi na pia kusisitiza watu kuheshimu
     utu wa mtu, kuthamini haki za binadamu na kulinda maadili mema ya dini zao.


f.   Ulinzi shirikishi; ulioanzishwa utekelezwe, kuendelezwa na kufanyiwa tathmini.
     Pia elimu ya polisi jamii itolewe mara kwa mara kwa wananchi kuhusu umuhimu
     wa ulinzi huo.


g.   Elimu duni na mila potofu ni kikwazo. Tume inapendekeza kuwa Serikali
     iweke mikakati ya kukuza uelewa kwa wananchi kwa kutoa elimu ili kupunguza
     tatizo la kuwepo kwa mila zinazokiuka haki za binadamu. Shule za sekondari za
     kata zikiimarishwa, zitasaidia kuwajengea vijana uelewa wa mambo na watasaidia
     katika jamii.


h.   Elimu ya haki za binadamu na sheria mbalimbali kwa mfano, Sheria ya
     ushahidi ielezwe kwa wananchi kwani wanaonekana kukosa imani na kukata
     tamaa kuwa Mahakama na Jeshi la Polisi hawatendi haki wakati wananchi
     wenyewe hawasaidii kwa kuwa wanakuwa hawajakidhi vigezo vya kisheria
     katika kutoa ushahidi wa kumtia mtu hatiani.


i.   Sheria za nchi zifuatwe na pia viongozi watimize wajibu wao kwa mujibu wa
     maadili ya kazi zao, mfano, watendaji wa serikali katika kuhudumia wananchi
     wanapaswa kutoa huduma bila kuangalia utashi wa kisiasa. Mahakama na Jeshi la
     Polisi wakamilishe upelelezi na kusikiliza kesi kwa wakati kuepuka mlundikano
     wa kesi za jinai zilizopo mahakamani ambazo kwa asilimia kubwa zimekuwa
     zikilalamikiwa na wananchi


j.   Tatizo la kuonekana kama kuna kulindana katika Jeshi la Polisi; baadhi ya
     askari na Maafisa wa Polisi kushindwa kuwajibishana kwa sababu ya kulindana.
     Uongozi wa juu wa Jeshi la Polisi uchukue jukumu la kurekebisha suala hilo kwa



                                    54
     kuwachukulia hatua za kinidhamu wale watakaobainika kukiuka maadili ya kazi
     yao.


k.   Mateso ya dhidi ya raia; wananchi walilalamikia Polisi kuwalazimisha kula
     mkaa na samaki wabichi kama adhabu kwa kuingia eneo la TANAPA (Mbarali).
     Pia mgambo kuingia kwenye nyumba za watu usiku bila kibali wakati wa
     kufuatilia michango ya maendeleo .hali hii inapelekea kuingilia uhuru binafsi na
     uvunjwaji wa haki za binadamu.


l.   Watuhumiwa wa kunyongwa hadi kufa; kwa wale waliohukumiwa maamuzi
     yao yatekelezwe mapema ili kuondoa mateso ya kisaikolojia wanayopata wakati
     wakisubiri   utekelezaji   wa   hukumu   hiyo.   Sambamba     na   hilo,   kama
     wanabadilishiwa adhabu kuwa kifungo cha maisha, basi inashauriwa ifanyike
     mapema.


m.   Ziara mbalimbali zinazofanywa na Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora
     zihusishe ujumbe kutoka Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa, Jeshi la
     Polisi, Mahakama na Usalama wa Taifa katika maeneo yao. Hii itasaidia kujibu
     hoja na maswali yanavyoelekezwa kwenye vyombo hivi, mfano masuala ya
     rushwa yamejitokeza mara kwa mara katika ziara za Tume.


n.   Suala la rushwa bado ni tatizo kubwa na linaendelea kuwa kilio cha wananchi
     katika maeneo mengi yaliyotembelewa na wajumbe wa Tume. Serikali iendelee
     na jitihada za kuzuia na kupambana na rushwa ikiwa ni pamoja na kuziba mianya
     ya rushwa, kutoa elimu na kuwachukulia hatua watakaobainika kujihusisha na
     rushwa.




                                      55
2.14 MAFUNZO YA UZINGATIAJI WA MISINGI YA UTAWALA BORA KWA
     WATENDAJI WA KATA NA VIJIJI.

Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora ilifanya ziara katika mikoa ya Manyara,
Mara, Mtwara, Shinyanga na Tanga kwa ajili ya kutekeleza awamu ya kwanza ya Mradi
wa kuimarisha uzingatiaji wa misingi ya utawala bora Tanzania. Lengo kuu la mradi huu
ni kutoa mafunzo kwa watendaji wa ngazi ya kata na vijiji na kutoa elimu kwa wananchi
juu ya dhana ya utawala bora kwa kuzingatia vipengele vitatu, yaani maadili, uwazi na
uwajibikaji. Njia zilizotumika kutekeleza mradi huu katika awamu ya kwanza zilikuwa ni
kwa njia ya uwasilishaji, majadiliano na mikutano ya hadhara.


Tume ilitoa mafunzo kwa maafisa watendaji wa kata, vijiji na wenyeviti wa vijiji na
vitongoji ili kukuza uzingatiaji wa misingi ya utawala bora ambayo ni demokrasia,
utawala wa sheria, ushirikishwaji, usawa, uwazi, uwajibikaji, ufanisi, uadilifu na
maamuzi yanayozingatia matakwa ya wengi. Tume iliona ni vema mafunzo hayo yaanzie
chini, yaani katika ngazi za kijiji na kata, kwa sababu malalamiko mengi yaliyopokelewa
na Tume yanahusu watendaji katika ngazi za Serikali Kuu na Serikali za Mitaa. Katika
Serikali za Mitaa ngazi ya chini kabisa ya kiutendaji ni vitongoji, vjijiji na kata ambako
ndiko kwenye wananchi wengi.


2:14:1 Madhumuni ya mafunzo:
Dhumuni kuu la mradi huu ni kukuza uzingatiaji wa misingi ya utawala bora kwa
viongozi wa ngazi za kata na vijiji. Malengo mahususi ya Mradi ni kama ifuatavyo:-
     i.) Kukuza uelewa wa viongozi wa Serikali za Mitaa katika ngazi za Kata na Vijiji
         kuhusu masuala ya utawala bora.
    ii.) Kukuza uelewa wa wananchi katika ngazi za Kata na Vijiji kuhusu masuala ya
         utawala bora.
   iii.) Kuhamasisha vita dhidi ya rushwa.
    iv.) Kuhakikisha kuwa wananchi wanaelewa nafasi yao katika uendeshaji wa nchi.
    v.) Kukuza na kuhimiza utawala wa kidemokrasia unaofuata misingi ya siasa za
         ushindani wa haki, kuvumiliana na uchaguzi ulio huru na wa haki.
    vi.) Kukuza uelewa wa viongozi na wananchi kuhusu haki za binadamu.


                                        56
2:14:2 Maoni na Mapendekezo ya Tume
Wakati wa utekelezaji wa mradi huu changamoto mbalimbali zilijitokeza na katika
kukabiliana nazo, yafuatayo yalipendekezwa na Tume kama hatua za utatuzi:-
      a) Katika vijiji vyote vilivyotembelewa ilibainika kuwa baadhi ya maafisa watendaji
          wa vijiji na kata hawajaapishwa. Mfano kata zote zilizotembelewa katika Wilaya
          za Newala na Nanyumbu maafisa watendaji hawajaapishwa. Hali hii inakiuka
          Sheria ya Mahakama za Mahakimu Sura ya 11 (R.E.2002) kifungu cha 51
          inayowataka Maafisa watendaji wa kata na vijiji kuapishwa kuwa walinzi wa
          amani kabla ya kutekeleza majukumu ya ulinzi wa amani.


          Pendekezo Ilipendekezwa Wakurugenzi wa wilaya zinazohusika kuhakikisha
          maafisa watendaji wa kata na vijiji wote ambao hawajapishwa wanaapishwa kuwa
          walinzi wa amani kabla ya kutekeleza majukumu ya ulinzi wa amani.


      b) Katika baadhi ya vijiji vilivyotembelewa ilibainika kuwa mikutano mikuu ya
          vikao vya halmashauri za vijiji haiitishwi kwa wakati na hata ikiitishwa
          mahudhurio ni hafifu. Hii inatokana na viongozi kutotimiza wajibu wao na pia
          ratiba za mikutano kutojulikana mapema au kuingiliana na shughuli za kiuchumi.
          Hali hii inakiuka Sheria ya Serikali za Mitaa (Mamlaka za Wilaya) Sura ya 287
          (R.E 2002) vifungu vya 105 (2) na 106. Vifungu hivi vinaeleza kuwa kutakuwa
          na mkutano mkuu wa kijiji ambao utafanyika mara moja kila baada ya miezi
          mitatu na mikutano ya kamati za kudumu za serikali ya kijiji.


          Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya wahakikishe kuwa
          viongozi wa serikali za vijiji wanaitisha mikutano mikuu ya vijiji kwa mujibu wa
          sheria na wanatengeza ratiba ya mikutano hiyo kwa kipindi cha mwaka mzima na
          kuibandikwa kwenye mbao za matangazo katika ofisi za vijiji. Pia wananchi
          wahamasishwe kuhudhuria mikutano hiyo kwani mikutano hii ndio vyombo vya
          maamuzi ya wengi kwa njia ya ushirikishwaji.




                                          57
c) Katika vijiji vilivyotembelewa imeonekana kuwa Sheria ndogo zinatungwa bila
   ya kufuata utaratibu uliowekwa kisheria. Baadhi ya vijiji sheria hizo zimekuwa
   zikitumika kabla ya kupitishwa na halmashauri za wilaya husika. Hali hii inakiuka
   Sheria ya Serikali za Mitaa (Mamlaka za Wilaya) Sura ya 287 (R.E 2002) vifungu
   Na. 108, 155, 156, 163 na 164 vinavyozipa madaraka Halmashauri za vijiji ya
   kutunga sheria ndogo na utaratibu unaopaswa kufuatwa katika kutunga sheria
   hizo.


   Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya kwa kushirikiana na
   wanasheria wa Halmashauri za Wilaya kuhakikisha kuwa Halmashauri za vijiji
   zinatunga sheria ndogondogo kwa kufuata utaratibu uliowekwa kisheria.


d) Baadhi ya kata zilizotembelewa imebainika kuwa hazifuati muundo wa uundaji
   wa mabaraza ya kata na baadhi ya mabaraza yana wajumbe zaidi au pungufu ya
   idadi inayotakiwa. Utaratibu huu unakiuka Sheria ya Mabaraza ya Kata Na. 7 ya
   mwaka 1985 kifungu cha 4 ambacho kinaeleza kuwa kila Baraza la Kata liwe na
   wajumbe wasiopungua wanne na wasiozidi nane watakaochaguliwa na kamati ya
   maendeleo ya kata kutoka miongoni mwa majina ya wakazi wa kata husika.


   Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya kwa kushirikiana na
   wanasheria wa Halmashauri za Wilaya wasimamie uundaji wa mabaraza ya kata
   kwa kufuata muundo uliowekwa kwa mujibu wa sheria.


e) Katika baadhi ya maeneo yaliyotembelewa imebainika kuwa Wenyeviti wa Vijiji
   wamekuwa wakiunda mabaraza ya kushughulikia migogoro inayostahili
   kushughulikiwa na baraza la kata kinyume na Sheria ya Mabaraza ya Kata Na. 7
   ya mwaka 1985 kifungu cha 8 kinachoeleza kuwa jukumu kuu la kila baraza ni
   kuhifadhi amani na utulivu katika eneo lake, kwa kupatanisha na kujitahidi kuleta
   haki na mafanikio katika kusuluhisha migogoro.




                                  58
   Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya kwa kushirikiana na
   wanasheria wa Halmashauri za Wilaya wawaelimishe Wenyeviti wa vijiji
   kushughulikia migogoro midogo midogo ambayo haistahili kushughulikiwa na
   mabaraza ya kata na mahakama za mwanzo na sio kuunda mabaraza ya
   kushughulikia migogoro.


f) Katika baadhi ya vijiji vilivyotembelewa imeonekana kuwa hawafuati muundo
   wa Mabaraza ya Ardhi ya Vijiji na            katika maeneo mengine wajumbe
   wamepitiliza muda wao wa kuwa wajumbe wa mabaraza hayo na mabaraza
   mapya hayajaundwa hali inayokiuka Sheria ya Ardhi ya Vijiji ya mwaka 1999
   kifungu cha 5 na 61 vinavyoeleza kuwa Baraza la ardhi la kijiji litakuwa na
   wajumbe 7 kati yao wajumbe wasiopungua 3 ni wanawake na kila mjumbe wa
   baraza atateuliwa na halmashauri ya kijiji na kuthibitishwa na mkutano mkuu wa
   kijiji na muda wa wajumbe kutumikia baraza la ardhi la kijiji ni miaka mitatu.


   Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya kwa kushirikiana na
   wanasheria wa Halmashauri za Wilaya wanasimamia uundaji wa mabaraza ya
   ardhi ya vijiji kwa kufuata muundo uliowekwa kwa mujibu wa sheria na
   kuhakikisha mabaraza mapya yanaundwa na wajumbe wanatumikia kwa kipindi
   kisichozidi muda uliowekwa kwa mujibu wa sheria.


g) Baadhi ya watendaji wa vijiji hawazingatii taratibu za ukusanyaji wa fedha za
   serikali za vijiji kwa kutumia stakabadhi zisizo halali na baadhi ya fedha
   kutopelekwa benki na taarifa za mapato na matumizi hazikaguliwi na hazisomwi
   kwa wananchi. Utaratibu huu unakiuka Sheria ya Fedha za Serikali za Mitaa Sura
   290 (R.E 2002). inayozungumzia vyanzo vya mapato, taratibu za kutoza kodi na
   ukusanyaji wa mapato, matumizi ya fedha, usimamizi wa fedha pamoja na
   ukaguzi wa vitabu.


   Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya wawaelekeze
   Watendaji wa Vijiji kuweka wazi mapato na matumizi ya fedha za serikali za



                                   59
     vijiji kwa kusoma tarifa hizo katika mikutano mikuu ya vijiji na kubandikwa
     kwenye mbao za matangazo. Pia makusanyo ya fedha za serikali za vijiji
     yakusanywe kwa kutumia stakabadhi halali za serikali na mahesabu yanatakiwa
     kukaguliwa. Kutofuatwa kwa taratibu hizi, ni kielelezo kuwa misingi ya uwazi,
     uadilifu na uwajibikaji haifuatwi.


h) Baadhi ya kata zilizotembelewa zina makaimu maafisa watendaji wa kata na vijiji
     hali inayokiuka msingi wa uwajibikaji na ufanisi.


     Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya wafanye utaratibu wa
     kuajiri maafisa watendaji wa kata na vijiji katika sehemu zilizo wazi.


i) Katika mikoa ya kanda ya ziwa viongozi wa kimila wana nguvu zaidi katika
     usimamizi wa ulinzi na amani lakini hawafuati taratibu katika kutekeleza
     majukumu yao ambayo hata hivyo hayajaainishwa katika sheria zinazotawala
     shughuli za serikali za Mitaa hali inayopelekea kutozingatiwa kwa msingi wa
     utawala wa sheria.


     Pendekezo: Tume ilipendekeza kuwa Wizara ya Tawala za Mikoa na Serikali za
     Mitaa kufanya mambo yafuatayo:-
    Kuwaelimisha viongozi wa kimila kufuata taratibu za kisheria katika utendaji wao
     wa kazi.
    Kuainisha kazi za viongozi wa kimila ambazo hazikiuki misingi ya haki za
     binadamu na utawala bora katika sheria za serikali za mitaa kwani wananchi
     wengi wanatambua uwepo wao na zinachangia katika kudumisha amani na
     utulivu.


j)   Kuendelea kutumika kwa mila zilizopitwa na wakati. Kwa mfano wanawake
     wengi vijijini hawashirikishwi katika shughuli za umma na umilikaji wa
     rasilimali, shughuli za maendeleo, mikutano na uongozi. Utaratibu huu unakiuka
     misingi ya ushirikishwaji na usawa katika shughuli za umma.


                                     60
       Pendekezo: Tume na wadau wengine kama vile asasi za kiraia kuendelea kutoa
       elimu juu ya kuachana na mila hizi potofu.


   k) Watendaji wa vijiji kuishi mbali na vituo vyao vya kazi, hali hii inayosababisha
       washindwe kwenda kazini kila siku na kushindwa kusimamia shughuli za
       maendeleo kwa ukaribu. Hali hii inakiuka misingi ya uwajibikaji, ufanisi na
       utawala wa sheria.


       Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya wafanye utaratibu wa
       kuhakikisha kuwa watendaji wa vijiji wanaishi katika maeneo yao ya kazi kwa
       kuwashirikisha wananchi katika kuwaboreshea miundombinu kama vile nyumba
       za kuishi. Katika maeneo ambayo watendaji wa kata na vijiji wanashindwa kukaa
       katika maeneo yao ya kazi kwa kuhofia usalama wa maisha yao, mfano Mikoa ya
       kanda ya ziwa, halmashauri zinatakiwa kuwahakikishia usalama watendaji hao.


   l) Watendaji wa ngazi za kata na vijiji pamoja na Wenyeviti wa Vijiji kutojua
       majukumu na mipaka ya kazi zao. Hali hii inawapelekea kukiuka misingi ya
       ufanisi na uwajibikaji.


       Pendekezo: Ilipendekezwa kuwa Wakurugenzi wa Wilaya wafanye utaratibu wa
       kuwapa mafunzo ya awali watendaji wa kata, Vijiji na Wenyeviti wa Vijiji pindi
       wanapoteuliwa au kuchaguliwa.


Baada ya kumalizika kwa utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mradi huu na kwa
kuzingatia yaliyojitokeza ni wazi kuwa elimu hii ya utawala bora inahitajika kwa
wananchi na watendaji wote katika ngazi zote za kata katika halmashauri zote Tanzania.
Kwa kuwa jukumu hili ni kubwa kuna umuhimu wa kuwepo kwa utaratibu mzuri wa
utoaji wa elimu ya utawala bora ikiwa ni pamoja na Tume ya Haki za Binadamu
kushirikiana na asasi za kiraia zinazojishughulisha na masuala ya utawala bora katika
kutoa elimu hii.



                                       61
2:14:3 YALIYOJITOKEZA KATIKA KILA MKOA:

     Utekelezaji wa mradi huu katika Wilaya kumi kutoka Mikoa mitano iliongozwa na
     Waheshimiwa Makamishna/Makamishna Wasaidizi wa Tume wakifuatana na maafisa
     uchunguzi walishiriki katika kutoa mafunzo kwenye mikutano ya hadhara na mafunzo ya
     ndani kwa watendaji wa vijiji, kata na tarafa. Baadhi ya masuala yaliyojitokeza wakati
     wa mikutano ya hadhara na mafunzo kwa watendaji wa kata na vijiji katika mikoa na
     wilaya ambazo awamu ya kwanza ya mradi huu ulifanyika, yameainishwa katika jedwali
     lifuatalo;




                                           62
  BAADHI YA MASUALA YALIYOJITOKEZA KATIKA KILA MKOA NA WILAYA WAKATI WA MAFUNZO NA
  MIKUTANO YA HADHARA:


  MKOA     WILAYA         YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                           YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                  MIKUTANO YA HADHARA
MARA      TARIME    - Wananchi katika vijiji vya Kubiteleko na Korotambe - Suala la watumishi wa umma kukaa
                    walinyanganywa ardhi kwa amri ya Mkuu wa Wilaya ya katika kituo kimoja cha kazi kwa muda
                    Tarime.                                                    mrefu imeonekana kuwa kero kwa
                    - Mwalimu mmoja kwenye kata ya Mwema aliwapa wananchi.
                    adhabu za kijeshi wanafunzi wenye umri mdogo na
                    wengine aliwaamuru kulala juani kwa muda mrefu. - Wananchi walilalamikia utendaji
                    Alipokemewa      na   Mwalimu   Mkuu,   siku   iliyofuata usioridhisha wa Jeshi la polisi.
                    mwalimu huyo alikuja shuleni na panga ili amkate Mkuu
                    wa shule.
                    - Utoaji na upokeaji wa rushwa kushamiri huko Sirari na
                    TAKUKURU kutochukua hatua zozote.
                    - Maafisa watendaji wa kata na vijiji walilalamika kuwa
                    wanaidai Halmashauri ya Wilaya ya Tarime malimbikizo
                    ya shilingi milioni 232.
                    - Ritongo (Baraza la wazee la kimila) kufanya kazi bila
                    mwongozo wa utendaji kazi hivyo kuvunja haki za
                    binadamu.




