qesas-diat-tazirat

Document Sample
qesas-diat-tazirat Powered By Docstoc
					                     ‫ﻗﺼﺎص، دﻳﺎت و ﺗﻌﺰﻳﺮات در ﺣﻘﻮق ﺟﺰاي اﺳﻼم‬
                       ‫از دﻳﺪﮔﺎه ﺣﻜﻤﺖ در ﻋﺮﻓﺎن و ﺗﺼﻮ‪‬ف اﺳﻼﻣﻲ‬

                                                 ‫1‬
                                                     ‫ﺑﻴﮋن ﺑﻴﺪآﺑﺎد‬



                                                                                                                     ‫ﭼﻜﻴﺪه‬
‫ﻗﺼﺎص، دﻳﻪ و ﺗﻌﺰﻳﺮات از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺤﺚ اﻧﮕﻴﺰ ﺣﻘﻮق ﺟﺰاﺋﻲ اﺳﻼم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﺣﻘﻮﻗﺪاﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ و دﭼﺎر اﺷﻜﺎﻻت ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ و ﺗﻔﺴﻴﺮي از ﻗﺼﺪ ﺷﺎرع ﻣﻘﺪس ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﺣﻘﻮق ﺟﺰاي اﺳﻼﻣﻲ را ﺧﺸﻦﺗﺮ از اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﻲ‬
‫ﻧﻤﻮده ﻛﻪ در ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻜﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد. ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﺪم اﺷﺮاف ﺑﺮ ﺣﻜﻤﺖﻫﺎي ﺣﻘﻮق ﺟﺰاي اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻮﺟﺐ‬
‫اﺷﻜﺎﻻت ﻋﻤﻠﻲ در ﻣﻮارد ﻣﻮﺿﻮع اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. در اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط ﺑﻪ ﻣﻮارد ﻗﺼﺎص، ﻗﻄﻊ اﻋﻀﺎء و ﺟﺮوح، دﻳﺎت و‬
‫ﺗﻐﻠﻴﻆ دﻳﻪ و دﻳﻪ زن و دﻳﻪ ذﻣ‪‬ﻲ و ﺗﻌﺰﻳﺮات ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ. ﺑﺎ دﻗّﺖ در اﻳﻦ ﻣﻮارد ﻣﻲﺗﻮان درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ اﻛﺜﺮ ﻣﻮارد دﭼﺎر‬
             ‫اﺑﻬﺎﻣﺎت ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ و اﺳﺘﻨﺒﺎﻃﻲ ﺷﺪهاﻧﺪ و از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺷﻜﺎﻻت ﻋﻤﻠﻲ ﻋﺪﻳﺪه در اﺟﺮاي آﻧﻬﺎ ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ.‬

                               ‫واژهﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي: ﻗﺼﺎص، دﻳﺎت، ﺗﻌﺰﻳﺮات، ﺣﻘﻮق ﺟﺰا، ﺣﻜﻤﺖ، ﻋﺮﻓﺎن، ﺗﺼﻮ‪‬ف، اﺳﻼم‬



                                                                                                                      ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫ﺣﻘﻮق اﺳﻼم در ﻃﻲ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﮕﺮشﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻜﺎﺗﺐ ﻓﻘﻬﻲ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻮده و ﺑﻨﺎي ﻋﻘﻞ ﻫﻤﻮاره ﻳﻜﻲ از‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﻘﻨﻴﻦ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﺪ‪ ‬ﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ و ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﺣﻜﺎم ﺗﻮﺟﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻛﻢﺗﻮﺟ‪‬ﻬﻲ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﺣﻜﺎم و ﻣﺪ‪ ‬ﻧﻈﺮ‬
‫ﻗﺮار دادن ﺻﻮرت ﻛﺘﺎب و ﺳﻨّﺖ، و ﺟﻤﻊ و اﺟﻤﺎع ﻧﻈﺮات اﻟﺰاﻣﺎً ﺑﻪ ﻛﺸﻒ ﻣﻘﺼﻮد ﺷﺎرع ﻣﻘﺪس ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد و اﻳﻦ اﻣﺮ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻘﺺ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸﺎﻫﺪهاي در ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻗﻮاﻋﺪ ﺣﻘﻮﻗﻲ و ﭘﻮﻳﺎﺋﻲ ﻓﻘﻪ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﺒﻊ ﻋﻘﻞ ﻛﻪ‬
                                                         ‫اﺳﺎس ﺗﻼزم ﺷﺮع ﺑﺎ ﻋﻘﻞ و ﻋﻘﻞ ﺑﺎ ﺷﺮع اﺳﺖ ﺧﻔﻴﻒ ﻣﻲﮔﺮدد.‬
‫در ﻣﻘﺎﻟﻪاي ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ2: »...در اﺻﻞ ﺗﺸﺮﻳﻊ ﻗﺼﺎص ﭼﻮن ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﺻﺮﻳﺢ آﻳﺎت ﻗﺮآن اﺳﺖ‬
                                                                                                ‫ﻛِ َ َ‬
‫) ﹸﺘﺐ ﻋﻠﹶﻴﻜﻢ ﺍﻟﻘِﺼﺎﺹ( ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ اﺧﺘﻼﻓﻰ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ در ﻣﻮرد ﻗﻠﻤﺮو ﻗﺼﺎص و ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ آن، ادﻟّﻪ اﺛﺒﺎت ادﻋﺎ، ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﻗﺼﺎص و اﺣﻴﺎﻧﺎً ﺗﺒﺪﻳﻞ آن ﺑﻪ دﻳﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻰ ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح اﺳﺖ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺤﺚ در اﻳﻦﻛﻪ آﻧﭽﻪ از اﺣﻜﺎم ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ در‬
‫اﺧﺒﺎر آﻣﺪه اﺳﺖ؛ ﻛﺪام ﻗﺴﻤﺖ ﻋﻴﻨﺎ و ﺑﺪون ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻻزم اﻻﺗّﺒﺎع اﺳﺖ و ﻛﺪام ﻗﺴﻤﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺮ ﻣﻠﺖ‬
‫)اﻣﺎﻣﺖ( اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺣﺴﺐ اﻗﺘﻀﺎى زﻣﺎن ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺻﺮﻳﺢ آﻳﻪ 011 ﺳﻮره ﻛﻬﻒ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( ﻣﺄﻣﻮر‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﻋﻼم ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »ﻣﻦ ﺑﺸﺮى ﻫﺴﺘﻢ ﻣﺜﻞ ﺷﻤﺎ ﺟﺰ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ وﺣﻰ ﻣﻰرﺳﺪ ﻛﻪ...«.3 اﻳﻦ اﻋﻼم ﺣﺎﻛﻰ از آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫1‬
    ‫, ‪- Web: http://www.bidabad.com‬‬      ‫:‪Mail‬‬         ‫, ‪bijan@bidabad.com‬‬         ‫‪bidabad@yahoo.com‬‬
‫2- ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ901-38، ﺗﻬﺮان، 8731.‬
                                                                                         ‫ﻰ‬         ‫ﺮ ﹸْﻳ‬                ‫ﹸﹾ ﻧ‬
                                                                                     ‫3- ﻗﻞ ِﺍﱠﻤﺎ ﺍﹶﻧﺎ ﺑﺸ ٌ ﻣِﺜﻠﻜﻢ ُﻮﺣﻰ ِﺍﹶﻟ ّ....‬
‫ﺧﺎرج از ﻗﻠﻤﺮو وﺣﻰ آﻧﭽﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ از ﻗﺒﻴﻞ ﻟﺸﻜﺮﻛﺸﻰﻫﺎ و ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻗﺸﻮن، ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ دادنﻫﺎ، و اداره اﻣﻮر ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﻰدﻫﺪ، ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺑﺸﺮ ﻋﺎدى اﺳﺖ، ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺑﺸﺮى ﻣﻌﺼﻮم از ﮔﻨﺎه. ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﺮاى ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮد‬
 ‫ﹶ ْ ﹶ ﹸ ْ َﺳ ﹺ ﻠ‬
‫ﺑﻪ آﻧﺎن اﻟﮕﻮى زﻧﺪﮔﻰ اراﺋﻪ دﻫﺪ و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( را اﻟﮕﻮى زﻧﺪﮔﻰ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻗﺮار داده اﺳﺖ: ﹶﻟﻘﺪ ﻛﺎﻥ ﹶﻟﻜﻢ ﻓِﻰ ﺭ ُﻮﻝ ﺍﻟ ﹼﻪ‬
                                                                                               ‫ْ َﺓ َ ََﻪ‬
‫ﹸﺍﺳﻮ ﹲ ﺣﺴﻨ ٌ. روش ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ ﻣﺮدم اﻟﮕﻮﻳﻰ زﻳﺒﺎ و ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳﺖ.4 و ﻟﺬا وى را از ﺧﻄﺎ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﻰدارد و او را در‬
   ‫َﻞ ِﺒﻜ ْ َ ﹶ‬
‫ﻣﻘﺎم ﻋﺼﻤﺖ ﻣﺘﻤﻜّﻦ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﻳﺪ و در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ اﻳﻦ ﺣﻀﺮت را ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎن ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: ﻣﺎ ﺿ ﱠ ﺻﺎﺣُ ﹸﻢ ﻭ ﻣﺎﻏﻮَﻯ‬
                                                                     ‫ﹾ ﻫ َ ﻻ َ ْﻰ ﻳ‬        ‫ِﻖ َ ﹺ ﹶ‬        ‫َ‬
‫ﻭ ﻣﺎ ﻳَﻨﻄ ُ ﻋﻦ ﺍﳍﻮَﻯ ﹺﺇﻥ ُﻮ ﹺﺇ ﱠ ﻭﺣ ٌ ُﻮﺣَﻰ؛ ﻳﺎر و ﻣﺼﺎﺣﺐ ﺷﻤﺎ ﮔﻤﺮاه ﻧﺸﺪ و از ﺳﺮ ﻫﻮاى ﻧﻔﺲ ﺳﺨﻦ ﻧﮕﻔﺖ و ﺳﺨﻦ او ﺟﺰ‬
‫وﺣﻰ ﻧﻴﺴﺖ.5 و ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻘﺮّر ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و دﺧﺘﺮ ﮔﺮاﻣﻰ او و ﻋﻠﻰ )ع( ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ او و ﻳﺎزده ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﻠﻰ )ع( در‬
‫ﻣﻘﺎم ﻋﺼﻤﺖ ﻣﺘﻤﻜّﻦ ﺑﺎﺷﻨﺪ. اﻣ‪‬ﺎ ﻋﺼﻤﺖ ﻣﺎﻧﻊ آن ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ اﻓﺮاد ﺑﺸﺮ اﻋﻤﺎل و ﮔﻔﺘﺎر ﺑﺸﺮى ﻫﻢ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ اﻗﺘﻀﺎى رﻳﻴﺲ ﺣﻜﻮﻣﺖ و اداره ﻣﻤﻠﻜﺖ ﻗﻮﻟﻰ و ﻓﻌﻠﻰ ﺑﻮى ﻣﻨﺘﺴﺐ ﺑﺎﺷﺪ. ﺗﺸﺨﻴﺺ اﻳﻦ اﻣﻮر از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ و ﻻزم اﺳﺖ. اﺳﺘﺎد و ﻓﻘﻴﻪ ارﺟﻤﻨﺪ ﺷﺎدروان ﻣﺤﻤﻮد ﺷﻬﺎﺑﻰ در ﻛﺘﺎب ارزﺷﻤﻨﺪ ﺧﻮﻳﺶ6 ﻣﻄﻠﺒﻰ را در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ و‬
‫در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻓﻘﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ذﻳﻼً ﺧﻼﺻﻪ آن آورده ﻣﻰﺷﻮد: »آرى ﻋﻠﻤﺎى ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻰﮔﻮﻳﻨﺪ ﺗﺼﺮّف ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص(‬
‫ﻗﻮﻟﻰ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻓﻌﻠﻰ ﺑﺮ ﻳﻜﻰ از ﺳﻪ وﺟﻪ زﻳﺮ اﺳﺖ: 1. ﺑﺮ وﺟﻪ ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻛﻪ از آن ﺑﻪ ﻓﺘﻮا ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺷﺪه 2. ﺑﺮ وﺟﻪ اﻣﺎﻣﺖ 3. ﺑﺮ وﺟﻪ‬
‫ﻗﻀﺎ و ﺣﻜﻮﻣﺖ.« »ﺷﻬﻴﺪ اول در ﻛﺘﺎب اﻟﻘﻮاﻋﺪ واﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﻓﺎﻳﺪه ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺷﻬﻴﺪ دوم ﻧﻴﺰ‬
‫ﻋﻴﻦ آن را ﺑﺎ اﻧﺪك زﻳﺎدﺗﻰ در ﻛﺘﺎب ﺗﻤﻬﻴﺪ اﻟﻘﻮاﻋﺪ آورده اﺳﺖ در اﻳﻨﺠﺎ آن ﻗﺴﻤﺖ ﺗﻠﺨﻴﺺ و ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻰﺷﻮد.« ﺳﭙﺲ‬
‫ﺷﺎدروان اﺳﺘﺎد ﺷﻬﺎﺑﻰ ﺑﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻗﺴﻤﺖ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و آن ﺗﺮﺟﻤﻪ را ﭼﻨﻴﻦ آورده اﺳﺖ: »ﺗﺼﺮّف ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻓﻌﻠﻰ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ‬
‫ﻗﻮﻟﻰ، ﻳﻚ ﺑﺎر ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺒﻠﻴﻎ اﺳﺖ و آن ﻓﺘﻮا ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺎرى ﺑﻪﻃﺮﻳﻖ اﻣﺎﻣﺖ اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻬﺎد و ﺗﺼﺮّف در ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل و ﺑﺎر‬
‫دﻳﮕﺮ ﺑﻪﻃﺮﻳﻖ ﻗﻀﺎ اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﺼﻞ ﺧﺼﻮﻣﺖ ﻣﻴﺎن ﻣﺘﺪاﻋﻴﻴﻦ از راه ﺑﻴﻨﻪ ﻳﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎ اﻗﺮار... و ﻫﺮ ﺗﺼﺮّﻓﻰ در ﻋﺒﺎدات از ﺑﺎب‬
‫ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ... ﮔﺎﻫﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮردى ﺗﺮدﻳﺪ ﭘﻴﺶ ﻣﻰآﻳﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ از ﻗﺒﻴﻞ ﺗﺒﻠﻴﻎ اﺳﺖ ﻳﺎ از ﻗﺒﻴﻞ ﻗﻀﺎ ﻳﺎ...«. در ﺟﻠﺪ ﺳﻮم‬
‫ﻛﺘﺎب ﻳﺎد ﺷﺪه7 در ﻗﺴﻤﺖ اﺳﺘﺪراﻛﺎت ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﻴﺸﺘﺮى در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺗﺮﺟﻤﻪاى را از ﻛﺘﺎب زاداﻟﻤﻌﺎد ﻓﻰ‬
‫ﻫﺪى اﻟﻌﺒﺎد اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺟﻮزى آورده اﺳﺖ ﻛﻪ وى در ﺷﺮح ﻏﺰوه ﺣ‪‬ﻨﻴﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده اﺳﺖ: »ﻣﺄﺧﺬ ﻧﺰاع ﻓﻘﻴﻬﺎن اﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻧﺒﻰ ﺻﻠﻰ اﻟﻠّﻪ ﻋﻠﻴﻪ و ﺳﻠّﻢ اﻣﺎم و ﺣﺎﻛﻢ و ﻣﻔﺘﻰ ﺑﻮده درﺣﺎﻟﻰﻛﻪ رﺳﻮل ﻣﻰﺑﻮده اﺳﺖ. ﭘﺲ ﮔﺎﻫﻰ ﺑﻪ ﻣﻨﺼﺐ رﺳﺎﻟﺖ‬
‫ﺣﻜﻤﻰ ﻣﻰﮔﻔﺘﻪ... و ﮔﺎﻫﻰ ﺑﻪ ﻣﻨﺼﺐ ﻓﺘﻮا ﻣﻰﮔﻔﺘﻪ... و ﮔﺎﻫﻰ ﺑﻪ ﻣﻨﺼﺐ اﻣﺎﻣﺖ ﻣﻰﮔﻔﺘﻪ؛ ﭘﺲ در آن وﻗﺖ و در آن ﻣﻜﺎن و‬
‫ﺑﺎ آن اوﺿﺎع و اﺣﻮال ﻣﺼﻠﺤﺖ اﻣﺖ را در آن دﻳﺪه ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ و در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن ﺑﻌﺪ از او را ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ آن‬
‫ﮔﻔﺘﻪ را ﺑﻪاﻗﺘﻀﺎى ﻣﺼﻠﺤﺖ اﻣ‪‬ﺖ زﻣﺎﻧﺎ و ﻣﻜﺎﻧﺎ رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻨﺪ، ﭼﻨﺎنﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( رﻋﺎﻳﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد.« آنﮔﺎه اﺳﺘﺎد در ﻫﻤﺎن‬
             ‫ﺟﻠﺪ اﺛﺮ ﻳﺎد ﺷﺪه8 ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »از اﻳﻦ دو ﻗﺴﻤﺖ ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﻠﺐ ﻓﻘﻬﻰ داﻧﺴﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد:‬
                                          ‫1. اﺗّﻔﺎق ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻤﺎى ﺷﻴﻌﻪ و ﺳﻨﻰ در اﻳﻦﻛﻪ ﺗﺼﺮّف ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ را ﺳﻪ وﺟﻪ اﺳﺖ.‬
                            ‫2. اﻳﻦﻛﻪ ﻣﻨﺸﺄ اﺧﺘﻼف در ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺻﻐﺮوى و ﻣﺼﺪاﻗﻰ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻛﺒﺮوى و ﻣﻔﻬﻮﻣﻰ.‬

                                                                                              ‫4- ﺳﻮره اﺣﺰاب، آﻳﻪ 12.‬
                                                                                         ‫5- ﺳﻮره ﻧﺠﻢ، آﻳﺎت 2 و 3 و 4.‬
                                                                ‫6- ﺷﻬﺎﺑﻰ، ﻣﺤﻤﻮد: ادوار ﻓﻘﻪ، ج 1، ص 615 و ج 3 ، ص 75.‬
                                                                                                 ‫7- ﺻﻔﺤﺎت 65 و 75 .‬
                                                                                                          ‫8- ص 95 .‬


                                                       ‫2‬
                                                     ‫3. اﻳﻦﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎى ﺗﺴﻨﻦ اﺟﺘﻬﺎد و رأى را ﺣﺘّﻰ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﺺ‪ ‬ﺟﺎﻳﺰ و روا داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ...«.‬
‫در ﻫﺮ ﻣﻮرد ﺗﺸﺨﻴﺺ اﻳﻦﻛﻪ ﺗﺼﺮّف ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( ﻳﺎ اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم )ع( از ﻛﺪام وﺟﻪ اﺳﺖ، ﻣﺴﺄﻟﻪاى دﻗﻴﻖ اﺳﺖ و ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان‬
‫ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎى ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ ﻋﻈﺎم ﺑﺎﺷﺪ. ﻻزﻣﻪ ﺣﺼﻮل ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻄﻠﻮب از ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻛﻮﺷﺶ و اﺟﺘﻬﺎدى آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺠﺘﻬﺪ آﮔﺎﻫﻰ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎﻧﻰ، ﻣﻜﺎﻧﻰ و ﺣﺎﻟﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. ﭼﻪﺑﺴﺎ ﺑﻪﺗﺪرﻳﺞ‬
‫و ﺑﺎ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺟﻮاﻣﻊ اﺳﻼﻣﻰ و ﺟﻮاﻣﻊ ﺑﺸﺮى ﺑﻪﻃﻮر اﻋﻢ‪ ‬ﺑﺴﻴﺎرى از ﺗﺼﺮّﻓﺎت را ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻰ از وﺟﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﻣﻰداﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‬
‫ﻣﺘﺄﺧّﺮﻳﻦ ﺑﺮ آﻧﺎن از وﺟﻪ اﻣﺎﻣﺖ ﺗﻠﻘﻰ ﻛﺮده و ﺧﻮد را ﻣﺠﺎز در ﺗﻐﻴﻴﺮ آنﻫﺎ و اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺪاﻧﻨﺪ. ﺣﻘﻮق واﻗﻌﻰ‬
‫اﺳﻼم )ﻓﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ( ﺑﻌﺪ از اﻧﻘﻀﺎى ﺧﻼﻓﺖ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع( دﻳﮕﺮ ﺣﻜﻮﻣﺘﻰ ﻧﺪاﺷﺖ و ﻋﻠﻰﻫﺬا اﺣﻜﺎم ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺣﻘﻮق ﺟﺰاى اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻪواﺳﻄﻪ ﻋﺪم اﺟﺮا ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎﻣﻘﺘﻀﻴﺎت زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﺗﻄﺎﺑﻖ ﺷﺮﻋﻰ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪﺻﻮرت راﻛﺪ و در ﻗﺎﻟﺐ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ دوران ﺧﻼﻓﺖ اوﻟﻴﻪ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ. اﺋﻤﻪ ﺑﻌﺪ از آن ﺣﻀﺮت ﻫﻴﭻﻳﻚ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ؛ ﺣﺘّﻰ ﺣﻀﺮت رﺿﺎ )ع( ﻛﻪ ﻣﺪ‪‬ت ﻛﻮﺗﺎﻫﻰ ﺑﻪ ﻗﺒﻮل وﻻﻳﺘﻌﻬﺪى ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪﻧﺪ، ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮدﻧﺪ: ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺎ‬
‫اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﺟﺰ در زﻣﺎن ﻗﺎﺋﻢ آل ﻣﺤﻤﺪ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ. ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺒﻨﺎ ﻗﺒﻮل وﻻﻳﺘﻌﻬﺪى را ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ آن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ ﻛﻪ در‬
‫ﻫﻴﭻﻳﻚ از اﻣﻮر ﺣﻜﻮﻣﺖ دﺧﺎﻟﺖ ﻧﻔﺮﻣﺎﻳﻨﺪ و ﺣﺘّﻰ از ﻗﺒﻮل اﻣﺎﻣﺖ در ﻧﻤﺎز ﻋﻴﺪ ﻧﻴﺰ اﻛﺮاه داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ داﺳﺘﺎن اﻳﻦ ﻧﻤﺎز ﻣﺸﻬﻮر‬
‫اﺳﺖ. آﻧﭽﻪ از ﻓﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻘﻮق ﺧﺼﻮﺻﻰ ﺑﻮد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻘﻮد و ﻣﻌﺎﻣﻼت، ﻧﻜﺎح و ﻃﻼق، ارث و وﺻﻴﺖ،‬
‫ﺗﺤﻮ‪‬ل ﺑﺎﻟﻨﺴﺒﻪ ﻛﺎﻓﻰ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد، ﺑﻪﻧﺤﻮى ﻛﻪ اﻣﺮوز ﺑﻪﺣﻖّ ﻣﻰﺗﻮان ﻣﺪ‪‬ﻋﻰ ﺑﻮد ﺣﻘﻮق ﺧﺼﻮﺻﻰ ﻓﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻣﺘﺮﻗّﻰﺗﺮﻳﻦ ﻧﻈﺎم‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻰ اﺳﺖ. اﻣ‪‬ﺎ ﺣﻘﻮق ﺟﺰاى اﺳﻼﻣﻰ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﻣﻮردﺑﺤﺚ و ﻋﻤﻞ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺖ و اﻳﻦ‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺣﺘّﻰ ﻏﺎﻟﺒﺎ از ﻃﺮف ﻓﻘﻬﺎى ﻋﻈﺎم ﻧﻴﺰ ﺗﺪرﻳﺲ ﻧﻤﻰﺷﺪ و ﻧﺪرﺗﺎ اﮔﺮ ﻣﻮردﺑﺤﺚ و ﻓﺤﺺ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ ﭼﻮن اﻣﻜﺎن‬
‫اﺟﺮاى آن ﻧﺒﻮد و ﺿﺮورى ﻧﻤﻰدﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻄﺎﺑﻖ آن را ﺑﺎ ﻣﻘﺘﻀﻴﺎت و ﻧﻴﺎزﻫﺎى ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﻣﻮردﻧﻈﺮ و ﺑﺤﺚ ﻗﺮار دﻫﻨﺪ زﻳﺮا‬
‫اﻣﻜﺎن اﻳﻦﻛﻪ در ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﻣﺸﻜﻼت آن ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﻨﻨﺪ ﻧﺒﻮد. ﺑﻄﻮر ﻣﺜﺎل اﺧﺒﺎرى در ﻣﻮرد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻘﺪار و ﻧﻮع دﻳﻪ وارد ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ و اﺧﺒﺎرى ﻣﺸﺎﺑﻪ آن در ﻣﻮرد ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ9 آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻮع ﻛﺎﻻﻳﻰ ﻛﻪ ﻣﺮدان ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪه‬
‫اﺳﺖ. در ﻣﻮرد اﺧﺒﺎر ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ ﺗﺤﻮ‪‬ل اﻳﺠﺎد ﺷﺪه و ﻧﻈﺮى ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺮح ﻣﻔﺼﻞﺗﺮ آن ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ اﻣ‪‬ﺎ در‬
                                                                              ‫ﻣﻮرد اﺧﺒﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دﻳﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺤﻮ‪‬ﻟﻰ ﺑﻪوﺟﻮد ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ. ...«‬