                                                    63
  MKOA     WILAYA              YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                            YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                         MIKUTANO YA HADHARA
                       - Polisi wa kanda maalum ya Tarime kuwatandika viboko
                       wahalifu.
          SERENGETI - Wananchi walilalamika kunyang’anywa ardhi yao bila - Mahakimu kukaa katika vituo vyao
                       kulipwa fidia.                                                vya kazi kwa muda mrefu.
                       - Wajumbe wa mabaraza ya Kata ya Ardhi kufanya kazi - Baadhi ya mamlaka vijijini kama vile
                       zao bila mafunzo yoyote hivyo kusababisha kuvunja Ritongo zinatoa maamuzi makali na
                       misingi ya utawala bora.                                      hivyo kuvunja haki za binadamu..
                       - Uhaba wa watumishi katika sekta ya elimu na afya.           - Wananchi wa Tarime walilalamika
                       - Baadhi ya viongozi wa vijiji na Vitongoji wanashiriki kuhusu            polisi    kutopokea      simu
                       katika kumilikisha ardhi kwa kuwauzia wageni ardhi wanapowapigia kwa ajili ya kutoa
                       kinyemela.                                                    taarifa za uhalifu.
                       - Kutokuwepo ujira kwa wenyeviti wa vijiji na vitongoji.
MANYARA   MBULU        - Wenyeviti wa vijiji na vitongoji vya Masieda, Tumati na - Baadhi ya viongozi kutofuata sheria,
                       Maghagu walilalamikia kiwango cha posho ndogo kanuni na maadili ya kazi hivyo
                       wanazopewa za Tsh.10,000/= kwa mwezi                          kusababisha utendaji usioridhisha na
                       - Tatizo la kutojua mipaka ya kiutendaji imepelekea kuwe kuvujisha siri za serikali nje.
                       na migogoro kati ya diwani wa Maretadu na mtendaji wa - Kuwepo kwa migogoro ya ardhi
                       kata.                                                         isiyokwisha    kutokana   na      viongozi
                       - Wenyeviti wa vijiji na vitongoji kutopatiwa mafunzo kutowajibika.
                       elekezi hivyo kuathiri kazi zao za kila siku za kiutendaji.   - Viongozi kutofanya mikutano mara




                                                           64
MKOA    WILAYA         YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                                 YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                      MIKUTANO YA HADHARA
                 - Mafunzo ya haki za binadamu na utawala bora kwa mara ili kuwapa taarifa wananchi.
                 yafikishwe kwenye sekta zingine kama afya, mahakama na - Matumizi mabaya ya madaraka kwa
                 elimu.                                                          viongozi     ni   tatizo     kubwa    jambo
                 - Viongozi kutokuwa na miongozo ya kazi kama Katiba ya lililosababisha                 kufukuzwa         na
                 nchi na sheria mbalimbali ili kurahisisha kazi za kiutendaji. kusimamishwa kazi.
                 - Suala la rushwa lililalamikiwa kuwa ni tatizo linaloathiri
                 haki isitendeke sehemu za mahakamani na polisi.
                 - Kutoitishwa mikutano ya vijiji kwa wakati.
                 - Baadhi ya kata na vijiji havina watendaji bali kuna
                 makaimu watendaji,       mfano vijiji     vya    Laghangesh,
                 Hayseng, Mongahy, Getesh na Arri hivyo inasababisha
                 kukwamisha shughuli za maendeleo.
       BABATI    -   Wenyeviti wa vijiji na vitongoji wa Kata ya Ufana - Baadhi ya viongozi kutofuata sheria,
                 walieleza    kuwa     hawaridhishwi      na   posho    ndogo kanuni na maadili ya kazi hivyo
                 wanayopewa kwa kila mwezi.                                      kusababisha utendaji usioridhisha na
                 - Shirika lisilo la Serikali linalojihusisha na utoaji wa elimu kuvujisha siri za serikali nje.
                 ya haki za binadamu la COEL katika kata ya Magugu                - Suala la uzembe nalo limejitokeza
                 imewachochea wananchi na kusababisha migogoro kati katika                  kata   ya       Riroda    ambapo
                 yao na watendaji                                                wananchi wachache sana walihudhuria
                 - Mila na desturi za kabila la Wairaq kutoruhusu kutokana na kutopata taarifa kwa




                                                     65
  MKOA    WILAYA             YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                     YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                  MIKUTANO YA HADHARA
                   wanawake kushiriki katika kutoa maamuzi kwa manufaa wakati muafaka.
                   ya jamii.                                                - Viongozi wa kata ya Nkaiti kutoitisha
                                                                            mikutano iliyowekwa Kisheria.
TANGA    KOROGWE   - Mazingira magumu ya kazi kwa watendaji wa kata na - Tatizo la upatikanaji wa Katiba ya
                   vijiji.                                                  Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
                   - Ukosefu na uduni wa vitendea kazi kwa viongozi.        kwa wananchi.
                   - Maslahi duni kwa watendaji, kwa mfano, mishahara - Shule za sekondari kutokuwa na
                   midogo kwa watendaji na posho ndogo kwa wenyeviti wa walimu wa kutosha.
                   vijiji.                                                  - Mgogoro wa ardhi kati ya wakulima
                   - Polisi wanalalamikiwa kudai rushwa.                    na wafugaji katika baadhi ya maeneo,
                   - Wakuu wa idara kwenye halmashauri za wilaya wanajali kwa      mfano     katika   kitongoji   cha
                   maslahi binafsi.                                         Chang’ombe
                   - Uelewa mdogo wa wananchi kuhusu sera za serikali.      – Kuna mgogoro wa ardhi kati ya
                   - Upungufu wa wataalamu vijijini, kwa mfano, wauguzi, Kurasi Village Estate na Kijiji cha
                   walimu na maafisa ugani.                                 Kurasi.
                   - Wananchi kutojua Sheria, haki na wajibu wao.           - Uongozi wa kijiji kutofuatilia kwa
                   - Mamlaka za Miji hazipewi bajeti za maendeleo. Kwa makini watu wanaokata mbao katika
                   mfano, mamlaka ya mji wa Mombo haipewi bajeti ya msitu wa Sakale na kuharibu vyanzo
                   kutosha ya maendeleo.                                    vya    maji     kinyume    na    taratibu
                   - Vijiji na Kata hazipati ushirikiano mzuri kutoka kwenye zilizowekwa.




                                                    66
MKOA   WILAYA         YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                             YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                MIKUTANO YA HADHARA
                Halmashauri ya Wilaya.                                      - Ubovu wa barabara toka Korogwe
                - Watendaji wa kata na vijiji hawapewi baadhi ya haki zao mjini mpaka Mashewa.
                za kiutumishi, kwa mfano, nauli za uhamisho.                - Uhaba wa waganga na vifaa vya
                - Fedha za ruzuku zinazotengwa kwa ajili ya shughuli za kupimia malaria katika Zahanati ya
                maendeleo ya vijiji hazifiki vijijini.                      Kwefingo.
                - Vijiji na kata kupangiwa fedha bila kushirikishwa.        - Ucheleweshaji katika utoaji wa
                - Baadhi ya wananchi kutoshiriki kwenye shughuli za huduma ya kwanza kwa wagonjwa
                maendeleo.                                                  wanaofikishwa kwenye hospitali ya
                - Viongozi kutotoa taarifa za mapato na matumizi kwa Magunga.
                wananchi kwa wakati.                                        -   Wenyeviti    wa   vijiji   kutoitisha
                - Baadhi ya viongozi kutojua majukumu yao.                  mikutano mikuu ya vijiji.
                - Wananchi kubambikiziwa kesi na polisi.                    - Wananchi walilalamikia mgogoro
                - Viongozi kufanya kazi sehemu moja kwa muda mrefu.         uliopo kati ya Kampuni ya Amazon
                - Tofauti ya itikadi za kisiasa inakwamisha utekelezaji wa Trading      unaoendesha     Mgodi     wa
                shughuli za maendeleo.                                      Kalalani    na   Wananchi,      ambapo
                - Watendaji wa kata na vijiji wanaelemewa na kazi nyingi.   walieleza kwamba wafanyakazi wa
                - Hakuna utaratibu wa wazi wa kuwalipa posho wenyeviti kampuni hiyo wamekuwa wakiwapiga
                wa vijiji na vitongoji.                                     wananchi, kuwadhalilisha kwa ngono
                                                                            na hata kupigwa risasi.




                                                     67
MKOA    WILAYA            YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                        YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                               MIKUTANO YA HADHARA
       LUSHOTO   - Polisi wanalalamikiwa kudai rushwa.                     - Wanawake kutopata haki za kurithi
                 - Mishahara midogo kwa watendaji na posho ndogo kwa mali na umilikaji wa ardhi pale
                 wenyeviti wa vijiji.                                      inapotokea mume au baba wa mhusika
                 - Wanasiasa kuingilia shughuli za watendaji.              amefariki dunia.
                 - Uelewa mdogo wa wananchi kuhusu Sheria na sera za - Wanawake kulazimishwa kurithiwa
                 serikali.                                                 na ndugu wa marehemu anapofariki.
                 - Hakuna wataalamu vijijini, kama vile wauguzi na maafisa - Watoto yatima na wanaoishi katika
                 ugani.                                                    mazingira magumu ambao wanalelewa
                 - Ukosefu na uduni wa vitendea kazi kwa viongozi.         katika sehemu maalumu iliyotengwa
                 - Vijiji na Kata hazipati ushirikiano mzuri kutoka kwenye kijijini hapo kukosa mahitaji muhimu
                 halmashauri ya wilaya. Kwa mfano, fedha zinazotengwa kutoka wilayani na pia wanafukuzwa
                 kwa ajili ya vijiji hazifiki vijijini. Pia, vijiji na kata shule kwa kukosa ada.
                 kupangiwa fedha bila kushirikishwa.                       - Wenyeviti wa vijiji wamelalamikia
                 - Watendaji wa idara ya misitu wanahujumu misitu.         kutopatiwa posho na mishahara kama
                 - Kata ya Mlola haina Kituo cha Polisi wala Mahakimu.     ambavyo         watendaji          wengine
                 - Viongozi kutotoa taarifa za mapato na matumizi kwa wanavyopatiwa.
                 wananchi kwa wakati.                                      -   Watendaji      wa    vijiji,   vitongoji
                 - Baadhi ya viongozi kutojua majukumu yao.                kutopatiwa mafunzo ya elimu au
                 - Wananchi kubambikiziwa makosa.                          warsha za utendaji kazi tangu waanze
                 - Viongozi kuwa sehemu moja kwa muda mrefu.               kazi.




                                                   68
  MKOA       WILAYA             YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                     YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                  MIKUTANO YA HADHARA
                      - Wajumbe wa Mabaraza ya Ardhi ya kata hawajapata - Tatizo la upatikanaji wa Katiba ya
                      mafunzo.                                                Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
                      - Hakuna utaratibu wa wazi wa kuwalipa posho wenyeviti kwa wananchi.
                      wa vijiji na vitongoji.                                 - Wafanyabiashara kununua mazao ya
                      - Mwamko wa wananchi ni mdogo katika ushirikishwaji.    wakulima katika mtindo wa lumbesa.
                      - Mazingira magumu ya kazi kwa watendaji wa kata na - Wajumbe wa mabaraza ya kata
                      vijiji.                                                 wanalalamikia kutolipwa posho.
                                                                              - Kituo cha Afya Mgwashi hakina
                                                                              mtaalamu    wa    maabara       licha     ya
                                                                              kwamba vifaa vipo.
                                                                              - Watuhumiwa kuwekwa ndani kwa
                                                                              muda mrefu na polisi bila dhamana.
                                                                              - Shule za sekondari katika kata ya
                                                                              Mgwashi hazina walimu wa kutosha.
SHINYANGA   BARIADI   - Vikundi vya kimila viitwavyo DAGASHIDA au -               Wananchi     kujichukulia          sheria
                      SUMBAWATALE hujichukulia sheria mkononi na kuua mkononi kufanya mauaji, kwa mfano
                      watuhumiwa wa wizi au uchawi.                           katika kata ya Luguru.
                      - Kiwango cha ufanisi wa watendaji kuwa kidogo kutokana -   Uongozi      wa      kata/vijiji     vya
                      na wenyeviti wa vijiji kutolipwa posho au mshahara.     Mwamapalala,     Ikungulipu,       Nobora
                      - Uwajibikaji, utawala wa sheria na uwazi ni tatizo kwa yeya, Ikunguliabashashi, Gudui, Laini




                                                       69
MKOA   WILAYA        YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                       YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                           MIKUTANO YA HADHARA
                watendaji kutokana na kutojua Katiba ya nchi ambayo sagata       na      Kilalo     kushindwa
                ndiyo sheria mama.                                  kuwasomea         wananchi    takwimu      za
                - Mwingiliano wa majukumu kati ya watendaji na mapato            na    matumizi     ya      vijiji
                wanasiasa ilionekana kikwazo katika utekelezaji wa yatokanayo na michango mbalimbali
                utawala bora.                                       ya      maendeleo      wanayochangishwa
                                                                    wananchi.
                                                                    - Kutotolewa kwa elimu kwa umma
                                                                    kuhusiana na sera ya uchangiaji elimu.
                                                                    - Wananchi kutoshirikishwa wakati wa
                                                                    kuanzisha mfuko wa afya wa kijiji.
                                                                    -       Polisi      kuwabambikizia      kesi
                                                                    wananchi hasa za mauaji, kudai rushwa
                                                                    n.k.
                                                                    - Kutokuwepo mahakama za mwanzo
                                                                    katika baadhi ya kata kunasababisha
                                                                    wananchi kutopata huduma ya kisheria
                                                                    kwa urahisi zaidi, kwa mfano katika
                                                                    kijiji cha Ngeme.
                                                                    - Polisi wa kiume kukamata na
                                                                    kuwapekuwa watuhumiwa wa kike




                                             70
MKOA    WILAYA        YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                          YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                             MIKUTANO YA HADHARA
                                                                         kwa mfano; katika kata ya Luguru,
                                                                         kijiji cha Ikungulipu.
                                                                         - Uhaba mkubwa wa walimu katika
                                                                         shule ya sekondari Sungwa.
                                                                         - Kukithiri kwa mauaji ya kulipizana
                                                                         kisasi na mauaji ya vikongwe mfano
                                                                         katika Kata ya Ikunguliabashashi, kijiji
                                                                         cha Gudui.
       KAHAMA    - Ufanisi wa watendaji/viongozi vijijini unaathiriwa na -   Vyombo     vya       dola   kama   vile
                 maslahi duni – mishahara, posho na vitendea kazi duni   Mahakama na Polisi kudai rushwa na
                 - Viongozi kutokuwa na nakala za Katiba ya nchi.        kupindisha haki.
                 - Vyombo vya kimila vinakuwa na nguvu kuliko serikali - Kutotekelezwa kwa ahadi ya Mhe.
                 kwa kuwa watendaji wa kata au vijiji huzuiliwa na vikundi Rais aliyoitoa juu       ya ujenzi wa
                 vya jadi viitwavyo DAGASHIDA au SUMBAWATALE barabara kwa kiwango cha lami kutoka
                 wasitimize wajibu wao ingawa havipo kisheria.           Kahama kupita kijiji cha Segese,
                 - Mlinzi wa amani hukosa ushirikiano mzuri wa Hakimu kwenda Geita.
                 wa Mahakama za mwanzo kwa sababu ya kuwa na - Viongozi wa viijiji kutosoma taarifa
                 msuguano wa maslahi                                     ya mapato na matumizi na kutoitisha
                                                                         mikutano ya kata na kijiji kwa muda
                                                                         mrefu.




                                                  71
  MKOA    WILAYA          YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                         YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                                 MIKUTANO YA HADHARA
MTWARA   NANYUMBU   - Maafisa watendaji wa kata na vijiji hawajaapishwa, hali - Wananchi wa kata za Likokona na
                    inayosababisha washindwe kutekeleza vyema dhana ya Maratani          kutozwa       gharama    za
                    ulinzi wa amani.                                          kuhudumia watuhumiwa.
                    - Mikutano mikuu katika baadhi ya vijiji na sehemu - Wanyama pori kuharibu mazao ya
                    nyingine haiitishwi kwa mujibu wa sheria.                 chakula.
                    - Sheria ndogondogo katika baadhi ya vijiji zinatungwa - Wananchi wa kata ya Mangaka
                    bila ya kufuata utaratibu uliowekwa kisheria.             walilalamika kuhusu kutolipwa fidia
                    - Katika baadhi ya maeneo yaliyotembelewa ilibainika kwa wananchi walioathiriwa na ujenzi
                    kuwa Mabaraza ya kata yanaundwa bila kufuata muundo wa kituo cha afya.
                    uliowekwa kwa mujibu wa sheria. Katika kata ya Mingaula - Watendaji wa vijiji na vitongoji
                    Wilaya ya Nanyumbu hakuna Baraza la Kata hali kutopatiwa mafunzo.
                    inayowalazimu      wananchi   kupeleka   malalamiko   yao - Wananchi wa kata ya Nandete
                    mahakama ya Mwanzo ambayo ipo mbali.                      walilalamika   kuhusu    kitendo   cha
                    - Katika Kata za Lumesule na Nakopi, Wilayani viongozi wa Serikali Kuu kutotembelea
                    Nanyumbu kuna baadhi ya Vitongoji vyenye sifa ya kuwa vitongoji ili wafahamike na kujua
                    Vijiji lakini mchakato wa kukamilisha hadhi ya kijiji matatizo yao.
                    umechukua muda mrefu sana na mpaka sasa havijapata - Wananchi wa kata ya Masuguru
                    hadhi hiyo.                                               walilalamika    kuhusu     kutopatiwa
                    - Katika Vijiji vilivyotembelewa imebainika kuwepo kwa pembejeo pamoja na kuwepo mfumo
                    mgongano wa kiutendaji kati ya Wenyeviti wa Vijiji, wa kuchangia pesa katika mfuko wa




                                                       72
MKOA    WILAYA        YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO                          YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                                              MIKUTANO YA HADHARA
                 Watendaji wa Vijiji na Madiwani kutokana na viongozi pembejeo.
                 hao kutojua majukumu na mipaka yao ya kazi hali - Ilidaiwa kuwa Afisa Ushirika wa
                 inayosababisha kuzorota kwa maendeleo.                  Wilaya anashirikiana na viongozi wa
                 - Katika baadhi ya maeneo ilibainika kuwa itikadi za chama        cha   kuweka     na    kukopa
                 kisiasa zinachangia wananchi kutoshiriki katika shughuli (SACCOS) kuiba na kufuja mali za
                 za maendeleo na kutohudhuria mikutano ya vijiji.        chama hicho.
                                                                         - Wananchi wa kata ya Masuguru
                                                                         waliwalalamikia Askari wanyamapori
                                                                         kuwatesa raia wanaokaa karibu na
                                                                         hifadhi (Game reserves).
       NEWALA    - Katika baadhi ya maeneo ilibainika kuwa itikadi za -        kutokuwepo     kwa        mikutano
                 kisiasa zinachangia wananchi kutoshiriki katika shughuli inayowajumuisha     wananchi      wote
                 za maendeleo na kutohudhuria mikutano ya vijiji.        pamoja na mapato na matumizi ya
                                                                         kijiji.
                                                                         - Upungufu wa madawa kwenye
                                                                         Hospitali na Zahanati.
                                                                         - Kutokuwa na Katiba ya nchi ili
                                                                         wafahamu haki zao.
                                                                         - Urasimu katika kupata vyeti vya
                                                                         kuzaliwa.




                                                  73
MKOA   WILAYA   YALIYOJITOKEZA KATIKA MAFUNZO      YALIYOJITOKEZA KATIKA
                                                    MIKUTANO YA HADHARA
                                                - Jeshi la Polisi kuwakamata watu na
                                                kuwaweka     ndani   (kizuizini)   bila
                                                kutenda kosa, na pia kutofuata maadili
                                                ya kazi.




                                 74
Jedwali Na. 2. Idadi ya washiriki wa mafunzo katika wilaya zilizotembelewa.
MKOA              WILAYA                   KATA        IDADI YA WASHIRIKI
                                                       DIWANI W/KIJIJI        VEO   WEO NGO
MARA              TARIME            MWEMA                  1          4        3     1   6
                  TARIME            SIRARI                 2          9        8     1   8
                  TARIME            NYAMWAGA               1          9        1     1   3
                  TARIME            MANGA                  -          8        4     1   2
                  TARIME            TARIME/MJINI           1          17       4     1   7
                  TARIME            TURWA                  1          22       4     1   4
                  SERENGETI         MACHOCHWE              1          17       6     1   3
                  SERENGETI         KENYAMONTA             1          15       4     1   8
                  SERENGETI         NYAMOKO                -          21       5     1   1
                  SERENGETI         IKOMA                  -          17       3     1   9
                  SERENGETI         KEBANCHEBA             1          18       4     1   9
                                    NCHE
                  SERENGETI         RIGICHA                1          11       3     1   7
MANYARA           MBULU             MASIEDA                -          7        7     1   -
                                    MURRAY                 2          7        6     1   -
                                    TUMATI                 1          9        4     1   -
                                    MARETADU               1          9        6     1   -
                                    MAGHANG                1          7        6     1   -
                                    HAYDOM                 1          8        5     1   -
                  BABATI            UFANA                  1          8        5     1   -
                                    DAREDA                 2          6        6     1   -
                                    MAGUGU                 1          7        6     1   -
                                    MAMIRE                 2          6        6     1   -
                                    QASH                   1          6        7     1   -
                                    RIRODA                 2          7        5     1   -
TANGA             KOROGWE           MANUNDU                1          10       10    1
                                    KWAMSISI               1          9        7     1



                                              75
MKOA        WILAYA               KATA   IDADI YA WASHIRIKI
                         MAKUYUNI         1        11        6    1
                         MOMBO            1        6         6    1
                         DINDIRA          1        6         7    1
                         MASHEWA          1        7         5    1
            LUSHOTO      KWAI             1        8         10   1
                         MLOLA            1        9         12   1
                         SONI             1        7         8    1
                         VUGA             1        9         8    1
                         SHUME            1        9         9    1
                         MGWASHI          1        8         11   1
SHINYANGA   BARIADI      MWAMAPALA        1        6         5    1   16
                         LA
                         LUGURU           1        5         3    1   9
                         BUNAMHALA        1        6         6    1   7
                         IKUNGULYAB       1        8         2    1   7
                         ASHASHI
                         MWAUBINGI        1        5         2    1   14
            KAHAMA       ISAGEHE          3        6         5    1   4
                         SEGESE           2        7         3    1   3
                         BUSANGI          1        4         3    1   6
                         KAHAMA           2        4         4    1   6
                         MJINI
                         KINAMAPULA       1        7         7    1   6
                         BULUNGWA         1        9         8    1   4
MTWARA      NEWALA    NA MARATANI         1        11        13   1   -
            NANYUMBU
                         NAPACHO           -       13        4    1   -
                         NANDETE          1        5         4    1   -
                         MINGAULA         1        10        8    1   -



                                   76
MKOA        WILAYA       KATA      IDADI YA WASHIRIKI
                     NANGOMBA         -       11        10    1     -
                     LUMESULE        1        18         5    1     -
                     C/NANDWAHI      1        14         9    1
                     NANGURUWE       1        4         10    1     1
                     MKOMA II        2        7          8    1     -
                     MAKUKWE         1        9          7    1     -
                     MDIMBA          1        8          7    1     -
                     MNYAMBE         3        11        10    1     -
JUMLA KUU                            64      542        360   59   150




                              77
                                 SURA YA TATU

3.0    TAKWIMU ZA MALALAMIKO KWA MWAKA 2009/2010
3.1    Malalamiko yaliyowasilishwa Tume:
Katika mwaka 2009/2010 Tume ilipokea jumla ya malalamiko elfu moja mia nne na hamsini na
nne (1,454) ambayo yaliwasilishwa na watu mbalimbali. Pia baadhi ya malalamiko yalianzishwa
na Tume yenyewe kutokana na taarifa kutoka kwenye magazeti na mengine yamepokelewa
wakati wa mikutano ya hadhara. Idadi hii ya malalamiko ni pungufu kwa asilimia 40 %
ukilinganisha na malalamiko elfu mbili mia nne na hamsini na tisa (2,459) yaliyopokelewa
mwaka 2008/2009.


Malalamiko elfu saba mia nne tisini na nne (7,494) ya miaka ya nyuma yalikuwa yanaendelea
kufanyiwa uchunguzi ambapo idadi halisi ya malalamiko yaliyochunguzwa na Tume (workload)
kwa mwaka 2009/2010 kuwa elfu nane mia tisa na arobaini na nane (8,948).


Tangu kuanzishwa kwa Tume mwaka 2001 hadi tarehe 30 Juni 2010, jumla ya malalamiko
26,582 yamepokelewa na kushughulikiwa ambapo jumla ya malalamiko 18,908 sawa na asilimia
71.1% yalifungwa. Malalamiko 2,237 sawa na asilimia 8.4% yalirithiwa toka iliyokuwa Tume
ya Kudumu ya Uchunguzi (TKU) na malalamiko 24,345 sawa na asilimia 91.6% yalipokelewa
na Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora.




                                         78
3.2  MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA NA TUME TANGU MWAKA 2001 HADI JUNI
2010
MWAKA                 IDADI YA MALALAMIKO ASILIMIA(KUPUNGUA/KU
                                                                 ONGEZEKA)
YALIYORITHIWA TOKA TKU                       2,237
        2001/2002                            1,074
        2002/2003                            2,458                           128.9
        2003/2004                            2,691                            9.4
        2004/2005                            2,789                            3.6
        2005/2006                            3,812                           36.6
        2006/2007                            4,948                           29.8
        2007/2008                            2,660                           -46.2
        2008/2009                            2459                            -7.5
        2009/2010                            1454                            -40.8
          Jumla                             26,582


   Jedwali hapo juu linaonesha kuwa malalamiko yanayowasilishwa Tume yameendelea kupungua
   kwa miaka mitatu mfululizo. Alama (-) inaonesha upungufu wa malalamiko ikilinganishwa na
   miaka ya nyuma.


   Kupungua kwa malalamiko kunaweza kuwa kumesababishwa na kufanyika kwa ziara chache za
   Tume mikoani ambazo hutoa fursa kwa wananchi kutoa malalamiko yao wakati wa mikutano ya
   hadhara. Kutofanyika kwa ziara hizo kunatokana na ufinyu wa bajeti ya Tume. Aidha sababu
   nyingine ni kuongezeka kwa uelewa wa             wananchi kuhusu mamlaka zinazoshughulikia
   malalamiko yao. Pia baadhi ya taasisi/mamlaka zilizokuwa zikilalamikiwa kurekebisha mfumo wa
   utendaji uliokuwa unakiuka haki za binadamu na misingi ya utawala bora.




                                              79
KIELELEZO NA. 1: MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA NA TUME TANGU 2001
HADI JUNI 2009/2010




          6,000
                                                                    4,948
          5,000

          4,000                                       3,812
  IDADI




          3,000                  2,458            2,789
                  2,237                                                                2,459
          2,000                            2,691                           2,660
                                                                                               1,454
          1,000
                         1,074
             0
                          200

                                   200

                                            200

                                                    200

                                                            200

                                                                     200

                                                                             200

                                                                                     200

                                                                                             200
                   TKU


                            1/20

                                    2/03

                                             3/04

                                                     4/05

                                                             5/06

                                                                      6/07

                                                                              7/08

                                                                                      8/20

                                                                                              9/20
                             02




                                                                                       09

                                                                                               10
                                                    MWAKA




 3.3       UCHAMBUZI WA MALALAMIKO.

Malalamiko yanayowasilishwa Tume huchambuliwa na idara ya sheria na kutengwa katika
makundi mawili, ili kubaini yale ambayo yapo ndani ya mamlaka ya Tume na yale ambayo yapo
nje ya mamlaka ya Tume.


Malalamiko yaliyo ndani ya mamlaka ya Tume huchambuliwa na kutenganishwa kati ya yale
yanayohusu uvunjwaji wa haki za binadamu na yale ya ukiukwaji wa misingi ya utawala bora na
kisha kuyaelekeza katika idara na kitengo husika. Malalamiko yaliyo nje ya mamlaka za Tume,
walalamikaji wanaelekezwa kwenye mamlaka husika au taratibu za kufuata kwanza kabla ya
kuyafikisha malalamiko yao Tume.




                                                     80
Katika mwaka huu wa 2009/10, malalamiko 1,232 yalihusu ukiukwaji wa misingi ya utawala bora
ambayo ni sawa na asilimia 84.7 % ya malalamiko yote 1,454 na malalamiko 222, sawa na
asilimia 15.3 % yalihusu uvunjwaji wa haki za binadamu.


JEDWALI NA: 2: MALALAMIKO YANAYOHUSU UKIUKWAJI WA MISINGI YA
UTAWALA BORA


 MWAKA                             IDADI YA MALALAMIKO                   %

 Yaliyorithiwa toka TKU                         2,237                    8.8

 Yaliyopokelewa 2001/2002                       1,074                    4.2

 Yaliyopokelewa 2002/2003                       2,368                    9.4

 Yaliyopokelewa 2003/2004                       2,682                   10.6

 Yaliyopokelewa 2004/2005                       2,775                   11.0

 Yaliyopokelewa 2005/2006                       3,652                   14.5

 Yaliyopokelewa 2006/2007                       4861                    19.3

 Yaliyopokelewa 2007/2008                       2553                    10.2

 Yaliyopokelewa 2008/2009                       1901                     7.1

 Yaliyopokelewa 2009/2010                       1,232                    4.9

 Jumla                                          25,335                  100




                                           81
  KIELELEZO NA. 2 MALALAMIKO YALIYOHUSU UKIUKWAJI WA MISINGI YA
                             UTAWALA BORA


                                                          YALIYORITHIWA
                     2009/2010, 1232,
                                                          TOKA TKU, 2237,
                           5%
                                                               9%

   2008/09, 1783, 7%                                                            2001/02, 1074, 4%



                                                                                    2002/03, 2368, 9%
 2007/08, 2553, 10%




                                                                                       2003/04, 2682, 11%




2006/07, 4861, 20%




                                                                            2004/05, 2775, 11%




                                2005/06, 3652, 14%




                                                     82
JEDWALI NA. 3: MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA KUHUSU UVUNJWAJI WA
HAKI ZA BINADAMU TANGU 2001 HADI JUNI 2010.
 MWAKA                      IDADI YA MALALAMIKO                             %

 2002/2003                               90                                7.3
 2003/2004                               9                                 0.7
 2004/2005                               14                                1.1

 2005/2006                              160                                12.8

 2006/2007                               87                                6.9

 2007/2008                              107                                8.6

 2008/2009                              558                                44.8

 2009/2010                              222                                17.8

  JUMLA                                1,247                               100


Jedwali na. 2 na 3 yanaonesha kuwa malalamiko yanayohusu masuala ya utawala bora ni mengi
kuliko yale ya haki za binadamu pengine kutokana na kuwa masuala mengi ya utawala bora
yanatokana na shughuli za kiofisi; mfano masuala yanayohusu ajira, mafao, kupandishwa cheo
na stahili mbalimbali, ambayo kimsingi yanagusa maslahi binafsi. Kutozingatiwa na
kutotekelezwa kwa misingi ya utawala bora kunasababisha ukiukwaji wa haki za binadamu. Hii
inasababisha tofauti kati ya masuala ya haki za binadamu na ya utawala bora kutokuonekana
kwa uwazi.




                                        83
KIELELEZO NA.3: MALALAMIKO                         KUHUSU UVUNJWAJI WA HAKI ZA
                      BINADAMU
                                                        2003/04, 9, 1%
                                      2002/03, 90, 7%
                2009/2010, 222,                                   2004/05, 14, 1%
                     18%


                                                                          2005/06, 160,
                                                                              13%




                                                                          2006/07, 87, 7%




                                                                         2007/08, 107,
                                                                              9%
                2008/09, 558,
                    44%




3.3  MGAWANYO WA MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA NA TUME KATIKA
VITENGO

Malalamiko yaliyo katika mamlaka ya Tume hushughulikiwa kwa kuzingatia Mkataba wa
kimataifa wa Haki za Kiraia na Kisiasa na Mkataba wa Haki za Kiuchumi, Kijamii na
Kiutamaduni na mikataba inayohusu makundi maalum kama vile wanawake, watoto, walemavu
n.k. Malalamiko toka kwa Afisa mchambuzi (classification officer) hugawanywa katika idara ya
Haki za Binadamu na idara ya Utawala Bora na hatimae kukabidhiwa katika kitengo husika.
Vitengo hivyo viko sita kama ifuatavyo:
KITENGO NA I:         Haki za kiraia na kisiasa.
KITENGO NA II:        Haki za kiuchumi, kijamii na kiutamaduni.
KITENGO NA III:       Haki za makundi maalum, ambayo ni watoto, wanawake na walemavu
KITENGO NA IV:        Malalamiko yanayohusu masuala ya kazi
KITENGO NA V:          Malalamiko yanayohusu matumizi mabaya ya madaraka
KITENGO NA VI:        Malalamiko yanayohusu masuala ya mafao


                                            84
                        Kitengo namba I hadi III vipo chini ya Idara ya Haki za Binadamu wakati namba IV hadi VI
                        vipo chini ya Idara ya Utawala Bora. Malalamiko yanayowasilishwa katika ofisi ya Tume
                        Zanzibar na ofisi za kanda Lindi na Mwanza hushughulikiwa na kuhitimishwa na Makamishna
                        /Makamishna wasaidizi walio katika ofisi hizo.


                        JEDWALI NA 4.: MGAWANYO WA MALALAMIKO KATIKA VITENGO


            NAMBA ZA VITENGO
                                                             kijamii


                                                                                          Haki za




                                                                                                                                                                                           masuala
                                                                                                                      NA. IV: masuala ya
                                           NA. II: Haki za
        NA.I Haki za kiraia




                                                                                                                                                                                                                                                       IDARYA SHERIA
                                                                                                                                                  NA. V: matumizi
                                                                                                     makundi maalum




                                                                                                                                                                                                                      ZANZIBAR




                                                                                                                                                                                                                                          MWANZA
                                                                                                                                                                    mabaya ya
                                                                         na kiutamaduni




                                                                                                                                                                                madaraka




                                                                                                                                                                                                                                 LINDI
                                                             kiuchumi,
                              na kisiasa




                                                                                          NA. III:




                                                                                                                                                                                           NA. VI:
                                                                                                                                                                                                     ya mafao




                                                                                                                                                                                                                                                                       JUMLA
                                                                                                                                           kazi




        689                                1941                                           131                         891                              1070                                1138                 185              349     1148      0                   7,542
Idadi




%       9.1                                25.7                                           1.7                         11.8                             14.2                                15.1                 2.5              4.6     15.2      0                   100


Jedwali namba 4 linaonesha idadi ya malalamiko katika kila kitengo ambayo yataendelea kufanyiwa
uchunguzi katika mwaka ujao wa fedha 2010/2011. Jumla ya malalamiko hayo ni elfu saba mia tano
arobaini na mbili 7,542. Idara ya sheria katika jedwali hilo hapo juu linaonesha kutokuwa na
malalamiko kutokana na kwamba idara hiyo ndiyo inachambua malalamiko yanayowasilishwa Tume na
kutenga yaliyo ndani ya mamlaka na yale ambayo hayapo ndani ya mamlaka. Idara hiyo
huyashughulikia malalamiko yaliyo nje ya mamlaka ya Tume kwa kuelekeza malalamiko hayo katika
mamlaka husika mara tu yanapowasilishwa.




                                                                                                                                                                       85
KIELELEZO Na. 4: MGAWANYO WA MALALAMIKO KATIKA VITENGO



                                 MWANZA, 1148, 15%
                                                          KITENGO NA.I, 689, 9%




                LINDI, 349, 5%


                                                                                       KITENGO NA. II, 1941,
 ZANZIBAR, 185, 2%                                                                            26%




  KITENGO NA. VI, 1138,
         15.%




                                                                             KITENGO NA. III, 131, 1%


                                                             KITENGO NA. IV, 891,
                     KITENGO NA. V, 1070,                           12%
                            14%




                                                     86
JEDWALI NA. 5. IDADI YA MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA MWAKA 2009/2010
                           KIJINSIA, MAKUNDI NA TUME YENYEWE

JINSIA        WANAUME              WANAWAKE                 MAKUNDI                TUME    JUMLA

IDADI             1,244                     152                       52              6     1,454

%                  85.5                     10.5                      3.6            0.4     100.

Jedwali namba 5 linaonesha kuwa malalamiko yaliyowasilishwa na wanaume ni mengi kuliko ya
wanawake. Hii inaweza kutokana na kwamba katika sekta za umma na binafsi wanaume waajiriwa ni
wengi zaidi kuliko wanawake.


KIELELEZO NA 5. MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA KIJINSIA, MAKUNDI NA TUME
YENYEWE KATIKA MWAKA 2009/2010




                  1400
                           WANAUME, 1244

                  1200


                  1000


                  800


                  600


                  400


                  200
                               WANAWAKE, 152               MAKUNDI, 52
                                                                         TUME, 6
                    0
                                        E
                            E




                                                       I




                                                                  E
                                                     D
                                       K
                           M




                                                                  M
                                                    N
                                      A
                           U




                                                                TU
                                                   U
                                     W
                          A




                                                   K
                         N




                                    A




                                                  A
                     A




                                   N




                                               M
                    W




                                  A
                                 W




                                                           87
Katika mwaka 2009/2010, malalamiko 1,244 sawa na asilimia 85.5 % yaliletwa mbele ya Tume na
wanaume na malalamiko 152 sawa na asilimia 10.5 % yaliletwa na wanawake. Malalamiko 52 sawa na
asilimia 3.6 % yaliletwa na makundi mbalimbali. Tume ilianzisha malalamiko 6 sawa na asilimia 0.4 %
toka vyanzo mbalimbali vya habari. Tume haikupokea lalamiko lolote lililohusu uvunjwaji wa haki za
watoto.




JEDWALI NA. 6 IDADI YA MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA NA TUME TOKA MIKOA
                            YA TANZANIA BARA KUANZIA MWAKA 2001 HADI JUNI 2010
 MIKOA               IDADI         YA MAlALAMIKO             YA MWAKA           JUMLA %
                     WATU              MIAKA      YA     NYUMA 200/10
                                       HADI JUNI 2009
 ARUSHA                 1,292,973                 727                  24          751       2.7
 DAR-ES-                2,497,940                7,263                 506        7,769     29.7
 SALAAM
 DODOMA                 1,698,996                 946                  72         1,018      3.9
 IRINGA                 1,495,333                 666                  22          688       2.6
 KAGERA                 2,033,888                1,152                 65         1,217      4.6
 KIGOMA                 1,679,109                 733                  47          780       3.0
 KILIMANJARO            1,381,149                1,232                 50         1,282      4.9
 LINDI                   791,306                  785                  41          826       3.2
 MANYARA                1,040,461                 232                  13          245       0.9
 MARA                   1,368,602                1,157                 52         1,209      4.6
 MBEYA                  2,070,046                 883                  35          918       3.5
 MOROGORO               1,759,809                1,204                 58         1,262      4.8
 MTWARA                 1,128,523                 725                  16          741       2.8
 MWANZA                 2,942,148                1,548                 135        1,683      6.4
 PWANI                   889,154                  526                  34          560       2.1
 RUKWA                  1,141,743                 336                  17          353       1.3
 RUVUMA                 1,117,166                 654                  28          682       2.6




                                                88
 MIKOA               IDADI       YA MAlALAMIKO                 YA MWAKA               JUMLA %
                     WATU              MIAKA      YA        NYUMA 200/10
                                       HADI JUNI 2009
 SHINYANGA              2,805,580                 880                    90            970         3.7
 SINGIDA                1,090,758                 375                    28            403         1.5
 TABORA                 1,717,908                1,349                   40           1,389        5.3
 TANGA                  1,642,015                1,397                   55           1,452        5.6
 JUMLA                 33,584,607               24,770                  1,428         26,198       100

Jedwali namba 7 linaonesha kwamba mkoa wa Dar es Salaam unaongoza kwa idadi kubwa ya
malalamiko (asilimia 29.4 (%)). Hii ni kutokana na kuwa na idadi kubwa ya watu pamoja na kuwepo
kwa ofisi nyingi za serikali, watu binafsi na mashirika ya umma. Pia Dar es Salaam ina vyombo vingi
vya umma na binafsi vinavyoshughulika na masuala ya haki za binadamu mfano Tume yenyewe na
baadhi ya Asasi za kiraia, vyombo hivi vinafanya watu wavutike kuja Dar es Salaam kuwasilisha
malalamiko yao.