                                                                                                                                                        ‫ﻗﺼﺎص‬
                     ‫01‬
‫ﻗﺘﻞ ﻧﻔﺲ در ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﻣﻨﻊ ﺷﺪه ﻣﮕﺮ در ﻣﻮاردي ﻛﻪ ﻗﺮآن از آن ﺑﻪ ﺣﻖ ﻧﺎم ﻣﻲﺑﺮد. ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ : »ﺑﮕﻮ: ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ ﺗﺎ‬
‫آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺣﺮام ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺑﺨﻮاﻧﻢ. اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺷﺮك ﻣﻴﺎورﻳﺪ. و ﺑﻪ ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﻧﻴﻜﻰ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ. و از ﺑﻴﻢ ﻧﺎداري ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد را ﻣﻜﺸﻴﺪ. ﻣﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ و اﻳﺸﺎن روزى ﻣﻰدﻫﻴﻢ. و ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎى زﺷﺖ ﭼﻪ ﭘﻨﻬﺎن و ﭼﻪ‬
‫آﺷﻜﺎرا ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﺸﻮﻳﺪ. و ﻛﺴﻰ را ﻛﻪ ﺧﺪا ﻛﺸﺘﻨﺶ را ﺣﺮام ﻛﺮده اﺳﺖ- ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﺣﻖ- ﻣﻜﺸﻴﺪ. اﻳﻨﻬﺎﺳﺖ آﻧﭽﻪ ﺧﺪا ﺷﻤﺎ‬
                                                                                               ‫را ﺑﺪان ﺳﻔﺎرش ﻣﻰﻛﻨﺪ، ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻞ درﻳﺎﺑﻴﺪ.«.‬

‫9- ﻫﺮﮔﺎه در ازدواج داﻳﻢ ﻣﻬﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﺸﻮد، اﮔﺮ ﻗﺒﻞ از زﻓﺎف ﻃﻼق واﻗﻊ ﮔﺮدد، زن اﺳﺘﺤﻘﺎق ﻣﻬﺮى را دارد ﻛﻪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺮد ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
                                                                                                                ‫ﺷﻮد. اﻳﻦ ﻣﻬﺮ را اﺻﻄﻼﺣﺎ »ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ« ﮔﻮﻳﻨﺪ.‬
‫ﹴ ْﻦ ْﺯﻗﻜ ْ َ‬             ‫َﻛ ْ ِ ْ‬       ‫ﹰ َ ﹾﺘﻠ‬             ‫َ ﹺ‬           ‫ﻞ َﺮ َ َﺑ ﹸ ْ َ ﹶ ْ ﹸ ْ ﻻ ﺗ ْ ﹺﻛ ِ َ ﹰ َ‬                     ‫ﹸﹾ‬
‫01- ﺳﻮرة اﻧﻌﺎم، آﻳﻪ 151. »ﻗﻞ ﺗَﻌﺎﹶﻟﻮْﺍ ﹶﺃْﺗ ﹸ ﻣﺎ ﺣ ﱠﻡ ﺭﱡﻜﻢ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﹶﺃ ﱠ ُﺸﺮ ﹸﻮﺍ ﹺﺑﻪ ﺷﻴْﺌﺎ ﻭ ﺑﹺﺎﻟﹾﻮﺍِﻟﺪْﻳﻦ ﹺﺇﺣْﺴﺎﻧﺎ ﻭ ﻻ َﺗﻘُ ﹸﻮﺍ ﹶﺃﻭْﻻﺩ ﹸﻢ ﻣﻦ ﹺﺇﻣْﻼﻕ َﻧﺤ ُ َﻧﺮ ُ ﹸ ﹸﻢ ﻭ‬
                                ‫ِ َ ﹶ َ َ ِ َ ﹶ َ َ ﹾﺘﻠ ﻨ ﹾ َ ﻟ َﺮ َ ﻠ ُ ﻻ َﻖ ﹸ ْ َﺻ ﹸ ْ ِ َﻠﻜ ْ ْ ِﻠ‬                                               ‫ﻳ ُ ْ َ ﹾ َﺑ‬
                            ‫ﹺﺇﱠﺎﻫﻢ ﻭ ﻻ َﺗﻘﺮُﻮﺍ ﺍﹾﻟﻔﹶﻮﺍﺣﺶ ﻣﺎ ﻇﻬﺮ ﻣﻨْﻬﺎ ﻭ ﻣﺎ َﺑﻄﻦ ﻭ ﻻ َﺗﻘُ ﹸﻮﺍ ﺍﻟﱠﻔﺲ ﺍﱠﱵ ﺣ ﱠﻡ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺇ ﱠ ﺑﹺﺎﹾﻟﺤ ﱢ ﺫِﻟﻜﻢ ﻭ ﱠﺎﻛﻢ ﹺﺑﻪ ﹶﻟﻌ ﱠ ﹸﻢ َﺗﻌﻘ ﹸﻮﻥ«.‬


                                                                                 ‫3‬
‫ﻗﺮآن ﻗﺘﻞ ﻳﻚ ﻧﻔﺲ را ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻗﺘﻞ ﻫﻤﻪ داﻧﺴﺘﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ11: »از اﻳﻦ رو ﺑﺮ ﺑﻨﻰ اﺳﺮاﺋﻴﻞ ﻣﻘﺮر داﺷﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﺲ‬
‫دﻳﮕﺮ را ﻧﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺎص ﻗﺘﻞ ﻛﺴﻰ ﻳﺎ ارﺗﻜﺎب ﻓﺴﺎدى ﺑﺮ روى زﻣﻴﻦ ﺑﻜﺸﺪ، ﭼﻨﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم را ﻛﺸﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. و ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﺣﻴﺎت ﺑﺨﺸﺪ ﭼﻮن ﻛﺴﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم را ﺣﻴﺎت ﺑﺨﺸﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ.« ﻗﺼﺎص ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺠﺎزات ﻛﺮدن ﺟﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻤﺎﺛﻠﺖ ﺟﻨﺎﻳﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻗﺼﺎص در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪدي ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺗﺸﺮﻳﺢ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻗﺘﻞ ﻧﻔﺲ ﻳﺎ ﻗﻄﻊ‬
‫ﻋﻀﻮ ﻳﺎ ﺟﺮح ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﺣﻜﺎم ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ آن در ﻛﺘﺐ ﻓﻘﻬﻲ و ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻣﻨﺪرج اﺳﺖ.21 ﻗﺼﺎص در آﺋﻴﻦﻫﺎي ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم‬
‫ﻧﻴﺰ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. در ﺗﻮرات آﻣﺪه اﺳﺖ:31 »اﮔﺮ ﻛﺴﻲ اﻧﺴﺎﻧﻲ را ﻃﻮري ﺑﺰﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻣﺮگ وي ﮔﺮدد، او ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد. اﻣﺎ اﮔﺮ او ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻦ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﺮگ، ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ، آﻧﻮﻗﺖ ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺗﺎ ﺑﻪ آﻧﺠﺎ‬
‫ﭘﻨﺎﻫﻨﺪه ﺷﺪه، ﺑﺴﺖ ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ وﻟﻲ اﮔﺮ ﺷﺨﺼﻲ، ﺑﻪ ﻋﻤﺪ و ﺑﺎ ﻗﺼﺪ ﻗﺒﻠﻲ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﺣﻤﻠﻪ ﻛﻨﺪ و او را ﺑﻜﺸﺪ، ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﮕﺎه‬
‫ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﭘﻨﺎه ﺑﺮده ﺑﺎﺷﺪ، ﺑﺎﻳﺪ از ﺑﺴﺖ ﺑﻴﺮون ﻛﺸﻴﺪه، ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد. ﻫﺮ ﻛﻪ ﭘﺪر ﻳﺎ ﻣﺎدرش را ﺑﺰﻧﺪ، ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد. ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻲ را ﺑﺪزدد، ﺧﻮاه او را ﺑﻪ ﻏﻼﻣﻲ ﻓﺮوﺧﺘﻪ و ﺧﻮاه ﻧﻔﺮوﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد. ﻫﺮ ﻛﺲ ﭘﺪر ﻳﺎ ﻣﺎدر ﺧﻮد را ﻟﻌﻨﺖ‬
‫ﻛﻨﺪ، ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد. اﮔﺮ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺎ ﻫﻢ ﮔﻼوﻳﺰ ﺑﺸﻮﻧﺪ و ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ دﻳﮕﺮي را ﺑﺎ ﺳﻨﮓ ﻳﺎ ﺑﺎ ﻣﺸﺖ ﭼﻨﺎن ﺑﺰﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺠﺮوح‬
‫و ﺑﺴﺘﺮي ﺷﻮد اﻣﺎ ﻧﻤﻴﺮد، و ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺎﻟﺶ ﺧﻮب ﺷﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﻋﺼﺎ راه ﺑﺮود، آﻧﻮﻗﺖ ﺿﺎرب ﺑﺨﺸﻴﺪه ﺷﻮد،‬
‫ﺑﺸﺮﻃﻲ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﺨﺎرج ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ و ﺗﺎوان روزﻫﺎي ﺑﻴﻜﺎري ﻣﺠﺮوح را ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻼً ﺧﻮب ﻧﺸﺪه ﺑﭙﺮدازد. اﮔﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰ ﺧﻮد را ﻃﻮري ﺑﺎ ﭼﻮب ﺑﺰﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻣﺮگ او ﮔﺮدد، ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺠﺎزات ﺷﻮد. اﻣﺎ اﮔﺮ آن ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰ ﭼﻨﺪ‬
‫روزي ﭘﺲ از ﻛﺘﻚ ﺧﻮردن زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﺪ، ارﺑﺎﺑﺶ ﻣﺠﺎزات ﻧﺸﻮد، زﻳﺮا آن ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰ ﺑﻪ او ﺗﻌﻠﻖ دارد. اﮔﺮ ﻋﺪهاي ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫درﮔﻴﺮ ﺷﻮﻧﺪ و در ﺟﺮﻳﺎن اﻳﻦ دﻋﻮا، زن ﺣﺎﻣﻠﻪاي را ﻃﻮري ﺑﺰﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻘﻂ ﺟﻨﻴﻦ او ﻣﻨﺠﺮ ﺷﻮد، وﻟﻲ ﺑﻪ ﺧﻮد او آﺳﻴﺒﻲ‬
‫ﻧﺮﺳﺪ، ﺿﺎرب ﻫﺮ ﻣﺒﻠﻐﻲ را ﻛﻪ ﺷﻮﻫﺮ آن زن ﺑﺨﻮاﻫﺪ و ﻗﺎﺿﻲ آن را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﻨﺪ، ﺑﺎﻳﺪ ﺟﺮﻳﻤﻪ ﺑﺪﻫﺪ. وﻟﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد او‬
‫ﺻﺪﻣﻪاي وارد ﺷﻮد، ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻤﺎن ﺻﺪﻣﻪ ﺑﻪ ﺿﺎرب ﻧﻴﺰ وارد ﮔﺮدد: ﺟﺎن ﺑﻌﻮض ﺟﺎن، ﭼﺸﻢ ﺑﻌﻮض ﭼﺸﻢ، دﻧﺪان ﺑﻌﻮض‬
‫دﻧﺪان، دﺳﺖ ﺑﻌﻮض دﺳﺖ، ﭘﺎ ﺑﻌﻮض ﭘﺎ، داغ ﺑﻌﻮض داغ، زﺧﻢ ﺑﻌﻮض زﺧﻢ، و ﺿﺮب ﺑﻌﻮض ﺿﺮب . اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ وارد‬
‫ﻛﺮدن ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰش او را ﻛﻮر ﻛﻨﺪ، ﺑﺎﻳﺪ او را ﺑﻌﻮض ﭼﺸﻤﺶ آزاد ﻛﻨﺪ. اﮔﺮ ﻛﺴﻲ دﻧﺪان ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺸﻜﻨﺪ، ﺑﺎﻳﺪ او را ﺑﻌﻮض دﻧﺪاﻧﺶ آزاد ﻛﻨﺪ. اﮔﺮ ﮔﺎوي ﺑﻪ ﻣﺮد ﻳﺎ زﻧﻲ ﺷﺎخ ﺑﺰﻧﺪ و او را ﺑﻜﺸﺪ، آن ﮔﺎو ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺳﻨﮕﺴﺎر ﺷﻮد و ﮔﻮﺷﺘﺶ ﻫﻢ ﺧﻮرده ﻧﺸﻮد، آﻧﻮﻗﺖ ﺻﺎﺣﺐ آن ﮔﺎو ﺑﻴﮕﻨﺎه ﺷﻤﺮده ﻣﻲﺷﻮد. وﻟﻲ اﮔﺮ آن ﮔﺎو ﻗﺒﻼً ﺳﺎﺑﻘﻪء‬
‫ﺷﺎخ زﻧﻲ داﺷﺘﻪ و ﺻﺎﺣﺒﺶ ﻫﻢ از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎ ﺧﺒﺮ ﺑﻮده، اﻣﺎ ﮔﺎو را ﻧﺒﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، در اﻳﻨﺼﻮر ت ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﮔﺎو ﺳﻨﮕﺴﺎر‬
‫ﮔﺮدد و ﻫﻢ ﺻﺎﺣﺒﺶ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد. وﻟﻲ اﮔﺮ ﺑﺴﺘﮕﺎن ﻣﻘﺘﻮل راﺿﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﻮن ﺑﻬﺎ را ﻗﺒﻮل ﻛﻨﻨﺪ، ﺻﺎﺣﺐ ﮔﺎو ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪه، ﺟﺎن ﺧﻮد را ﻧﺠﺎت دﻫﺪ. اﮔﺮ ﮔﺎوي ﺑﻪ دﺧﺘﺮ ﻳﺎ ﭘﺴﺮي ﺷﺎخ ﺑﺰﻧﺪ و او را ﺑﻜﺸﺪ، ﻫﻤﻴﻦ ﺣﻜﻢ‬
‫اﺟﺮا ﺷﻮد. اﻣﺎ اﮔﺮ ﮔﺎو ﺑﻪ ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰي ﺷﺎخ ﺑﺰﻧﺪ و او را ﺑﻜﺸﺪ، ﺑﺎﻳﺪ ﺳﻲ ﻣﺜﻘﺎل ﻧﻘﺮه ﺑﻪ ارﺑﺎب آن ﻏﻼم ﻳﺎ ﻛﻨﻴﺰ داده ﺷﻮد و‬
‫ﮔﺎو ﻫﻢ ﺳﻨﮕﺴﺎر ﮔﺮدد. اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﭼﺎﻫﻲ ﺑﻜﻨﺪ و روي آن را ﻧﭙﻮﺷﺎﻧﺪ و ﮔﺎو ﻳﺎ اﻻﻏﻲ در آن ﺑﻴﻔﺘﺪ، ﺻﺎﺣﺐ ﭼﺎه ﺑﺎﻳﺪ ﻗﻴﻤﺖ‬
‫آن ﺣﻴﻮان را ﺗﻤﺎﻣﺎً ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺒﺶ ﺑﭙﺮدازد و ﺣﻴﻮان ﻣﺮده از آن او ﺑﺎﺷﺪ. اﮔﺮ ﮔﺎوي، ﮔﺎو دﻳﮕﺮي را ﺑﺰﻧﺪ و ﺑﻜﺸﺪ، ﺻﺎﺣﺒﺎ ن‬

         ‫ﹰ ََْ‬       ‫ﹶ ْ ﹺ ﹶ ﹶ ﹶﻧ ﹶ َ ﹶ ﻨ َ‬      ‫ﹶ ﻧﻪ َ ْ ﹶَ ﹶ ﹰ َ ْ ﹺ ﹾ ﹴ ْ ٍ‬                                   ‫ِ ْ ْ ﹺ َ ﹶَ‬
‫11 - ﺳﻮرة ﻣﺎﺋﺪه، آﻳﻪ 23. »ﻣﻦ ﹶﺃﺟﻞ ﺫِﻟﻚ ﻛﺘﺒْﻨﺎ ﻋَﻠﻰ ﺑَﲏ ﹺﺇﺳْﺮﺍﺋﻴﻞ ﹶﺃﱠ ُ ﻣﻦ ﻗﺘﻞ َﻧﻔﹾﺴﺎ ﹺﺑﻐﻴﺮ َﻧﻔﺲ ﹶﺃﻭ ﻓﹶﺴﺎﺩ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﺄﺭﺽ ﻓﻜﺄﱠﻤﺎ ﻗﺘﻞ ﺍﻟﱠﺎﺱ ﺟَﻤﻴﻌﺎ ﻭ ﻣﻦ ﹶﺃﺣْﻴﺎﻫﺎ‬
                                                ‫ﹶ ْ ﹺ ُ ْ ﹺﻓ ﹶ‬       ‫ِْ ُ ْ ْ َ َ‬          ‫ﹰ َ ﹶ ْ َ ُ ْ ُ ُﻠ َ ﻴ ِ ﻢ ﻥ‬                       ‫ﹶ ﹶ ﹶﻧ ْ ﻨ َ‬
                                              ‫ﻓﻜﺄﱠﻤﺎ ﹶﺃﺣﻴَﺎ ﺍﻟﱠﺎﺱ ﺟَﻤﻴﻌﺎ. ﻭ ﹶﻟﻘﺪ ﺟﺎﺀْﺗﻬﻢ ﺭﺳ ﹸﻨﺎ ﺑﹺﺎﹾﻟﺒﱢﻨﺎﺕ ﹸﺛ ﱠ ﹺﺇ ﱠ ﻛﹶﺜﲑﹰﺍ ﻣﻨﻬﻢ َﺑﻌﺪ ﺫِﻟﻚ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﺄﺭﺽ ﹶﻟﻤﺴﺮ ﹸﻮﻥ«.‬
                               ‫21 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، ﺣﺪود و ﺗﻌﺰﻳﺮات و ﻗﺼﺎص )1831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬
                                                                                                        ‫31 - ﺗﻮرات، ﺳﻔﺮ ﺧﺮوج، ﺑﺎب 12، آﻳﺎت 63-21.‬


                                                                             ‫4‬
‫آن دو ﮔﺎو ﺑﺎﻳﺪ ﮔﺎو زﻧﺪه را ﺑﻔﺮوﺷﻨﺪ و ﻗﻴﻤﺖ آن را ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﻨﺪ، و ﻫﺮ ﻳﻚ از آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻴﻤﻲ از ﮔﺎو‬
‫ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪه را ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺮدارد. وﻟﻲ اﮔﺮ ﮔﺎوي ﻛﻪ زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪه، ﺳﺎﺑﻘﻪء ﺷﺎخ زﻧﻲ داﺷﺘﻪ و ﺻﺎﺣﺒﺶ آن را ﻧﺒﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﺑﺎﻳﺪ‬
                                          ‫ﮔﺎو زﻧﺪهاي ﺑﻌﻮض ﮔﺎو ﻛﺸﺘﻪ ﺑﺪﻫﺪ و ﮔﺎو ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪه را ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺮدارد.«‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﺷﻮد اﺣﻜﺎم ﻓﻮق در دﻳﺎﻧﺖ ﻳﻬﻮد ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﺘﮕﻴﺮاﻧﻪ و اﻓﺮاﻃﻲ اﺳﺖ و ﺑﺮ ﻋﻜﺲ آن در دﻳﺎﻧﺖ‬
‫ﻣﺴﻴﺢ ع ﺟﺎﻧﺐ ﺗﻔﺮﻳﻂ را دارد. در اﻧﺠﻴﻞ ﻣﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ: »ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه، ﻗﺘﻞ ﻣﻜﻦ، و ﻫﺮﻛﻪ ﻗﺘﻞ‬
‫ﻛﻨﺪ، ﺳﺰاوار ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. اﻣ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ، ﻫﺮﻛﻪ ﺑﺮ ﺑﺮادر ﺧﻮد ﺧﺸﻢ ﮔﻴﺮد، ﺳﺰاوار ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ اﺳﺖ؛ و ﻫﺮﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺑﺮادر ﺧﻮد راﻗﺎ ﮔﻮﻳﺪ، ﺳﺰاوار ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ در ﺣﻀﻮر ﺷﻮراﺳﺖ؛ و ﻫﺮﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺮادر ﺧﻮد اﺣﻤﻖ ﮔﻮﻳﺪ، ﺳﺰاوار آﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ‬
‫ﺑ‪‬ﻮ‪‬د. ﭘﺲ اﮔﺮ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻫﺪﻳﻪات ﺑﺮ ﻣﺬﺑﺢ، ﺑﻪﻳﺎد آوردي ﻛﻪ ﺑﺮادرت از ﺗﻮ ﺷﻜﺎﻳﺘﻲ دارد، ﻫﺪﻳﻪات را ﺑﺮ ﻣﺬﺑﺢ واﮔﺬار و‬
‫ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺮو و ﺑﺎ ﺑﺮادر ﺧﻮد آﺷﺘﻲ ﻛﻦ و ﺳﭙﺲ ﺑﻴﺎ و ﻫﺪﻳﻪات را ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻧﻤﺎ. ﺑﺎ ﺷﺎﻛﻲِ ﺧﻮد ﻛﻪ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﻣﺤﻜﻤﻪ ﻣﻲﺑﺮد، ﺗﺎ‬
‫ﻫﻨﻮز ﺑﺎ وي در راه ﻫﺴﺘﻲ، ﺻﻠﺢ ﻛﻦ، ﻣﺒﺎدا ﺗﻮ را ﺑﻪ ﻗﺎﺿﻲ ﺳﭙﺎرد و ﻗﺎﺿﻲ ﺗﻮ را ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻧﮕﻬﺒﺎن دﻫﺪ و ﺑﻪ زﻧﺪان اﻓﺘﻲ. آﻣﻴﻦ،‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﺎ دﻳﻨﺎر آﺧﺮ را ﻧﭙﺮدازي، از زﻧﺪان ﺑﻪدر ﻧﺨﻮاﻫﻲ آﻣﺪ. ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه، زﻧﺎ ﻣﻜﻦ. اﻣ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ، ﻫﺮﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻬﻮت ﺑﻪ زﻧﻲ ﺑﻨﮕﺮد، ﻫﻤﺎندم در دل ﺧﻮد ﺑﺎ او زﻧﺎ ﻛﺮده اﺳﺖ. ﭘﺲ اﮔﺮ ﭼﺸﻢ راﺳﺘﺖ ﺗﻮ را ﻣﻲﻟﻐﺰاﻧﺪ،‬
‫آن را ﺑﻪدرآر و دور اﻓﻜﻦ، زﻳﺮا ﺗﻮ را ﺑﻬﺘﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻀﻮي از اﻋﻀﺎﻳﺖ ﻧﺎﺑﻮد ﮔﺮدد ﺗﺎ آن ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﺑﺪﻧﺖ ﺑﻪ دوزخ‬
‫اﻓﻜﻨﺪه ﺷﻮد. و اﮔﺮ دﺳﺖ راﺳﺘﺖ ﺗﻮ را ﻣﻲﻟﻐﺰاﻧﺪ، آن را ﻗﻄﻊ ﻛﻦ و دوراﻓﻜﻦ، زﻳﺮا ﺗﻮ را ﺑﻬﺘﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻀﻮي از‬
‫اﻋﻀﺎﻳﺖ ﻧﺎﺑﻮد ﮔﺮدد ﺗﺎ آن ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﺑﺪﻧﺖ ﺑﻪ دوزخ اﻓﻜﻨﺪه ﺷﻮد. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻫﺮﻛﻪ زن ﺧﻮد را ﻃﻼق دﻫﺪ، ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﻪ او ﻃﻼﻗﻨﺎﻣﻪاي ﺑﺪﻫﺪ. اﻣ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ، ﻫﺮﻛﻪ زن ﺧﻮد را ﺟﺰ ﺑﻪﻋﻠﺖ ﺧﻴﺎﻧﺖ در زﻧﺎﺷﻮﻳﻲ ﻃﻼق دﻫﺪ، ﺑﺎﻋﺚ زﻧﺎﻛﺎر‬
‫ﺷﺪن او ﻣﻲﮔﺮدد؛ و ﻫﺮﻛﻪ زن ﻃﻼق داده ﺷﺪه را ﺑﻪ زﻧﻲ ﺑﮕﻴﺮد، زﻧﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ. و ﺑﺎز ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه،‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮد را ﻣﺸﻜﻦ، ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﺪا وﻓﺎ ﻛﻦ. اﻣ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ، ﻫﺮﮔﺰ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﺨﻮرﻳﺪ، ﻧﻪ ﺑﻪ‬
‫آﺳﻤﺎن، زﻳﺮا ﻛﻪ ﺗﺨﺖ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﺧﺪاﺳﺖ، و ﻧﻪ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ، ﭼﻮن ﻛﺮﺳﻲ زﻳﺮ ﭘﺎي اوﺳﺖ، و ﻧﻪ ﺑﻪ اورﺷﻠﻴﻢ، زﻳﺮا ﻛﻪ ﺷﻬﺮ آن‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺰرگ اﺳﺖ. و ﺑﻪ ﺳﺮ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﺨﻮر، زﻳﺮا ﺣﺘﻲ ﻣﻮﻳﻲ را ﺳﻔﻴﺪ ﻳﺎ ﺳﻴﺎه ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻲ ﻛﺮد. ﭘﺲ ﺑﻠﻪ‪ ‬ﺷﻤﺎ ﻫﻤﺎن ﺑﻠﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و ﻧﻪ‪ ‬ﺷﻤﺎ ﻧﻪ، زﻳﺮا اﻓﺰون ﺑﺮ اﻳﻦ، ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ اﺳﺖ. ﻧﻴﺰ ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه، ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﻋﻮض ﭼﺸﻢ و دﻧﺪان ﺑﻪ ﻋﻮض‬
‫دﻧﺪان. اﻣ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ، در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺨﺺ ﺷﺮور ﻧﺎﻳﺴﺘﻴﺪ. اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﺔ راﺳﺖ ﺗﻮ ﺳﻴﻠﻲ زﻧﺪ، ﮔﻮﻧﺔ دﻳﮕﺮ را ﻧﻴﺰ‬
‫ﺑﻪﺳﻮي او ﺑﮕﺮدان. و ﻫﺮﮔﺎه ﻛﺴﻲ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﻣﺤﻜﻤﻪ ﻛﺸﻴﺪه، ﻗﺒﺎﻳﺖ را از ﺗﻮ ﺑﮕﻴﺮد، ﻋﺒﺎﻳﺖ را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ او واﮔﺬار. اﮔﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﺠﺒﻮرت ﻛﻨﺪ ﻳﻚ ﻣﻴﻞ ﺑﺎ او ﺑﺮوي، دو ﻣﻴﻞ ﻫﻤﺮاﻫﺶ ﺑﺮو. اﮔﺮ ﻛﺴﻲ از ﺗﻮ ﭼﻴﺰي ﺑﺨﻮاﻫﺪ، ﺑﻪ او ﺑﺪه و از ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از‬
‫ﺗﻮ ﻗﺮض ﺧﻮاﻫﺪ، روي ﻣﮕﺮدان. ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه، ﻫﻤﺴﺎﻳﻪات را ﻣﺤﺒﺖ ﻧﻤﺎ و ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺖ دﺷﻤﻨﻲ ﻛﻦ. اﻣ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ دﺷﻤﻨﺎن ﺧﻮد را ﻣﺤﺒﺖ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ و ﺑﺮاي آﻧﺎن ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ آزار ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ، دﻋﺎي ﺧﻴﺮ ﻛﻨﻴﺪ، ﺗﺎ ﭘﺪر ﺧﻮد را ﻛﻪ در‬
‫آﺳﻤﺎن اﺳﺖ، ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﺎﺷﻴﺪ. زﻳﺮا او آﻓﺘﺎب ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺑﺪان و ﻧﻴﻜﺎن ﻣﻲﺗﺎﺑﺎﻧﺪ و ﺑﺎران ﺧﻮد را ﺑﺮ ﭘﺎرﺳﺎﻳﺎن و ﺑﺪﻛﺎران‬
‫ﻣﻲﺑﺎراﻧﺪ. اﮔﺮ ﺗﻨﻬﺎ آﻧﺎن را ﻣﺤﺒﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﻣﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ، ﭼﻪ ﭘﺎداﺷﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ داﺷﺖ؟ آﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﺧﺮاﺟﮕﻴﺮان ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ؟ و اﮔﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮادران ﺧﻮد را ﺳﻼم ﮔﻮﻳﻴﺪ، ﭼﻪ ﺑﺮﺗﺮي ﺑﺮ دﻳﮕﺮان دارﻳﺪ؟ ﻣﮕﺮ ﺣﺘﻲ ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ؟ﭘﺲ‬
                                                           ‫41‬
                                                                ‫ﺷﻤﺎ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺎﺷﻴﺪ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﭘﺪر آﺳﻤﺎﻧﻲ ﺷﻤﺎ ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ.«‬
‫دﺳﺘﻮر ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ در ﻣﻴﺎﻧﺔ دو آﺋﻴﻦ ﻓﻮق ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و آﻳﺎﺗﻲ ﺻﺮﻳﺢ درﺑﺎره ﻗﺼﺎص ﺗﺸﺮﻳﻊ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ در زﻣﺎن و‬