JEDWALI 7: IDADI YA MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA ZANZIBAR KUANZIA
MWAKA 2001 HADI JUNI 2009
     Mkoa         IDADI YA      MWAKA 2001       MWAKA          JUMLA           %       NAFASI
                    WATU         HADI JUNI       2009/2010                              KIMKOA
                                   2009
 Mjini             391,002          296              19           315           82.            1
 Magharibi
 Kaskazini         136,953             9                1         10            2.6            4
 Unguja
 Kusini Unguja      94,504            22                2         24            6.3            2
 Kaskazini         186,013             5                3          8            2.1            5
 Pemba
 Kusini Pemba      176,153            17                1         18            4.7            3
 Kutoka Mikoa         -                9                0          9            2.3            -
 ya Tanzania
 Bara
 Jumla             984,625           358             26           384           100

Ofisi ya Tume Zanzibar ina jumla ya malalamiko 384, kati ya hayo malalamiko 26 yamepokelewa
katika mwaka 2009/2010. Idadi hii ni ndogo kutokana na ukweli kwamba Tume tangu ianzishwe hadi


                                                89
Aprili 2007 ilikuwa haijaruhusiwa kisheria kufanya kazi Zanzibar isipokuwa katika vyombo vya
Muungano tu.


3.4    MALALAMIKO YALIYOSHUGHULIKIWA NA KUHITIMISHWA KATIKA MWAKA
2009/2010:
    Katika mwaka 2009/2010 malalamiko 1,588 yalishughulikiwa na kuhitimishwa ambapo malalamiko
     mapya 611 sawa na asilimia 42.6% yalipokelewa katika mwaka 2009/2010 na kuhitimishwa.
     Malalamiko 590 hayakuchunguza na Tume, yalielekezwa kwenye taasisi nyingine ambazo zina
     mamlaka kisheria kuyachunguza. Hii inaweza kutokana na wananchi kutokuelewa ukomo au mipaka
     ya Tume katika kushughulikia malalamiko na kudhani kwamba kila lalamiko linaweza kuwasilishwa
     na kupatiwa ufumbuzi hata kama kuna mamlaka zingine zenye uwezo wa kushughulikia malalamiko
     yao. Juhudi za makusudi za kuhamasisha na kutoa elimu kwa umma kuhusu masuala ya haki za
     binadamu na namna ya kuwasilisha malalamiko Tume zinaendelea kutolewa ili kuongeza uelewa
     kwa wananchi


JEDWALI NA. 8: IDADI YA MALALAMIKO YALIYOHITIMISHWA MWAKA 2009/2010
Maelezo        Yaliyo     Yasiyo    Yaliyoelekezwa       Yaliyoe     Yaliyo           JUMLA
ya    jinsi    faulu      faulu     baada           ya   lekezwa     achwa
yalivyohi                           uchunguzi            toka
timishwa                            kufanyika            Idara
                                                         ya
                                                         Sheria


               Malalamiko mapya yaliyopokelewa mwaka 2009/2010 na kuhitimishwa


                  4         3                9             590             5             611
              Malalamiko ya miaka ya nyuma yaliyohitimishwa katika mwaka 2009/2010


                 351       128              168               0          330             977
Jumla            355       131              177            590           335            1,588
%                22.4      8.2              11.1          37.2           21.1            100



                                                   90
Kielelezo Na 6.: Malalamiko yaliyohitimishwa mwaka 2009/2010




                                                                                                                       Yaliyoachwa
                                                                                   335




                                                                                                                       Yaliyoelekezwa toka idara ya
                                                               590




                                                                                                                                  sheria
                                                                                                                       Yaliyoelekezwa baada ya
                                                                                                 177
                                                                                                                         uchunguzi kufanyika




                                                                                                                                                      91
                                                                                                                       Yasiyofaulu




                                                                                                       131
                                                                              355
                                                                                                                       Yaliyofaulu




                                                                                                                   0
                                                                 600


                                                                       500


                                                                             400


                                                                                          300


                                                                                                 200


                                                                                                             100
                                                                                         Idadi
JEDWALI NA 9: MWELEKEO WA JINSI MALALAMIKO YALIVYOHITIMISHWA TANGU
MWAKA 2002 HADI JUNI 2010


   MWAKA        YALIYO          YASIYO           YALIYO          YALIYO        JUMLA
                FAULU           FAULU            ELEKEZWA        ACHWA

   2001/2002    -               -                -               -

   2002/2003          491             304              315            485          1,595

   2003/2004          490             197              392            485          1,564

   2004/2005          604             503              749            591          2,447

   2005/2006          517             436             1236            832          3,021

   2006/2007          426             254             2580            278          3,538

   2007/2008          478             211             1366            369          2,424

   2008/2009          597             363             1188            583          2,731

   2009/2010          355             131              767            335          1,588

   JUMLA             3,958           2,399            8,593          3,958         18,908

   %                  20.8            13.1            45.1           20.8           100


Jedwali namba 9 linaonesha idadi na jinsi malalamiko 18,908 yalivyohitimishwa, yaani kwa kufaulu,
kutofaulu, kuelekezwa na kwa kuachwa tangu kuanzishwa kwa Tume. Jumla ya malalamiko 3958 sawa
na asilimia 20.9 % yamefaulu ikiwa na maana madai/mashauri ya walalamikaji yalifanikiwa. Mashauri
ambayo hayakufaulu tangu Tume ianzishwe ni 2,399 sawa na asilimia 12.7% ikiwa na maana madai ya
walalamikaji hayakupatiwa ufumbuzi kutokana na sababu mbalimbali. Malalamiko 7,826 sawa na
asilimia 45.4 % yalielekezwa ikiwa na maana hayakupaswa kuwasilishwa Tume kwa sababu yalitakiwa
kupitia taratibu nyingine kabla ya kuwasilishwa Tume. Malalamiko 3,958 sawa na asilimia 20.8 %
yaliachwa ikiwa na maana yalifungwa kutokana na walalamikaji kutotoa ushirikiano kwa Tume baada
ya kuyawasilisha malalamiko hayo.



                                               92
Kilelezo namba 7.



                 IDADI YA MALALAMIKO YALIYOHITIMISHWA TANGU TUME
                                    IANZISHWE


                 4000
                                                            3538
                 3500
                                                   3021
                 3000                                                        2731
                                          2447                       2424
                 2500
         IDADI




                 2000
                         1595 1564                                                    1588
                 1500

                 1000
                  500

                    0
                        20

                                20

                                         20

                                                 20

                                                           20

                                                                   20

                                                                            20

                                                                                    20

                                                                                             20
                         01

                                  02

                                          03

                                                   04

                                                            05

                                                                     06

                                                                             07

                                                                                      08

                                                                                              09
                            /

                                     /

                                             /

                                                      /

                                                               /

                                                                        /

                                                                                /

                                                                                         /

                                                                                                 /
                             20

                                     20

                                              20

                                                      20

                                                                20

                                                                        20

                                                                                 20

                                                                                         20

                                                                                                  20
                                02

                                         03

                                                 04

                                                          05

                                                                   06

                                                                            07

                                                                                    08

                                                                                             09

                                                   MWAKA                                             10




                                                      93
                IDADI YA MALALAMIKO YALIYOHITIMISHWA TANGU TUME
                                   IANZISHWE
        3000
                                      3538
        2500
                                                                  YALIYOFAULU
        2000
IDADI




                               3021          2424                 YASIYOFAULU
        1500
                                                    2731
        1000                                               1588
                            2427                                  YALIYOELEKEZW
                1595 1564
                                                                  A
        500

                                                                  YALIYOACHWA
          0
               20

                 20 00

                 20 00

                 20 00

                 20 00

                 20 00

                 20 00

                 20 00

                 20 00
                 01

                   02 2

                   03 3

                   04 4

                   05 5

                   06 6

                   07 7

                   08 8

                   09 9
                     /2

                     /2

                     /2

                     /2

                     /2

                     /2

                     /2

                     /2

                     /2
                        01
                          0
                               MWAKA




                                         94
    3.6 MCHANGANUO WA MALALAMIKO 1,428 KWA UPANDE WA TANZANIA BARA
    3.6.1 Mchanganuo wa malalamiko na walalamikiwa katika lugha ya walalamikaji kama
    yalivyopokelewa na Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora mwaka 2009/2010


NA. MALALAMIKO             KATIKA      LUGHA       YA     IDADI   MLALAMIKIWA
    WALALAMIKAJI
1   Kutorudisha jalada Mahakama Kuu, kutopatiwa            115    MAHAKAMA KUU DAR
    nakala ya hukumu, kutotumiwa amri ya kuandika                 ES SALAAM
    kiapo,    kunyimwa      stahili   za    kiutumishi,
    kutotendewa haki mahakamani, kuchelewesha
    kesi, kutojulishwa matokeo ya rufaa, kutotumiwa
    wito wa kusikiliza rufaa, kutosikiliza kesi,
    kutojulishwa tarehe ya rufaa, kutopatiwa kitabu
    cha mwenendo wa kesi, kucheleweshwa kesi ya
    kubakwa mtoto, madai ya kulipwa mafao ya
    kustaafu, kunyanyaswa na kunyimwa haki za
    mirathi, kutopatiwa kumbukumbu za mahakama.
2   Ombi la malipo ya mafao, kutolipwa mafao ya            68     HAZINA
    uzeeni,    kutolipwa     mafao     ya     kustaafu,
    kutoingizwa kwenye daftari la pensheni, kupoteza
    faili, kutothibitishwa kazini, kutolipwa pensheni
    ya mwezi, kutobadilishiwa mshahara, mapunjo ya
    mafao ya kustaafu.
3   Kutojibiwa malalamiko ya mahabusu, kupoteza             2     MAHAKAMA YA MWANZA
    faili na kuzuia haki zake.
4   Kuondolewa wadhifa kiuonevu, mapunjo ya                 2     MKURUGENZI     MTENDAJI
    mafao ya kustaafu.                                            HALMASHAURI YA HANDENI
5   Kunyimwa cheti cha hisa.                                1     TBL/DAR ES SALAAM
6   Mapunjo ya stahili za kustaafu.                         1     MKURUGENZI     MTENDAJI
                                                                  HALMASHAURI YA IRAMBA
7   Kutopeleka Kesi ya mbakaji Mahakamani.                  1     OCD /BUNDA


                                                   95
NA. MALALAMIKO             KATIKA     LUGHA     YA     IDADI   MLALAMIKIWA
     WALALAMIKAJI
8    Kutorudishwa kazini.                                1     MKURUGENZI          MTENDAJI
                                                               HALMASHAURI              YA
                                                               SHINYANGA
9    Kucheleweshwa mirathi.                              1     MKURUGENZI          MTENDAJI
                                                               HALMASHAURI YA LIWALE
10   Kutokamatwa wauaji.                                 1     RPC/ SHINYANGA
11   Madai ya fidia ya ajali.                            1     MKURUGENZI SUMATRA
12   Madai ya stahili.                                   1     MKURUGENZI          MTENDAJI
                                                               HALMASHAURI              YA
                                                               SENGEREMA
13   Kunyanyaswa.                                        1     OCD/ POLISI KATI DAR ES
                                                               SALAAM
14   Madai ya mafao ya kustaafu.                         1     TRL/DAR ES SALAAM
15   Madai ya nakala ya hukumu.                          1     MAHAKAMA       YA    MLIMBA
                                                               MOROGORO
16   Kutolipa pensheni.                                  1     LAPF/DAR ES SALAAM
17   Madai ya malipo ya pensheni.                        2     LAPF/DODOMA
18   Kutolipa madai ya bima ya elimu, kutolipa madai     2     BIMA MWANZA
     ya bima.
19   Madai ya malipo ya bima.                            2     BIMA SINGIDA
20   Madai ya mafao.                                     4     TAMISEMI DODOMA
21   Kutolipwa mshahara na stahili zingine.              2     MKURUGENZI          MTENDAJI
                                                               HALMASHAURI              YA
                                                               BIHARAMULO
22   Kutolipa madai ya bima, kukataa kumaliza           40     BIMA YA TAIFA - DAR ES
     malipo ya bima ya elimu, kutofuta makato ya               SALAAM
     fedha.
23   Kutolipwa mafao.                                    1     IDARA    YA    USHURU    NA




                                                96
NA. MALALAMIKO            KATIKA      LUGHA      YA   IDADI   MLALAMIKIWA
     WALALAMIKAJI
                                                              FORODHA - DAR ES SALAAM

24   Madai ya marejesho ya nusu mshahara.               1     KATIBU               TAWALA
                                                              MOROGORO
25   Kukatwa bima bila mkataba.                         1     BIMA TANGA
26   Madai ya stahili za utumishi.                      1     KATIBU TAWALA DODOMA

27   Kupunjwa fidia.                                    1     BIMA ZANZIBAR

28   Kutolipwa mshahara.                                1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                              HALMASHAURI YA KAHAMA
29   Madai ya mshahara na kukaa kituo kimoja kwa        1     WAZIRI   MKUU      TAMISEMI
     muda mrefu.                                              DAR ES SALAAM
30   Kutowasilisha michango NSSF, madai ya mafao        5     PSPF DAR ES SALAAM
     ya mirathi.
31   Madai ya mafao ya kustaafu.                        1     MIFUGO DAR ES SALAAM
32   Kuchelewesha kesi.                                 1     MAHAKAMA        YA    ARDHI
                                                              BUKOBA
33   Kunyanyaswa mahabusu.                              1     POLISI URAMBO
34   Madai ya mafao, kutolipwa stahili.                 2     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                              HALMASHAURI YA MASASI
35   Kutopandishwa cheo                                 1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                              HALMASHAURI YA IGUNGA
36   Kutorudishiwa alama za mipaka ya kiwanja.          1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                              HALMASHAURI YA ILALA
37   Kuchelewesha madai ya mirathi.                     1     FFU- DAR ES SALAAM
38   Kutopeleka kesi mahakamani, kuteswa na polisi.     4     POLISI KINONDONI
39   Mapunjo ya mafao ya mirathi, mapunjo ya mafao      4     NSSF DARES SALAAM
     ya kustaafu
40   Kuachiwa huru wauaji wa ndugu James, kupigwa       2     RPC KILIMANJARO



                                                 97
NA. MALALAMIKO           KATIKA     LUGHA     YA     IDADI   MLALAMIKIWA
     WALALAMIKAJI
     risasi na polisi
41   Kutopatiwa nakala ya hukumu                       1     MAHAKAMA DODOMA
42   Madai ya mafao ya mirathi, kutolipwa mafao,      26     PPF/DAR ES SALAAM
     mapunjo ya mafao, kusimamishwa malipo ya
     uzeeni.
43   Madai ya malipo ya pensheni kila mwezi, madai    12     PSPF/DAR ES SALAAM
     ya stahili, madai ya mafao, madai ya mirathi,
     mapunjo ya mafao, madai ya kurejeshewa makato
     ya fedha.
44   Kutopewa ufafanuzi wa makato ya mkopo.            1     B BLUE-DAR ES SALAAM
45   Madai ya mirathi.                                 1     PPF/ARUSHA
46   Mapunjo ya mafao                                  1     TTCL DAR ES SALAAM
47   Kuondolewa kwenye eneo analomiliki.               1     MKURUGENZI         MTENDAJI
                                                             WILAYA YA RUFIJI
48   Kutolipwa madai ya kuumia kazini.                 1     KATIBU MKUU WIZARA YA
                                                             KAZI DAR ES SALAAM
49   Kunyanyaswa kwa sababu ya nguzo ya umeme.         1     KATIBU MKUU WIZARA YA
                                                             NISHATI NA MADINI.
50   Kurejeshewa makato ya ada ya RAAW.                1     RAAW/DAR ES SALAAM
51   Kunyimwa haki ya kubadilisha hakimu.              1     MAHAKAMA SHINYANGA
52   Kuficha wananchi mapato na matumizi.              1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                             HALMASHAURI             YA
                                                             KINONDONI
53   Madai ya mafao.                                   1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                             HALMASHAURI YA MTWARA
54   Madai ya mafao.                                   1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                             HALMASHAURI YA SINGIDA
55   Fidia ya ubomoaji nyumba.                         1     MENEJA TANROAD




                                              98
NA. MALALAMIKO            KATIKA          LUGHA       YA    IDADI   MLALAMIKIWA
     WALALAMIKAJI
56   Kutosikiliza kesi rufaa na.128/08.                       1     MSAJILI MAHAKAMA KUU
                                                                    DAR ES SALAAM
57   Madai ya fidia ya ardhi.                                 1     ARDHI MASWA
58   Kutowasilisha michango LAPF.                             1     MKURUGENZI MTENDAJI WA
                                                                    HALMASHAURI YA MASWA
59   Kutopelekwa jalada la kesi Mahakama Kuu-                 1     MAHAKAMA KIGOMA
     Tabora.
60   Madai ya stahili, ombi la kuhamishwa gereza.             4     TPD/DAR ES SALAAM
61   Kukamata mifugo ya wananchi.                             1     MKUU        WA    WILAYA
                                                                    SERENGETI
62   Kuonewa na uongozi wa polisi Bunda.                      1     POLISI BUNDA
63   Kuchukuliwa mali.                                        1     POLISI DODOMA
64   Kutopandishwa daraja.                                    1     TSC DAR ES SALAAM
65   Kucheleweshwa kesi.                                      1     MAHAKAMA KILOSA
67   Kunyimwa     kiwanja,      kutopatiwa    mafao    ya     5     MKURUGENZI       MTENDAJI
     kustaafu,    kuuza      eneo    la      wazi     kwa           TEMEKE
     mfanyabiashara.
68   Kutolipwa gharama za uhamisho.                           1     TMA DAR ES SALAAM
69   Kutofikishwa mahakamani.                                 1     IPS/TANGA
70   Madai ya pensheni.                                       1     MKURUGENZI       MTENDAJI
                                                                    HALMASHAURI           YA
                                                                    KINONDONI
71   Madai ya fidia ya misitu ya asili, kunyimwa              2     BARICK- KAHAMA
     stahili.
72   Madai ya malipo ya uhamisho, madai ya malipo             2     MKURUGENZI       MTENDAJI
     ya kiinua mgongo.                                              HALMASHAURI YA KASULU
73   Kuvamia kiwanja, madai ya mishahara na stahili.          2     MKURUGENZI       MTENDAJI
                                                                    HALMASHAURI YA BUKOBA




                                                      99
NA. MALALAMIKO              KATIKA       LUGHA       YA     IDADI   MLALAMIKIWA
     WALALAMIKAJI
74   Kunyanganywa mali na kufukuzwa kijijini.                 1     MKUU WA WILAYA KASULU
75   Kutopandiswa cheo, madai ya malimbikizo ya               7     KILIMO-DAR ES SALAAM
     mshahara, madai ya malipo ya kuacha kazi.
76   Kutopatiwa    nakala     ya   hukumu,     kunyimwa       5     ARDHI /DAR ES SALAAM
     kiwanja cha kujenga, kutosikiliza kesi.
77   Madai malipo ya kustaafu.                                1     WIZARA YA UJENZI DAR ES
                                                                    SALAAM
78   Kusababisha kifo kwa mfungwa.                            1     MKUU WA GEREZA BUTIMBA
79   Madai ya malipo ya likizo.                               1     MKURUGENZI        MTENDAJI
                                                                    HALMASHAURI YA KIGOMA
80   Kutosikiliza malalamiko.                                 1     KAZI/DAR ES SALAAM
81   Mapunjo ya kiinua mgongo.                                1     PSPA DAR ES SALAAM
82   Kuchelewesha uchunguzi wa kesi.                          1     RPC/KILIMANJARO
83   Kunyanyaswa baada ya kupinga ubadhirifu wa               1     MKURUGENZI        MTENDAJI
     mali ya umma.                                                  HALMASHAURI YA KISHAPU
                                                                    SHINYANGA
84   Kubambikiziwa          kesi    na       kutofikishwa     1     RCO-CENTRAL POLISI DAR
     mahakamani.                                                    ES SALAAM
85   Kunyanyaswa.                                             1     MKURUGENZI        MTENDAJI
                                                                    HALMASHAURI YA TANGA
86   Kutopandishwa cheo.                                      1     MKURUGENZI        MTENDAJI
                                                                    HALMASHAURI            YA
                                                                    KISARAWE
87   Kutojibiwa maombi ya rufaa.                              1     MAHAKAMA KUU/TANGA
88   Madai ya stahili na likizo.                              1     MAHAKAMA ILEJE
89   Madai ya malipo ya ajali.                                1     WIZARA YA KAZI/DSM
90   Madai ya wafungwa na mahabusu wakimbizi.                 1     WIZARA   YA   MAMBO    YA
                                                                    NDANI




                                                    100
NA. MALALAMIKO              KATIKA       LUGHA        YA     IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
91    Kufungwa kwa hatia ya mtu mwingine.                      1     MAHAKAMA /MOROGORO
92    Kutotuma jalada la kesi.                                 1     MAHAKAMA/SINGIDA
93    Kutotuma jalada la wazi, kutorekebisha mshahara         20     WIZARA ELIMU NA UFUNDI
      na mapunjo, kutolipa gharama za masomo, madai
      ya mishahara, madai ya stahili mbalimbali za
      marehemu.
94    Kutopeleka jalada la kesi.                               1     MAHAKAMA /MPWAPWA
95    Kutolipa stahili.                                        1     MKURUGENZI MTENDAJI (W)
                                                                     MPANDA
96    Kumuua mwalimu kuwekwa ndani.                            1     MKUU (W) SONGEA
97    Matumizi mabaya ya madaraka.                             1     MAHAKAMA/MAGU
98    Kunyimwa cheti cha kuzaliwa.                             1     RITA MWANGA
99    Kucheleweshwa kwa kesi.                                  1     CMC/SHINYANGA
100   Kutotumwa jalada la kesi mahakamani.                     1     MAHAKAMA/TABORA
101   Kutopatiwa mafao ya kustaafu.                            1     TLC/DAR ES SALAAM
102   Kutolipwa mafao na NSSF.                                 1     NSSF/NDALA TABORA
103   Kunyanganywa mali za mtoto wa marehemu.                  1     MAHAKAMA/TUKUYU
104   Kuchelewesha        kwa     makusudi   jalada     la     1     MKURUGENZI MTENDAJI (W)
      marehemu.                                                      LUDEWA
105   Kutosimamisha makato ya bima.                            1     BIMA KIGOMA
106   Madai ya fidia kwa wananchi wa Shunu.                    1     WIZARA YA ARDHI
107   Matumizi mabaya ya madaraka.                             1     MKUU WA CHUO DUCE/DAR
                                                                     ES SALAAM
108   Kutopata haki za kiutumishi.                             1     MKURUGENZI
                                                                     MKUU/TANAPA
109   Kutolipwa fidia ya ardhi.                                1     MKUU (M) SHINYANGA
110   Madai ya malipo ya kustaafu.                             1     MTENDAJI /GEPF
111   Madai ya fidia ya majeraha, mapunjo ya                  20     IGP/DSM
      pensheni, kutupiwa vielelezo, kupunjwa mafao ya


                                                      101
NA. MALALAMIKO            KATIKA      LUGHA        YA    IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
      kustaafu na stahili zake, madai ya fidia ya
      marehemu, madai ya fidia ya nyumba matumizi
      mabaya ya madaraka, kutoa taarifa za uongo –
      CRDB.
112   Kuteswa na kutofikishwa mahakamani siku 32,          8     POLISI -DSM
      kuchukuliwa pesa na polisi, kuchelewesha
      upelelezi wa kesi.
113   Kuzuia mfungwa kwenda kusikiliza rufaa,              3     MAGEREZA – DSM
      malalamiko ya wafungwa.
114   Kunyanyaswa na mwajiri.                              1     MKURUGENZI – MKUU VETA
                                                                 – DSM
115   Kunyanyaswa na wafungwa.                             1     MAGEREZA – MPANDA
116   Kutopewa mkataba wa kununua nyumba.L                 1     WAKALA WA MAJENGO –
                                                                 DSM
117   Wananchi kupigwa na kunyanyaswa na polisi.           1     POLISI/MWANZA
118   Madai ya malipo ya pensheni.                         1     MKURUGENZI     –   DED
                                                                 HALMASHAURI/TANGA
119   Kupigwa risasi na polisi.                            1     OCD/TANGA
120   Kutopatiwa shule ya sekondari.                       1     DED-MAKETE
121   Kuchoma vifaa vya mlalamikaji, kupoteza faili la     2     OCD/ILALA
      mlalamikaji.
122   Kukatwa mshahara na stahili.                         1     DED – KWIMBA
123   Madai ya stahili.                                    1     DED –KIBONDO
124   Kubambikiziwa kesi.                                  1     OCD KIGAMBONI DSM
125   Matumizi mabaya ya madaraka.                         1     POLISI – RUFIJI PWANI
126   Kuthibitishwa kazini, kutopandishwa cheo,            3     WIZARA YA AFYA
      kukataliwa kukata rufaa ya kusahihisha mitihani.
127   Kutowasilisha vielelezo.                             1     MSAJILI WA VYAMA VYA
                                                                 USHIRIKA – DODOMA
128   Kunyanyaswa na polisi.                               1     RPC – BUKOBA
129   Mapunjo ya malipo ya bima.                           1     MKURUGENZI        MKUU
                                                                 PHOENIX OF TZ ASSURANCE
                                                                 CO. LTD DSM.
130   Kutolipwa mafao ya kuachishwa kazi.                  1     ATC – DSM
131   Kubomolewa nyumba bila kulipwa fidia.                1     RAS – TABORA
132   Kunyang’anywa leseni ya uchimbaji wa madini.         1     MADINI –DSM
133   Kuvunja na kuchukua mali.                            1     OCD/MPWAPWA
134   Madai ya mshahara na maslahi mengine.                1     UTALII/DSM
135   Fidia ya ajali.                                      1     BIMA – MWANZA
136   Kunyimwa stahili ya msamaha wa Rais.                 1     TPD/DODOMA
137   Kunyimwa fedha na kukata mshahara.                   1     BIMA/TABORA
138   Ombi la kupatiwa kitabu.                             1     MAHAKAMA - MBEYA


                                                 102
NA. MALALAMIKO           KATIKA      LUGHA      YA     IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
139   Madai ya kiinua mgongo.                            1     NPF DSM
140   Njama za kuharibu utumishi kwa uongo,             10     ELIMU/DSM
      kutolipwa mshahara, kutopandishwa daraja,
      madai ya malimbikizo, kutolipwa mshahara
      kamili.
141   Fidia ya ardhi.                                    1     DED - HANDENI
142   Madai ya fidia ya mashamba.                        1     DED – KAHAMA
143   Kukatwa pensheni.                                  1     DED - KONDOA
144   Madai ya malipo ya bima.                           2     BIMA SINGIDA
145   Kutomchukukulia hatua muuaji.                      1     RPC – MWANZA
146   Madai ya stahili.                                  1     MAHAKAMA - KYELA
147   Madai ya malipo ya pensheni.                       1     NBC/DSM
148   Kuchelewesha mirathi ya marehemu.                  1     TSD/RUANGWA
149   Kuchelewesha kesi ya mirathi.                      1     MAHAKAMA – MOROGORO
150   Madai ya matengenezo ya barabara.                  1     DC – MULEBA
151   Madai ya fedha ya likizo ya kustaafu, madai ya     2     RAHACO/DSM
      posho ya kujikimu.
152   Kunyanyaswa na kuvuliwa madaraka kiuonevu.         1     DED – BUKOMBE
153   Mapunjo ya fedha ya kustaafu, madai ya mafao       2     LAPF – DODOMA
      ya kustaafu
154   Madai ya malimbikizo ya mshahara, mapunjo ya       2     DED – KILOMBERO
      fidia ya kiwanja.
155   Kukwamisha jalada la mirathi.                      1     RAS – LINDI
156   Kucheleweshwa mirathi kwa udanganyifu.             1     MIRATHI/MOROGORO
157   Kutolipwa fidia.                                   1     TANESCO – MARA
158   Mgogoro wa ardhi.                                  1     ARDHI – MISENYI
159   Kuporwa shamba.                                    1     ARDHI/GEITA
160   Kutotumwa jalada lake Mahakama – Tabora.           1     MAHAKAMA- KIBONDO
161   Kutotumwa jalada Mahakama kuu DSM.                 1     MAHAKAMA - RUFIJI
162   Kusimamia uhalifu kutendeka ndani ya Gereza,       1     GEREZA/UKONGA DSM
      kukumbatia uhalifu – Gerezani.
163   Kupigwa na wanajeshi na kuibiwa mali.              1     DC/MAFIA
164   Kutopeleka jalada mahakamani DSM.                  1     MAHAKAMA - DODOMA
165   Madai ya mafao ya marehemu.                        1     UTUMISHI/DSM
166   Kutopandishwa cheo.                                1     RAS/KAGERA
167   Madai ya fidia.                                    1     DED MUSOMA
168   Kutopandishwa vyeo.                                1     MAGEREZA/DSM
169   Madai ya mshahara                                  1     DED/MUSOMA
170   Kutoshughulikia kesi RB Na. KAH/RB/399/10.         1     OCD – KAHAMA
171   Kukatwa fedha zaidi ya mkopo.                      1     BENKI YA POSTA (T) DSM
172   Madai ya mafao ya kustaafu.                        1     WIZARA/ KILIMO DSM
173   Kutorejeshwa kazini.                               1     TSD – SHINYANGA


                                               103
NA. MALALAMIKO            KATIKA        LUGHA        YA   IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
174   Kuchelewesha kesi Na. 71/2005.                        1     MAH- BUGURUNI DSM
175   Kutosikiliza rufaa.                                   1     ARDHI – KIBONDO KIGOMA
176   Kuchelewesha upelelezi wa kesi.                       1     POLISI/SONGEA
177   Mapunjo ya stahili za marehemu.                       1     MKURUGENZI       HOLDING
                                                                  COMPANY DSM
178   Madai ya mirathi.                                     1     DED – KIBONDO KIGOMA
179   Madai ya malipo yake.                                 1     JIJI – DSM
180   Kutolipwa nauli baada ya kufukuzwa kazi, madai        6     KAMISHNA           MKUU
      ya mshahara, kunyimwa mshahara wake, madai                  MAGEREZA
      ya pensheni.
181   Kukatwa mshahara kinyume na mkataba.                  1     MKURUGENZI        BAYPORT
                                                                  COMPANY DSM
182   Kutosajili vyeti vya ujuzi.                           1     RPO – MOROGORO
183   Madai ya malimbikizo ya mshahara.                     1     DED/NACHINGWEA
184   Madai ya malipo ya bima.                              1     BIMA – MOSHI
185   Kutolipa madai ya bima.                               1     BIMA – MBOZI MBEYA
186   Mapunjo ya mshahara na kutopandishwa daraja.          1     DED – TUKUYU – MBEYA
187   Kuficha jalada la kesi MISCL/APP/NA.93/09.            1     MAHAKAMA - KUU/DSM
188   Matumizi mabaya ya madaraka.                          1     DC/MANYONI SINGIDA
189   Madai ya fidia ya mashamba.                           1     MENEJA – TANROAD PWANI
                                                                  – KIBAHA
190   Udanganyifu wa vocha za pembejeo.                     1     DC – SONGEA VIJIJINI
191   Madai ya mshahara.                                    1     MKURUGENZI KM SECURITY
                                                                  LTD – MWANZA
192   Kutotendewa haki kabla na baada ya kustaafu.          1     RAS – KAGERA
193   Madai ya kiinua mgongo na stahili zingine.            1     MFILISI (LIQUIDATOR)DSM
194   Kutopatiwa majibu ya rufaa.                           1     KATIBU MKUU KIONGOZI
                                                                  OFISI YA RAIS
195   Kunyanyaswa kwa misingi ya ukabila.                   1     AFISA ELIMU/MAGU
196   Kuzuiwa kwenda masomoni.                              1     ELIMU/NJOMBE
197   Kunyimwa mafao baada ya kuachishwa kazi.              1     KATIBU MKUU WIZARA YA
                                                                  KAZI DSM
198   Kutositisha makato ya Bima.                           1     BIMA – MWANZA
199   Madai ya bima iliyoiva.                               1     BIMA – KIGOMA
200   Madai ya nakala ya hukumu.                            1     MAHAKAMA – KAHAMA
201   Kuteswa na polisi.                                    1     IGP – DSM
202   Kuteswa kwa raia na askari wa kituo cha polisi        1     RPC – TEMEKE
      Mbagala Kizuiani
203   Kunyimwa haki ya elimu                                1     DED – BABATI
204   Kutotumiwa mwenendo wa kesi na nakala ya              2     MAHAKAMA – MBULU
      hukumu.
205   Kunyimwa haki ya kuabudu.                             1     MAKAMU MKUU WA CHUO


                                                 104
NA. MALALAMIKO           KATIKA        LUGHA     YA     IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
                                                                KIKUU – ZANZIBAR
206   Kutopewa nakala ya hukumu                           1     MAHAKAMA – ILALA
207   Kuuwawa na polisi.                                  1     POLISI – CHANG’OMBE, DSM
208   Kunyimwa nakala ya hukumu.                          1     MAHAKAMA – KISUTU, DSM
209   Kunyimwa nakala ya hukumu.                          1     MAHAKAMA KUU – SONGEA,
                                                                RUVUMA
210   Kutorosha mtoto mchanga, kutesa na kutishia         1     HAMISI DUNIA – MABIBO,
      kumuua mama.                                              DSM
211   Kutopangiwa tarehe ya kusikiliza kesi.              1     MAHAKAMA          KUU    -
                                                                MOROGORO
212   Kunyimwa nakala ya hukumu.                          1     MAHAKAMA – MKURANGA,
                                                                PWANI
213   Polisi kutopeleka kesi mahakamani.                  1     POLISI – KISUTU, DSM
214   Madai nakala ya hukumu.                             1     MAHAKAMA – MWANZA
215   Kutopewa nakala ya hukumu.                          1     MAHAKAMA KUU– MWANZA
216   Kutojulishwa matokeo ya rushwa.                     1     MAHAKAMA - BUKOBA
217   Kutopeleka faili na rufaa Mahakama ya rufaa         1     GEREZA LA UKONGA – DSM
      Kunyimwa nakala ya hukumu.
218   Kutotumiwa nakala ya hukumu na mwenendo wa          4     MAHAKAMA – BAGAMOYO,
      kesi.                                                     PWANI
219   Kutesa wafungwa.                                    1     GEREZA  LA   ISANGA   –
                                                                DODOMA
220   Kuvunja makazi na miundo mbinu.                     1     MANISPAA – KINONDONI,
                                                                DSM
221   Kutojulishwa mwenendo wa kesi.                      1     MAHAKAMA   –    IGUNGA,
                                                                TABORA
222   Kutopewa nakala ya hukumu na mwenendo wa            1     MAHAKAMA KUU – RUKWA
      kesi.
223   Kutosikilizwa rufaa na kutopatiwa tarehe husika     4     MAHAKAMA KUU – DSM
      ya kesi.
224   Madai ya nakala ya hukumu, kutosikiliza kesi,       8     MAHAKAMA – TABORA
      kuchelewesha kesi.
225   Kutopewa majibu ya rufaa na kutosikiliza rufaa.     2     MAHAKAMA KUU – TABORA
226   Kuchelewesha upelelezi wa kesi.                     1     MAHAKAMA – URAMBO,
                                                                TABORA
227   Kunyimwa      lishe    bora  muathirika    wa       1     TPD – UYUI, TABORA
      UKIMWI/HIV.
228   Kutopatiwa nakala ya hukumu.                        1     MAHAKAMA – KIGOMA
229   Kutopatiwa nakala ya hukumu, kutojibiwa rufaa,      8     MAHAKAMA – MPWAPWA
      kutopewa matokeo ya rufaa.
230   Madai ya nakala ya rufaa.                           1     MAHAKAMA       –     BAHI,
                                                                DODOMA



                                                105
NA. MALALAMIKO           KATIKA      LUGHA      YA     IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
231   Madai ya nakala ya rufaa.                          1     MAHAKAMA – SINGIDA
232   Madai ya nakala ya hukumu.                         1     MAHAKAMA – SAME
233   Madai ya nakala ya hukumu, kutopangiwa tarehe     25     MAHAKAMA – MOSHI
      ya kusikiliza rufaa.
234   Ucheleweshaji wa kesi ya wito wa rufaa ECO Na.     2
      6/2007, kutopatiwa kumbukumbu.
235   Kutosikiliza rufaa, kutojulishwa matokeo ya        2     MAHAKAMA – KONDOA
      rufaa.
236   Kutojibiwa rufaa, kutotuma kumbukumbu za          12     MAHAKAMA – MOROGORO
      mali, kutotuma nakala ya hukumu, kutopangiwa
      tarehe ya rufaa.
237   Kuteswa na kuvunjwa mguu na askari.                1     TPS – DSM
238   Kutotolewa kitabu cha rufaa, kutopatiwa nakala     3     MAHAKAMA – MBEYA
      ya hukumu.
249   Kutotuma nakala ya hukumu.                         1     MAHAKAMA – MAFINGA,
                                                               IRINGA
240   Kutotuma     kumbukumbu        za    mahakama,     3     MAHAKAMA – KILOMBERO,
      kutotumiwa nakala ya hukumu.                             MOROGORO
241   Kutotuma nakala ya rufaa, kutopatiwa nakala ya     8     MAHAKAMA     –  KILOSA,
      hukumu, kutojulishwa majibu ya rufaa.                    MOROGORO
242   Kutopangiwa tarehe ya kusikiliza rufaa.            1     MAHAKAMA – ARUSHA
243   Kutopatiwa nakala ya hukumu.                       1     MAHAKAMA – MONDULI
244   Madai ya mwenendo wa kesi, nakala ya hukumu        6     MAHAKAMA – IRINGA
      kuchelewesha upelelezi wa kesi.
245   Kutopewa nakala ya hukumu.                         1     MAHAKAMA – IRAMBA
246   Kuchelewesha kesi.                                 1     MAHAKAMA – KIBONDO,
                                                               KIGOMA
247   Kutoandaliwa nakala ya hukumu Na. 407/2005.        1     MAHAKAMA – KILWA, LINDI
248   Madai ya nakala ya hukumu.                         1     MAHAKAMA – KIOMBOI,
                                                               SINGIDA
249   Kutopatiwa nakala ya hukumu.                       3     MAHAKAMA      –    BABATI,
                                                               MANYARA
250   Madai ya msaada wa fedha ya matibabu.              1     AFYA – DSM
251   Madai ya nakala ya hukumu.                         1     MAHAKAMA – KONGWA,
                                                               DODOMA
252   Madai ya nakala ya hukumu.                         1     MAHAKAMA – SINGIDA
253   Kunyimwa uhuru na kukamatwa mara kwa mara.         1     POLISI – DSM
254   Wananchi kuuawa na Polisi.                         1     POLISI – MANYONI SINGIDA
255   Kuuawa na Polisi.                                  1     RPC – MANYONI SINGIDA
256   Kufungwa mwanafunzi.                               1     MAHAKAMA - BUNDA
257   Kubakwa na kulawitiwa mwanafunzi.                  1     OCD – TEMEKE DSM
258   Kutotumiwa wito wa kusikiliza rufaa.               1     MAHAKAMA – MTWARA