                                                                                ‫41 - اﻧﺠﻴﻞ ﻣﺘﻲ، ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ، آﻳﺎت 84-12.‬


                                                       ‫5‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻋﺮب در ﻫﻨﮕﺎم ﻇﻬﻮر اﺳﻼم آﺛﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺴﻴﺎر وﺳﻴﻌﻲ ﺑﺮ اﺻﻼح ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻏﻴﺮﻣﺪﻧﻲ و ﻗﺒﺎﺋﻠﻲ آن‬
‫ﻋﺼﺮ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﻲﮔﺬارد. ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرت و اﻧﺘﻘﺎم از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺷﺎﻳﻊ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻋﺮب آن روز ﺑﻮده و وﺿﻊ‬
‫آﻳﺎت ﻗﺼﺎص ﻋﻤﻼً ﺟﻠﻮي اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه را ﮔﺮﻓﺖ و آن را ﺑﻪ ﺣﺪاﻗﻞ ﻣﻤﻜﻦ ﺧﻮد ﺗﻘﻠﻴﻞ داد. ﻟﺬا در ﻗﺮآن ﺣﻴﺎت ﺟﺎﻣﻌﻪ را در‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻗﺼﺎص ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﺪ. ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ51: »ﻛﺴﻰ را ﻛﻪ ﺧﺪا ﻛﺸﺘﻨﺶ را ﺣﺮام ﻛﺮده اﺳﺖ ﻣﻜﺸﻴﺪ ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﺣﻖ. و‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺘﻢ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد، ﺑﻪ ﻃﻠﺐﻛﻨﻨﺪه ﺧﻮن او ﻗﺪرﺗﻰ دادهاﻳﻢ. وﻟﻰ در اﻧﺘﻘﺎم از ﺣﺪ ﻧﮕﺬرد، ﻛﻪ او ﭘﻴﺮوزﻣﻨﺪ اﺳﺖ«.‬
‫در ﻫﻤﻴﻦ ارﺗﺒﺎط ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ61: »اى ﻛﺴﺎﻧﻰ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻳﺪ، درﺑﺎره ﻛﺸﺘﮕﺎن ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻗﺼﺎص ﻣﻘﺮر ﺷﺪ: آزاد در ﺑﺮاﺑﺮ آزاد‬
‫و ﺑﻨﺪه در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻨﺪه و زن در ﺑﺮاﺑﺮ زن. ﭘﺲ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧﺐ ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻋﻔﻮ ﮔﺮدد ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺸﻨﻮدى از ﭘﻰ اداى‬
‫ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ رود و آن را ﺑﻪ وﺟﻬﻰ ﻧﻴﻜﻮ ﺑﺪو ﭘﺮدازد. اﻳﻦ ﺣﻜﻢ، ﺗﺨﻔﻴﻒ و رﺣﻤﺘﻰ اﺳﺖ از ﺟﺎﻧﺐ ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن و ﻫﺮ ﻛﻪ از آن‬
     ‫71‬
          ‫ﺳﺮﺑﺎز زﻧﺪ، ﺑﻬﺮه او ﻋﺬاﺑﻰ اﺳﺖ دردآور. اى ﺧﺮدﻣﻨﺪان، ﺷﻤﺎ را در ﻗﺼﺎص ﻛﺮدن زﻧﺪﮔﻰ اﺳﺖ. ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﭘﺮوا ﻛﻨﻴﺪ.«‬
‫ﹺ‬            ‫َ ﹸْ‬
‫در ﻣﻘﺎﻟﻪاي ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ81: »...اﺻﻞ ﻗﺼﺎص ﺑﻪﻣﻮﺟﺐ آﻳﻪ 971 ﺳﻮره ﺑﻘﺮه ﻭ ﹶﻟﻜﻢ ﻓِﻰ ﺍﹾﻟﻘِﺼﺎﺹ‬
                                                                                    ‫َ ﹺ‬              ‫ﺣ ﺕ‬
‫َﻴﺎ ُ ﻳﺎ ﺍﻭﻟِﻰ ﺍﻷﻟﹾﺒﺎﺏ، در ﺣﻜﻢ ﻗﺼﺎص ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ ﻣﺮدم ﺣﻴﺎت و زﻧﺪﮔﻰ وﺟﻮد دارد ﺗﺸﺮﻳﻊ ﺷﺪه و درﺑﺎره ﻗﺘﻞ در آﻳﻪ 871‬
‫از ﻫﻤﺎن ﺳﻮره آﻣﺪه اﺳﺖ: » ﹸﺘﺐ ﻋﻠﻴ ﹸ ُ ﺍﹾﻟ ِﺼﺎ ُ ﻓِﻰ ﺍﹾﻟﻘﺘﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟﺤ ﱠ ﺑﹺﺎﹾﻟﺤ ﱡ ﻭ ﺍﹾﻟﻌﺒﺪ ﺑﹺﺎﹾﻟﻌﺒﺪ ﻭَﺍﹾﻟﺄْﻧﺜﹶﻰ ﺑﹺﺎﹾﻟﺄْﻧﺜﹶﻰ؛ در ﻣﻮرد ﻗﺘﻞ،‬
                   ‫ﹸ‬           ‫ُﺮ ُﺮ َ َ ْ ُ َ ْ ِ ﹸ‬                       ‫ﹶْ‬        ‫ﻛِ َ َ ﹶ ْﻜﻢ ﻘ ﺹ‬
‫ﺑﺮﺷﻤﺎﺳﺖ ﻛﻪ آزاد در ﺑﺮاﺑﺮ آزاد، ﺑﻨﺪه در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺑﻨﺪه و زن در ﺑﺮاﺑﺮ زن ﻗﺼﺎص ﺷﻮد.« ﻛﻪ ﻗﺼﺎص ﻧﻔﺲ را در ﻣﻮرد ﻗﺘﻞ‬
                              ‫ﻛِ َ َ ﹶ ْﻜﻢ‬
‫ﻋﻤﺪ ﻣﻘﺮر داﺷﺘﻪ و در ﺗﺸﺮﻳﻊ آن ﺷﻜﻰ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎرى واﺟﺒﺎت ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﹸﺘﺐ ﻋﻠﻴ ﹸ ُ ـ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻘﺮّر ﺷﺪ ـ آﻣﺪه اﺳﺖ.‬
‫اﻳﻦ آﻳﺎت در واﻗﻊ ﺗﺸﺮﻳﻊ ﻗﺎﻋﺪهاى اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﻏﺮﻳﺰه ﺑﺸﺮى اﺳﺖ. ﻣﻴﻞ ﺑﻪ اﻧﺘﻘﺎم ﻃﺒﻖ ﻓﻄﺮت ﺑﺸﺮ ﺑﻪﻃﻮر ﻋﺎدى ﺑﺮ او‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ دارد ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺷﺪ‪‬ت ﻏﻀﺐ و اﻧﺘﻘﺎمﺟﻮﻳﻰ ﺑﻌﻀﻰ اﻓﺮاد و در ﺑﻌﻀﻰ دورانﻫﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺸﺮى را ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﻛﺸﺎﻧﺪه و‬
‫ﻣﻰﻛﺸﺎﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻗﺪرت داﺷﺖ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻣﻘﺘﻮل ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻰرﺳﺎﻧﺪ. و اﻳﻦ آﻳﺎت ﻧﻪ ﺑﺮاى اﻣﺮﻳﻪ و ﺗﺸﺮﻳﻊ‬
‫اﺑﺘﺪاﻳﻰ ﺣﻜﻢ ﻗﺼﺎص ﻧﺎزل ﺷﺪه ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاى ﺟﻠﻮﮔﻴﺮى از ﺗﻌﺪ‪‬ى و ﺗﺠﺎوز از ﺣﺪ‪ ‬ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ و در واﻗﻊ ﺿﻤﻦ ﺗﻨﻔﻴﺬ اﺻﻞ‬
‫ﻗﺎﻋﺪه ﻗﺼﺎص ﺑﺮاى آن ﺣﺪ‪ ‬و ﻣﺮزى ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺗﺎ از ﺣﺪ اﻋﺘﺪال ﺧﺎرج ﻧﺸﻮد، ﻋﻠﻰﻫﺬا اﻳﻦ ﺗﺸﺮﻳﻊ در ﻣﺴﻴﺮ‬
‫ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﺣﻖ ﻗﺼﺎص اﺳﺖ و ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﻛﻮﺷﺶ ﺷﺎرع اﺳﺖ ﺑﺮ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﺘﻮان اﻳﻦ ﺣﻖّ را ﻣﺤﺪود ﻛﺮد و ﻳﺎ اﺣﻴﺎﻧﺎ از‬
‫ا‪‬ﻋﻤﺎل آن ﻣﻨﺼﺮف ﺷﺪ. در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﻪ ﻋﻔﻮ ﻳﺎ اﺧﺬ دﻳﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ وﻟﻰدم اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺖ از ﻗﺎﺗﻞ ﮔﺬﺷﺖ‬
‫ﻛﻨﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ درﻳﺎﻓﺖ دﻳﻪ اﻛﺘﻔﺎ ﻧﻤﺎﻳﺪ. آﻳﻪ 431 ﺳﻮره آل ﻋﻤﺮان ﻗﺎﻋﺪهاى ﻛﻠﻰ را ﺑﻴﺎن ﻣﻰﻛﻨﺪ و ﺟﺰو ﺻﻔﺎت ﻣﺘّﻘﻴﻦ ﭼﻨﻴﻦ‬
                                                  ‫ِ َ َ ﹺ ﻨ ﹺ ﻠ ِﺐ ﹾﻟ ْ ِ‬                ‫ِ ِ َ َْ ﹶ‬
‫ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﻳﺪ »... ﻭَﺍﻟﹾﻜﺎﻇﻤﲔ ﺍﹾﻟﻐﻴﻆ ﻭَﺍﻟﹾﻌﺎﻓﲔ ﻋﻦ ﺍﻟّﺎﺱ ﻭَﺍﻟ ﹼﻪ ُﻳﺤ ﱡ ﺍُﻤﺤﺴﻨﹺﲔ.« ﻛﻪ در اﻳﻦ آﻳﻪ درﺟﺎت ﻋﻔﻮ و ﺗﻘﻮا را ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ‬
‫و ﻣﻰﮔﻮﻳﺪ: اﮔﺮ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻰ ﻏﻴﻆ و ﻏﻀﺐ ﺧﻮد را ﻓﺮو ﺑﺪه؛ ﺳﭙﺲ اﮔﺮ ﻗﺪرت روﺣﻰ ﺑﻴﺸﺘﺮى ﭘﻴﺪا ﻛﺮدى، در دل ﻧﻴﺰ ﻃﺮف‬
‫ﺧﻮد را ﻋﻔﻮ ﻛﻦ و در ﻣﺮﺣﻠﻪ آﺧﺮ اﮔﺮ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻰ ﺑﻪ او اﺣﺴﺎن ﻛﻦ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺣﺴﺎنﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را دوﺳﺖ دارد. و ﻧﻴﺰ در‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ 871 ﺳﻮره ﺑﻘﺮه، ﻣﻔﺴ‪‬ﺮ واﻻ ﻣﻘﺎم ﺷﺎدروان ﻋﻼّﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ اﺧﺬ دﻳﻪ ﻳﺎ ﮔﺬﺷﺖ را ﺑﺮ اﺟﺮاى ﻗﺼﺎص ﻏﻠﺒﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‬


      ‫ﹶ ْ ﹺ ﻧﻪ ﹶ َ ْﺼ‬           ‫ْﹺ ْ‬      ‫َ ﹾﺘﻠ ﻨ ﹾ َ ﻟ َﺮ َ ﻠ ُ ﻻ َﻖ َ َ ْ ﻗِ ﹶ َ ﹾﻠ ﹰ ﹶ ﹶ ْ َ َ َ ﻴ ِ ُ ﹰ‬
 ‫51- ﺳﻮره اﺳﺮاء، آﻳﺔ 33. »ﻭ ﻻ َﺗﻘُ ﹸﻮﺍ ﺍﻟﱠﻔﺲ ﺍﱠﱵ ﺣ ﱠﻡ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺇ ﱠ ﺑﹺﺎﹾﻟﺤ ﱢ ﻭ ﻣﻦ ﹸﺘﻞ ﻣﻈ ﹸﻮﻣﺎ ﻓﻘﺪ ﺟﻌﻠﹾﻨﺎ ِﻟﻮِﻟﱢﻪ ﺳﻠﹾﻄﺎﻧﺎ ﻓﹶﻼ ُﻳﺴﺮﻑ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﻘﺘﻞ ﹺﺇﱠ ُ ﻛﺎﻥ ﻣﻨ ُﻮﺭﺍ«.‬
‫ﹸ ﹶ َ ْ ﻋِ َ ﻪ ِ ْ ِ‬                  ‫ُﺮ ُﺮ َ َ ْ ُ َ ْ ِ َ ﹸ‬                      ‫ﹶ‬        ‫ﻳ ﻟ َ َ ﻨ ﻛ ِ َ َ ﹶ ْﻜ ﻢ ﻘ ﺹ‬
‫61- ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﺎت 971-871. »ﻳﺎ ﹶﺃﱡﻬَﺎ ﺍﱠﺬِﻳﻦ ﺁﻣُﻮﺍ ﹸﺘﺐ ﻋﻠﻴ ﹸ ُ ﺍﹾﻟ ِﺼﺎ ُ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﻘﺘْﻠﻰ ﺍﹾﻟﺤ ﱡ ﺑﹺﺎﹾﻟﺤ ﱢ ﻭ ﺍﹾﻟﻌﺒﺪ ﺑﹺﺎﹾﻟﻌﺒﺪ ﻭ ﺍﹾﻟﺄﻧْﺜﻰ ﺑﹺﺎﹾﻟﺄﻧْﺜﻰ ﻓﻤﻦ ُﻔﻲ ﹶﻟ ُ ﻣﻦ ﹶﺃﺧِﻴﻪ‬
‫ﺷﻲ ٌ ﻓﹶﺎﱢﺒﺎ ٌ ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﻭ ﺃﹶﺩﺍ ٌ ﹺﺇﹶﻟﻴﻪ ﹺﺑﺈﺣْﺴﺎﻥ ﺫِﻟﻚ َﺗﺨﻔِﻴ ٌ ﻣﻦ ﺭﱢﻜﻢ ﻭ ﺭﺣﻤ ﹲ ﻓﻤﻦ ﺍﻋﺘَﺪﻯ َﺑﻌﺪ ﺫِﻟﻚ ﻓﻠ ُ ﻋَﺬﺍ ٌ ﹶﺃﻟِﻴﻢ. ﻭ ﹶﻟﻜﻢ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﻘِﺼﺎﺹ ﺣَﻴﺎ ﹲ ﻳﺎ ﹸﻭﻟِﻲ‬
    ‫ﹺ ﺓ ﺃ‬                    ‫َ ﹸْ‬           ‫ْ َ َ ﹶ ﹶﻪ ﺏ‬              ‫َ ْﺀ ﺗ ﻉ َ ْﺮ ِ َ ﺀ ْ ِ ﹺ ٍ َ ْ ﻒ ِ ْ َﺑ ﹸ ْ َ َ ْ َﺔ ﹶ َ ﹺ ْ‬
                                                                                                                                                 ‫ﹶ ﹺ َﻠﻜ ْ ﺘﻘ‬
                                                                                                                                             ‫ﺍﹾﻟﺄﻟﹾﺒﺎﺏ ﹶﻟﻌ ﱠ ﹸﻢ َﺗﱠ ﹸﻮﻥ«.‬
                                                                     ‫71 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: ﺑﻴﺎن اﻟﺴﻌﺎده ﻓﻲ ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻟﻌﺒﺎده، ﺗﺮﺟﻤﻪ، ﺟﻠﺪ 2، ﺻﺺ 553-053.‬
       ‫81- ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ901-38، 8731.‬


                                                                                  ‫6‬
                           ‫ﹶ َ ْ ُِ َ ِ ْ ِ ﺀ‬
‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »... و اﮔﺮ "ﺷﺊ" را ﻧﻜﺮه آورده )ﻓﻤﻦ ﻋﻔﻰ ﻟﹶﻪ ﻣﻦ ﺍﹶﺧﻴﻪ ﺷﻰ ٌ، ﭘﺲ ﻫﺮﻛﺲ از ﻃﺮف ﺑﺮادرش ﻋﻔﻮ‬
‫ﮔﺮدد( ﺑﺮاى اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺣﻜﻢ را ﻋﻤﻮﻣﻴﺖ دﻫﺪ و ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﺪ ﻫﺮ ﺣﻘّﻰ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﭼﻪ ﺗﻤﺎﻣﻰ ﺣﻖ ﻗﺼﺎص ﺑﺎﺷﺪ ﭼﻪ ﺑﻌﻀﻰ از‬
‫آن، ﻣﺜﻞ اﻳﻦﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺧﻮن ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﻌﻀﻰ ﺣﻖ ﻗﺼﺎص ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻗﺎﺗﻞ ﺑﺒﺨﺸﻨﺪ و ﺑﻌﻀﻰ ﻧﺒﺨﺸﻨﺪ ﻛﻪ در‬
‫اﻳﻦﺻﻮرت ﻧﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﻗﺼﺎص ﻋﻤﻠﻰ ﻧﻤﻰﺷﻮد91 ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺜﻞ آن ﺻﻮرﺗﻰ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺣﻖ از ﺣﻖ ﺧﻮد ﺻﺮفﻧﻈﺮ ﻛﻨﻨﺪ،‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ دﻳﻪ ﻳﻌﻨﻰ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ...«02. ﺷﺎدروان آﻳﺖاﷲ ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﻰ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻫﻤﻴﻦ آﻳﻪ آورده اﺳﺖ: »ﭼﻬﺮه ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ وارث‬
‫ﻗﺼﺎص در زﻳﺮ ﭘﺮده رﺣﻤﺖ و ﺑﺮادرى ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺷﻮد و ﻋﻮاﻃﻒ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻰ اﻳﻤﺎﻧﻰ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﻛﻴﻨﻪ و ﺟﺪاﻳﻰ ﮔﺮدد... ﭼﻮن ﺑﺎ‬
‫ﻋﺎﻃﻔﻪ، ﻋﻔﻮ و ﻛﺸﺶ ﺑﺮادرى ﭘﻴﺶ آﻣﺪ و ﻛﻴﻨﻪ و ﻗﺼﺎص از ﻣﻴﺎن رﻓﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺪرت ﻗﻀﺎﻳﻰ و اوﻟﻴﺎى ﻣﻘﺘﻮل از آن ﭘﻴﺮوى‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ. ﻗﻴﺪ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف راه را ﺑﺮاى ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺷﺮاﻳﻂ و ﻣﺼﺎﻟﺢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﺎز ﻣﻰﮔﺬارد...«12. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﻗﺼﺎص ﺑﺮاى‬
‫وﻟﻰدم اﻳﺠﺎد ﺣﻖ ﻣﻰﻛﻨﺪ ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ او را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﻗﺼﺎص ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﻗﺼﺎص در ﻗﺎﻧﻮن او‪‬ﻟﻴﻪ ﺟﻤﻬﻮرى اﺳﻼﻣﻰ ﻛﻪ ﺑﻪﻧﺎم ﻗﺎﻧﻮن‬
‫ﺣﺪود و ﻗﺼﺎص اﺳﺖ ﺻﺮﻓﺎ ﺑﻪﻣﻨﺰﻟﻪ دﻋﻮاى ﻣﺪﻧﻰ ﺗﻠﻘﻰ ﺷﺪ و ﮔﺬﺷﺖ ﻳﺎ ﻋﺪم ﺗﻌﻘﻴﺐ وﻟﻰدم‪ ‬ﻗﺎﺗﻞ را ﺑﻪﻛﻠﻰ ﻣﻌﺎف ﻣﻰﻧﻤﻮد.‬
‫ﻣﺘﺄﺳ‪‬ﻔﺎﻧﻪ در ﺑﺪو ﺗﻨﻈﻴﻢ آن ﻻﻳﺤﻪ ﺟﻮى اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻘﻮﻗﺪاﻧﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎن اﻣﻜﺎن اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ و ﻣﺸﻮرت داده‬
‫ﻧﺸﺪ. ﻓﻰاﻟﻤﺜﻞ در آن ﻻﻳﺤﻪ آﻣﺪه: ﻫﺮﮔﺎه در ﻗﺘﻞ ﻋﻤﺪ اوﻟﻴﺎى دم ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﻗﺎﺗﻞ ﻣﻄﻠﻘﺎ آزاد ﻣﻰﺷﻮد. ﺣﺎل آنﻛﻪ در‬
‫ﻗﺎﻧﻮن ﺑﻌﺪى ﺗﻌﺰﻳﺮات در ﻗﺘﻞ ﻏﻴﺮﻋﻤﺪ ﺑﻪواﺳﻄﻪ راﻧﻨﺪﮔﻰ وﺳﻴﻠﻪ ﻧﻘﻠﻴﻪ، اﮔﺮ ﻫﻢ اوﻟﻴﺎى دم ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﺑﺎز ﻫﻢ ﻗﺎﺗﻞ ﻣﺠﺎزات‬
‫ﻣﻰﺷﻮد. و ﺑﺪﻳﻦ ﻧﺤﻮ ﻋﻤﻼً ﻗﺘﻞ ﻏﻴﺮﻋﻤﺪ ﺷﺪﻳﺪﺗﺮ از ﻋﻤﺪ ﺑﻮد. در ﻫﻤﺎن اوان ﺑﺮرﺳﻰ ﻻﻳﺤﻪ ﻗﺼﺎص آﻗﺎى دﻛﺘﺮ ﻧﺎﺻﺮ‬
‫ﹶَ ﹶ ﹾ َ ْ ﹺ ﹾ ﹴ‬
‫ﻛﺎﺗﻮزﻳﺎن از اﺳﺎﺗﻴﺪ ﻣﺴﻠّﻢ ﺣﻘﻮق و ﻛﺎﻣﻼً وارد ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻓﻘﻬﻰ ﻋﻨﻮان ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ آﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ »... ﻣَﻦ ﻗﺘﻞ َﻧﻔﺴَﺎ ﹺﺑﻐﻴﺮ َﻧﻔﺲ‬
                                                                        ‫ْ ِ ﹶ ْ ﹺ ﹶ ﹶﹶﻧ ﹶَ ﹶ ﻨ َ َ‬
‫ﹶﺃﻭ ﻓﹶﺴﺎﺩ ﻓِﻰﺍﹾﻟﺄﺭﺽ ﻓﻜﺄﱠﻤﺎ ﻗﺘﻞ ﺍﻟّﺎﺱ ﺟﻤِﻴﻌﺎ...«22 ﻫﺮﻛﺲ ﺑﻪﻧﺎﺣﻖ )ﻧﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺎص ﻗﺘﻞ ﻛﺴﻰ ﻳﺎ ﺑﻪدﻟﻴﻞ اﻧﺠﺎم ﻓﺴﺎدى ﺑﺮ روى‬
‫زﻣﻴﻦ( ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻗﺘﻠﻰ ﺷﻮد ﮔﻮﻳﻰ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم را ﻛﺸﺘﻪ اﺳﺖ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺮﻣﻰ ﻛﻞ ﻣﺮدم و ﺟﺎﻣﻌﻪ وﻟﻰدم اﺳﺖ و‬
‫ﻣﺪ‪‬ﻋﻰاﻟﻌﻤﻮم )دادﺳﺘﺎن( ﺑﺎﻳﺪ از ﻃﺮف ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻗﺎﻣﻪ دﻋﻮا ﻛﻨﺪ و ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺟﺮم را ﻣﺠﺎزات ﻛﻨﺪ. ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ ﻗﺒﻼً ﻧﻴﺰ ﺑﻪﻃﻮر‬
‫ﺿﻤﻨﻰ از ﻃﺮف ﺷﺎدروان آﻳﺖاﻟﻠّﻪ ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﻰ اﺑﺮاز ﺷﺪه ﺑﻮد. آن ﺷﺎدروان در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ 371 ﺳﻮره ﺑﻘﺮه ﭼﻨﻴﻦ آورده اﺳﺖ:‬
‫»ﻗﻴﺪ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف راه را ﺑﺮاى ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺷﺮاﻳﻂ و ﻣﺼﺎﻟﺢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﺎز ﻣﻰﮔﺬارد ﺗﺎ اﮔﺮ ﻋﻔﻮ ﻗﺎﺗﻞ ﻣﻮﺟﺐ ﺳﻠﺐ اﻣﻨﻴﺖ و ﺗﺠﺮّى‬
                                ‫ﺑﻪ ﺟﻨﺎﻳﺖ ﻳﺎ ﺑﻘﺎى ﻛﻴﻨﻪ و دﺷﻤﻨﻰ ﺷﻮد ﺣﻖ ﻋﻤﻮﻣﻰ و ﺧﺼﻮﺻﻰ ﺑﺎﻗﻰ و راه ﻗﺼﺎص ﺑﺎز ﺑﺎﺷﺪ.«‬
‫اﻋﺮاب ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ در ﭼﻬﺎر ﻣﺎه رﺟﺐ، ﺷﻮال، ذﻳﻘﻌﺪه و ذﻳﺤﺠﻪ از ﻏﺎرت و ﻗﺘﻞ ﺧﻮدداري ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﺮﺧﻲ اﻳﻦ رﺳﻢ‬
‫را از زﻣﺎن ﺣﻀﺮت اﺑﺮاﻫﻴﻢ ع ﻣﻲداﻧﻨﺪ.32 و ﭼﻮن اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل اﻋﺮاب آن زﻣﺎن ﺑﻮد و ﺧﻮد ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮاي‬
‫ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺗﻌﺪ‪‬ي ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ ﺣﻜﻢ اﻣﻀﺎﺋﻲ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل رﺳﻮل اﻛﺮم ص ﻧﻴﺰ واﻗﻊ ﺷﺪ. آﻳﻪ زﻳﺮ از اﻳﻦ ﺳﻨّﺖ‬

‫91- وﻟﻰ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ ﻓﺘﻮاﻳﻰ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ را اﻟﻬﺎمﺑﺨﺶ ﻣﺎده 462 ﻗﺮار داده و ﻣﻘﺮّر ﻧﻤﻮده اﺳﺖ: »درﺻﻮرﺗﻰ ﻛﻪ وﻟﻰدم ﻣﺘﻌﺪ‪‬د‬
‫ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻫﻤﻪ آنﻫﺎ در ﻗﺼﺎص ﻻزم اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻫﻤﮕﻰ ﺧﻮاﻫﺎن ﻗﺼﺎص ﻗﺎﺗﻞ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻗﺎﺗﻞ ﻗﺼﺎص ﻣﻰﺷﻮد و اﮔﺮ ﺑﻌﻀﻰ از آنﻫﺎ ﺧﻮاﻫﺎن‬
‫ﻗﺼﺎص و دﻳﮕﺮان ﺧﻮاﻫﺎن دﻳﻪ، ﺧﻮاﻫﺎن ﻗﺼﺎص ﻣﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻗﺎﺗﻞ را ﻗﺼﺎص ﻛﻨﻨﺪ ﻟﻜﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺳﻬﻢ دﻳﻪ ﺳﺎﻳﺮ اوﻟﻴﺎى دم را ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺎن دﻳﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
   ‫ﺑﭙﺮدازﻧﺪ و اﮔﺮ ﺑﻌﻀﻰ از اوﻟﻴﺎى دم ﺑﻪﻃﻮر راﻳﮕﺎن ﻋﻔﻮ ﻛﻨﻨﺪ دﻳﮕﺮان ﻣﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻌﺪ از ﭘﺮداﺧﺖ ﺳﻬﻢ ﻋﻔﻮﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﻗﺎﺗﻞ او را ﻗﺼﺎص ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ.«‬
                                                                    ‫02- ﻋﻼّﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ؛ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان، ﺗﺮﺟﻤﻪ 04 ﺟﻠﺪى، ج 2، ص 324.‬
                                                                            ‫12- ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﻰ، آﻳﺖ اﻟﻠّﻪ ﻣﺤﻤﻮد؛ ﭘﺮﺗﻮى از ﻗﺮآن، ج 2، ص 55.‬
                                                                                                               ‫22- ﺳﻮره ﻣﺎﺋﺪه، آﻳﻪ 23.‬
                                                                                                                                    ‫32‬
‫- ﺳﻴﺪ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﺤﺮاﻧﻲ، اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن، ج2، ص221. در ﺑﺮﻫﺎن ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ رواﻳﺎت ﻧﻴﺰ اﺷﺎره ﺷﺪه ﻛﻪ ﺗﺤﺮﻳﻢ ﺟﻨﮓ در اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﻣﺎه‬
                                                                    ‫ﻋﻼوه ﺑﺮ آﻳﻴﻦ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ع در آﻳﻴﻦ ﻳﻬﻮد و ﻣﺴﻴﺢ و ﺳﺎﻳﺮ اﻧﺒﻴﺎءع ﻧﻴﺰ ﺑﻮده.‬


                                                                ‫7‬
‫در ﺟﻬﺖ ﻛﻨﺘﺮل ﺗﻌﺪ‪‬ي در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﻮده و ﺣﻘﻮق ﻃﺮﻓﻴﻦ را در اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ. ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »اﻳﻦ ﻣﺎه‬
‫ﺣﺮام در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن ﻣﺎه ﺣﺮام و ﺷﻜﺴﺘﻦ ﻣﺎهﻫﺎى ﺣﺮام را ﻗﺼﺎص اﺳﺖ. ﭘﺲ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻌﺪى ﻛﻨﺪ. ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه‬
                                                      ‫42‬
                                                           ‫ﺗﻌﺪىاش ﺑﺮ او ﺗﻌﺪى ﻛﻨﻴﺪ و از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ او ﺑﺎ ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎران اﺳﺖ.«‬


                                                                                                                                   ‫ﻗﻄﻊ اﻋﻀﺎء و ﺟﺮوح‬
‫در آﻳﻪ ﻭﺍﳉﺮﻭﺡ ﻗﺼﺎﺹ درﺑﺎرة ﻗﺼﺎص ﻗﻄﻊ اﻋﻀﺎء و ﺟﺮح ﻧﻴﺰ آﻣﺪه اﺳﺖ : »و در ﺗﻮرات ﺑﺮ آﻧﺎن ﻣﻘﺮر داﺷﺘﻴﻢ ﻛﻪ‬
                                                     ‫52‬


‫ﻧﻔﺲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻔﺲ و ﭼﺸﻢ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭼﺸﻢ و ﺑﻴﻨﻰ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻴﻨﻰ و ﮔﻮش در ﺑﺮاﺑﺮ ﮔﻮش و دﻧﺪان در ﺑﺮاﺑﺮ دﻧﺪان و ﻫﺮ زﺧﻤﻰ‬
‫را ﻗﺼﺎﺻﻰ اﺳﺖ. و ﻫﺮ ﻛﻪ از ﻗﺼﺎص درﮔﺬرد، ﮔﻨﺎﻫﺶ را ﻛﻔﺎرهاى ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. و ﻫﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺧﺪا ﻧﺎزل ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫ﺣﻜﻢ ﻧﻜﻨﺪ، از ﺳﺘﻤﻜﺎران اﺳﺖ.« از ﻃﺮﻓﻲ ﺑﺮاي ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺗﻌﺪي ﺑﻴﺶ از ﻣﻴﺰان ﻋﻘﻮﺑﺖ ﺷﺪه و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻋﺘﻼي اﺧﻼق‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ ﻛﻈﻢ ﻏﻴﻆ و ﻋﻔﻮ ﺟﺎﻧﻲ و ﺧﻮدداري از ﻗﺼﺎص ﻛﺮدن ﺗﺎ ﺣﺪ‪ ‬ﻣﻤﻜﻦ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲدارد: »اﮔﺮ ﻋﻘﻮﺑﺖ ﻣﻰﻛﻨﻴﺪ، ﭼﻨﺎن‬
‫ﻋﻘﻮﺑﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﻋﻘﻮﺑﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ. و اﮔﺮ ﺻﺒﺮ ﻛﻨﻴﺪ، ﺻﺎﺑﺮان را ﺻﺒﺮ ﻧﻴﻜﻮﺗﺮ اﺳﺖ. ﺻﺒﺮ ﻛﻦ، ﻛﻪ ﺻﺒﺮ ﺗﻮ ﺟﺰ ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﺮ اﻳﺸﺎن ﻣﺤﺰون ﻣﺒﺎش و از ﻣﻜﺮﺷﺎن دﻟﺘﻨﮕﻰ ﻣﻨﻤﺎى، زﻳﺮا ﺧﺪا ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻰﭘﺮﻫﻴﺰﻧﺪ و ﻧﻴﻜﻰ‬
‫ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ.«62 در آﻳﺎت دﻳﮕﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻪ ﻧﺤﻮ دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »ﻫﺮ ﻛﺲ ﻋﻘﻮﺑﺖ ﻛﻨﺪ ﻫﻢ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ او را ﻋﻘﻮﺑﺖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ، آن ﮔﺎه ﺑﺮ او ﺳﺘﻢ ﻛﻨﻨﺪ، ﺧﺪا ﻳﺎرﻳﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد. زﻳﺮا ﺧﺪا ﻋﻔﻮﻛﻨﻨﺪه و آﻣﺮزﻧﺪه اﺳﺖ. اﻳﻦ ﺑﺪان ﺳﺒﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪا از ﺷﺐ ﻣﻰﻛﺎﻫﺪ و ﺑﻪ روز ﻣﻰاﻓﺰاﻳﺪ و از روز ﻣﻰﻛﺎﻫﺪ و ﺑﻪ ﺷﺐ ﻣﻰاﻓﺰاﻳﺪ. و ﺧﺪا ﺷﻨﻮا و ﺑﻴﻨﺎﺳﺖ.«72 و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ: »و آﻧﺎن ﻛﻪ ﭼﻮن ﺳﺘﻤﻰ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ رﺳﺪ اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻰﮔﻴﺮﻧﺪ. ﺟﺰاى ﻫﺮ ﺑﺪى ﺑﺪﻳﻰ اﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آن. ﭘﺲ ﻛﺴﻰ ﻛﻪ ﻋﻔﻮ‬
‫ﻛﻨﺪ و آﺷﺘﻰ ورزد ﻣﺰدش ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ، زﻳﺮا او ﺳﺘﻤﻜﺎران را دوﺳﺖ ﻧﺪارد. ﺑﺮ ﻛﺴﺎﻧﻰ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﺳﺘﻤﻰ ﻛﻪ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻰﮔﻴﺮﻧﺪ، ﻣﻼﻣﺘﻰ ﻧﻴﺴﺖ. ﻣﻼﻣﺖ در ﺧﻮر ﻛﺴﺎﻧﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺳﺘﻢ ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ در روى زﻣﻴﻦ ﺳﺮﻛﺸﻰ‬
‫ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ. ﺑﺮاى آﻧﻬﺎﺳﺖ ﻋﺬاﺑﻰ دردآور. و آن ﻛﻪ ﺻﺒﺮ ﻛﻨﺪ و از ﺧﻄﺎ درﮔﺬرد، اﻳﻦ از ﻛﺎرﻫﺎى ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه اﺳﺖ. ﻫﺮ ﻛﺲ را‬
                                                                                ‫82‬
                                                                                     ‫ﻛﻪ ﺧﺪا ﮔﻤﺮاه ﻛﻨﺪ از آن ﭘﺲ ﻫﻴﭻ دوﺳﺘﻰ ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ.«‬
‫ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ92: »...در ﻣﻮرد ﻗﺼﺎص ﻋﻀﻮ ﻫﻢ ﻣﺴﺘﻨﺪ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻓﻘﻬﻰ آﻳﻪ 14 ﺳﻮره ﻣﺎﺋﺪه و ﺳﻨﺖ اﺳﺖ. ﻣﺒﻨﺎى ﻗﺼﺎص ﻋﻀﻮ‬


‫َ ﹶ ْ ﹸ ْ َ ﺗﻘ ﻠ َ َ‬       ‫ْ‬      ‫َ ﹶ ْ ﹸ ْ ْ َﺪ َ ﹶ ْ ِ ِ ﹾ ﹺ‬   ‫ﹺ َ ُﺮ ُ ﺹ ﹶ َ ﹺ ْ‬                 ‫ﺸُْ ﺤ ﻡ ﺸْﹺ‬
‫42 - ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﻪ 491. »ﺍﻟ ﱠﻬﺮ ﺍﹾﻟ َﺮﺍ ُ ﺑﹺﺎﻟ ﱠﻬﺮ ﺍﹾﻟﺤَﺮﺍﻡ ﻭ ﺍﹾﻟﺤ ُﻣﺎﺕ ﻗِﺼﺎ ٌ ﻓﻤﻦ ﺍﻋﺘَﺪﻯ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﻓﹶﺎﻋﺘ ُﻭﺍ ﻋﻠﻴﻪ ﹺﺑﻤﺜﻞ ﻣَﺎ ﺍﻋﺘَﺪﻯ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﻭ ﺍﱠ ﹸﻮﺍ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭ‬
                                                                                                                                            ‫ْ ﹶﻤ ﻥ ﻠ َ َ َ ُﺘ‬
                                                                                                                                       ‫ﺍﻋﻠ ُﻮﺍ ﹶﺃ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻣﻊ ﺍﹾﻟﻤﱠﻘِﲔ«.‬
‫ﻥ ﻨ ﹾ َ ﻨ ﹾ ﹺ َ َ ْ َ َ ْ ﹺ َ ﹶ َ ﹶ ِ َ ﺄﺫ ﹶ ﺄﺫ ِ َ ﺴﻦ ﺴﻦ َ ُﺮ َ ﺹ ﹶ َ ْ‬                                                   ‫َ ﹶَ َ ﹶ ْ ﹺ ْ‬
‫52 - ﺳﻮرة ﻣﺎﺋﺪه، آﻳﻪ 54. »ﻭ ﻛﺘﺒْﻨﺎ ﻋﻠﻴﻬﻢ ﻓِﻴﻬﺎ ﹶﺃ ﱠ ﺍﻟﱠﻔﺲ ﺑﹺﺎﻟﱠﻔﺲ ﻭ ﺍﹾﻟﻌﻴﻦ ﺑﹺﺎﹾﻟﻌﻴﻦ ﻭ ﺍﹾﻟﺄْﻧﻒ ﺑﹺﺎﹾﻟﺄْﻧﻒ ﻭ ﺍﹾﻟﹸ ﹸﻥ ﺑﹺﺎﹾﻟﹸ ﹸﻥ ﻭ ﺍﻟ ﱢ ﱠ ﺑﹺﺎﻟ ﱢ ﱢ ﻭ ﺍﹾﻟﺠ ُﻭﺡ ﻗِﺼﺎ ٌ ﻓﻤﻦ‬
                                                                                                  ‫َ ﹶ ﻠُ ﹶ ِ َ ُ ُ ﻈ ﻤ ﹶ‬                   ‫َﺪ َ ِ َ َ ْ ْ ْ ﹸ ْ‬
                                                                                                ‫َﺗﺼ ﱠﻕ ﹺﺑﻪ ﻭ ﻣﻦ ﹶﻟﻢ َﻳﺤﻜﻢ ﺑﹺﻤﺎ ﹶﺃْﻧﺰﻝ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻓﺄﹸﻭﻟﺌﻚ ﻫﻢ ﺍﻟ ﱠﺎِﻟ ُﻮﻥ«.‬
‫َْ ﹾ‬    ‫َ ﹾ ﹶ ُْ ْ ﻓ ِﺒ ِ ﹾ ﹺ ﻋ ِ ُْ ْ ِ َ ِ ْ ََ ْ ْ ﻬ َ َ ْﺮ ﺼ َ َ ْﹺ ْ َ َ ْﺮ َ ﻻ ﻠ ِ َ‬
‫62 - ﺳﻮرة ﻧﺤﻞ، آﻳﺎت 821-621. »ﻭ ﹺﺇﻥ ﻋﺎﻗﺒﺘﻢ ﹶﻌﺎﻗُﻮﺍ ﹺﺑﻤﺜﻞ ﻣﺎ ُﻮﻗﺒﺘﻢ ﹺﺑﻪ ﻭ ﹶﻟﺌﻦ ﺻﺒﺮُﺗﻢ ﹶﻟ ُﻮ ﺧﻴ ٌ ﻟِﻠ ﱠﺎﺑﹺﺮﻳﻦ. ﻭ ﺍﺻﺒﺮ ﻭ ﻣﺎ ﺻﺒ ُﻙ ﹺﺇ ﱠ ﺑﹺﺎﻟ ﱠﻪ ﻭ ﻻ َﺗﺤﺰﻥ‬
                                                                          ‫َ ﹶ ْ ﹺ ْ َ ﻚ َ ْ ﹴ ِﻤ ْ ﹸﺮ ﹶ ﻥ ﻠ َ َ َ ﻟ َ ﺗ ﹶ َ ﻟ َ ُ ْ ُ ْ ِﻨ ﹶ‬
                                                                         ‫ﻋﻠﻴﻬﻢ ﻭ ﻻ َﺗ ُ ﰲ ﺿﻴﻖ ﻣ ﱠﺎ َﻳﻤﻜ ُﻭﻥ. ﹺﺇ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻣﻊ ﺍﱠﺬﻳﻦ ﺍﱠﻘﻮْﺍ ﻭ ﺍﱠﺬﻳﻦ ﻫﻢ ﻣﺤﺴُﻮﻥ«‬
‫ﻨ ﹺ َ‬        ‫َ ﹶﻥ ﻠ َ ﻳ ﺞ ﻠ ْ ﹶ‬              ‫َ َ ْ ﹶ َ ِ ﹾ ﹺ ﻋ ِ َ ِ ﻢ ﺑ ِ َ َ ﹶ ْ ِ َ ْﺼ َﻧﻪ ﻠ ُ ﻥ ﻠ َ َﻔﻮ ﹶﻔ ﺭ‬
‫72 - ﺳﻮرة ﺣﺞ، آﻳﺎت 16-06. »ﻭ ﻣﻦ ﻋﺎﻗﺐ ﹺﺑﻤﺜﻞ ﻣﺎ ُﻮﻗﺐ ﹺﺑﻪ ﹸﺛ ﱠ ُﻐﻲ ﻋﻠﻴﻪ ﹶﻟﻴﻨ ُﺮﱠ ُ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺇ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹶﻟﻌ ﹸ ﱞ ﻏ ﹸﻮ ٌ. ﺫِﻟﻚ ﹺﺑﺄ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ُﻮِﻟ ُ ﺍﻟ ﱠﻴﻞ ﻓِﻲ ﺍﻟﱠﻬﺎﺭ ﻭ‬
                                                                                                                     ‫ﻠ ْ ﹺ َ ﻥ ﻠ َ َ ﻊ ِﲑ‬                 ‫ﻳ ﺞ ﻨ َ‬
                                                                                                                   ‫ُﻮِﻟ ُ ﺍﻟﱠﻬﺎﺭ ﻓِﻲ ﺍﻟ ﱠﻴﻞ ﻭ ﹶﺃ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﺳﻤِﻴ ٌ َﺑﺼ ٌ«.‬
‫ِﺐ‬      ‫َ ْ ﹶ َ ﹶﹶ ْﺮﻩ َ ﻠ ِ ﻧﻪ‬               ‫َ ﻟ َ ﺃ ﻬﻢ َ ْ ُ ُ ْ َْ ِﺮ ﹶ َ ﺟ ﺀ َﻴﹶ ٍ َﻴﹶﺔ ِ ﹾﻠ ﹶ َ ْ‬
‫82 - ﺳﻮرة ﺷﻮرا، آﻳﺎت 44-93. »ﻭ ﺍﱠﺬﻳﻦ ﺇﹺﺫﺍ ﹶﺻﺎَﺑ ُ ُ ﺍﹾﻟﺒﻐﻲ ﻫﻢ َﻳﻨﺘﺼ ُﻭﻥ. ﻭ َﺰﺍ ُ ﺳﱢﺌﺔ ﺳﱢﺌ ﹲ ﻣﺜ ﹸﻬﺎ ﻓﻤﻦ ﻋَﻔﺎ ﻭ ﹶﺃﺻﻠﺢ ﻓﺄﺟ ُ ُ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺇﱠ ُ ﻻ ُﻳﺤ ﱡ‬
‫ﺍﻟ ﱠﺎﻟِﻤﲔ. ﻭ ﹶﻟﻤﻦ ﺍْﻧﺘﺼﺮ َﺑﻌﺪ ﹸﻠﻤﻪ ﻓﺄﹸﻭﻟﺌﻚ ﻣﺎ ﻋﻠﻴﻬﻢ ﻣﻦ ﺳَﺒﻴﻞ. ﹺﺇﱠﻤَﺎ ﺍﻟ ﱠﺒﻴﻞ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﱠﺬﻳﻦ َﻳﻈﻠ ُﻮﻥ ﺍﻟﱠﺎﺱ ﻭ َﻳﺒ ُﻮﻥ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﺄﺭﺽ ﹺﺑﻐﻴﺮ ﺍﹾﻟﺤ ﱢ ﹸﻭﻟﺌﻚ ﹶﻟﻬﻢ ﻋَﺬﺍ ٌ‬
‫ﹶ ْ ﹺ َ ْ ﹺ َﻖ ﺃ ِ َ ُ ْ ﺏ‬                ‫ﻈ َ َ َ ﹺ َ َ َ ْ َ ﻇ ﹾ ِ ِ ﹶ ِ َ َ ﹶ ْ ﹺ ْ ِ ْ ﹴ ﻧ ﺴ ﹸ َ ﻟ َ ﹾ ِﻤ ﹶ ﻨ َ َ ْﻐ ﹶ‬
                                                                    ‫ﻪ ِ ْ َﻲ ِ ْ ْ‬            ‫ﻢ َ َ ْ ََ َ َ ﹶ ﹶ َ ﻥ َ ِ ْ َ ْ ﹺ ﹸﻣ ﹺ َ َ ْ ﻳ ْ ِ ﹺ ﻠ ُ‬
                                                                ‫ﺃﹶﻟﻴ ٌ. ﻭ ﹶﻟﻤﻦ ﺻﺒﺮ ﻭ ﻏﻔﺮ ﹺﺇ ﱠ ﺫِﻟﻚ ﹶﻟﻤﻦ ﻋﺰﻡ ﺍﹾﻟﺄ ُﻮﺭ. ﻭ ﻣﻦ ُﻀﻠﻞ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻓﹶﻤﺎ ﹶﻟ ُ ﻣﻦ ﻭِﻟ ﱟ ﻣﻦ َﺑﻌﺪِﻩ«‬
       ‫92- ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ901-38، 8731.‬