                                               106
NA. MALALAMIKO              KATIKA    LUGHA      YA     IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
259   Kubakwa mtoto.                                      1     OCD – NJOMBE IRINGA
260   Kunyimwa haki ya kurithi.                           1     LUT. KANALI KATANGA DSM
261   Madai ya nakala ya hukumu na mwenendo wa           10     BCD – SONGEA
      kesi.
262   Kupigwa na kuteswa na Polisi.                       1     MAHAKAMA – DODOMA
263   Madai ya kumbukumbu za mahakama, kufutwa            9     MAHAKAMA – KINONDONI
      kesi
      kutopangwa kwenye vikao vya mahakama,
      kutopatiwa tarehe ya kusikiliza kesi.
264   Madai ya mishahara na posho, madai ya mapunjo       3     DED- NACHINGWEA
      ya mshahara baada ya kupandishwa cheo.
265   Kutolipwa mshahara.                                 1     DED- SONGEA
266   Kunyanyaswa na Polisi bila sababu.                  1     RPC-LINDI
267   Kukiuka maadili ya ualimu.                          1     DED-TUNDURU
268   Kufungwa bila kufikishwa mahakamani.                1     MAHAKAMA - MBINGA
279   Kutolipwa mafao tangu walipopunguzwa kazini,        2     DED-LINDI
      kutolipwa posho ya vikao vya Baraza la Kata
      Mchinga.
270   Kusimamishwa masomo watoto wake wawili              1     RAS-LINDI
      Shule ya Sekondari Kiwalala.
271   Kucheleweshwa kwa upelelezi wa kesi ya mauaji.      1     OCD-MTWARA
272   Kubambikizwa kesi.                                  1     OCD-KILWA MASOKO
273   Kutolipwa malipo ya bima iliyoiva, kutolipwa        3     NIC-LINDI
      fidia ya bima ya ajali.
274   Polisi kushikilia mali za mlalamikaji licha ya      1     OCD-MASASI
      amri ya Mahakama kuwa arudishiwe mali hizo.
275   Kutopatiwa nakala ya hukumu ya kesi ya Jinai        1     MAHAKAMA - MASASI
      Na. 33/2008.
276   Madai ya pensheni.                                  1     DED-RUANGWA
277   Kupunjwa stahili za utumishi.                       1     MINGOYO SAWMILL
                                                                COMPANY LTD - LINDI
278   Madai ya michango ya NSSF.                          1     RAM INVESTMENT
                                                                COMPANY LTD-LINDI
279   Madai ya mishahara.                                 1     STEVEN KWELOKWILA
                                                                COMPANY LTD-LINDI
280   Kutolipwa fidia ya bima ya ajali.                   1     DAS/GEITA
281   Kutolipwa malipo ya bima iliyoiva.                  1     MAHAKAMA – KINONDONI
282   Madai ya nakala ya hukumu na mwenendo wa            1     MAHAKAMA - TEMEKE
      kesi
      Kucheleweshwa kesi, kutorejeshwa jalada la kesi
      kutopangwa tarehe ya rufaa.
283   Madai ya nakala ya hukumu.                          4     MAHAKAMA - TANGA



                                                107
NA. MALALAMIKO            KATIKA       LUGHA        YA       IDADI   MLALAMIKIWA
      WALALAMIKAJI
284   Kutosikiliza kesi kwa muda mrefu, kutopatiwa            34     MAHAKAMA - DODOMA
      kitabu cha mwenendo wa kesi, kutojulishwa
      matokeo ya rufaa , kutopatiwa nakala ya hukumu
      wito wa kusikiliza kesi.
285   Kutotumiwa nakala ya hukumu.                             2     MAHAKAMA – RUFIJI PWANI
286   Madai ya nakala ya hukumu.                               1     MAH/MPANDA
287   Malalamiko mengine yaliyopokelewa na Tume               594
      ambayo yako nje ya mamlaka ya Tume na
      kuelekezwa katika vyombo au mamlaka husika.
                       JUMLA                                 1,428


 3.6.2.    Uchambuzi wa malalamiko
            Mchanganuo wa malalamiko yaliyopokelewa na Tume kwa Tanzania bara kwa mwaka
               2009/2010 unaonesha kuwa wakati Mahakama, Hazina na Bima wamelalamikiwa zaidi,
               Makatibu Tawala wa Mikoa na Wilaya na Wakurugenzi Watendaji wa Wilaya
               wamelalamikiwa kwa uchache kuhusiana na uvunjwaji wa haki za binadamu na
               ukiukwaji wa misingi ya utawala bora. Hata hivyo, Katibu Tawala wa Mkoa wa Dar es
               Salaam amelalamikiwa zaidi ikilinganishwa na makatibu tawala wa mikoa mingine,
               huenda hali hii inatokana na ukweli kwamba mkoa huu una idadi kubwa ya watu na ofisi
               nyingi za umma na za watu binafsi.
              Kwa upande wa Mahakama, Tume ilipokea jumla ya malalamiko 599 ambayo ni sawa na
               asilimia thelathini nukta moja (30.1%) ya malalamiko yote. Masuala yaliyolalamikiwa
               zaidi ni kutopewa nakala za hukumu, kutojulishwa mwenendo wa kesi, ucheleweshaji wa
               kesi, kutojibiwa rufaa na madai ya mirathi.
              Jumla ya walalamikaji 109 ambayo ni sawa na asilimia nne nukta saba (4.7 %)
               waliilalamikia Hazina. Miongoni mwa mambo ambayo yalilalamikiwa ni pamoja na
               madai ya mafao, mapunjo ya mishahara na posho mbali mbali na malipo ya mirathi.
              Shirika la Bima la Taifa lilikuwa na jumla ya malalamiko 65, sawa na asilimia mbili
               nukta nane (2.8%). Maeneo ambayo yalibainika kulalamikiwa ni madai ya bima,
               kutolipwa fidia na mikataba ya bima.




                                                    108
Kwa ujumla imeonekana kwamba malalamiko mengi dhidi ya taasisi zilizolalamikiwa
huenda yanasababishwa na matumizi mabaya ya madaraka, uhaba wa vitendea kazi na
miundombinu, ufinyu wa bajeti, mianya ya rushwa na uelewa mdogo wa wananchi
kuhusu haki za binadamu na utawala wa sheria..




                                 109
                                      SURA YA NNE

4.0 TAARIFA YA UTEKELEZAJI WA MAJUKUMU YA KAZI ZA TUME
SEHEMU YA ZANZIBAR MWAKA 2009/2010

    4.1 UTANGULIZI
    Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora ni Idara huru ya Serikali iliyoundwa kwa mujibu
    wa Ibara ya 130(1) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977, kama
    ilivyorekebishwa na mabadiliko ya kumi na tatu (13) ya Katiba yaliyofanyika mwaka 2000 na
    pia Sheria ya Tume sura ya 391. Ibara ya 130(6) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa
    Tanzania ya mwaka 1977 na Kifungu cha 3 cha Sheria ya Tume sura ya 391 zinaelezea mamlaka
    ya Tume kufanya kazi Tanzania Bara na Zanzibar.


    Katika kukidhi matakwa ya sheria, Baraza la Wawakilishi Zanzibar liliridhia Sheria ya Tume
    kwa kutunga Sheria (Extension Act) ya Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora Na. 12 ya
    mwaka 2003 iliyofuatiwa na marekebisho ya Sheria ya Tume sura ya 391 yaliyofanywa na
    Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania kwa Sheria (Miscellaneous Ammendments) Na. 8
    ya mwaka 2006. Kutokana na marekebisho hayo, Waziri wa Nchi Ofisi ya Rais, Katiba na
    Utawala Bora, Zanzibar kupitia “Legal Notice” Na. 31, alitangaza uamuzi wa Serikali ya
    Mapinduzi Zanzibar kuridhia sheria ya Tume kuanzia tarehe 30/4/2007. Kabla ya kupitishwa
    kwa Sheria ya Tume ilikuwa ikipokea na kushughulikia malalamiko ambayo yanahusu masuala
    ya Muungano tu.


    4.2 Mafunzo juu ya utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar na mkutano wa wadau kujadili
    na kuboresha taarifa ya uchunguzi wa hadharani na utafiti juu ya utekelezaji wa haki za
    watoto Zanzibar


    Katika kipindi hiki cha taarifa 2009/2010 Tume kwa kushirikiana na UNICEF ilitoa mafunzo
    kwa maafisa Maendeleo ya Wanawake na Watoto na wawakilishi wa Asasi zisizo za Serikali
    zinazojihusisha na masuala ya watoto juu ya ufuatiliaji wa haki za watoto kutoka wilaya zote za
    Unguja na Pemba.




                                              110
        Madhumuni ya mafunzo haya yalikuwa kama ifuatavyo;
        4.2.1 Kubadilishana uzoefu juu ya hali ya utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar.
        Tume kwa kushirikiana na UNICEF na wadau walilenga kuona mafanikio yaliyopatikana
        katika jitihada zinazoendelea kuchukuliwa na serikali, taasisi zisizo za serikali, taasisi za
        dini na jamii kwa ujumla katika utekelezaji, ulinzi, ukuzaji na uhifadhi wa haki za
        watoto Zanzibar. Licha ya changamoto mbalimbali zilizopo, utekelezaji wa haki za
        watoto Zanzibar uko katika hatua nzuri. Katiba ya nchi, sheria na sera mbalimbali
        zinatambua haki mbalimbali za watoto. Wizara, idara, taasisi za serikali na asasi mbali
        mbali za kiraia zimeanzishwa katika kufanikisha utekelezaji wa haki za mtoto Zanzibar.
        Mafanikio mbalimbali yamepatikana katika kulinda haki za watoto Zanzibar, kwa mfano
        uwepo wa sheria mbalimbali zinazolinda na kutetea haki za watoto.


        SHERIA MBALIMBALI KATIKA UTEKELEZAJI WA HAKI ZA WATOTO
        ZANZIBAR.
(i)     KATIBA YA ZANZIBAR YA MWAKA 1984.
        Katiba ya Zanzibar ya mwaka 1984 Ibara ya 13(1) na (2) inaeleza kwamba kila mtu ana
        haki ya kuishi na kulindwa kwa mujibu wa sheria. Aidha Katiba inatoa haki ya usawa
        ibara ya 11(1) (2), haki ya uhuru wa maoni, ibara 18(1) (2), haki ya kushirikiana na
        wengine na haki ya usawa mbele ya sheria (ibara ya 12).
(ii)    SHERIA NA 6 YA ELIMU YA MWAKA 1982.
        Mafanikio makubwa yamepatikana katika utekelezaji wa haki ya kupata elimu ya msingi
        bila malipo. Sheria hii ilipitishwa kwa lengo la kufuta ujinga na kuleta maendeleo. Pia
        sheria hii imeeleza kwamba kila mtoto ana haki ya kusomeshwa kwa kiwango cha elimu
        ya msingi na sekondari na Serikali ya Mapinduzi Zanzibar. Aidha sheria inatoa ulazima
        kwa kila mtoto aliyefikia umri wa miaka saba (7) ikiwa hajazidi miaka kumi na tatu (13)
        kuandikishwa kusoma elimu ya msingi.
(iii)   SHERIA YA MAKOSA YA JINAI (PENAL CODE, ACT NO. 6, 2004).
        Suala la utekelezaji wa haki za watoto Zanzíbar pia limefafanuliwa katika Sheria ya
        Makosa ya Jinai ya mwaka 2004. Kifungu cha 168 cha Sheria ya Makosa ya Jinai, Na. 6
        ya mwaka 2004 kinamzuia mtu yeyote mwenye mamlaka juu ya mtoto mwenye umri
        chini ya miaka 18 kumnyanyasa, kumtelekeza au kumkeketa mtoto na kumsababishia



                                            111
       madhara ya kiafya au kiakili.
(iv)   SHERIA YA AJIRA (THE EMPLOYMENT ACT, NO. 11, 2005);
       Vifungu vya 6, 7, na 8 vya Sheria ya Ajira, Na. 11, 2005 vinazuia ajira ya watoto,
       ukahaba, matendo ya utumwa, uuzaji na usafirishaji wa watoto. Pia vifungu hivi vinazuia
       watoto kuhusishwa katika picha za ngono na usafirishaji wa madawa ya kulevya.
(v)    SHERIA YA WATOTO NA VIJANA (SURA YA 58).
       Sheria hii ambayo inashughulika na watoto walio katika mkinzano na sheria ilitungwa
       enzi za ukoloni na ipo katika hatua za kufanyiwa marekebisho. Kwa mujibu wa sheria hii
       watoto watatakiwa kushtakiwa katika mahakama za watoto wanapokuwa katika
       mkinzano na sheria na si kuwapeleka katika mahakama za watu wazima.


          Mapungufu yanayotokana na sheria hii ni pamoja na:-
          a. Sheria hii inaruhusu matumizi ya majengo ya mahakama zilizopo yatumike kwa
              ajili ya kesi za watoto japo mazingira ya majengo hayo si rafiki kwa watoto.
              Tatizo hili linasababisha watoto walio katika mkinzano na sheria kuonana na
              wahalifu wazoefu watu wazima ambao huwaathiri kisaikolojia/kiakili.
          b. Ukosefu wa mahabusu za watoto ambapo husababisha mara nyingi watoto
              kuchanganywa na watu wazima au kuwekwa kaunta za vituo vya polisi.


(vi)   Sheria ya kulinda wanawali, wajane na watoto waliozaliwa nje ya ndoa. Namba 4 ya
       mwaka 2005
          Madhumuni ya sheria hii ni kuwalinda wanawake na watoto dhidi ya vitendo vya
          utelekezwaji unaofanywa na baadhi ya wanaume na pia kuwalinda wanawake na
          watoto waliozaliwa nje ya ndoa, aidha sheria hii inawawezesha wanawake
          waliotelekezwa kudai matunzo ya watoto mahakamani. Licha ya kuwepo sheria hii
          bado tatizo la mimba na ndoa kwa wanafunzi lipo kwa kiwango kikubwa jambo
          ambalo linasababisha wanafunzi wengi kukatisha masomo lakini baadae wanafunzi
          hawa wanaruhusiwa kurudi skuli mara baada ya kujifungua. Sheria inasaidia
          kuwalinda watoto wa kike dhidi ya ujinga na kuhakikisha kuwa wanapata haki ya
          elimu hata kama wanapata ujauzito. Hatua hii ya kuwapa nafasi ya pili wanafunzi wa
          kike kupata elimu baada ya kupata mimba na kujifungua ni mafanikio makubwa kwa



                                         112
           serikali ya Mapinduzi Zanzibar katika kutekeleza utoaji wa haki ya elimu kwa
           watoto.


(vii)   SHERIA YA MAKOSA YA KUJAMIIANA YA MWAKA 1998:
        Sheria hii ilitungwa mwaka 1998 kwa lengo la kulinda zaidi heshima, utu, uhuru na
        usalama wa watoto. Sheria hii inaelekeza kuwa ikiwa kosa la ubakaji litafanywa na mtoto
        asiyezidi miaka kumi na nane (18) basi atapewa adhabu ya viboko kwa kosa la kwanza
        au kifungo cha mwaka mmoja kwa kosa la mara ya pili. Akifanya tena kosa hilo basi
        atafungwa kifungo cha maisha. Aidha sheria hii inatoa adhabu ya kifungo cha maisha na
        au bila viboko kwa mtu yeyote aliyepatikana na hatia ya kumwingilia mtoto wa kike au
        wa kiume.


        Kimsingi sheria za Zanzibar zinatoa haki za msingi za kuishi, kulindwa, kusikilizwa na
        kuendelezwa kama inavyoainishwa katika Mikataba ya Kimataifa na Kikanda juu ya haki
        za mtoto. Hata hivyo kuna haja ya kuwa na sheria moja itakayolinda maslahi ya mtoto ili
        kuondoa utata wa kisheria kama vile suala la mtoto ni nani kisheria.


4.2.2 Kubadilishana uzoefu, ujuzi na njia za ufuatiliaji wa haki za watoto.
        Mafunzo yalifanyika ambayo yalilenga mbinu na namna ya kufuatilia haki za watoto.
        Ilikubalika kuwa mikataba ya Kimataifa, Kikanda, Katiba, sheria na sera mbalimbali juu
        ya haki za watoto vitasimama kama viwango vya kusimamia utekelezaji wa haki za
        watoto. Katika kufuatilia haki za watoto ilikubalika kuwa elimu juu ya haki za binadamu
        na haki za watoto itolewe ili kila mwanajamii awe na wajibu wa kutekeleza haki za
        watoto. Ilikubalika katika mafunzo hayo kuwa ni jukumu la kila mtu pindi matukio ya
        uvunjwaji wa haki za mtoto yanapotokea taarifa zitolewe kwa mamlaka husika ili hatua
        zichukuliwe kurekebisha haki iliyovunjwa.


4.3 Mkutano wa wadau kujadili taarifa ya Uchunguzi wa hadharani na Utafiti juu ya
utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar.
Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora ilifanya uchunguzi wa hadharani na utafiti juu ya
utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar mwaka 2008. Malengo ya utafiti huo yalikuwa kuona



                                           113
aina na ukubwa wa vitendo vya ukatili na unyanyasaji wa watoto ambavyo vimekuwa
vikiongezeka siku hadi siku vinaikera jamii yoyote ile na wananchi walio wengi. Vitendo hivyo
vimekuwa vinaharibu sifa ya jamii yetu kuhusiana na haki za binadamu na haki za watoto kwa
ujumla. Jamii kwa kupitia nyanja kadhaa imekuwa ikidai hatua zichukuliwe.


Tume, kama chombo cha kitaifa kilichopewa jukumu la kutetea haki za binadamu, iliona ni
vyema ikafanya jitihada za kulijua tatizo hili kwa undani, ukubwa wake, vyanzo au sababu zake,
na hatua zinazopaswa kuchukuliwa ili kutafuta ufumbuzi wa kudumu. Utafiti huu na uchunguzi
wa hadharani uliangalia utekelezaji wa haki za mtoto Zanzibar, ili kutoa taarifa yenye
mapendekezo kwa serikali na kwa wadau wengine ili hatua madhubuti zichukuliwe.


4.3.1 Yatokanayo na mkutano wa wadau
       Tume iliona ni busara kabla ya kuiwasilisha serikalini taarifa ya uchunguzi wa hadharani
       na utafiti juu ya utekelezaji wa haki za watoto Zanzibar, itoe mrejesho kwa wadau na
       viongozi wa serikali waliohusika katika utafiti huu, Wizara na Idara zenye mamlaka ya
       kushughulikia masuala ya haki za watoto pamoja na Asasi zisizo za serikali.


       Baada ya kujadili taarifa hiyo ya utafiti na uchunguzi wa hadharani kwa kina ilibainika
       kuwa Zanzibar kuna tatizo la uvunjwaji wa haki za watoto. Taarifa ilionesha;
                 Ukubwa, vyanzo na sababu za tatizo,
                 Umuhimu wa kuwashirikisha wananchi wote, watu wazima na watoto, asasi
                  zisizo za serikali, jumuiya za kidini, wanasiasa, vyombo vya serikali na
                  vyombo binafsi katika utoaji wa taarifa za matukio halisi ya uvunjwaji wa
                  haki za watoto.
                 Maoni na mapendekezo kuhusu utekelezaji wa haki za           mtoto Zanzibar
                  yanahitajika katika hali endelevu ili Zanzibar pawe mahali pa mfano Afrika
                  kuhusu haki za watoto.
                 Taarifa ilipokelewa na ikapendekezwa kuwasilishwa mapema serikalini ili
                  ifanyiwe kazi.




                                           114
4.4. MAADHIMISHO YA SIKU YA HAKI ZA BINADAMU TANZANIA

Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora kwa kushirikiana na Wizara ya Mambo ya
Katiba na Sheria ziliandaa maadhimisho ya Siku ya Haki za Binadamu ambapo shughuli
mbalimbali zinazohusu masuala ya haki za binadamu zilifanyika kati ya mwezi Novemba
na Desemba 2009.