                                                                                ‫8‬
‫آﻳﻪ 54 ﺳﻮره ﻣﺎﺋﺪه اﺳﺖ. از آﻳﻪ 14 آن ﺳﻮره ﺑﻪﺑﻌﺪ ﺗﺎ ﭼﻨﺪ آﻳﻪ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻮده و ﺷﺄن ﻧﺰول واﺣﺪى دارﻧﺪ. و آن در‬
‫ﻣﻮرد ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻣﻮرد زﻧﺎى ﻣﺤﺼﻨﻪ و ﻗﺼﺎص ﻋﻀﻮ ﺳﺆال ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﺮح آن ﺑﻌﺪا ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ.‬
                            ‫ﻭ َ ْﻜ َْ ُ ْ ْ ْ ﹺ ْ َ ْ ُ ْ‬           ‫ﹶ‬
‫در ﺿﻤﻦ آﻳﻪ 24 ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ »...ﻓﺈﹺﻥ ﺟَﺂ ُﻙ ﻓﹶﺎﺣ ﹸﻢ َﺑﻴﻨﻬﻢ ﹶﺃﻭ ﹶﺃﻋﺮﺽ ﻋﻨﻬﻢ...« اﮔﺮ )ﻛﻔﺎر( ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﺰد‬
                                  ‫ُ‬
‫ﺗﻮ آﻣﺪﻧﺪ ﺑﻴﻦ آنﻫﺎ ﺣﻜﻢ ﻛﻦ و ﻳﺎ از ﺣﻜﻢ دادن اﻋﺮاض ﻛﻦ ﻛﻪ »... ﭼﻮن "ﺟَﺂﻭ" ﺑﻪ ﺻﻴﻐﻪ ﺟﻤﻊ آﻣﺪه اﺳﺖ اﺷﻌﺎر ﺑﻪ آن‬
‫دارد ﻛﻪ ﻃﺮﻓﻴﻦ دﻋﻮا ﻫﺮ دو ﻛﺎﻓﺮ ذﻣ‪‬ﻰ ﺑﺎﺷﻨﺪ«03. از اﻳﻦ آﻳﻪ ﻗﺎﻋﺪه ﻛﻠﻰ در ﻗﻀﺎ اﺳﺘﻨﺘﺎج ﻣﻰﺷﻮد ﺑﺪﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ: »ﻫﺮﮔﺎه‬
‫ﻛﺎﻓﺮان اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ ﻣﺮاﻓﻌﻪ ﭘﻴﺶ ﻗﺎﺿﻰ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻧﺪ، ﻗﺎﺿﻰ ﻣﺨﻴ‪‬ﺮ اﺳﺖ ﻣﻮاﻓﻖ ﺷﺮع و اﺳﻼم ﺑﺎ اﻳﺸﺎن رﻓﺘﺎر ﻛﻨﺪ ﻳﺎ آنﻛﻪ‬
‫َ َ ْ ﹸ ْ ْﻞ ِ ﹺ‬
‫آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺣﻜﺎم و ﻗﻀﺎت ﻣﺬﻫﺐ ﺧﻮدﺷﺎن ارﺟﺎع دﻫﺪ...«. اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ از آﻳﻪ 74 ﻣﺎﺋﺪه اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻰﺷﻮد: »ﻭﹾﻟﻴﺤﻜﻢ ﹶﺃﻫ ﹸ ﺍﻹﳒِﻴﻞ‬
                                                                                            ‫َﹶ ﻠ ِ‬
‫ﹺﺑﻤَﺎ ﹶﺃْﻧﺰﻝ ﺍﻟ ﹼﻪ ﻓِﻴﻪ...«. ﺷﺎدروان ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ آﻳﻪ ﭼﻨﻴﻦ آورده اﺳﺖ: اﻧﺠﻴﻞ ﭼﻮن‬
‫ﺣﻜﻢ ﺗﻮرات را ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﺮده و ﻗﺪرى از ﻣﺤﺮّﻣﺎت آن را ﺣﻼل ﻛﺮده اﺳﺖ، ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﺗﻮرات )در ﻏﻴﺮ از آﻧﭽﻪ اﻧﺠﻴﻞ ﺣﻼل‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ( ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺧﺪا در اﻧﺠﻴﻞ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ و ﻣﻨﻈﻮر از ﺣﻜﻢ آﻧﭽﻪ در اﻧﺠﻴﻞ ﻧﺎزل ﺷﺪه ﻫﻤﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ. اﻳﻦ آﻳﺎت ﻣﻰرﺳﺎﻧﻨﺪ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب در ﻣﻮرد ﻣﺠﺎزات ﻣﺠﺮﻣﻴﻦ ﻃﺒﻖ ﻣﺬﻫﺐ ﺧﻮدﺷﺎن رﻓﺘﺎر ﻣﻰﻛﺮدﻧﺪ ﻣﻨﺘﻬﺎ ﮔﺎﻫﻰ‬
‫ﺑﺮاى رﻫﺎﻳﻰ از ﻳﻚ ﻣﺸﻜﻞ ﻳﺎ ﺑﻪﻣﻨﻈﻮر ﺧﺎص دﻳﮕﺮى از ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﺳﺘﻔﺘﺎ ﻣﻰﻛﺮدﻧﺪ. ﺷﺄن ﻧﺰول آﻳﺎت 14 ﺑﻪﺑﻌﺪ ﺳﻮره ﻣﺎﺋﺪه آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ دو ﻧﻔﺮ از اﺷﺮاف ﺧﻴﺒﺮ زﻧﺎ ﻛﺮدﻧﺪ »... و اﺣﺒﺎر ﻳﻬﻮد ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺣﻜﻢ ﺳﻨﮕﺴﺎر ﻛﺮدن )رﺟﻢ( را ﻛﻪ در ﺗﻮرات وﺟﻮد‬
‫داﺷﺖ ﺑﻪ ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻨﻨﺪ. ﻛﺴﻰ را ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺣﻜﻢ زﻧﺎى ﻣﺮدى ﻛﻪ ﺧﻮد زن دارد و ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻣﺤﺼﻦ‬
‫اﺳﺖ ﺑﭙﺮﺳﻨﺪ و ﺳﻔﺎرش ﻛﺮدﻧﺪ اﮔﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺣﻜﻢ ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﻛﺮد از او ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ و اﮔﺮ ﺣﻜﻢ ﺳﻨﮕﺴﺎر داد رد ﻛﻨﻨﺪ.«13 ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﺑﺮﺣﺴﺐ اﻋﻼم ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ آﻧﺎن اﻋﻼم ﻛﺮد ﻛﻪ در ﺗﻮرات اﺻﻠﻰ آنﻫﺎ ﺣﻜﻢ اﻳﻦ ﻣﻮرد رﺟﻢ اﺳﺖ. آنﻫﺎ ﻫﻢ رد ﻛﺮدﻧﺪ. ﺑﻌﺪ‬
‫از آنﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﭼﻪﺑﺴﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( را از اﺣﻜﺎم ﻣﻨﺪرج در ﺗﻮرات ﺣﻘﻴﻘﻰ ﻣﺴﺘﺤﻀﺮ ﻣﻰﺳﺎزد،‬
‫ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺑﻨﻰ ﻗﺮﻳﻈﻪ ﺷﻜﺎﻳﺖ از ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺑﻨﻰ ﻧﻀﻴﺮ ﺑﺮده و ﺑﻪﻋﺮض ﻣﻘﺎم رﺳﺎﻟﺖ رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻮن ﺑﻨﻰ ﻧﻀﻴﺮ از ﻣﺎ ﻗﻮىﺗﺮﻧﺪ در ﻣﻘﺎم‬
‫ﻗﺼﺎص »... در ﺑﺮاﺑﺮ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﻳﻚ ﻣﺮدﺷﺎن دو ﻣﺮد ﻣﺎ را ﻣﻰﻛﺸﻨﺪ و در ﺑﺮاﺑﺮ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﺑﺮدهاى از اﻳﺸﺎن ﺷﺨﺺ آزادى‬
‫را از ﻣﺎ ﻣﻰﻛﺸﻨﺪ. دﻳﻪ ﺟﺮﺣﻪﻫﺎى وارده ﺑﺮ ﻣﺎ را ﻧﺼﻒ دﻳﻪ ﺟﺮﺣﻪﻫﺎى ﺧﻮد ﺣﺴﺎب ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ.«23 ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ آﻧﺎن را از ﺣﻜﻢ‬
‫َ‬         ‫ﻥ ﻨ ﹾ َ ﻨ ﹾ ﹺ َْ َ َْ ﹺ‬                    ‫َ ﹶَ َ ﹶ ْ ﹺ ْ‬
‫ﺗﻮرات آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺖ و آﻳﻪ 54 ﺳﻮره ﻣﺎﺋﺪه در اﻳﻦ ﻣﻮرد اﺳﺖ: »ﻭ ﻛﺘﺒْﻨﺎ ﻋﻠﻴﻬﻢ ﻓِﻴﻬﺎ ﹶﺃ ﱠ ﺍﻟﱠﻔﺲ ﹺﺑﺎﻟﱠﻔﺲ ﻭَﺍﹾﻟﻌﻴﻦ ﺑﹺﺎﹾﻟﻌﻴﻦ ﻭَﺍﹾﻟﺄﹶﻧﻒ‬
                                                                                                      ‫ِ‬
‫ﺑﹺﺎﹾﻟﺄﹶﻧﻒ...؛ در ﻛﺘﺎب ﺗﻮرات ﺑﺮ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻣﻘﺮّر ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻦ و ﭼﺸﻢ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭼﺸﻢ و ﺑﻴﻨﻰ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻴﻨﻰ...‬
                                                                                                               ‫ﻗﺼﺎص ﺷﻮد.«‬


                                                                                                                       ‫دﻳﺎت‬
‫در ﻣﺘﻮن ﺣﻘﻮﻗﻲ و ﻓﻘﻬﻲ دﻳﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺪل ﻧﻔﺲ ﻣﻘﺘﻮل ﺑﻪ وﻟّﻲ او داده ﻣﻲﺷﻮد و ﻳﺎ ﺑﻪ ﺑﺪل اﻋﻀﺎء ﻣﺠﺮوح -ﻛﻪ‬
‫آن را ارش ﻧﻴﺰ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ- ﻳﺎ ﺑﺪل از ﻛﺎر اﻓﺘﺎدن آن ﺗﻌﻠﻖ ﻣﻲﮔﻴﺮد اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد.33 در ﻫﻤﻪ ﻣﻮارد دﻳﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺷﺎرع‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻧﺸﺪه و در ﻣﻮاردي ﺑﻪ ﺣﺎﻛﻢ واﮔﺬار ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ. دﻳﻪ ﻳﺎ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ در ﺳﻨﻦ و ﻋﺮف و آﺋﻴﻦﻫﺎي ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﻧﻴﺰ‬

                                                                 ‫03- ﺧﺰاﺋﻠﻰ، ﻣﺤﻤﺪ؛ اﺣﻜﺎم ﻗﺮآن، ﺟﺎوﻳﺪان، ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم، ص 756.‬
                                                                     ‫13- ﻋﻼّﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ، اﻟﻤﻴﺰان، ﺗﺮﺟﻤﻪ 04 ﺟﻠﺪى، ج 9، ص 502.‬
                                                                                                      ‫23- ﻫﻤﺎن ﻛﺘﺎب، ص 732.‬
                                           ‫33 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، دﻳﺎت )2831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬


                                                            ‫9‬
                ‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ وﻟﻲ وﺳﻌﺖ آن ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻊ اﺳﻼﻣﻲ ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪه و اﺻﻮﻻً ﻗﺎﻋﺪة ﻣﻨﻀﺒﻂ و ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ.‬
‫آﻳﺎت زﻳﺮ ﻗﺘﻞ ﺧﻄﺎﺋﻲ را ﻣﻄﺮح و ﻣﺠﺎزات دﻳﻪ در آن را ﺗﺸﺮﻳﻊ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ: »ﻫﻴﭻ ﻣﺆﻣﻨﻰ را ﻧﺮﺳﺪ ﻛﻪ ﻣﺆﻣﻦ دﻳﮕﺮ را ﺟﺰ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﺑﻜﺸﺪ. و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﻣﺆﻣﻨﻰ را ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﺑﻜﺸﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺪهاى ﻣﺆﻣﻦ را آزاد ﻛﻨﺪ و ﺧﻮﻧﺒﻬﺎﻳﺶ را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮادهاش‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻛﻨﺪ، ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ را ﺑﺒﺨﺸﻨﺪ. و اﮔﺮ ﻣﻘﺘﻮل، ﻣﺆﻣﻦ و از ﻗﻮﻣﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ دﺷﻤﻦ ﺷﻤﺎﺳﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻨﺪه ﻣﺆﻣﻨﻰ را آزاد‬
‫ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ از ﻗﻮﻣﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ، ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮادهاش ﭘﺮداﺧﺖ ﺷﻮد و ﺑﻨﺪه ﻣﺆﻣﻨﻰ را آزاد ﻛﻨﺪ و ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ ﻛﻪ ﺑﻨﺪهاى ﻧﻴﺎﺑﺪ ﺑﺮاى ﺗﻮﺑﻪ دو ﻣﺎه ﭘﻰ در ﭘﻰ روزه ﺑﮕﻴﺮد. و ﺧﺪا داﻧﺎ و ﺣﻜﻴﻢ اﺳﺖ. و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﺆﻣﻨﻰ را ﺑﻪ ﻋﻤﺪ‬
‫ﺑﻜﺸﺪ، ﻛﻴﻔﺮ او ﺟﻬﻨﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﻫﻤﻮاره ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و ﺧﺪا ﺑﺮ او ﺧﺸﻢ ﮔﻴﺮد و ﻟﻌﻨﺘﺶ ﻛﻨﺪ و ﺑﺮاﻳﺶ ﻋﺬاﺑﻰ ﺑﺰرگ‬
‫آﻣﺎده ﺳﺎزد.«43 در ﻗﺘﻞ ﺧﻄﺎﺋﻲ ﻣﻘﺪار دﻳﻪ ﺑﻪ اﺷﻜﺎل زﻳﺮ ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ داراﺋﻲﻫﺎي آن زﻣﺎن ﺑﻮده و در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ‬
                                                                                                         ‫اداي آن ﺑﺎ اﻗﻼم زﻳﺮ ﻋﻤﻼً ﻣﺸﻜﻞ ﺳﺎز اﺳﺖ:‬
‫1- ﻫﺰار ﻣﺜﻘﺎل ﻳﺎ ﻫﺠﺪه ﻧﺨﻮد ﻃﻼي ﻣﺴﻜﻮك ﺧﺎﻟﺺ. )ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﻧﻴﺰ ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻫﺮ دﻳﻨﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﻣﺜﻘﺎل‬
                                                                                                                     ‫ﻃﻼي ﺧﺎﻟﺺ ﻣﺴﻜﻮك ﺑﺎﺷﺪ(.‬
‫2- ده ﻫﺰار درﻫﻢ. )ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﻣﻌﺎدل ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻫﺮ درﻫﻢ ﻣﻌﺎدل 6/21 ﻧﺨﻮد ﻧﻘﺮة ﻣﺴﻜﻮك ﻳﺎ ﻣﻌﺎدل 525/0 ﻣﺜﻘﺎل‬
                                                                                            ‫ﻧﻘﺮة ﺻﺮاﻓﻲ اﺳﺖ. ﻧﻘﺮه ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻜﻮك ﺑﺎﺷﺪ(.‬
                                                                                            ‫3- ﻫﺰار ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ. )ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺧﻴﻠﻲ ﻻﻏﺮ ﻳﺎ ﻣﻌﻴﻮب ﺑﺎﺷﻨﺪ(.‬
                                                                                              ‫4-دوﻳﺴﺖ ﮔﺎو. )ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺧﻴﻠﻲ ﻻﻏﺮ ﻳﺎ ﻣﻌﻴﻮب ﺑﺎﺷﻨﺪ(.‬
‫5- دوﻳﺴﺖ ﺣﻠّﻪ ﺑ‪‬ﺮد ﻳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﺑ‪‬ﺮد از آن ﺷﺎﻣﻞ دو ﺟﺎﻣﻪ ﺑﺎﺷﺪ. )ﺣﻠّﻪ ﺷﺎﻣﻞ ازار ﻳﺎ ﭘﺎﺋﻴﻦ ﭘﻮش و ردا ﻳﺎ ﺑﺎﻻﭘﻮش ﺑﺎ ﻫﻢ‬
                                                                           ‫اﺳﺖ و ﺟﻨﺲ ﺣﻠّﻪ را ﻧﻴﺰ ﭼﻮن ﺣﺮﻳﺮ و اﺑﺮﻳﺸﻢ و ﺧﺰ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ(.‬
‫6-ﺻﺪ ﺷﺘﺮ )ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺳﻲ ﺷﺘﺮ آن ﻣﺎدة ﻳﻜﺴﺎﻟﻪ و ﺳﻲ ﺷﺘﺮ آن ﻣﺎدة دوﺳﺎﻟﻪ و ﺳﻲ ﺷﺘﺮ ﻣﺎدة ﺳﻪ ﺳﺎﻟﻪ و ده‬
‫ﺷﺘﺮ آن ﻣﺎدة دو ﺳﺎﻟﻪ ﺑﺎﺷﺪ. درﺑﺎره ﻧﻮع ﺷﺘﺮﻫﺎ اﺧﺘﻼﻓﺎت زﻳﺎدي ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﺘﺮان ﻣ‪‬ﺴﻦ ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﺑﻪ ﺑﺎﻻ و ﻳﺎ ﻧﺮ و ﻳﺎ ﻣﻄﻠﻖ‬
‫ﺷﺘﺮ و در ﻣﺬاﻫﺐ اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از ﺷﺘﺮﻫﺎي ﻣ‪‬ﺴﻦﺗﺮ از ﺳﻪ ﺳﺎل و داﺧﻞ ﭘﻨﺞ ﺳﺎل و آﺑﺴﺘﻦ ﻫﻔﺖ ﺳﺎﻟﻪ و در ﻧﻈﺮي ﺑﻪ‬
‫ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﺎوي ﻣﺎده ﻳﻜﺴﺎﻟﻪ و ﻣﺎده دوﺳﺎﻟﻪ و ﻣﺎده ﺳﻪ ﺳﺎﻟﻪ و ﻣﺎده ﭼﻬﺎرﺳﺎﻟﻪ و در رأﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﺗﺮﻛﻴﺐ دﻳﮕﺮي از ﻫﻤﻴﻦ‬
                                                                                                                                       ‫ﺷﺘﺮان ذﻛﺮ ﺷﺪه(.‬
‫در اﻳﻨﻜﻪ دﻳﻪ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از اﻗﻼم ﻓﻮق ﻳﺎ ﺗﻠﻔﻴﻘﻲ از آﻧﻬﺎ ادا ﻛﺮد و ﻳﺎ ﺑﻬﺎي آن را ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻴﺰ در ﻣﺬاﻫﺐ ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫اﺧﺘﻼف اﺳﺖ و اوﻟﻮﻳﺖ اﻧﺘﺨﺎب اﻗﻼم ﻧﻴﺰ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه و در اﻋﺪاد ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻫﻢ اﺟﻤﺎع ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻴﺴﺖ. آراء ﻣﻮﺟﻮد در‬
‫ﻣﺠﻤﻮع ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻳﻜﻲ از ﻣﻮارد ﺷﺸﮕﺎﻧﻪ در اﺧﺘﻴﺎر ﺟﺎﻧﻲ اﺳﺖ و اوﻟﻴﺎء دم ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﻗﺒﻮل آن اﻣﺘﻨﺎع ﻛﻨﺪ‬
‫و ﺑﺎﻳﺪ ﻇﺮف ﻳﻚ ﺳﺎل ادا ﺷﻮد و در ﻋﺪد ﻳﻚ ﺳﺎل ﻫﻢ اﺧﺘﻼف اﺳﺖ و ﺗﻌﺪاد ﺳﺎل ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻋﻤﺪ ﻳﺎ ﻏﻴﺮﻋﻤﺪ ﻳﺎ ﺧﻄﺎﺋﻲ‬
                                                                                                                                     ‫53‬
                                                                                                                                          ‫ﺑﻮدن ﻗﺘﻞ ﻓﺮق دارﻧﺪ.‬


  ‫ْ ِ ِ ﻻ ﹾ ﺼ ﺪﻗ‬              ‫ﹶ ْ ِ ﹴ ﹾ ﹾﺘ ﹶ ُ ْ ﹰ ﻻ َ ﹶﹰ َ َ ْ ﹶَ ﹶ ُ ْ ﹰ َ ﹶﹰ ﹶَ ﺮ َ ﹶَ ٍ ْ َِ ٍ َ ِ ﺔ ﻣ َﻠ َﺔ‬                ‫َ‬
‫43 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﺎت 39-29. »ﻭ ﻣﺎ ﻛﺎﻥ ِﻟﻤُﺆﻣﻦ ﹶﺃﻥ َﻳﻘُﻞ ﻣﺆﻣِﻨﺎ ﹺﺇ ﱠ ﺧﻄﺄ ﻭ ﻣﻦ ﻗﺘﻞ ﻣﺆﻣِﻨﺎ ﺧﻄﺄ ﻓﺘﺤْﺮﻳ ُ ﺭﻗﺒﺔ ﻣُﺆﻣﻨﺔ ﻭ ﺩَﻳ ﹲ ُﺴ ﱠﻤ ﹲ ﺇﹺﱃ ﹶﺃﻫﻠﻪ ﹺﺇ ﱠ ﹶﺃﻥ َﻳ ﱠ ﱠ ﹸﻮﺍ‬
‫ﻓﺈﻥ ﻛﺎﻥ ﻣﻦ ﻗﻮﻡ ﻋﺪ ﱟ ﹶﻟﻜﻢ ﻭ ُﻮ ﻣﺆﻣ ٌ ﻓﺘﺤْﺮﻳ ُ ﺭﻗﺒﺔ ﻣُﺆﻣﻨﺔ ﻭ ﹺﺇﻥ ﻛﺎﻥ ﻣﻦ ﻗﻮﻡ َﺑﻴﻨﻜﻢ ﻭ َﺑﻴﻨﻬﻢ ﻣﻴﺜﺎ ٌ ﻓﺪَﻳ ﹲ ُﺴ ﱠﻤ ﹲ ﺇﹺﱃ ﹶﺃﻫﻠﻪ ﻭ َﺗﺤْﺮﻳ ُ ﺭﻗﺒﺔ ﻣُﺆﻣﻨﺔ ﻓﻤﻦ ﹶﻟﻢ َﻳﺠﺪ‬
‫ْ ِ ِ َ ﺮ َ ﹶَ ٍ ْ َِ ٍ ﹶ َ ْ ْ ﹺ ْ‬           ‫ﹶﹺ ﹾ ﹶ ِ ْ ﹶ ْ ﹴ َ ُﻭ ﹸ ْ َ ﻫ َ ُ ْ ِﻦ ﹶَ ﺮ َ ﹶَ ٍ ْ َِ ٍ َ ﹾ ﹶ ِ ْ ﹶ ْ ﹴ َْ ﹸ ْ َ َْ ُ ْ ﻕ ﹶ ِ ﺔ ﻣ َﻠ َﺔ‬
‫َ ﹶ ِ َ ﻠ ُ َ ﹶ ْ ِ َ َ َ َ َﺪ ﻪ‬                    ‫ﹰ َ َ ْ ﹾُ ﹾ ُ ْ ﹰ َُ َﻤ ﹶﺠ ﺅﻩ َ َﻨﻢ‬               ‫ﹰ‬      ‫ﹶﺼ ﻡ َ ْ َ ﹺ َ ْ ﹺ ْ ﹰ ِ َ ﻠ ِ َ ﹶ ﻠ ُ‬
‫ﻓ ِﻴﺎ ُ ﺷﻬﺮْﻳﻦ ﻣُﺘَﺘﺎﹺﺑﻌﻴﻦ َﺗﻮَﺑﺔ ﻣﻦ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭ ﻛﺎﻥ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻋَﻠﻴﻤﺎ ﺣَﻜﻴﻤﺎ. ﻭ ﻣﻦ َﻳﻘﺘﻞ ﻣﺆﻣِﻨﺎ ﻣﺘﻌ ﱢﺪﹰﺍ ﻓ َﺰﺍ ُ ُ ﺟﻬﱠ ُ ﺧﺎﻟِﺪﹰﺍ ﻓﻴﻬﺎ ﻭ ﻏﻀﺐ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻋﻠﻴﻪ ﻭ ﹶﻟﻌﻨﻪُ ﻭ ﹶﺃﻋ ﱠ ﹶﻟ ُ‬
                                                                                                                                                      ‫ﹰ‬      ‫ﹰ‬
                                                                                                                                                    ‫ﻋَﺬﺍﺑﺎ ﻋَﻈﻴﻤﺎ.«‬
                ‫53 - ﺑﺮاي ﺷﺮح در وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، دﻳﺎت )2831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬


                                                                                ‫01‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎً ﺗﻜﻴﻪ ﺑﺮ اﻟﻔﺎظ رواﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه از روي آﻧﻬﺎ ﺑﻨﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺳﺒﺐ اﻳﻦ ﺗﺸﺘﺖ و ﭘﺮاﻛﻨﺪﮔﻲ در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻘﺪار و‬
‫ارزش دﻳﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮع در زﻛﺎت ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻮارد ﻣﺸﻤﻮل زﻛﺎت ﺑﻪ اﺣﺸﺎم ﺛﻼث و ﻏﻼت ارﺑﻌﻪ و‬
‫ﻧﻘﺪﻳﻦ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ در آن زﻣﺎن ﻋﻤﺪه ﻛﺎﻻي ﻣﺒﺎدﻻﺗﻲ و ﺗﻮﻟﻴﺪي را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲداده و ﻣﺤﺾ اﺧﺘﻴﺎر آﻧﻬﺎ در اﻳﻦ‬
‫زﻣﺎن ﺑﻪ ﻣﻮارد درآﻣﺪي ﻣﺸﻤﻮل زﻛﺎت ﻛﺎﻣﻼً ﺑﻲﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ زﻳﺮا ﻓﻘﻂ ﻣﻌﺪودي از ﻣﻨﺎﺑﻊ درآﻣﺪي را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد و اﺻﻞ‬
‫ﺑﺮ ﭘﺮداﺧﺖ از درآﻣﺪ اﺳﺖ و ﻧﻪ اﻗﻼم ﻧﻪﮔﺎﻧﻪ ﻣﺰﺑﻮر. و اﻧﺤﺼﺎر ﻣﻮارد زﻛﺎت ﺑﻪ اﻗﻼم ﻓﻮق ﺑﻪ ﻫﻴﭻوﺟﻪ ﻋﻘﻠﻲ ﻧﻴﺴﺖ و ﻟﺬا‬
‫ﺷﺮﻋﻲ ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺖ. ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺗﻮﻗﻒ ﻣﻮارد زﻛﺎت ﺑﻪ اﻗﻼم ﻓﻮق ﺣﺎﻛﻲ از ﺗﻮﻗﻒ ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ ﻓﻘﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ زﻣﺎن اﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ اﻧﺤﺼﺎر دﻳﻪ ﺑﻪ ﻣﻮارد ﺷﺸﮕﺎﻧﻪ ﻣﺬﻛﻮر ﺗﻮﻗﻒ ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ ﻓﻘﻪ در اﻣﺮ دﻳﺎت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ. اﺻﻮﻻً اﻳﻦ ﻧﻮع اﺷﻜﺎﻻت ﺑﻪ‬
‫ﻣﺘﺪوﻟﻮژي ﻛﺸﻒ اﺣﻜﺎم ﺷﺎرع در ﻓﻘﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﻘﺶ ﻛﺘﺎب در آن ﻛﻤﺘﺮ از اﺣﺎدﻳﺚ و اﺧﺒﺎر و رواﻳﺖ و ﻓﻦ‬
                       ‫دراﻳﻪ و رﺟﺎل اﺳﺖ و ﺗﻮﺟﻪ ﺣ‪‬ﻜَﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻛﻤﺮﻧﮓﺗﺮ از ﻇﺎﻫﺮ اﻟﻔﺎظ ﻣﻨﺼﻮﺻﺎت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ.‬
‫درﺑﺎره ﻣﺎﻫﻴﺖ دﻳﻪ، ﻧﻮع و ﻣﻘﺪار آن ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ63: »... ﮔﺬﺷﺘﻪ از ﻣﻮاردى ﻛﻪ ﺷﺮﻋﺎً و ﻗﺎﻧﻮﻧﺎً ﺣﻜﻢ ﻗﺼﺎص داده ﻧﻤﻰﺷﻮد‬
‫)ﺧﻄﺎ، ﺷﺒﻪﻋﻤﺪ، ﻋﺪم اﻣﻜﺎن ﻗﺼﺎص ﻣﻌﺎدل ﺟﻨﺎﻳﺖ...( در ﻛﻠﻴﻪ ﻣﻮاردى ﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﻰﺗﻮان ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻗﺼﺎص داد، از ﻟﺤﺎظ‬
‫اﺧﻼﻗﻰ ﺑﻪ اوﻟﻴﺎى دم ﻳﺎ ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ از ﻗﺼﺎص ﻣﻨﺼﺮف ﺷﻮﻧﺪ و ﻗﺎﺗﻞ را ﻋﻔﻮ ﻛﺮده ﻳﺎ ﺑﻪ درﻳﺎﻓﺖ دﻳﻪ‬
‫رﺿﺎﻳﺖ دﻫﻨﺪ. آﻳﻪ 53 ﺳﻮره ﺑﻨﻰاﺳﺮاﺋﻴﻞ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »... ﻛﺴﻰ ﻛﻪ ﻣﻈﻠﻮم ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺎ ﺑﻪﺣﺴﺐ ﺷﺮع ﺑﺮاى ﺻﺎﺣﺐ او‬
‫ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻗﺮار دادﻳﻢ ﺗﺎ اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺖ ﻗﺎﺗﻞ را ﻗﺼﺎص ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﻮنﺑﻬﺎ ﺑﮕﻴﺮد و اﮔﺮ ﻫﻢ ﺧﻮاﺳﺖ ﻋﻔﻮ ﻛﻨﺪ ﺣﺎل‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﺧﻮن ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ در ﻛﺸﺘﻦ اﺳﺮاف ﻧﻜﻨﺪ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺗﻞ را ﻧﻜﺸﺪ و ﻳﺎ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻧﺮﺳﺎﻧﺪ.«73 ﻋﻴﻦ آﻳﻪ و ﻣﻌﻨﺎ‬
‫و ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺎت دﻳﮕﺮى ﻛﻪ ﻋﻔﻮ ﻳﺎ اﺧﺬ دﻳﻪ را ﺑﺮ ﻗﺼﺎص ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻰدﻫﺪ، ﻗﺒﻼً ﺑﻴﺎن ﺷﺪ. اﻳﻨﻚ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﺎﻫﻴﺖ دﻳﻪ، ﻧﻮع و‬
‫ﻣﻴﺰان آن از ﻧﻈﺮ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ و ﺷﺮع اﻧﻮر ﻣﻰﭘﺮدازﻳﻢ. ﻣﺎده 792 ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ ﻣﺼﻮ‪‬ب ﺳﺎل 0731 و‬
‫ﻣﺎده 3 ﻗﺎﻧﻮن ﺳﺎﺑﻖ دﻳﺎت ﻣﻘﺮّر ﻣﻰدارد: »دﻳﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻳﻜﻰ از اﻣﻮر ﺷﺸﮕﺎﻧﻪ ذﻳﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎﺗﻞ در اﻧﺘﺨﺎب ﻫﺮﻳﻚ‬
‫از آنﻫﺎ ﻣﺨﻴ‪‬ﺮ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ و ﺗﻠﻔﻴﻖ آنﻫﺎ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ. 1. ﻳﻜﺼﺪ ﺷﺘﺮ ﺳﺎﻟﻢ و ﺑﺪون ﻋﻴﺐ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻰ ﻻﻏﺮ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ؛ 2. دوﻳﺴﺖ ﮔﺎو‬
‫ﺳﺎﻟﻢ ﺑﺪون ﻋﻴﺐ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻰ ﻻﻏﺮ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ؛ 3. ﻳﻜﻬﺰار ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﺳﺎﻟﻢ و ﺑﺪون ﻋﻴﺐ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻰ ﻻﻏﺮ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ؛ 4. دوﻳﺴﺖ دﺳﺖ‬
‫ﻟﺒﺎس ﺳﺎﻟﻢ از ﺣﻠﻪﻫﺎى ﻳﻤﻦ؛ 5. ﻳﻜﻬﺰار دﻳﻨﺎر ﻣﺴﻜﻮك ﺳﺎﻟﻢ و ﻏﻴﺮﻣﻐﺸﻮش ﻛﻪ ﻫﺮ دﻳﻨﺎر ﻳﻚ ﻣﺜﻘﺎل ﺷﺮﻋﻰ ﻃﻼ ﺑﻪ وزن 81‬
‫ﻧﺨﻮد اﺳﺖ؛ 6. ده ﻫﺰار درﻫﻢ ﻣﺴﻜﻮك و ﻏﻴﺮﻣﻐﺸﻮش ﻛﻪ ﻫﺮ درﻫﻢ ﺑﻪ وزن 6/31 ﻧﺨﻮد ﻧﻘﺮه ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ. ﺗﺒﺼﺮه ﻣﺎده 1 ﻗﺎﻧﻮن‬
‫ﺳﺎﺑﻖ دﻳﺎت ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻬﺎى دﻳﻪ اﻧﺘﺨﺎﺑﻰ و اﺧﻴﺮا درﺻﻮرت رﺿﺎﻳﺖ ﻃﺮﻓﻴﻦ را اﺟﺎزه ﻧﺪاده ﺑﻮد اﻣﺎ در ﺗﺒﺼﺮه ﻣﺎده 792 ﻗﺎﻧﻮن‬
‫ﻓﻌﻠﻰ ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ »درﺻﻮرت ﺗﺮاﺿﻰ ﻃﺮﻓﻴﻦ ﻳﺎ ﺗﻌﺬّر ﻫﻤﻪ آنﻫﺎ،« ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻬﺎى دﻳﻪ اﻧﺘﺨﺎﺑﻰ اﺟﺎزه داده ﺷﺪه اﺳﺖ و‬
‫اﻳﻦ اﻣﺮ ﺗﻜﺎﻣﻠﻰ در ﺣﻘﻮق ﺟﺰا اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻟﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﻮﻗّﺖ ﺳﺎﺑﻖ آن را ﻣﻮﺟ‪‬ﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ و اﻳﻨﻚ ﻛﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ‬
‫ﻛﻮﺗﺎه ﭼﻨﺪﺳﺎﻟﻪ اﻳﻦ اﺛﺮ ﻣﻔﻴﺪ را ﻧﺸﺎن داد، ﺣﻖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اوﻟﻴﺎى اﻣﻮر و ﻣﻘﻨّﻦ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻛﺮده و از ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺣﻘﻮﻗﺪاﻧﺎن ﻣﻄّﻠﻊ و‬
‫داراى ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻃﻮﻻﻧﻰ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻨﺪ. اﻣﺮوز ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺟﺎﻧﻰ درﻫﻢ ﻧﻘﺮه را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻰﻛﻨﺪ و ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﭘﺮداﺧﺖ درﻫﻢ داده‬
‫ﻣﻰﺷﻮد. اﺟﺮاى ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﻳﻦﺻﻮرت اﺳﺖ ﻛﻪ وزن ﻧﻘﺮه، ﺗﻌﺪاد دراﻫﻢ ﻣﻮرد ﻣﺤﻜﻮﻣﻴﺖ را ﻗﻴﻤﺖﮔﺬارى ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ ﻳﺎ اوﻟﻴﺎى دم ﻣﻰﭘﺮدازﻧﺪ و ﺣﺎل آنﻛﻪ ﭼﻮن ﻣﺎده ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ ﻣﺘﻜﻰﺑﺮ اﺧﺒﺎر واﺻﻠﻪ از اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ، ﻋﻠﻰاﻟﻘﺎﻋﺪه‬
‫ﺑﺎﻳﺪ درﻫﻤﻰ ﭘﺮداﺧﺖ ﮔﺮدد ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ و اﺷﺎره اﻣﺎم )ع( ﺑﻮده اﺳﺖ و ﭼﻨﻴﻦ درﻫﻤﻰ ﻫﻢاﻛﻨﻮن ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارد ﻣﻨﺘﻬﺎ در‬

    ‫63- ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ901-38، 8731.‬
                                                                                      ‫73- ﻫﻤﺎن ﻛﺘﺎب، ج 52، ص 752.‬


                                                       ‫11‬
‫ﻣﻮزهﻫﺎ ﻧﮕﻬﺪارى ﻣﻰﺷﻮد. اﮔﺮ ﻗﺎﻳﻞ ﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪاﺳﺘﻨﺎد ﺗﻌﺬّر ﭘﺮداﺧﺖ درﻫﻢ ﻣﻰﺗﻮان ﺑﻬﺎى آن را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﺮد ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻬﺎى‬
‫درﻫﻢ ﻣﻮﺟﻮد در زﻣﺎن اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم را ارزﻳﺎﺑﻰ ﻛﺮد و ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻗﻴﻤﺘﻰ ﻛﻪ ﻣﻮزهﻫﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ، دﻳﻪ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﻮد. زﻳﺮا‬
‫ﻗﻴﻤﺖ ﺳﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﻓﻠﺰ آن ﻧﻴﺴﺖ ﻣﺜﻼً ﺳﻜﻪ ﺑﻬﺎر آزادى را ﻛﻪ ﻓﻌﻼً ﻣﺘﺠﺎوز از ﺑﻴﺴﺖ ﻫﺰار ﺗﻮﻣﺎن ﻗﻴﻤﺖ دارد، اﮔﺮ ذوب‬
‫ﻛﻨﻨﺪ ﻗﻴﻤﺖ ﻃﻼى آن ﺷﺎﻳﺪ از ده درﺻﺪ اﻳﻦ ﻣﺒﻠﻎ ﻛﻤﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﺳﻜﻪﻫﺎى ﻛﻮﭼﻚ 1 ﺗﻮﻣﺎﻧﻰ و 2 ﺗﻮﻣﺎﻧﻰ ﻓﻌﻠﻰ را اﮔﺮ ذوب‬
‫ﻛﻨﻨﺪ ارزش ﻓﻠﺰ آن ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ رﻳﺎل ﻧﺒﺎﺷﺪ. ارزش ﺳﻜﻪ ﺑﻪ ﺿﺮب آن اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﻓﻠﺰ آن. ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻮع و ﻣﻴﺰان دﻳﻪ در‬
‫ﻗﺎﻧﻮن، ﻣﻘﺘﺒﺲ از ﺑﻌﻀﻰ اﺧﺒﺎر اﺋﻤﻪ ﻣﻌﺼﻮﻣﻴﻦ )ع( اﺳﺖ. در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻴﺰان دﻳﻪ از ﻃﺮف ﺑﻌﻀﻰ ﻓﻘﻬﺎ اد‪‬ﻋﺎى اﺟﻤﺎع ﺷﺪه اﺳﺖ و‬
                  ‫ﻣﺒﻨﺎى اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﭼﻨﺪ رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ در وﺳﺎﻳﻞاﻟﺸﻴﻌﻪ )ﺟﺰو 91 ﺑﺎب او‪‬ل( ﻣﺒﺤﺚ دﻳﺎت ذﻛﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ:‬
‫1. ﺻﺤﻴﺤﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﮔﻔﺖ: از اﺑﻦ اﺑﻰ ﻟﻴﻠﻰ ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻰﮔﻔﺖ: در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ دﻳﻪ اﻧﺴﺎن ﺻﺪ ﺷﺘﺮ ﺑﻮد.‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻛﺮم اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه را ﺗﻨﻔﻴﺬ ﻛﺮد و ﺳﭙﺲ »... ﻓﺮﺽ ﻋﻠﻰ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﺒﻘﺮ ﻣﺎﺗﻰ ﺑﻘﺮﻩ ﻭ ﻋﻠﻰ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﻴﻤﻦ ﻣﺎﺗﻰ ﺣﻠﻪ...«، ﺑﺮ ﺻﺎﺣﺒﺎن‬
‫ﮔﺎو، دوﻳﺴﺖ رأس ﮔﺎو، اﻫﻞ ﻳﻤﻦ دوﻳﺴﺖ ﺣﻠﻪ ﻳﻤﺎﻧﻰ و ﺑﺮ اﻫﻞ ﻃﻼ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر... ﻣﻘﺮّر داﺷﺖ. آﻧﮕﺎه ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﻰﮔﻮﻳﺪ:‬
‫ﻣﻦ اﻳﻦ ﺷﻨﻴﺪه ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺣﻀﺮت اﺑﺎﻋﺒﺪاﻟﻠّﻪ )ع( ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺘﻢ. آنﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ ﻋﻠﻰ )ع( دﻳﻪ را ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﻣﻰﻓﺮﻣﻮد و‬
                                      ‫ﺑﺮاى اﻫﻞ ﺑﺎدﻳﻪ و ﺻﺤﺮا ﺻﺪ ﺷﺘﺮ، ﺑﺮاى اﻫﻞ آﺑﺎدى، 002 ﮔﺎو ﻳﺎ ﻫﺰار ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ....‬
‫2. اﺑﻦ اﺑﻰ ﻋﻤﻴﺮ از ﺟﻤﻴﻞ ﺑﻦ دراج رواﻳﺖ ﻣﻰﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ دﻳﻪ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﻳﺎ ده ﻫﺰار درﻫﻢ اﺳﺖ وﻟﻰ از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺣﻠّﻪ،‬
‫ﺣﻠّﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد و از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺷﺘﺮ، ﺷﺘﺮ و... و رواﻳﺎت ﺑﺴﻴﺎر دﻳﮕﺮى ﻛﻪ ﺑﺮاى اﺣﺘﺮاز از ﺗﻄﻮﻳﻞ از ذﻛﺮ آنﻫﺎ ﺧﻮددارى‬
                                                                                                            ‫ﻣﻰﺷﻮد.‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ذﻛﺮ اﻳﻦ اﺧﺒﺎر ﺑﻌﻀﻰ از ﻓﻘﻬﺎ ﻧﻈﺮ ﺧﻮﻳﺶ را اﺑﺮاز ﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ: »اﻳﻦ رواﻳﺎت ﻇﺎﻫﺮا اﺧﺘﻴﺎر در اﻧﺘﺨﺎب ﻳﻜﻰ از‬
‫اﻧﻮاع دﻳﻪ را ﺑﻴﺎن ﻣﻰﻛﻨﺪ ﻧﻪ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ اﻫﻞ ﻫﺮ ﺷﻐﻞ و ﺻﻨﻔﻰ را ﻣﻮﻇﻒ ﺑﻪ دﻳﻪ ﺧﺎص ﺷﻐﻞ و ﺻﻨﻒ ﺧﻮد ﻧﻤﺎﻳﺪ زﻳﺮا‬
‫ﻇﺎﻫﺮا اﻳﻦ رواﻳﺎت در ﻣﻘﺎم ارﻓﺎق و آﺳﺎنﮔﻴﺮى اﺳﺖ ﻧﻪ اﻳﻦﻛﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ وﻇﻴﻔﻪ ﺧﺎص ﻧﻤﺎﻳﺪ.«83 ﻣﺎده 492 ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات‬
‫اﺳﻼﻣﻰ، ﻣﺎده اول ﻗﺎﻧﻮن ﺳﺎﺑﻖ )ﻗﺎﻧﻮن دﻳﺎت( دﻳﻪ را ﺑﺪﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻰﻛﻨﺪ: »دﻳﻪ ﻣﺎﻟﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪﺳﺒﺐ ﺟﻨﺎﻳﺖ ﺑﺮ ﻧﻔﺲ‬
‫ﻳﺎ ﻋﻀﻮ ﺑﻪ ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ ﻳﺎ وﻟﻰ ﻳﺎ اوﻟﻴﺎى دم داده ﻣﻰﺷﻮد.« اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺎراﺗﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻬﺎ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻴﺎن‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ از اﻳﻦ ﻗﺮار: »ﺍﻟﺪﻳﻪ ﻫﻰﺍﳌﺎﻝ ﺍﳌﻔﺮﻭﺽ ﰱﺍﳉﻨﺎﻳﻪ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻨﻔﺲ ﺍﻭﺍﻟﻄﺮﻑ ﺍﻭﺍﳉﺮﺡ ﺍﻭ ﳓﻮ ﺫﻟﻚ«93 »ﻫﻰ ﺍﳌﺎﻝ ﺍﻟﻮﺍﺟﺐ ﺑﺎﳉﻨﺎﻳﻪ‬
‫ﻋﻠﻰ ﺍﳊﺮ ﰱ ﺍﻟﻨﻔﺲ ﺍﻭﻣﺎﺩﻭﻬﻧﺎ«04 »ﻫﻰ ﺍﳌﺎﻝ ﺍﻟﻮﺍﺟﺐ ﺑﺎﳉﻨﺎﻳﻪ ﻋﻠﻰ ﺍﳊﺮ ﰱ ﻧﻔﺲ ﺍﻭﺩﻭﻬﻧﺎ«14 ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺻﺮف ارﺗﻜﺎب ﺟﻨﺎﻳﺖ‬
‫ﺻﺮفﻧﻈﺮ از اوﺿﺎع و اﺣﻮال و ﻋﻮاﻗﺐ ﺟﻨﺎﻳﺖ و ﺻﺮفﻧﻈﺮ از اﻳﻦﻛﻪ ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ ﺟﻮان ﻳﺎ ﭘﻴﺮ ﻳﺎ ﻛﻮدك، ﺳﺎﻟﻢ ﻳﺎ ﺑﻴﻤﺎر ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ﻣﺒﻠﻎ ﻣﺸﺨﺺ و ﺛﺎﺑﺘﻰ را ﺑﺮ ﺟﺎﻧﻰ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻰﻛﻨﺪ. اﻣﺎ از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ در ﻛﻠﻴﻪ ﻣﻮاردى ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ اﺣﺘﻤﺎل و اﻣﻴﺪ ﺑﻬﺒﻮد و‬
‫اﻟﺘﻴﺎم آﺛﺎر ﺟﻨﺎﻳﺖ وارده ﻣﻰرود، ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ و ﺑﺴﺘﮕﺎن او درﺻﺪد درﻣﺎن ﺑﺮﻣﻰآﻳﻨﺪ و اﻳﻦ ﮔﺮﻓﺘﺎرى و زﺣﻤﺖ درﻣﺎن و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪ آن در ﻫﻤﻪ ﺟﻨﺎﻳﺎﺗﻰ ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻳﻜﺴﺎن ﻧﻤﻰﺑﺎﺷﺪ و ﭼﻪﺑﺴﺎ ﻫﺰﻳﻨﻪ درﻣﺎن از ﻣﺒﻠﻎ دﻳﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ. آﻳﺎ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪﻃﻮر ﻳﻜﺴﺎن ﻓﻘﻂ ﻣﺒﻠﻎ دﻳﻪ داده ﺷﻮد و اﻳﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﮔﺮدد؟‬
‫ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ از ﺑﺎب ﺗﺴﺒﻴﺐ و اﻳﻦﻛﻪ ﺟﺎﻧﻰ ﻣﻮﺟﺐ و ﺳﺒﺐ اﻳﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ آﻧﭽﻪ در ﺣﺪ ﻋﺮف از ﻃﺮف ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ‬

                                                                                ‫83- ﻣﺒﺎﻧﻰ ﺗﻜﻤﻠﺔ اﻟﻤﻨﻬﺎج، ج 2، ص 781.‬
                                                                                             ‫93 - ﻣﺒﺎﻧﻰ ﺗﻜﻤﻠﺔ اﻟﻤﻨﻬﺎج.‬
                                                                                                   ‫04 - ﺗﺤﺮﻳﺮاﻟﻮﺳﻴﻠﻪ.‬
                                                                                            ‫14 - ﺣﺎﺷﻴﻪ ﺷﺮاﻳﻊ اﻻﺳﻼم.‬


                                                      ‫21‬
‫ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪﻋﻬﺪه ﺟﺎﻧﻰ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﻮد. ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﻣﺪﻧﻰ ﻣﺼﻮ‪‬ﺑﻪ 9331 در ﻣﺎده 1 ﻣﻘﺮر ﻣﻰدارد: »ﻫﺮﻛﺲ‬
‫ﺑﺪون ﻣﺠﻮ‪‬ز ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ ﻋﻤﺪا ﻳﺎ درﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﻰاﺣﺘﻴﺎﻃﻰ ﺑﻪ ﺟﺎن ﻳﺎ ﺳﻼﻣﺘﻰ ﻳﺎ ﺣﺎل... ﻟﻄﻤﻪاى وارد ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺿﺮر ﻣﺎدى ﻳﺎ‬
‫ﻣﻌﻨﻮى دﻳﮕﺮى ﺷﻮد، ﻣﺴﺆول ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرات ﻧﺎﺷﻰ از ﻋﻤﻞ ﺧﻮد ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ.« و ﻣﺎده 5 ﻫﻤﺎن ﻗﺎﻧﻮن ﻃﺮق ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﺒﺮان‬
‫ﺧﺴﺎرت را ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ. در روﻳﻪ ﻗﻀﺎﻳﻰ ﺑﻪ ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ اﺟﺎزه داده ﻣﻰﺷﺪ ﻛﻪ ﺧﺴﺎرات ﻣﺎدى و ﺧﺴﺎرات ﻣﻌﻨﻮى ﻧﺎﺷﻴﻪ‬
‫از ﺟﺮم را ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻫﺮ دو ﻧﻮع ﺧﺴﺎرت ﺑﺮﻋﻬﺪه دادﮔﺎه ﺑﻮد. ﻣﻰﺗﻮان دﻳﻪ را ﻗﺎﺋﻢﻣﻘﺎم ﺧﺴﺎرات ﻣﻌﻨﻮى داﻧﺴﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺠﻨﻰﻋﻠﻴﻪ ﺑﻪﻃﻮر ﻣﻘﻄﻮع درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻰﻛﻨﺪ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﺴﺎرات ﻣﺎدى را ﻛﻤﺎﻛﺎن ﺑﺮﻋﻬﺪه دادﮔﺎه ﮔﺬاﺷﺖ. ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮى‬
‫ﻧﻪﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﻌﺎرﻳﻒ دﻳﻪ ﻣﻨﺎﻓﺎﺗﻰ ﻧﺪارد ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻰﺗﻮان آن را ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺿﻤﻨﻰ ﻧﻴﺰ داﻧﺴﺖ زﻳﺮا ﻣﻘﻨّﻦ ﺑﻪ دﻋﻮاى ﺷﺎﻛﻰ ﺧﺼﻮﺻﻰ‬
‫و ﻣﺘﻘﺎﺿﻰ ﻗﺼﺎص ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺟﻨﺒﻪ ﻳﻚ دﻋﻮاى ﺧﺼﻮﺻﻰ ﻣﻰدﻫﺪ )ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎى ﻣﻮاردى ﻣﻌﺪود از ﻗﺒﻴﻞ ﻗﺘﻞ ﻏﻴﺮﻋﻤﺪ در اﺛﺮ‬
‫راﻧﻨﺪﮔﻰ، ﻗﺘﻞ ﻋﻤﺪ ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎده 802 ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ ﻛﻪ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﺑﻪ آن داده ﺷﺪه و ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻣﻮرد‬
‫ﻣﺠﺎزات ﻧﻴﺰ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﻴﺮد(. ﻣﺎده 722 ﺑﻪﺑﻌﺪ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ در ﻣﺒﺤﺚ ﻗﺼﺎص ﻟﻐﺎت ﻣﺪ‪‬ﻋﻰ، ﻣﺪ‪‬ﻋﻰﻋﻠﻴﻪ و‬
‫اﺻﻄﻼﺣﺎت دﻋﻮاى ﻣﺪﻧﻰ را ﺑﻪﻛﺎر ﻣﻰﺑﺮد و ﺷﺮاﻳﻄﻰ را ﺑﺮاى اﻳﻦ دﻋﻮى ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻰﻛﻨﺪ )ﻓﻰاﻟﻤﺜﻞ ﻣﺪ‪‬ﻋﻰ ﺑﺎﻳﺪ ﺟﺎزم ﺑﺎﺷﺪ،‬
‫ﻣﺪ‪‬ﻋﻰﻋﻠﻴﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺪ‪‬ﻋﻰ ﻧﻮع ﻗﺘﻞ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﺪ( ﻛﻪ ﻣﺨﺼﻮص دﻋﺎوى ﻣﺪﻧﻰ اﺳﺖ و ﭼﻮن در ﻳﻚ دﻋﻮاى ﻣﺪﻧﻰ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻠﻴﻪ ﺧﺴﺎرات ﺟﺒﺮان ﮔﺮدد ﻟﺬا ﺟﺎﻧﻰ ﺑﺎﻳﺪ ﺧﺴﺎرات را ﺟﺒﺮان ﻛﻨﺪ و اﻳﻦ ﺧﺴﺎرات ﻏﻴﺮ از دﻳﻪ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﻬﺖ‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﭘﺮداﺧﺖ دﻳﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺑﺮاﺋﺖ از ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖﺑﺎر ﺗﺴﺒﻴﺐ ﻧﻴﺴﺖ. ﻧﺘﻴﺠﻪ: اﺳﻼم آﺧﺮﻳﻦ دﻳﻦ اﻟﻬﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺣﻜﺎم آن ﺗﺎ‬
‫ﻗﻴﺎم ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺴﺦ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. در ﺗﻤﺎم ازﻣﻨﻪ و اﻣﻜﻨﻪ و در ﺗﻤﺎم ﺣﺎﻻت، ﻗﻮاﻋﺪ و ﻣﻘﺮرات آن ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ اﺟﺮاﻳﻰ داﺷﺘﻪ و ﻣﻨﻄﺒﻖ‬
‫ﺑﺎ ﺻﻔﺖ دﻳﻦِ ﺳﻤﺤﻪ ﺳﻬﻠﻪ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ. آﻳﺎ ﻣﺎده 792 ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات اﺳﻼﻣﻰ ﻣﺎ در اﻣﺎﻛﻨﻰ از ﻗﺒﻴﻞ آﻻﺳﻜﺎ، ﺳﻴﺒﺮى، ﺳﻮﺋﺪ، ﻧﺮوژ‬
‫و... اﻣﻜﺎن اﺟﺮا دارد؟ و ﭼﻮن ﺟﻮاب ﻣﻨﻔﻰ اﺳﺖ ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺮﺳﻴﺪ: ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻳﻦ ﻣﺎده در ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺎ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ؟ در‬
‫اﺧﺒﺎرى ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎى ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻮع و ﻣﻴﺰان دﻳﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻏﺎﻟﺒﺎ اﺻﻞ دﻳﻪ را ﻣﺴﻜﻮك )ﭘﻮل راﻳﺞ زﻣﺎن( ﻗﺮار دادهاﻧﺪ ﻧﻬﺎﻳﺖ‬
‫آنﻛﻪ ﺑﻪواﺳﻄﻪ ﺳﺒﻚ اﻗﺘﺼﺎدى ﻣﻌﺎﻣﻼت در آن زﻣﺎن ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺗﻬﺎﺗﺮى و ﺑﺪون ﻣﺒﺎدﻟﻪ ﭘﻮل ﺑﻮد و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪواﺳﻄﻪ ﻛﻤﺒﻮد‬
‫ﭘﻮل راﻳﺞ، در ﭘﺎﺳﺦ ﺳﺆالﻛﻨﻨﺪهاى اﺟﺎزه داده ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ »ﺍﻫﻞ ﺍﻻﺑﻞ ﺍﺑﻞ ﻭ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﺒﻘﺮ ﺑﻘﺮ ﻭ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﻴﻤﻦ...«، ﻫﺮ ﻛﺪام از‬
‫ﻛﺎﻻى دم دﺳﺖ ﺧﻮد دﻳﻪ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﻨﺪ. ﺣﺎل اﮔﺮ اﻣﺮوز ﻣﺎ ﺗﻮﻓﻴﻖ زﻳﺎرت ﺣﻀﺮت ﺻﺎدق )ع( را داﺷﺘﻴﻢ ﻳﺎ ﻇﻬﻮر‬
‫ﺣﻀﺮت وﻟﻰﻋﺼﺮ )ﻋﺞ( در زﻣﺎن ﻣﺎ واﻗﻊ ﻣﻰﺷﺪ، آﻳﺎ آن ﺑﺰرﮔﻮاران در ﭘﺎﺳﺦ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﻳﺮاﻧﻰ ﺧﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﻰ‬
‫ﻣﻰﻛﺮدﻧﺪ؟ اﻳﻦ اﺧﺒﺎر و ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﺎت ﻣﻌﺼﻮم )ع( را ﻣﻰﺗﻮان از ﺑﺎب ﺗﺼﺮّﻓﺎت ﺣﻜﻮﻣﺘﻰ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪﻣﻘﺘﻀﺎى ازﻣﻨﻪ و‬
‫اﻣﻜﻨﻪ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ از ﻃﺮف وﻟﻰ اﻣﺮ ﺑﻪﻧﺤﻮ دﻳﮕﺮى ﻣﻘﺮّر ﺷﻮد و ﭼﻮن وﻻﻳﺖ اﻣﺮ در اﻣﻮر ﺗﻘﻨﻴﻨﻰ ﺑﺎ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراى اﺳﻼﻣﻰ‬
‫اﺳﺖ، آن ﻣﺠﻠﺲ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ روح ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﺎت اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم )ع( ﻗﺎﻋﺪه ﺳﻬﻠﻪ و ﺳﻤﺤﻪ را ﺑﺎ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ‬
‫زﻣﺎن ﺗﺤﻘّﻖ ﺑﺨﺸﺪ. ﺑﺪﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ درﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻗﺪرت ﺧﺮﻳﺪ درﻫﻢ و دﻳﻨﺎر آن زﻣﺎن و ﺗﻄﺒﻴﻖ آن ﺑﺎ ارزش ﻣﺴﻜﻮك‬
‫ﻃﻼى اﻣﺮوزى )اﺳﻜﻨﺎس ﭘﻮل ﺗﻠﻘﻰ ﻧﻤﻰﺷﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪﻣﻨﺰﻟﻪ رﺳﻴﺪى اﺳﺖ از ﻣﻘﺪار ﻣﻌﻴﻨﻰ ﻃﻼ ﻳﺎ ﻧﻘﺮه ﻛﻪ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ‬
‫اﺳﻜﻨﺎس در ﺧﺰاﻧﻪ ﺑﺎﻧﻚ ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ( ﻣﻴﺰان دﻳﻪ را ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻣﺴﻜﻮك ﻃﻼى راﻳﺞ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﺪ و در ﻫﺮ ﻣﻮرد ﻣﺴﻜﻮك‬
‫ﻃﻼ ﺑﻪ ﻧﺮخ روز اﺟﺮاى ﺣﻜﻢ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﻮد. در ﺑﻌﻀﻰ ﻣﻮارد ﻧﻴﺎز اﺳﺖ ﻛﻪ ﺛﻠﺚ دﻳﻪ ﺣﺴﺎب ﺷﻮد )دﻳﻪ ﻋﻀﻮى ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮ از‬
‫ﺛﻠﺚ دﻳﻪ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاى زن و ﻣﺮد ﻣﺴﺎوى اﺳﺖ و دﻳﻪ ﻋﻀﻮى ﻛﻪ ﻣﺎزاد ﺑﺮ آن ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاى زن ﻧﺼﻒ ﻣﺮد اﺳﺖ، دﻳﻪ ﻗﺘﻞ‬
‫در اﻳﺎم ﺧﺎص و در اﻣﺎﻛﻦ ﺧﺎص ﻳﻚ ﺛﻠﺚ ﺑﻴﺸﺘﺮ از دﻳﻪ ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ...( و ﺣﺎل آنﻛﻪ ﻫﻴﭻﻳﻚ از ارﻗﺎم ﺷﺸﮕﺎﻧﻪ ﻣﺎده 792‬
‫)ﺻﺪ ﺷﺘﺮ، دوﻳﺴﺖ ﮔﺎو، ﻫﺰار ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ، دوﻳﺴﺖ ﺣﻠّﻪ ﻳﻤﺎﻧﻰ، ﻫﺰار دﻳﻨﺎر و ده ﻫﺰار درﻫﻢ( ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﺮ ﺳﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬


                                                     ‫31‬
‫ﻧﺎﭼﺎرﻳﻢ ﺑﺮاى اﺣﺘﺴﺎب ﺛﻠﺚ ﻗﻴﻤﺖ آنﻫﺎ را درﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و از ﻃﺮﻓﻰ اذﻋﺎن ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﺴﺆول ﻗﻀﺎﻳﻰ ﺑﻪ اﻳﻦﻛﻪ در ﻣﻮرد‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﻳﻜﻰ از ﺷﻘﻮق دﻳﻪ ذﻛﺮ ﺷﺪه ﺗﻌﺬّر در ﭘﺮداﺧﺖ وﺟﻮد دارد ﻣﺎ را ﺑﺪانﺟﺎ رﻫﺒﺮى ﻣﻰﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﺧﺒﺎر واﺻﻠﻪ در ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻮع و ﻣﻴﺰان دﻳﻪ را از ﻗﺒﻴﻞ ذﻛﺮ ﻣﺜﺎل ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﺑﺨﺼﻮص ﻛﻪ ﺗﻨﺎﺳﺐ ﺑﻬﺎى اﻗﻼم ﺷﺶﮔﺎﻧﻪ اﻣﺮوز ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﺎم ﺳﺎﺑﻖ ﻧﻴﺴﺖ. ﻣﻮرد‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ در ﻓﻘﻪ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﺗﺨﺎذ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺼﻤﻴﻤﻰ را ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﻨﺪ و آن در ﻣﻮرد ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ اﺳﺖ. در ﻋﻘﺪ‬
‫داﺋﻢ ﺑﺪون ذﻛﺮ ﻣﻬﺮ اﮔﺮ ﻗﺒﻞ از ﻧﺰدﻳﻜﻰ ﻃﻼق واﻗﻊ ﺷﺪ، ﻣﺮد ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ ﺑﭙﺮدازد ﻛﻪ ﻣﻴﺰان آن ﺑﺴﺘﮕﻰ ﺑﻪ اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺮد‬
‫دارد. در اﻳﻦ ﻣﻮرد در ﺟﻠﺪ 51 وﺳﺎﺋﻞاﻟﺸﻴﻌﻪ )ﻛﺘﺎب ﻧﻜﺎح، ﺑﺎب 94( اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻌﺪ‪‬دى ﺑﻪ ﻣﻀﻤﻮن ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﻠﻜﻪ واﺣﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ‬
‫و ﺑﻪﻃﻮر ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻳﻜﻰ از آنﻫﺎ اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻰﺷﻮد: »ﺍﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﺍﻟﺮﺟﻞ ﻣﻮﺳﻌﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺘﻊ ﺍﻣﺮﺍﺗﻪ ﺑﺎﻟﻌﺒﺪ ﻭﺍﻻﻣﻪ ﻭﺍﳌﻘﺮ ﳝﺘﻊ ﺑﺎﳊﻨﻄﻪ‬
‫ﻭﺍﻟﺰﺑﻴﺐ ﻭﺍﻟﺜﻮﺏ ﻭﺍﻟﺪﺭﺍﻫﻢ... وﻗﺘﻰ ﻣﺮد ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮد ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ زن را ﻏﻼم و ﻛﻨﻴﺰ ﻣﻰدﻫﺪ و ﺗﻨﮓ دﺳﺖ ﻣﻮﻳﺰ و ﻟﺒﺎس و‬
‫درﻫﻢ ﻣﻰﭘﺮدازد...«. در زﻣﻴﻨﻪ ﺷﺮح اﻳﻦ اﺧﺒﺎر و اﺳﺘﻨﺎد ﺑﺪانﻫﺎ ﻓﻘﻬﺎ ﻓﻘﻂ ﻗﺎﻋﺪه ﻛﻠﻰ آن را ﻣﻮردﻋﻤﻞ ﻗﺮار ﻣﻰدﻫﻨﺪ و‬
‫ﻣﻰﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﻬﺮاﻟﻤﺘﻌﻪ ﺑﺮﺣﺴﺐ اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺮد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻰﺷﻮد ﻛﻪ ﭼﻮن ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻘﻮق ﺧﺼﻮﺻﻰ ﺑﻮده، ﻣﻮردﺑﺤﺚ و‬
‫ﻋﻤﻞ ﻣﺪاوم ﻗﺮار داﺷﺘﻪ و ﺗﺤﻮ‪‬ل ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و اﻣﺮوز ﻓﻘﻬﺎ )و ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺪﻧﻰ( ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺗﺄدﻳﻪ ﻋﻴﻦ ﻛﺎﻻﻳﻰ ﻛﻪ در اﺧﺒﺎر آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ ﺿﺮورى ﻧﻴﺴﺖ. »در ﻣﻘﺪار ﻣﺘﻌﻪ ﺣﺎل ﻣﺮد از ﺣﻴﺚ ﻓﻘﺮ و ﻏﻨﻰ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻰﺷﻮد. ﻧﻈﺮ ﺑﻪ ﺻﺮﻳﺢ آﻳﻪ ﻣﺰﺑﻮر ﻣﺜﻼً اﮔﺮ‬
‫ﺗﻮاﻧﮕﺮ اﺳﺖ از ﻗﺒﻴﻞ ﺧﺎﻧﻪ ﻳﺎ ﻏﻼم و ﻛﻨﻴﺰ ﻳﺎ ﺣﻴﻮان ﻳﺎ ﺛﻮب ﻧﻔﻴﺲ ﻣﻰدﻫﺪ و اﮔﺮ ﻣﺘﻮﺳﻂ اﻟﺤﺎل ﺑﺎﺷﺪ از ﻗﺒﻴﻞ ﭘﺎرﭼﻪ ﻳﺎ اﻧﮕﺸﺘﺮ‬
‫ﻣﺘﻮﺳﻂ و اﮔﺮ ﻓﻘﻴﺮ اﺳﺖ از ﻗﺒﻴﻞ اﻧﮕﺸﺘﺮ و ﭘﺎرﭼﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺣﺎل ﺧﻮد ﻣﻰدﻫﺪ و اﺷﻴﺎى ﻣﺬﻛﻮره ﻛﻪ در اﺧﺒﺎر اﺳﻢ ﺑﺮده ﺷﺪه‬
‫ﻇﺎﻫﺮا از ﺑﺎب ﻣﺜﺎل اﺳﺖ ﻧﻪ از ﺟﻬﺖ ﺣﺼﺮ و ﺗﻌﻴﻴﻦ....«24 اﻣﺎ در ﻣﻮرد دﻳﻪ ﭼﻮن ﻣﻮرد ﻋﻤﻞ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ﺗﺤﻮل ﺿﺮورى ﭘﻴﺪا‬
‫ﻧﺸﺪه و در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻮع و ﻣﻴﺰان آن ﺑﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻴﻦ ﻋﺒﺎرات اﺧﺒﺎر اﻛﺘﻔﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺣﺘﻰ در ﻣﺒﺎﻧﻰ ﺗﻜﻤﻠﺔ اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻛﻪ اﺧﺒﺎر‬
                    ‫34‬
                         ‫وارده را از ﺑﻌﻀﻰ ﺟﻬﺎت ﺑﺮاى ﺗﺴﻬﻴﻞ داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ، اﻳﻦ ﺗﺴﻬﻴﻞ را ﺑﻪ ﺟﻬﺎت دﻳﮕﺮ ﺗﺴﺮّى ﻧﺪاده اﺳﺖ.«‬


                                                                                                                             ‫ﺗﻐﻠﻴﻆ دﻳﻪ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺗﻌﻤﻖ ﺑﻪ آن ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ ﻣﺎﻫﻬﺎي ﺣﺮام و ﺗﻐﻠﻴﻆ دﻳﻪ در ﭼﻬﺎر ﻣﺎه رﺟﺐ و ذياﻟﻘﻌﺪه و ذياﻟﺤﺠﻪ‬
‫و ﻣﺤﺮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻼوه ﺑﺮ دﻳﻪ ﻛﺎﻣﻞ اداي ﺛﻠﺚ دﻳﻪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻐﻠﻴﻆ ﺗﻘﺮﻳﺮ ﻣﻲﺷﻮد. اﻳﻦ ﺗﻘﻨﻴﻦ ﻫﻢ ﻣﺄﺧﺬ رواﺋﻲ دارد و‬
‫ﺣﻜﻤﺖ وﺿﻊ آن در آن دوران ﺣﻔﻆ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل اﻋﺮاب آن زﻣﺎن ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﺧﻮدداري از ارﺗﻜﺎب ﺟﻨﺎﻳﺖ در آن‬
‫ﭼﻬﺎر ﻣﺎه اﺳﺖ. و ﻫﻤﻴﻨﻄﻮر ﻛﻪ ﻗﺮان ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲدارد اﻫﻠﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﻣﻮاﻗﻴﺖ اﺳﺖ. ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ:44 »از ﺗﻮ درﺑﺎره ﻫﻼﻟﻬﺎى ﻣﺎه‬
                                     ‫ﻣﻰﭘﺮﺳﻨﺪ، ﺑﮕﻮ: ﺑﺮاى آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم وﻗﺖ ﻛﺎرﻫﺎى ﺧﻮﻳﺶ و زﻣﺎن ﺣﺞ‪ ‬را ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ.«‬
‫ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﻣﺎهﻫﺎ ﺷﺮاﻓﺖ ﺧﺎﺻﻲ ﺟﺰ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻮﻗﻊ و زﻣﺎن ﻧﺪارﻧﺪ و ﻣﺮدم اﻳﻦ زﻣﺎن ﻧﻴﺰ از ﻟﺤﺎظ ﺧﻮدداري از ارﺗﻜﺎب‬
‫ﺟﻨﺎﻳﺖ در اﻳﻦ ﻣﺎهﻫﺎ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﺑﺮاي ﭼﻬﺎر ﻣﺎه ﺣﺮام ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻟﺬا ﺗﻐﻠﻴﻆ دﻳﻪ در اﻳﻦ ﻣﺎهﻫﺎ ﻋﻘﻼﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲرﺳﺪ و‬


                                 ‫24- آﻳﺖاﻟﻠّﻪزاده ﻣﺎزﻧﺪراﻧﻰ ﺣﺎﻳﺮى، ﺷﻴﺦ ﻣﺤﻤﺪﺑﺎﻗﺮ؛ ازدواج و ﻃﻼق در اﺳﻼم و ﺳﺎﻳﺮ ادﻳﺎن، ﺻﺺ 14 ـ 24.‬
‫34- در ﻣﻘﺎﻟﻪاي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ. ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، دﻳﻪ اﻧﺴﺎن )در ﺣﺎﺷﻴﻪ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺧﺒﺮى‬
‫ﻗﻮه ﻗﻀﺎﺋﻴﻪ(، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ28-27، ﺗﻬﺮان، 8731. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻘﺎﻟﻪاي دﻳﮕﺮ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﻗﺴﺎﻣﻪ‬
‫ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ راﻳﺞ دﻳﻪ و ﻫﻢ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻬﻢ در ادﻋﺎي ﻗﺘﻞ و اﺛﺒﺎت راهﻫﺎي آن در ﻗﺴﺎﻣﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ. ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺴﺎﻣﻪ،‬
                                                   ‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ 011-001، ﺗﻬﺮان، 8731.‬
                                                              ‫ْﹶﻠ َ َ ﹺ ﹶ ِﻠ ِ ﹸ ﹾ ِ َ ﻣ ﺖ ﻨ ﹺ َ َﺞ‬
                                                            ‫44 - ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﻪ 981. »َﻳﺴﺌ ﹸﻮَﻧﻚ ﻋﻦ ﺍﹾﻟﺄﻫ ﱠﺔ ﻗﻞ ﻫﻲ َﻮﺍﻗﻴ ُ ﻟِﻠﱠﺎﺱ ﻭ ﺍﹾﻟﺤ ﱢ«.‬


                                                              ‫41‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﻜﻢ ﺷﺮع ﺑﺎﺷﺪ. ﻫﺮﭼﻨﺪ اﺧﺒﺎري دال ﺑﺮ ﺗﻐﻠﻴﻆ دﻳﻪ در اﻳﻦ ﻣﺎهﻫﺎ وﺟﻮد دارد وﻟﻲ ﻣﺼﺪاق ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ. ﺑﺮﺧﻲ ﻣ‪‬ﻐَﻠﱠﻆ‬
‫ﺷﺪن دﻳﻪ ﻗﺘﻞ را در ﺣﺮم ﻣﻜﻪ ﻧﻴﺰ ذﻛﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ وﻟﻲ ﺑﺴﻴﺎري دﻳﮕﺮ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﺒﻮدن ﻧﺺ‪ ‬آن را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ. ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻮارد ﺗﻐﻠﻴﻆ‬
                                                                        ‫54‬
                                                                             ‫در ﺟﻨﺎﻳﺖ ﺑﺮ اﻋﻀﺎء و در ﻗﺘﻞ اﻗﺎرب ﻧﻴﺰ از ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻮارد اﺳﺖ.‬


                                                                                                                                                 ‫دﻳﻪ زن‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻣﻮارد ﺑﺤﺚ اﻧﮕﻴﺰ دﻳﮕﺮ دﻳﻪ زﻧﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ و اﻧﺘﻘﺎد ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﺮار دارد و از ﺟﻬﺖ‬
‫ﺗﺴﺎوي ﺣﻘﻮق ﻣﺮد و زن ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﻗﺒﻞ از ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را ﻳﺎدآور ﺷﺪ ﻛﻪ اﺧﺘﻼف و‬
‫ﺗﻔﺎوت در اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻳﻚ ﻣﺒﺤﺚ وﺟﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﻳﻚ ﻣﺒﺤﺚ ﺣﻘﻮﻗﻲ اﺳﺖ. از ﻟﺤﺎظ وﺟﻮدي ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻗﺮآن‬
‫ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲدارد ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻣﻴﺎن زن و ﻣﺮد و ﻧﻴﺴﺖ. ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ:64 »اى ﻣﺮدم، ﻣﺎ ﺷﻤﺎ را از ﻧﺮى و ﻣﺎدهاى ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪﻳﻢ. و ﺷﻤﺎ را‬
‫ﺟﻤﺎﻋﺘﻬﺎ و ﻗﺒﻴﻠﻪﻫﺎ ﻛﺮدﻳﻢ ﺗﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﺪ. ﻫﺮ آﻳﻨﻪ ﮔﺮاﻣﻰﺗﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎ ﻧﺰد ﺧﺪا، ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎرﺗﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎﺳﺖ«. اﻳﻦ آﻳﻪ‬
‫ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲدارد ﻛﻪ از ﻟﺤﺎظ وﺟﻮدي ﺗﻘﺎوﺗﻲ ﺑﻴﻦ ﻣﺮد و زن ﻧﻴﺴﺖ و ﺗﻌﻠﻖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻗﺒﺎﺋﻞ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﻮﻣﻲ و ﻧﮋادي ﻋﺎﻣﻞ ﺑﺮﺗﺮي آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﺮﻛﺪام ﻛﻪ در ﻣﺮاﺗﺐ ﺗﻘﻮا ﺑﺎﻻﺗﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻜﺮّمﺗﺮﻧﺪ. ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫دﻳﺪﮔﺎه اﺳﻼم زن را در ﺷﺮاﻳﻂ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻋﺮب ﺟﺎﻫﻠﻲ از ﻣﻤﻠﻮﻛﺎت ﻣﺮد ﺑﻪ ﻳﻚ وﺟﻮدي ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻫﻤﺘﺮاز ﺑﺎ ﻣﺮد ارﺗﻘﺎء داد.‬
‫در اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ: 74 »در ﻣﺴﺌﻠﺔ ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي زن و ﻣﺮد ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻳﺪ، راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺴﻴﺎر ﺻﺤﺒﺖ ﺷﺪه و ﻣﻦ‬
‫ﺧﻮدم ﺑﺎرﻫﺎ در ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻓﻘﺮي ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدهام. ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ در اﻳﻨﻜﻪ زن و ﻣﺮد ﻋﻴﻦ ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺣﺮﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ. ﺑﻪ ﺑﺪن ﺧﻮد ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﻣﻲﻳﺒﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ زن و ﻣﺮد ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻨﺪ. اﻳﻦ ﺗﻔﺎوتﻫﺎي ﺑﺪﻧﻲ ﻣﺴﻠّﻤﺎً اﻗﺘﻀﺎي‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺗﻔﺎوتﻫﺎي روﺣﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ وﻟﻲ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت اﺳﺖ ﻧﻪ اﺧﺘﻼف. ﺧﺪاوﻧﺪ وﻇﺎﻳﻔﻲ را در ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻪ ﻋﻬﺪة زن‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و وﻇﺎﻳﻒ دﻳﮕﺮي را ﺑﻪ ﻋﻬﺪة ﻣﺮد. وﻇﺎﻳﻒ ﻫﺮﻛﺪام از اﻳﻨﻬﺎ از دﻳﮕﺮي ﺑﺮﻧﻤﻲآﻳﺪ. از ﻃﺮﻓﻲ ﺷﻤﺎ ﺗﺼﻮر‬
‫ﻧﻜﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﻘﻂ ﻣﺸﻐﻮل ﺗﺪﺑﻴﺮ و ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺎر اﻧﺴﺎنﻫﺎﺳﺖ. اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﻢ ﺟﺰﻳﻲ از اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ، اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﻢ‬
‫از ﺑﺴﻴﺎر ﺟﻬﺎت ﺟﺴﻤﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ در ﺑﻌﻀﻲ ﺟﻬﺎت ﻣﺪل اﻧﺴﺎن ﺑﺎﺷﻨﺪ. در ﻣﻮرد اﺧﺘﻼف و‬
‫ﺗﻔﺎوت زن و ﻣﺮد، اﺳﻼم اﻳﻦ اﺧﺘﻼف را ﺧﻴﻠﻲ ﻛﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ. در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻌﻀﻲ از ﻓﻘﻬﺎي ﻗﺪﻳﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻣﻘﺮّرات اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺘﻤﺎً آن اﺟﺮا ﺷﻮد و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻳﻚ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ وﻻﻳﺖ ﺑﺮ ﺧﻮد دارد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻫﺮ زﻣﺎن ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﻴ‪‬ﺎت زﻣﺎن ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺧﻮد را ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ زن ﻣﺴﻠّﻤﺎً اﻧﺴﺎن‬
‫اﺳﺖ. از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ از ﺟﻨﺒﺔ ﺣﻘﻮﻗﻲ اﮔﺮ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﻳﻚ ﻧﻈﺎم ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻣﺠﺰ ا و ﺗﻚ ﺗﻚ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد. ﻣﺜﻼً ﻓﺮض ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﻴﺪ در ﻗﻮاﻧﻴﻦ، ﻣﺮد ﻣﻮﻇﻒ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺮج ﺧﺎﻧﻮاده را ﺑﺪﻫﺪ وﻟﻲ اﮔﺮ ﻣﺮد ﻧﺪاﺷﺖ ﭼﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺮد؟ و اﮔﺮ ﻛﺲ دﻳﮕﺮي ﻧﺒﻮد ﭼﻪ ﺑﻜﻨﺪ؟ اﻳﻦ ﻣﻘﺮّراﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي آﺳﺎﻳﺶ ﻃﺮﻓﻴﻦ ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ. در ﻧﻈﺎم ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫اﺳﻼم ﺗﻤﺎم ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎ و ﺗﻤﺎم زﺣﻤﺎت زﻧﺪﮔﻲ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪة ﻣﺮد ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ زن ﻫﻴﭻ زﺣﻤﺘﻲ ﻧﻜﺸﺪ. ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ زن ﻫﺮﮔﺎه‬
‫ﻧﺴﻞ آورد، ﻧﺴﻠﺶ در ﻛﻤﺎل ﺳﻼﻣﺖ و آراﻣﺶ و آﺳﺎﻳﺶ ﺑﺎﺷﺪ. از ﻟﺤﺎظ اﻗﺘﺼﺎدي ﻫﻢ اﮔﺮ زن از ﺧﻮدش اﻣﻮاﻟﻲ داﺷﺖ‬