Maadhimisho hayo ambayo yalifikia kilele chake tarehe 10 Desemba, 2009 yalifanyika
kitaifa Zanzibar ambapo Rais wa Zanzibar Mhe. Amani Abeid Karume alikuwa mgeni
rasmi. Viongozi mbalimbali wa Serikali ya Mapinduzi Zanzibar akiwemo Waziri
Kiongozi Mhe. Shamsi Vuai Nahodha, Mawaziri, Wajumbe wa Baraza la Wawakilishi na
wakuu wa taasisi mbalimbali walihudhuria sherehe hizo ambazo zilifanyika katika hoteli
ya Bwawani na kuhudhuriwa na umati mkubwa wa wananchi. Mwakilishi Mkazi wa
Umoja wa Mataifa nchini Mhe. Alberic Kacou pamoja na mwakilishi kutoka Ofisi ya
Kamishna Mkuu wa Haki za binadamu Kanda ya Afrika Mashariki Bi. Selma Vadala pia
walihudhuria sherehe hizo.


Shughuli za maadhimisho hayo ambazo zilifadhiliwa kwa kiasi kikubwa na Umoja wa
Mataifa nchini kupitia shirika la maendeleo (UNDP) zilihusisha makundi mbalimbali ya
jamii wakiwemo viongozi wa serikali, wanafunzi wa shule za sekondari na vyuo, asasi
zisizo za serikali, taasisi za dini na umma kwa ujumla. Kauli mbiu ya maadhimisho ya
mwaka 2009 ni “Binadamu Wote Huzaliwa Huru na Sawa: Kemea aina zote za ubaguzi.”


4.4.1 Shughuli zifuatazo zilifanyika wakati wa maadhimisho:


(i)    Mdahalo wa wanafunzi


       Shule 16 za sekondari kutoka Tanzania Bara, Unguja na Pemba zilishiriki katika
       mdahalo wa haki za binadamu uliofanyika kwa awamu tofauti kati ya mwezi
       Novemba na Desemba 2009. Mdahalo huo ambao fainali zake zilifanyika
       Zanzibar ulilenga katika kuhamasisha uelewa wa haki za binadamu kwa kundi la



                                  115
       vijana ambao ndiyo viongozi wa siku zijazo. Mdahalo ulihusisha mada zilizohusu
       haki za binadamu kwa ujumla, wajibu wa wazazi na taifa katika kulinda haki za
       watoto pamoja na namna ya kulinda na kuhifadhi haki za makundi maalumu
       katika jamii kama vile watoto, wanawake, walemavu, wazee na wakimbizi.


       Shule ya Sekondari Kibasila kutoka Dar es Salaam ilinyakua nafasi ya mshindi
       wa kwanza kitaifa ikifuatiwa na shule ya sekondari Minaki ya Mkoa wa Pwani.
       Mshindi wa tatu alikuwa shule ya sekondari Utaani kutoka Wete, Pemba na nafasi
       ya nne ilishikwa na shule ya sekondari Benbella ya Zanzibar. Washindi wote
       wanne walikabidhiwa zawadi za vikombe na fedha taslimu na Mgeni Rasmi Mhe.
       Amani Abeid Karume.


       Jambo muhimu lililojitokeza katika mdahalo huo ni kwamba idadi kubwa ya
       wananchi wa Tanzania hawafahamu haki zao hivyo jitihada za makusudi
       zinahitajika ili kueneza elimu ya haki za binadamu.


(ii)   Warsha ya Vyombo vya Habari


       Warsha ya mafunzo iliyohusisha waandishi waandamizi kutoka vyombo
       mbalimbali vya habari ilifanyika Dar es Salaam Novemba 2009. Jumla ya mada
       nne ziliwasilishwa na wanataaluma waliobobea katika fani ya habari na sheria.
       Mada hizo zilihusu “Namna ya kuandika habari zinazohusu Haki za Binadamu”,
       “Umuhimu wa Vyombo vya Habari katika kukuza na kulinda Haki za Binadamu”,
       “Umuhimu wa kuzingatia Maadili ya Uandishi wa Habari” na ‘‘Hali ya Haki za
       Binadamu Nchini’’. Miongoni mwa watoa mada ni Prof. L. X. Mbunda wa Chuo
       Kikuu cha Dar es Salaam, Bw. Ayub Rioba ambaye ni Mhadhiri katika Taasisi ya
       Uandishi wa Habari na Mawasiliano ya Chuo Kikuu cha Dar es salaam na
       Mkurugenzi wa masuala ya Katiba na Haki za Binadamu kutoka Ofisi ya
       Mwanasheria Mkuu wa Serikali Bw. Mathew Mwaimu.




                                  116
        Ilipendekezwa katika warsha hiyo kwamba kuna umuhimu wa kuanzisha mtaala
        wa kufundishia haki za binadamu katika mafunzo ya uandishi wa habari.
(iii)   Warsha ya Haki za Binadamu kwa watendaji mbalimbali Zanzibar


        Warsha iliyohusisha watendaji wa Serikali ya Mapinduzi Zanzibar, vyama vya
        siasa, asasi zisizo za serikali, taasisi za dini, wabunge na wajumbe wa Baraza la
        Wawakilishi, Wakuu wa Mikoa na Wilaya kutoka Unguja na Pemba ilifanyika
        tarehe 3 – 4 Desemba 2009 Zanzibar. Mada zilizowasilishwa ni pamoja na Hali ya
        Haki za Binadamu Zanzibar iliyowasilishwa na Bi. Harusi Miraji kutoka Kituo
        cha Huduma za Kisheria Zanzibar (ZLSC), Umuhimu wa Vyombo vya Dola
        katika kukuza na kulinda Haki za Binadamu Zanzibar iliyowasilishwa na wakili
        Mwandamizi wa Serikali na Kamishna Mstaafu wa Tume ya Haki za Binadamu
        na Utawala Bora Bi. Safia Masoud Khamis na “Hatua zilizochukuliwa na Serikali
        ya Mapinduzi Zanzibar katika kulinda na kuhifadhi haki za binadamu”
        iliyowasilishwa na Bw. Mwinyiussi A. Hassan na “Hali ya Haki za Binadamu
        Tanzania pamoja na Ripoti ya Tanzania iliyotolewa kwa Kamati ya Kimataifa
        inayohusika na masula ya haki za binadamu” iliyowasilishwa na Mkurugenzi wa
        Mambo ya Katiba na Haki za Binadamu katika Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa
        Serikali Bw. Mathew Mwaimu.


        Ilipendekezwa kwamba serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na Serikali
        ya Mapinduzi Zanzibar zipitie upya sheria na sera mbalimbali zinazokwamisha
        utekelezaji wa haki za binadamu na kuzifanyia marekebisho sawia.


(iv)    Mhadhara Chuo Kikuu cha Zanzibar
        Mhadhara kuhusu haki za binadamu ulifanyika katika chuo kikuu cha Zanzibar
        tarehe 8 Desemba, 2009. Mhadhara huo uliandaliwa na Umoja wa Wanafunzi
        wanaosoma Sheria Chuoni hapo (ZULAS) kwa kushirikiana na Tume ya Haki za
        Binadamu na Utawala Bora na kuhudhuriwa na wanafunzi kutoka vitivo
        mbalimbali chuoni hapo, vyuo vingine vya elimu ya juu Zanzibar, wawakilishi




                                   117
kutoka taasisi za kidini na asasi zisizo za Serikali. Maudhui ya mhadhara huo ni
“Adhabu ya Kifo: Iendelee kuwepo au iondolewe katika sheria za nchi?”


Mwanasheria-mwanaharakati wa haki za binadamu kutoka Kituo cha Sheria na
Haki za Binadamu (LHRC) Bw. Harold Sungusia aliwasilisha mada pekee kuhusu
Adhabu ya Kifo ambayo ilielezea chimbuko la adhabu ya kifo, faida na hasara za
kuwepo adhabu hiyo, na sheria zinazohusiana na adhabu ya kifo Tanzania Bara na
Zanzibar. Katika mjadala wa pamoja, washiriki wa mhadhara walijadili kwa kina
mantiki ya adhabu hiyo na kupendekeza kwamba kutokana na ukatili unaofanywa
dhidi ya binadamu kama vile mauaji ya albino, vikongwe na mauaji mengine ya
kikatili, suala la kufuta adhabu ya kifo katika sheria za nchi linahitaji mjadala
zaidi kwa kuhusisha makundi mbalimbali ya jamii.


Kilele cha maadhimisho.


Kilele cha maadhimisho ya Siku ya Haki za Binadamu zilifanyika tarehe 10
Desemba, 2009 ambayo pia ndiyo Siku ya Kimataifa ya Haki za Binadamu.
Sherehe za kitaifa ambazo zilifanyika Zanzibar zilihusisha maandamano ya amani
yaliyojumuisha watumishi wa umma, vyama vya kijamii na kisiasa, taasisi za
dini, shule za sekondari na vyuo, pamoja na umma kwa ujumla. Rais wa Zanzibar
Mhe. Dkt. Amani Abeid Karume alikuwa mgeni rasmi katika sherehe hizo.
Mwakilishi Mkazi wa Umoja wa Mataifa nchini Mhe. Alberic Kacou pia
alihudhuria sherehe hizi na kutoa hotuba iliyotanguliwa na hotuba ya Mwenyekiti
wa Tume Mhe. Jaji (Mstaafu) Amiri Ramadhani Manento. Katika Sherehe hizo
Mwenyekiti wa Tume na Mwakilishi Mkazi wa Umoja wa Mataifa walikabidhi
kwa serikali mapendekezo yaliyotokana na warsha ya watendaji iliyotathmini hali
ya haki za binadamu Zanzibar.




                           118
4.5 ZIARA MBALIMBALI ZA TUME ZANZIBAR.
4.5.1 Ufuatiliaji wa tatizo la uhaba wa maji Zanzibar
      Zanzibar ilikumbwa na tatizo la kukatika kwa umeme kuanzia 10 Desemba, 2009 hadi
      Machi 2010 hali iliyosababisha uhaba mkubwa wa maji. Kwa kutambua kuwa maji ni
      hitaji la lazima na msingi kwa uhai wa binadamu na kwa kuzingatia agizo la Umoja wa
      Mataifa juu ya nchi wanachama wa Umoja wa Mataifa kuwapatia wananchi wake maji
      safi na salama (UN Resolution on Clean and Safe Water 2010) na kwa mamlaka yake
      iliyopewa kikatiba (Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania1977) na sheria ya
      Tume sura ya 391, Tume ilitembelea vyanzo vya maji kuona hali halisi ya tatizo hili la
      uhaba wa maji. Jumla ya vyanzo 37 vya maji katika mikoa ya Kaskazini Unguja, Kusini
      Unguja na Mjini Magharibi vilitembelewa na kukaguliwa. Licha ya tatizo la kukatika
      kwa umeme, Tume ilibaini tatizo la uhaba wa maji Zanzibar linasababishwa na mambo
      yafuatayo;
                    a. Kuwepo kwa uharibifu wa mazingira ya vyanzo vya maji.
                    b. Uchakavu wa mitambo ya maji na vitendea kazi.
                    c. Maeneo ya vyanzo vya maji kutokuwa na hati miliki.
                    d. Uharibifu wa vituo vya maji.
                    e. Kukatika kwa umeme kwa miezi minne (4).
                    f. Watumishi kufanya kazi kwa muda mrefu bila kupewa mafunzo.
4.5.2. Mapendekezo ya Tume baada ya ziara ya ufuatiliaji kuhusu tatizo la maji Zanzibar.
      Tume baada ya ukaguzi wake katika vyanzo vya maji ilitoa mapendekezo yake kwa
      mamlaka husika kwa utekelezaji ili kuboresha upatikanaji wa huduma ya maji
             (i)       Mamlaka husika na serikali kusimamia hifadhi ya mazingira ili kunusuru
                       vyanzo vya maji.
             (ii)      Serikali na mamlaka husika kukarabati au kununua mitambo mipya ya
                       maji na vitendea kazi vingine ili utoaji wa huduma ya maji uweze kuwa
                       rahisi na bora.
             (iii)     Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar ishughulikie suala la hati miliki ya
                       maeneo yenye vyanzo vya maji na kuhakikisha wananchi hawaruhusiwi
                       kufanya shughuli za maendeleo kwenye vyanzo vya maji.




                                           119
                    (iv)      Watumishi wa mamlaka ya maji iwapeleke masomoni watumishi wake ili
                              waweze kufanya kazi kwa ufanisi.


      4.6 Ziara ya Tume kufuatilia malalamiko ya uandikishaji wa daftari la kudumu la
      wapiga kura Unguja na Pemba.
      Kufuatia malalamiko katika vyombo mbalimbali vya habari juu ya vurugu na matukio ya
      watu kunyimwa haki zao za msingi kwa mujibu wa Katiba ya Jamuhuri ya Muungano wa
      Tanzania ya mwaka 1977 Ibara ya 21(1) inayohusu uhuru wa kuchagua na kuchaguliwa,
      na Katiba ya Zanzibar ya mwaka 1984, Ibara ya 21 (1) na 7 (1). Katika uchunguzi huo
      Tume iliangalia utaratibu wa zoezi la uandikishaji wa kadi za Mzanzibari mkaazi kama
      sharti la msingi katika kupata sifa ya kuandikishwa kwenye daftari la kudumu la wapiga
      kura. Katika uchunguzi huo Tume ilibaini maeneo mbalimbali yaliyolalamikiwa kutoka
      pande zote za Zanzibar (Unguja na Pemba).


4.6.1. Utaratibu wa kupata kadi za Mzanzibar Mkazi:
        Mwombaji hujaza fomu maalumu anayopewa na Sheha wa Shehia anapokaa
             (i)           Kadi hiyo anaipeleka kwa Afisa wa Vitambulisho wa Wilaya.
             (ii)          Cheti cha kuzaliwa au kiapo (affidavit) kutoka Mahakama ili kuthibitisha
                           tarehe ya kuzaliwa kwa mwombaji.
             (iii)         Maelezo yake muhimu huchukuliwa, anapigwa picha na kupewa kadi ya
                           usajili kabla ya kutayarishiwa kitambulisho cha Mzanzibar Mkaazi.
             (iv)          Baada ya muda mwombaji huenda ofisi ya Usajili Wilayani anajitambulisha
                           kwa kadi ya usajili na anapewa kitambulisho cha Mzanzibar Mkazi na
                           inachukua siku 7 kutayarisha kitambulisho.


             Viongozi wa serikali walieleza Tume kuwa:
      (i)           Sheria ya Uchaguzi Na 11 ya mwaka 1984 ilifanyiwa marekebisho na kuweka
                    utaratibu kuwa anayetaka kusajiliwa kama mpiga kura, alitakiwa awe na
                    kitambulisho cha Mzanzibari Mkazi.
      (ii)          Sheria Na 7/2005 ya Mzanzibari Mkazi (Registration of Zanzibar Resident Act,
                    No 7/2005) Mzanzibar ni aliyekaa Zanzibar miaka 3 mfululizo.



                                                  120
(iii)      Wakati wa kuboresha daftari la uchaguzi Pemba, ndipo mzozo wa kisiasa
           ulipojitokeza kwa watu (vijana) wengi kutaka kuandikishwa katika daftari la
           kupiga kura, lakini wakajikuta hawana sifa, yaani kadi ya Mzanzibari Mkazi.


    a.      Malalamiko ya Pemba
    (i)       Kuwa kuna ubaguzi katika kutoa fomu za usajili kutoka kwa Masheha.
    (ii)      Kuwa kuna baadhi ya viongozi wa vyama waliwaambia wafuasi wao
              wasichukue vitambulisho vyao kwani vilikuwa havina maana.Vilikuwepo
              vitambulisho 7,849 katika vituo vya usajili.
    (iii)     Viongozi wa chama kimoja cha siasa hawakuwa wamechukua vitambulisho
              vyao, wakiwemo Waheshimiwa wabunge wawili waliochukua tarehe 20 Julai,
              2009 badala ya 2005.
    (iv)      Mtu anayekataliwa kupewa fomu za usajili na Sheha, anayo haki ya kuomba
              kukata rufaa.
    (v)       Baadhi ya watu waliopiga kura katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2005,
              walitaka wapatiwe vitambulisho vya Mzanzibari Mkazi hata kama hawakai
              Pemba au hawajakaa kwa kipindi cha miaka 3. Baadhi ya watu hao wanakaa
              Tanga au Bagamoyo. Hivyo hawana sifa za Mzanzibari Mkazi.
    (vi)      Baadhi ya viongozi wa siasa wamechukua suala la vitambulisho kutoka kwa
              watu binafsi na kulifanya la kisiasa. Huwachukua watu kwa makundi, hata
              wasio na sifa, ili wakajiandikishe na kupata fomu na hatimaye kadi za ukazi.
    (vii)     Ushawishi huo unaofanywa na viongozi wa kisiasa umesababisha baadhi ya
              watu kughushi hati za kuzaliwa. Baadhi yao walikamatwa na kupelekwa
              mahakamani na wengine kutoweka.
    (viii) Kuwa chama kimoja cha upinzani kikiongozwa na katibu wake kina udini,
              Uunguja na Upemba.
    (ix)      Baadhi ya viongozi wa chama tawala walidai kuwa Katibu Mkuu wa chama
              kimoja cha upinzani anapokuwa nje ya kisiwa cha Pemba, hali inakuwa
              shwari lakini kila anapofika kisiwani huko vurugu zinaanza. Mfano uboreshaji
              wa daftari la wapiga kura ulifanyika vizuri katika majimbo 3 ya Wilaya ya
              Micheweni kwa sababu katibu wa chama hicho alikuwa hajafika. Vuguru



                                      121
        zilianza tarehe 17 Agosti, 2009 baada ya katibu huyo kuzungumza na wafuasi
        wake tarehe 13 hadi 15 Agosti, 2009.
(x)     Wafuasi wa chama kimoja cha upinzani hawatoi ushirikiano mzuri na
        Masheha
(xi)    Uongozi wa chama kimoja cha upinzani ulidai kuwa kitambulisho cha
        Mzanzibar Mkazi sio sharti la Mzanzibari kupiga kura au kutopiga kura.
        Hivyo ni batili kwa kukiuka Katiba ya Zanzibar Ibara ya 7.
(xii)   Kuwa kulikuwa na watu tayari walishaandikishwa katika daftari la kupiga
        kura kabla ya 2005.
(xiii) Kuwa wajumbe wa Baraza la Wawakilishi walipinga sheria ya vitambulisho
        Zanzibar isipitishwe na walitoka nje ya kikao.      Hata hivyo sheria hiyo
        ilipitishwa.
(xiv)   Kuwa zoezi la usajili linalofanyika kwa kutumia sheria ya Mzanzibari Mkaazi
        ni la kibaguzi kwani baadhi ya vijana wa chama kimoja cha upinzani
        wananyimwa vitambulisho hivyo ili wakati wa uchaguzi, kura za chama
        kimoja cha upinzani zipungue.
(xv)    Kuwa wafuasi 11,012 wa chama kimoja cha upinzani walikataliwa
        kuandikishwa katika daftari la uchaguzi katika majimbo ya Konde, Mgogoni
        na Micheweni.
(xvi)   Kuwa utaratibu wa vitambulisho vya Mzanzibari Mkaazi ukitumika,
        inakadiriwa kuwa watu 170,000 watanyimwa haki yao ya kupiga kura mwaka
        2010.
(xvii) Chama kimoja cha upinzani waliomba wapewe daftari la wapiga kura ili
        walihakiki lakini walikataliwa
(xviii) Kuwa kunakuwepo na vitisho vilivyofanywa na Jeshi la Wananchi (JWTZ),
        waliokuwa na vifaru na bendera nyekundu. Pia vikosi vya SMZ vilikuwa
        vinawatisha watu katika vituo vya uandikishaji daftari la Kudumu la wapiga
        kura.
(xix)   Tarehe 10 Agosti, 2009 vijana 12,000 wa chama kimoja cha upinzani
        walikusanyika katika ofisi yao huko Chake Chake na walivamiwa na magari




                                122
               matatu (3) ya JWTZ yenye bendera nyekundu wakiwa na askari
               waliokadiriwa kufika 50 na kuamriwa waondoke eneo hilo.
       (xx)    Tarehe 19 Agosti, 2009 baadhi ya viongozi wa chama kimoja cha upinzani wa
               Chake Chake walichukuliwa katika bwalo la JWTZ Wawi na kukutana na
               makamanda wa JWTZ, JKU, KMKM, Zimamoto, Uhamiaji na kutishiwa
               kuwa Jeshi litatumia silaha kali kwa Wapemba kwani limechoka
               kuwavumilia.
       (xxi)   Kuhusu uharibifu wa mali na kupiga mabomu, vijana wa chama kimoja cha
               upinzani ndio wanaokamatwa, wakati vitendo hivyo hufanywa na vijana wa
               chama tawala.
       (xxii) Masheha ni wakala wa Tume ya Uchaguzi.


4.6.2 MAMBO YALIYOJITOKEZA
    Madai ya kuwepo kwa vitendo vya uvunjwaji wa haki za binadamu na ukiukwaji
    wa misingi ya utawala bora

    Katika ufuatiliaji ulioendeshwa na Tume katika pande zote za Zanzibar (Unguja na
    Pemba) baada ya kusoma kwenye vyombo vya habari na malalamiko yaliyotajwa hapo
    juu mambo yafuatayo yalijitokeza;


       (i)     Ofisi za matawi ya vyama vya siasa kuchomwa moto
       (ii)    Nyumba za baadhi ya masheha kuchomwa moto na kulipuliwa na
               mabomu/baruti
       (iii)   Daraja kulipuliwa kwa mabomu
       (iv)    Sheha kumwagiwa tindikali
       (v)     Watu kutishiwa maisha yao
       (vi)    Kuharibu mali
       (vii)   Kushirikishwa watoto katika mambo ya siasa
       (viii) Kutumika kwa vielelezo vya kughushi


    Vitendo hivyo vinaonesha mwendelezo wa mivutano ya kisiasa iliyojitokeza katika
    chaguzi zilizopita baina ya vyama vikuu vya siasa kisiwani Pemba ambapo chama tawala



                                        123
na chama kimoja cha upinzani katika chaguzi zilizopita vilikuwa vikituhumiana
kupandikiza wapiga kura kutoka nje ya Zanzibar ambapo kila upande ulikuwa ukilaumu
mwenzake kuhusika na tuhuma hizo.


Baada ya kupitia kwa makini maelezo ya taasisi zote ambazo Tume iliweza kufanya
mahojiano pamoja na kutembelea vituo vya kuandikisha, Tume ilibaini maeneo
mbalimbali yaliyokuwa na utata katika zoezi zima la uandikishaji na ambayo yanahitaji
ufumbuzi. Maeneo hayo ni pamoja na;
   (i)     Uhalali wa kuwepo kwa masheha na mamlaka ya kazi zao katika shehia na
           vituo vya kujiandikishia wapiga kura na vitambulisho vya uzanzibari ukaazi
   (ii)    Masheha kutotoa maelekezo au kutojua taratibu za kufuatwa au za rufaa
           iwapo mwombaji wa usajili wa hati ya mzanzibari mkaazi atakataliwa au
           kutotambuliwa kama mkaazi wa shehia husika
   (iii)   Watu wengi na hasa vijana kutokuwa na vyeti vya kuzaliwa na badala yake
           kujisajili kama wapiga kura kwa kuthibitisha umri wao kwa njia ya hati ya
           kiapo cha mahakamani.
   (iv)    Kuwepo kwa vyeti vingi vya kuzaliwa vya kughushi na matumizi ya kadi za
           kliniki kama kitambulisho cha kuombea kusajiliwa kupata hati ya mzanzibari
           mkaazi na hatimaye kusajiliwa kama mpiga kura.
   (v)     Utaratibu uliopo wa upatikanaji au utoaji wa vyeti vya kuzaliwa
   (vi)    Kuwepo au kufunguliwa kwa ofisi za wilaya za usajili wa mzanzibari mkaazi
           bila ya wahusika kuchukua vitambulisho vyao.
   (vii)   Kuendeleza zoezi la kuboresha daftari la kudumu la wapiga kura pamoja na
           kuwahusisha watu walioandikishwa tangu mwaka 2005
   (viii) Matumizi ya masharti ya Katiba ya Zanzibar katika zoezi zima la uandikishaji
           wapiga kura na mahusiano yake na kitambulisho cha mzanzibari mkaazi.
   (ix)    Vyama vya siasa na viongozi wa siasa kukusanya watu au wanachama wao na
           kuwapeleka kwa makundi katika vituo vya kujiandikishia kama mzanzibari
           mkaazi au katika daftari la wapiga kura.
   (x)     Matumizi ya watoto kutaka wasajiliwe kama Wazanzibari wakazi ili hatimaye
           wasajiliwe kama wapiga kura.



                                   124
          (xi)    Kuwepo kwa vitisho vya vyombo vya dola wakati zoezi la uandikishaji
                  likiendelea.
          (xii)   Kuwepo kwa vitendo vya hujuma/ugaidi kwa kuchoma moto nyumba na
                  kulipua madaraja kwa mabomu, kauli zenye kutishia maisha, kumwagia watu
                  tindikali na kujeruhi.
          (xiii) Kauli kali za wanasiasa zenye kutishia kuvunjika kwa amani.


4.6.3. Mazungumzo ya kutafuta ufumbuzi:
      Ili kupata majibu na ufumbuzi wa hoja zilizotajwa hapo juu, Tume ya Haki za Binadamu
      ililazimika kupitia sheria za kusimamia uandikishaji na upigaji kura wa watu katika
      daftari la kudumu na kutafuta ufumbuzi kwa kufanya mazungumzo na baadhi ya taasisi
      mbalimbali na viongozi husika ili kuboresha hali iliyopo.


      Tume ilifanikiwa kufanya mazungumzo na viongozi mbalimbali wa serikali wa ngazi
      tofauti akiwemo Waziri wa Nchi Ofisi ya Waziri Kiongozi, Waziri wa nchi Ofisi ya Rais
      Katiba na Utawala Bora, Mwenyekiti wa Tume ya Uchaguzi Zanzibar, Mkurugenzi wa
      Idara ya Usajili na Kadi za Utambulisho, Mkuu wa Mkoa wa Kusini Pemba na kamati ya
      ulinzi na usalama ya mkoa, baadhi ya Masheha wa wilaya ya Chakechake, Mkuu wa
      Mkoa wa Kaskazini Pemba na kamati ya ulinzi na usalama ya mkoa, viongozi wa chama
      tawala mkoa, na viongozi wa chama kimoja cha upinzani.


      Katika mazungumzo hayo, viongozi wa serikali walionesha msimamo wao unaofanana
      na kusisitiza kwamba Tume ya uchaguzi Zanzibar itekeleze sheria na wao kama viongozi
      wa serikali waimarishe ulinzi ili zoezi hilo liendelee kama lilivyopangwa.


4.6.4. Mapendekezo yaliyotolewa:
      Kutokana na uchunguzi uliofanywa na Tume ya Haki za Binadamu juu ya uboreshaji wa
      daftari la kudumu Kisiwani Pemba Tume ilipendekeza juu ya hatua mbalimbali za
      makusudi zichukuliwe ili kuepuka migongano kama hiyo kwa kipindi kijacho cha
      uandikishwaji. Yafuatayo ni mapendekezo kama ilivyokubaliwa katika mazungumzo
      baina ya Tume na viongozi wa ngazi mbalimbali:-



                                           125
          a. Elimu ya uraia itolewe kwa wananchi mara kwa mara ili kuongeza uelewa wa
                haki zao za kisiasa na kiraia pamoja na wajibu wao kwa taifa lao
          b. Ufanyike uangalizi na ufuatiliaji wa karibu zaidi katika utekelezaji wa haki za
                binadamu na misingi ya utawala bora ili kubaini na kukinga madhara
                yanayoweza kujitokeza katika zoezi zima la uboreshwaji wa daftari la kudumu la
                kupigia kura.
          c. Wananchi wanatakiwa kupuuza kauli za viongozi wa kisiasa ambazo utekelezaji
                wake unahatarisha na kupelekea uvunjwaji wa haki za binadamu na utawala bora
          d. Utawala wa sheria ni muhimu sana katika kuimarisha demokrasia
          e. Ni wajibu wa kila raia na asiye raia kutii na kuheshimu sheria zilizotungwa na
                chombo kilichowekwa kikatiba.
          f. Wananchi waelewe kuwa kuvunjika kwa amani kunatokana na kauli za uchochezi
                na kunapelekea madhara makubwa ambayo wanaoteseka zaidi ni watoto na
                wanawake, wazee na walemavu, kuharibika kwa mali na hatimaye kuongezeka
                kwa umaskini.
          g. Serikali na vyombo vyake viwe vinachukua hatua kali na za haraka za kisheria
                dhidi ya wahusika wa uhalifu wa aina zote bila kusita kila linapojitokeza tukio la
                uvunjwaji wa sheria na taratibu halali zilizopo.
          h. Sheria, kanuni na taratibu zilizowekwa ni lazima zifuatwe na kila mtu ili
                kuimarisha utawala bora.


4.7 MALALAMIKO YALIYOPOKELEWA NA KUSHUGHULIKIWA NA TUME OFISI
YA ZANZIBAR MWAKA 2009/2010:
Katika mwaka 2009/2010, Tume ofisi ya Zanzibar iliendelea kuwahudumia wananchi kwa lengo
la kukuza, kulinda na kuhifadhi haki za binadamu na misingi ya utawala bora nchini. Katika
kipindi hiki cha taarifa, Tume kwa upande wa Zanzibar ilipokea na kushughulikia malalamiko ya
wananchi 384.




                                            126
       JEDWALI NA. VIII: Mchanganuo wa malalamiko 384 yaliyopokelewa na Ofisi ya Tume Zanzibar hadi tarehe 30 June 2010

                                                                                                                 Ju
Mkoa        Idadi ya 2001/02    2002/03    2003/04   2004/05   2005/06   2006/07   2007/08   2008/09   2009/10   mla   %      Nafasi
            Watu                                                                                                              kimko
                                                                                                                              a
Mjini       391,002   91        18         7         0         9         60        73        38        19        315   82.0   1
Magharibi
Kaskazini   136,953   1         0          1         0         0         1         6         0         1         10    2.6    4
Unguja
Kusini      94,504    4         1          1         0         0         5         8         3         2         24    6.3    2
Unguja
Kaskazini   186,013   0         0          0         0         0         0         4         1         3         8     2.1    6
Pemba
Kusini      176,153   2         1          0         0         0         1         12        1         1         18    4.7    3
Pemba
Kutoka                7         0          2         0         0         0         0         0         0         9     2.3    5
Mikoa ya
Tanzania
Bara
Jumla       984,625   105       20         11        0         9         67        103       43        26        384   100
%                     27.3      5.2        2.9       0         2.3       17.5      26.8      11.2      6.8       100




                                                               127
  JEDWALI NA. IX: Malalamiko yaliyofungwa na ofisi ya Zanzibar tangu Tume ianze (TKS na THBUB)

YALIVYO     2001/02 na        2002/03   2003/04   2004/05    2005/06   2006/07   2007/08   2008/09   2009/10   JUMLA
FUNGWA       miaka       ya
            nyuma
YALIYO             18            2         0         0            0       3         0         4        25        52
FAULU
YASIYO            23             3         2         0            0       0         0         2        31        61
FAULU
YALIYO             7             0         1         0            0       0         1         2        21        32
ELEKEZWA
YALIYO            14             1         0         2            2       8         1         8        16        52
ACHWA
JUMLA             62             6         3         2            2      11         2        16        93       197




                                                            128
                                    SURA YA TANO

Mipango ya mwaka 2010/2011
Katika mwaka ujao wa fedha ikiwa ni ndani ya mpango ya miaka mitatu ya utekelezaji wa
shughuli na malengo yaliyotekelezwa kwa kipindi hiki cha taarifa yataendelea katika mwaka huu
wa fedha kwa nia ya kufikia malengo yenye kuonesha haki za binadamu zitaweka historia
isiyokuwa na mwisho ya mapambano ya kufikia kuwa Tanzania ni mahali pazuri pa kuishi.


Shughuli zitakazopewa kipaumbele kwa mwaka ujao wa fedha zitazingatia umakini wa hali ya
juu katika kuhakikisha haki za binadamu na misingi ya utawala bora inatekelezwa kwa
kuhusisha mambo yafuatayo;


   1) Kuanzishwa kwa kamati za haki za binadamu
       Kuanzishwa kwa kamati za haki za binadamu kuanzia ngazi ya kata na wilaya kwa
       kutumia mchakato wa kukutana na wadau kwa kufanya tafiti na kuandaa mpango wa
       utekelezaji. Lengo kuu la kuanzishwa kwa kamati ni kuimarisha uwezo wa jamii katika
       kufuatilia, kukuza na kuzuia makundi maalumu na mtu mmoja mmoja katika unyanyasaji
       na uvunjwaji wa haki za binadamu. Aidha itasaidia kuweka msukumo katika mchakato
       wa kuingiza masuala ya haki za binadamu katika shughuli za serikali za mitaa na kuwapa
       wananchi uwezo wa kufuatilia haki za binadamu. Mchakato huu utasaidia kukumbusha
       wananchi haki na wajibu kama ilivyo katika Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa
       Tanzania na itaongeza maarifa na ujuzi wa kukuza haki za binadamu na kutafuta
       ufumbuzi na mabadiliko yaliyokusudiwa.


   2) Tathimini ya hali ya haki za binadamu duniani
       Mkutano mkuu wa Umoja wa Mataifa katika makubaliano ya 60/251 kuazisha baraza la
       haki za binadamu na kuamua kuwa Baraza la Umoja wa Mataifa litafanya tathimini ya
       hali ya haki za binadamu katika mataifa 192 kwa kutegemea taarifa za utekelezaji wa
       majukumu na maazimio yanayohusu masuala ya haki za binadamu.




                                            129
   Baraza la tathmini la haki za binadamu linasisitiza kuhusisha wadau wa haki za binadamu
   wakati wa kuwasilisha taarifa za ziada ambazo baraza litatumia katika kufanya tathmini.
   Katika mwaka huu wa fedha Tume itajihusisha na uandaaji wa mchakato wa tathimini ya
   haki za binadamu kama taasisi ya serikali na wadau wa haki za binadamu katika kuandaa
   taarifa ya tathimini.


   Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora kama taasisi ya haki za binadamu imepanga
   kutoa mchango muhimu wa tathimini ya haki za binadamu kama ifuatavyo;
        Kuandaa taarifa maalumu inayojitegemea na ya kuaminika. Mchakato huu
           utasaidia kulinganisha taarifa itakayotolewa na nchi kwa kuonesha changamoto
           na mabadiliko.
        Kushirikiana na Umoja wa Mataifa kwa kutoa muongozo na ushauri pamoja na
           utaalamu kutoka Tume ya Haki za Binadamu na wadau wa haki za binadamu.
        Kutokana na taarifa kutoka taasisi zisizo za serikali na maoni kutoka kwa
           wananchi Tume itaweza kupata vyanzo vya taarifa kwa ajili ya uandishi wa hali
           ya haki za binadamu nchini.
        Tume itaendesha makongamano, mikutano ya hadhara na usikilizaji wa hadharani
           ili kuwezesha uandishi wa taarifa ya utekelezaji wa haki za binadamu nchini.


3) Elimu ya haki za binadamu
   Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora imejipanga kuboresha elimu ya haki za
   binadamu kwa kushirikiana na ufadhili wa mfuko wa uboreshaji. Sekta ya Sheria
   imeandaa kitini cha muongozo wa ufundishaji wa haki za binadamu kwa taasisi zisizo za
   serikali.


   Kwa kutilia msukumo wa uzingatiaji wa misingi ya utawala bora, Tume kwa kushirikiana
   na ufadhili wa Benki ya Dunia kupitia mfuko wa maadili itaendelea kutoa mafunzo kwa
   watendaji wa serikali za mitaa, vyuoni, mashuleni na taasisi za elimu ya juu kuhusu haki
   za binadamu, utawala bora na majukumu ya watendaji wa serikali za mitaa ikiwa ni
   pamoja na kuendesha mikutano ya hadhara kwa wananchi.




                                          130
   Tume itaendelea kuadhimisha sherehe za siku ya haki za binadamu zinazofanyika kila
   tarehe 10 mwezi wa kumi na mbili kila mwaka na siku kumi na sita za wakereketwa wa
   kutokomeza ukatili dhidi ya wanawake.


4) Mpango wa kitaifa wa utekelezaji wa haki za binadamu
   Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora kwa kushirikiana na Serikali, wadau wa
   haki za binadamu katika mchakato utasaidia kuibua taarifa mbalimbali zitakazosaidia
   katika uandaaji wa mpango wa utekelezaji wa haki za binadamu nchini na mipango hiyo
   kuingizwa kwenye wizara, taasisi za serikali na za kiraia kwa ajili ya utekelezaji.


5) Nyaraka
      Maktaba ya Tume itaendelea kutoa huduma kwa watumishi wa Tume na wadau
       mbalimbali wa haki za binadamu na pia kuimarisha mfumo wa uazimishaji wa vitabu.
      Mbinu za kuendelea kuomba ufadhili kwa mashirika mbalimbali zitatiliwa mkazo ili
       kuimarisha maktaba kwa kuongeza machapisho na kuingiza machapisho yote katika
       “web inter phase” kwa kurahisisha upatikanaji wa kitabu kwa njia ya kompyuta
       (computarised data base).


6) Marekebisho ya Sheria
      Sheria mbalimbali zimelengwa kupitiwa kwa nia ya kuangalia kasoro zilizojitokeza
       wakati wa matumizi yake kwa mfano; sheria ya gharama za uchaguzi, sheria ya haki
       za msingi na wajibu na Sheria ya watu wenye ulemavu. Taarifa ya mapitio
       itaandaliwa na mapendekezo yatapelekwa serikalini na mamlaka husika.
      Msaada wa kisheria utaendelea kutolewa ikiwa ni pamoja na kuwakilisha
       walalamikaji mahakamani kwa wale ambao wameshindwa kulipia gharama za
       uendeshaji wa kesi mahakamani.


7) Uchunguzi
   Kuanzishwa kwa mfumo wa kusajili na kuingiza taarifa za kutosha za malalamiko kwa
   njia ya mfumo wa kompyuta ilisaidia maafisa uchunguzi kuweza kufuatilia lalamiko kwa
   uharaka na urahisi.


                                           131
8) Ufuatiliaji wa haki za binadamu na utafiti
   (i)     Kuendelea kuhamasisha na kuzitia moyo taasisi zisizo za serikali kufuatilia na
           kutolea taarifa za uvunjifu wa haki za binadamu na ukiukwaji wa misingi ya
           utawala bora katika maeneo wanayoishi.
   (ii)    Mafunzo ya ufuatiliaji wa haki za binadamu na misingi ya utawala bora kwa
           maafisa maendeleo ya jamii na taasisi zisizo za serikali yataendelea kutolewa.
   (iii)   Pia juhudi za makusudi zitaendelea kuchukuliwa ili maafisa uchunguzi waendelee
           kupata mafunzo ya ufuatiliaji wa haki za binadamu na misingi ya utawala bora na
           mkazo mzima utaelekezwa kwa wanawake na watoto na makundi mengine
           maalumu.
   (iv)    Kufanya tafiti mbalimbali zinazohusiana na uvunjifu wa haki za binadamu na
           ukiukwaji wa misingi ya utawala bora, kwa mfano walemavu wa akili, mimba na
           ndoa za utotoni, migogoro ya wakulima na wafugaji. Matokeo ya tafiti hizo
           zitatumika kupatia ufumbuzi na kuelimisha jamii.
   (v)     Mambo yatakayotiliwa mkazo kwa mwaka ujao wa fedha ni elimu na ufundishaji,
           utafiti na ufuatiliaji wa haki za binadamu na biashara kwa kutembelea maeneo ya
           viwandani, haki za binadamu na umaskini na maeneo mengine yanayohisiwa
           kuwepo uvunjwaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa misingi ya utawala
           bora.
   (vi)    Uhusiano wa karibu na wadau wa haki za binadamu utaimarishwa kwa mfano
           wabunge, taasisi zisizo za kiraia kwa lengo la kuendelea kukuza na kuhifadhi haki
           za binadamu.
   (vii)   Tume inatarajia kuendesha mafunzo ya elimu ya wapiga kura na ufuatiliaji wa
           uchaguzi mkuu. Hii itaendeshwa kwa kutumia uzoefu wa chaguzi zilizopita.




                                          132

								
To top