                                   ‫54 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، دﻳﺎت )2831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان، ﺻﺺ 57-07.‬
             ‫َ َ َ ﹸ ْ ﺷﻌ ﹰ َ ﹶ َ ﻥ ﹾ َ َ ْ ِ ْ َ ﻠ ِ ﹸ ْ‬                                    ‫ﻳ ﻨ ُ ﻧ َﹶ ﹸ ْ ِ ْ ﹶ ﹶ ﹴ َ‬
           ‫64 - ﺳﻮرة ﺣﺠﺮات، آﻳﻪ 21. »ﻳﺎ ﹶﺃﱡﻬَﺎ ﺍﻟﱠﺎﺱ ﹺﺇﱠﺎ ﺧﻠﻘﹾﻨﺎﻛﻢ ﻣﻦ ﺫﻛﺮ ﻭ ﹸﺃﻧْﺜﻰ ﻭ ﺟﻌﻠﹾﻨﺎﻛﻢ ُ ُﻮﺑﺎ ﻭ ﻗﹶﺒﺎِﺋﻞ ِﻟﺘَﻌﺎﺭﻓﹸﻮﺍ ﹺﺇ ﱠ ﹶﺃﻛﺮﻣﻜﹸﻢ ﻋﻨﺪ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹶﺃﺗْﻘﺎﻛﻢ«.‬
                                                                                                                                                          ‫74‬
‫- ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه ﻣﺠﺬوﺑﻌﻠﻴﺸﺎه، ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ، ﻗﺴﻤﺖ ﭼﻬﺎرم، ﺟﺰوة 52، ﺻﻔﺤﺎت 77-57، 8831.‬
                                                                                                                        ‫‪.http://www.jozveh121.com‬‬


                                                                         ‫51‬
 ‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آن اﻣﻮال را ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً و ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ اداره ﻛﻨﺪ و ﺣﺘّﻲ ﻳﻚ ﻗ‪‬ﺮان از آن را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻧﻴﺎورد. در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻳﻦ زﺣﻤﺎﺗﻲ ﻛﻪ‬
 ‫ﺑﻪ ﻣﺮد داده ﺷﺪه ﻣﺴﻠّﻤﺎً در زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ﻳﻚ ﻣﺰاﻳﺎﻳﻲ ﺑﺮاي او ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ. ﺧﻮد دﻳﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ارزش ﺧﻮن ﻧﻴﺴﺖ.‬
 ‫اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ ﻏﻠﻂ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻓﻬﻢ ﻣﺮدم در دوراﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻬﻢ دﻗﻴﻘﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ. ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ در ﺧﻮد‬
 ‫ﻗﺮآن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻫﺮ ﻣﺆﻣﻨﻲ ﻣﺆﻣﻦ دﻳﮕﺮي را ﺑﺪون ﺟﻬﺖ ﺑﻜﺸﺪ آﺗﺶ ﺟﻬﻨّﻢ ﺑﺮ او وارد اﺳﺖ. ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ﺑﺮاي او‬
‫وارد اﺳﺖ ﭼﻪ ﻗﻴﻤﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪﻫﺪ؟ اﻳﻦ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺔ ﺟﺮﻳﻤﺔ اوﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺔ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺣﺪ‪‬ي ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرات‬
‫ُﺮ ُﺮ َ ْ ُ َ ْ ِ‬                    ‫ﹶْ‬        ‫ﻛِ َ َ ﹶ ْﻜﻢ ِ ُ‬
‫ﻣﺎﻟﻲ ﻃﺮف ﺑﺸﻮد. ﺑﻪ ﻋﻼوه ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻔﺴ‪‬ﺮﻳﻦ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺔ84 » ﹸﺘﺐ ﻋﻠﻴ ﹸ ُ ﺍﹾﻟﻘﺼَﺎﺹ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﻘﺘﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟﺤ ﱡ ﺑﹺﺎﹾﻟﺤ ﱢ ﻭَﺍﹾﻟﻌﺒﺪ ﺑﹺﺎﹾﻟﻌﺒﺪ‬
                                                                                              ‫ﻷ‬         ‫ﻷ‬
‫ﻭَﺍ ُﻧﺜﹶﻰ ﺑﹺﺎ ُﻧﺜﹶﻰ«، ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ از اﻳﻦ آﻳﻪ اﺳﺘﻨﺒﺎط اﻳﻦ ﻛﻪ زن دﻳﻪاش ﻧﺼﻒ ﻣﺮد اﺳﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻳﻦ اﺣﻜﺎم در ﻃﻲ‬
   ‫ﺗﺎرﻳﺦ وﺿﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺮنﻫﺎ ﺑﺸﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺼﻮ‪‬ري داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. ﻛﻤﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻢ اﻛﻨﻮن ﻣﺸﻐﻮل ﺗﻐﻴﻴﺮ اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ.«.‬
‫در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﻛﻪ اﻋﺮاب ﺣﺘﻲ ﻧﻮزاد دﺧﺘﺮ را زﻧﺪه ﺑﻪ ﮔﻮر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ اﻳﻦ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﭘﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﺑﻮد. در ﻗﺮآن‬
‫َ‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ:94 »و ﭼﻮن از دﺧﺘﺮ زﻧﺪه ﺑﻪ ﮔﻮر ﺷﺪه ﭘﺮﺳﻴﺪه ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻪ ﮔﻨﺎﻫﻰ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ«. ﺷﺮح دادهاﻧﺪ ﻛﻪ:05 »ﻭ‬
                                         ‫َُْ‬                                                  ‫َ ْﺅ َﺓ ُِ‬
‫ﹺﺇﺫﹶﺍ ﺍﹾﻟﻤﻮ ُﺩ ﹸ ﺳﺌﻠﹶﺖ و آﻧﮕﺎه ﻛﻪ دﺧﺘﺮان زﻧﺪه ﺑﻪ ﮔﻮر ﺷﺪه ﺳﺆال ﺷﻮﻧﺪ، »ﻣﻮﺅﺩَﺓ« ﻛﻨﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺪه دﻓﻦ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ، زﻳﺮا‬
‫ﻛﻪ دﺧﺘﺮان را از ﺧﻮف ﻟﺤﻮق ﻋﺎر زﻧﺪه دﻓﻦ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ، ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ: آﻧﻬﺎ دﺧﺘﺮ ﺑﺰرگ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﭘﺲ ﺑﺎ ﻏﻴﺮ اﻫﻠﺸﺎن ازدواج‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ، ﻳﺎ ﺧﻮﻓﺎً از ﻋﺎﺋﻠﻪﻣﻨﺪي، و ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ: ﻫﺮﮔﺎه ﻫﻨﮕﺎم وﻻدت آن ﻣﻲرﺳﻴﺪ ﺣﻔﺮهاي ﺣﻔﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و زن ﺑﺮ رأس آن‬
                                       ‫ﹶﻱ ﹶ ﹴ ﹸِ‬
‫ﻣﻲﻧﺸﺴﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻧﻮزاد دﺧﺘﺮ ﺑﻮد او را در ﺣﻔﺮه ﻣﻲاﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ. ﹺﺑﺄ ﱢ ﺫْﻧﺐ ﻗﺘﻠﹶﺖ ﺑﻪ ﻛﺪاﻣﻴﻦ ﮔﻨﺎه ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ، و ﻣﻘﺼﻮد اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺧﻮد دﺧﺘﺮ زﻧﺪه ﺑﻪ ﮔﻮر ﺷﺪه ﻳﺎ از ﻗﺎﺗﻠﻴﻦ، از ﺣﺎل او ﺳﺆال ﻣﻲﺷﻮد.« اﺳﻼم در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﺴﺎوي ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻴﻦ زن‬
‫و ﻣﺮد را ﻣﻘﺮر و ﻓﺮﻣﻮد: »و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﻛﺎرى ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻛﻨﺪ ﭼﻪ زن و ﭼﻪ ﻣﺮد اﮔﺮ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻰرود و ﺑﻪ ﻗﺪر آن‬
                                                                                         ‫15‬
                                                                                              ‫ﮔﻮدى ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﺸﺖ ﻫﺴﺘﻪ ﺧﺮﻣﺎﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﺲ ﺳﺘﻢ ﻧﻤﻰﺷﻮد«.‬
‫وﻟﻲ از ﻟﺤﺎظ ﺣﻘﻮﻗﻲ ﺟﺎﻣﻌﺔ آن زﻣﺎن ﻣﻤﻠﻮ از ﺳﻨﻦ و آداب و رﺳﻮﻣﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ زﻧﺎن را ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﺣﻘﻮق ﻣﺴﺎوي ﻣﺮدان ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن ﻧﻤﻲداد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺳﻨّﺖ ﺷﻜﻨﻲ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺟﺎﻣﻌﻪ را اﺟﺒﺎر ﺑﻪ ﻗﺒﻮل ﺣﻘﻮق ﻣﺴﺎوي ﻣﺮدان و زﻧﺎن‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﻣﺸﺨﺼﺎً ﻣﺮدان ﻋﺮب ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﻛﻪ زﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ در رﻗﻴ‪‬ﺖ آﻧﺎن ﺑﻮد را ﻫﻤﺘﺮاز ﺧﻮد ﺑﺪاﻧﻨﺪ و ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻮردي ﻫﻤﺘﺮاز‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ. ﻟﺬا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم ص اﻗﺪام ﺑﻪ وﺿﻊ ﺣﻘﻮق ﺣﻤﺎﻳﺘﻲ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻮد و ﻗﻮاﻋﺪي ﭼﻮن وﺟﻮب ﻣﻬﺮﻳﻪ و ﻧﻔﻘﻪ و ﺗﺄﻣﻴﻦ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺪﮔﻲ درﺧﻮر آﻧﻬﺎ را ﺗﻘﺮﻳﺮ ﻓﺮﻣﻮد. ﺣﻀﺮﺗﺶ ﺗﻌﺪد زوﺟﺎت را ﺑﻪ ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﭼﻬﺎر زن ﻣﺤﺪود ﻛﺮد و در ﺷﺮاﻳﻂ آن‬
‫زﻣﺎن ﻛﻪ ﻣﺮدﻫﺎ در ﺟﻨﮕﻬﺎ ﻛﺸﺘﻪ و ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎ ﺑﻲ ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه را وﺿﻊ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻫﻢ زﻧﺎن و ﻫﻢ ﻳﺘﻴﻤﺎن‬
‫ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻫﻢ رﺳﻮم اﻋﺮاب در ﺗﻌﺪد ﺑﻲ ﺣﺪ‪ ‬و ﺣﺼﺮ زوﺟﺎت را ﺗﺎ ﺣﺪ‪ ‬ﻣﻤﻜﻦ ﻣﺤﺪود ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ25 و از‬

                                                                                                                                                 ‫84 - ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﻪ 871.‬
                                                                                            ‫َ ْ ﺅ َﺓ ﺳ ِ ﹶ ْ ﹶ ﻱ ﹶ ﹴ ﻗ ِ ﹶ ْ‬       ‫َ‬
                                                                                         ‫94 - ﺳﻮرة ﺗﻜﻮﻳﺮ، آﻳﺎت 9-8. »ﻭ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﺍﹾﻟﻤﻮ ُﺩ ﹸ ُﺌﻠﺖ. ﹺﺑﺄ ﱢ ﺫْﻧﺐ ﹸﺘﻠﺖ«. ‬
                                                                                                  ‫05 - ﺑﻴﺎن اﻟﺴﻌﺎده ﻓﻲ ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻟﻌﺒﺎده، ﺗﺮﺟﻤﻪ، ﺟﻠﺪ 41، ص: 354.‬
                                      ‫َ ﻫ َ ُ ْ ِ ﻦ ﹶ ِ َ ْ ُ ﻠ ﹶ َ ﻨ ﹶ َ ﹾ ﹶﻤ ﹶ‬             ‫ِ ِ ْ ﹶ ﹶﹴ ْ‬     ‫َ َ ْ َْ ﹾ ِ َ ﺼ‬
                             ‫15 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﻪ 421. »ﻭ ﻣﻦ َﻳﻌﻤﻞ ﻣﻦ ﺍﻟ ﱠﺎﻟِﺤﺎﺕ ﻣﻦ ﺫﻛﺮ ﹶﺃﻭ ﹸﺃﻧْﺜﻰ ﻭ ُﻮ ﻣﺆﻣ ٌ ﻓﺄﹸﻭﻟﺌﻚ َﻳﺪﺧ ﹸﻮﻥ ﺍﹾﻟﺠﱠﺔ ﻭ ﻻ ُﻳﻈﻠ ُﻮﻥ ﻧَﻘﲑﹰﺍ«.‬
‫25 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﺎت 4-2. »ﻣﺎل ﻳﺘﻴﻤﺎن را ﺑﻪ ﻳﺘﻴﻤﺎن دﻫﻴﺪ و ﺣﺮام را ﺑﺎ ﺣﻼل ﻣﺒﺎدﻟﻪ ﻣﻜﻨﻴﺪ. و اﻣﻮال آﻧﻬﺎ را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﻣﻮال ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺨﻮرﻳﺪ، ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ ﮔﻨﺎﻫﻰ ﺑﺰرگ اﺳﺖ. اﮔﺮ ﺷﻤﺎ را ﺑﻴﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻛﺎر ﻳﺘﻴﻤﺎن ﻋﺪاﻟﺖ ﻧﻮرزﻳﺪ، از زﻧﺎن ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﭘﺴﻨﺪ اﻓﺘﺪ، دو، و ﺳﻪ و ﭼﻬﺎر ﺑﻪ ﻧﻜﺎح‬
‫درآورﻳﺪ. و اﮔﺮ ﺑﻴﻢ آن دارﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﺪاﻟﺖ رﻓﺘﺎر ﻧﻜﻨﻴﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ زن ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﻳﺎ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﺎﻟﻚ آن ﺷﻮﻳﺪ. اﻳﻦ راﻫﻰ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺳﺘﻢ‬
‫ﻧﮕﺮدﻳﺪ. ﻣﻬﺮ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻃﻴﺐ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺪﻫﻴﺪ. و اﮔﺮ ﭘﺎرهاى از آن را ﺑﻪ رﺿﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺨﺸﻴﺪﻧﺪ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮش و ﮔﻮاراﻳﺘﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد.«.‬
     ‫ِﺤ‬                       ‫َ ﹾ ِ ﹾ ُ ْ ﻻ ﹾ ِﻄ‬             ‫ﹸ ْ ﻧﻪ ﹶ ﺣ ﹰ‬                  ‫ُْ‬           ‫ﹶ ﻄﻴ ﹺ َ ﹾﻛﻠ‬                      ‫ُ ْ َ ََﺪ‬                         ‫َ ﺗ‬
‫»ﻭ ﺁُﻮﺍ ﺍﹾﻟﻴَﺘﺎﻣﻰ ﹶﺃﻣْﻮﺍﹶﻟﻬﻢ ﻭ ﻻ َﺗﺘﺒ ﱠﻟﹸﻮﺍ ﺍﹾﻟﺨَﺒﻴﺚ ﺑﹺﺎﻟ ﱠﱢﺐ ﻭ ﻻ َﺗﺄ ﹸ ﹸﻮﺍ ﹶﺃﻣْﻮﺍﹶﻟﻬﻢ ﺇﹺﱃ ﹶﺃﻣْﻮﺍِﻟﻜﻢ ﹺﺇﱠ ُ ﻛﺎﻥ ُﻮﺑﺎ ﻛﹶﺒﲑﹰﺍ. ﻭ ﹺﺇﻥ ﺧﻔﺘﻢ ﹶﺃ ﱠ ُﺗﻘﺴ ﹸﻮﺍ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﻴَﺘﺎﻣﻰ ﻓﹶﺎْﻧﻜ ُﻮﺍ ﻣﺎ‬


                                                                                      ‫61‬
‫ﻃﺮﻓﻲ ﺷﺮط ﺗﻌﺪد زوﺟﺎت را ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﻴﻦ زﻧﺎن ﻗﺮار داد ﻛﻪ ﺗﻌﻠﻴﻖ ﺑﻪ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ.35 در اﻋﺮاب ﺟﺎﻫﻠﻲ زﻧﺎن ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺎﻳﺮ‬
‫اﻣﻼك ﻣﺎ ﺗﺮك ﺑﻪ ارث ﺑﺮده ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ. رﺳﻮل اﻛﺮم ص اﻳﻦ ﺳﻨﺖ را ﻟﻐﻮ ﻓﺮﻣﻮد و ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب را ﺑﻪ زن داد.45 و ﺣﺘﻲ‬
‫درﺑﺎرة زﻧﺎن اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﻧﺸﺎء ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﺮد ﺧﻮاﺳﺖ زﻧﻲ ﺟﺎي زن ﺧﻮد ﺑﮕﻴﺮد ﺣﻖ ﻧﺪارد اﻣﻮاﻟﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ او داده‬
‫ﺑﺎزﺳﺘﺎﻧﺪ.55 و ﻣﻘﺮر ﻓﺮﻣﻮد اﮔﺮ ﻣﺮدي وﻋﺪة ازدواج ﺑﻪ زﻧﻲ داد و ﺑﻌﺪ از ازدواج و ﻗﺒﻞ از ﻣﻀﺎﺟﻌﺖ ﻣﻨﺼﺮف ﺷﺪ ﺑﺎﻳﺪ –‬
‫ﺑﺎﺑﺖ ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرت روﺣﻲ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﺳﺒﺐ ﺑﻪ زن وارد ﻣﻲﺷﻮد را - در ﺣﺪ ﺧﻮﻳﺶ و ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﻧﺼﻒ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ او وﻋﺪه‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﻪ وي ﺑﭙﺮدازد.65 ﺣﺘﻲ اﮔﺮ زن دﭼﺎر ﻓﺤﺸﺎ ﺷﺪ ﻣﺮد ﻧﺒﺎﻳﺪ زن را از ﺧﺎﻧﻪاش ﺑﻴﺮون ﻛﻨﺪ.75 و ﻣﺮد را ﻣﺤﺪود ﻧﻤﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﭼﻬﺎر ﻣﺎه ﺣﻖ ﻧﺪارد از ﻫﻤﺒﺴﺘﺮ ﺷﺪن ﺑﺎ زوﺟﻪاش ﺧﻮدداري ﻛﻨﺪ.85 و در ﻫﻨﮕﺎم ﻃﻼق ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺮد در‬

‫ﻻ ﻌ ﻟ َ ﺗ ﻨ َ َ ﹺﻦ ْ ﹶ ﹰ ﹶ ﹺ ﹾ‬                          ‫ِ َ ﹰ ْ َ ﹶ ﹶ ْ ﻧﻜ ْ َ‬                ‫َ ﹸ ْ ِ َ ﻨ ِ َ َ ﺛ ﹶ َ ﺭ َ ﹶ ﹺ ﹾ ِ ﹾ ُ ْ ﻻ ْ ِﻟ‬
‫ﻃﺎﺏ ﹶﻟﻜﻢ ﻣﻦ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻣﺜﹾﲎ ﻭ ﹸﻼﺙ ﻭ ُﺑﺎﻉ ﻓﺈﻥ ﺧﻔﺘﻢ ﹶﺃ ﱠ َﺗﻌﺪﹸﻮﺍ ﻓﹶﻮﺍﺣﺪﺓ ﹶﺃﻭ ﻣﺎ ﻣﻠﻜﺖ ﹶﺃﻳْﻤﺎُ ﹸﻢ ﺫِﻟﻚ ﹶﺃﺩْﱏ ﹶﺃ ﱠ َﺗ ُﻮﹸﻮﺍ. ﻭ ﺁُﻮﺍ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﺻﺪُﻗﺎِﺗﻬ ﱠ ﹺﻧﺤﻠﺔ ﻓﺈﻥ‬
                                                                                                                     ‫ِ ْ َ ﹸ ْ َ ْ َ ْ ٍ ِ ْﻪ ﹰ ﹶ ﹸﻠ ُ ﹰ ﹰ‬
                                                                                                                   ‫ﻃﺒﻦ ﹶﻟﻜﻢ ﻋﻦ ﺷﻲﺀ ﻣﻨ ُ َﻧﻔﹾﺴﺎ ﻓﻜ ﹸﻮﻩ ﻫَﻨﻴﺌﺎ ﻣَﺮﻳﺌﺎ«.‬
‫35 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﺎت 031-821. اﮔﺮ زﻧﻰ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺷﻮﻫﺮش ﺑﺎ او ﺑﻰﻣﻬﺮ و از او ﺑﻴﺰار ﺷﺪه اﺳﺖ، ﺑﺎﻛﻰ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ دو در ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﻃﺮح‬
‫آﺷﺘﻰ اﻓﻜﻨﻨﺪ، ﻛﻪ آﺷﺘﻰ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ. و ﺑﺨﻞ و ﻓﺮوﻣﺎﻳﮕﻰ ﺑﺮ ﻧﻔﻮس ﻣﺮدم ﻏﻠﺒﻪ دارد. و اﮔﺮ ﻧﻴﻜﻰ و ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎرى ﻛﻨﻴﺪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻰﻛﻨﻴﺪ آﮔﺎه‬
‫اﺳﺖ. ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻜﻮﺷﻴﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﻴﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن زﻧﺎن ﺑﻪ ﻋﺪاﻟﺖ رﻓﺘﺎر ﻛﻨﻴﺪ. ﻟﻜﻦ ﻳﻜﺒﺎره ﺑﻪ ﺳﻮى ﻳﻜﻰ ﻣﻴﻞ ﻧﻜﻨﻴﺪ ﺗﺎ دﻳﮕﺮى را ﺳﺮﮔﺸﺘﻪ رﻫﺎ ﻛﺮده‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ. اﮔﺮ از در آﺷﺘﻰ درآﻳﻴﺪ و ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎرى ﻛﻨﻴﺪ ﺧﺪا آﻣﺮزﻧﺪه و ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ. و اﮔﺮ آن دو از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﺪا ﺷﻮﻧﺪ ﺧﺪا ﻫﺮ دو را ﺑﻪ ﻛﻤﺎل‬
  ‫َْﻬ‬        ‫ﹾ ْ‬         ‫ﹰ ﺟ َ َﹶْ‬             ‫ْ‬       ‫َ ِ ْ َ ﺓ ﹶ ْ ِ ْ ْ ﻧﺸ‬
‫ﻓﻀﻞ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻰﻧﻴﺎز ﺳﺎزد ﻛﻪ ﺧﺪا ﮔﺸﺎﻳﺶدﻫﻨﺪه و ﺣﻜﻴﻢ اﺳﺖ. »ﻭ ﹺﺇﻥ ﺍﻣﺮﹶﺃ ﹲ ﺧﺎﻓﺖ ﻣﻦ َﺑﻌﻠِﻬﺎ ُ ُﻮﺯﹰﺍ ﹶﺃﻭ ﹺﺇﻋْﺮﺍﺿﺎ ﻓﹶﻼ ُﻨﺎﺡ ﻋﻠﻴﻬﹺﻤﺎ ﹶﺃﻥ ُﻳﺼﻠِﺤﺎ َﺑﻴﻨ ُﻤﺎ‬
‫َ ْ ْ ﺘ ﻌ ﹾ ْ ِﻟ ْ َ ﻨ ِ َ ْ َ َ ْ ُ ْ‬
‫ﺻﻠﹾﺤﺎ ﻭ ﺍﻟ ﱡﻠﺢ ﺧﻴ ٌ ﻭ ﺃﹸﺣﻀﺮﺕ ﺍﹾﻟﺄْﻧ ﹸ ُ ﺍﻟ ﱡ ﱠ ﻭ ﹺﺇﻥ ُﺤﺴُﻮﺍ ﻭ َﺗﱠ ﹸﻮﺍ ﻓﺈ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻛﺎﻥ ﺑﹺﻤﺎ َﺗﻌﻤ ﹸﻮﻥ ﺧَﺒﲑﹰﺍ. ﻭ ﹶﻟﻦ َﺗﺴَﻄﻴ ُﻮﺍ ﹶﺃﻥ َﺗﻌﺪﹸﻮﺍ َﺑﻴﻦ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻭ ﹶﻟﻮ ﺣﺮﺻﺘﻢ‬
                                                             ‫ْ َﻠ ﹶ‬        ‫ُ ﹰ َ ﺼ ﹾ ُ َ ْﺮ َ ْ ِ َ ِ ﹶ ﻔﺲ ﺸﺢ َ ﹾ ﺗ ْ ِﻨ َ ﺘﻘ ﹶﹺﻥ ﻠ َ ﹶ‬
   ‫ﹰ‬      ‫ﹰ‬      ‫ﹰ َ ﹾ َ ﹶﺮ ﻳ ْ ﹺ ﻠ ُ ﹸﻼ ِ ْ َ َِ ِ َ ﹶ ﻠ ُ‬                    ‫َﻠ ﹶ ِ َ ﹾ ﺗ ْ ِﺤ َ ﺘﻘ ﹶﹺﻥ ﻠ َ ﹶ ﹶﻔ‬                        ‫ﻠ ﹸﻞ َ ْ ﹺ ﹶ َ ﹶﺭ‬
 ‫ﻓﹶﻼ ﺗَﻤﻴ ﹸﻮﺍ ﻛ ﱠ ﺍﹾﻟﻤﻴﻞ ﻓﺘﺬ ُﻭﻫﺎ ﻛﹶﺎﹾﻟﻤُﻌ ﱠﻘﺔ ﻭ ﹺﺇﻥ ُﺼﻠ ُﻮﺍ ﻭ َﺗﱠ ﹸﻮﺍ ﻓﺈ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻛﺎﻥ ﻏ ﹸﻮﺭﹰﺍ ﺭَﺣﻴﻤﺎ. ﻭ ﹺﺇﻥ َﻳﺘﻔ ﱠﻗﺎ ُﻐﻦ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻛ ًّ ﻣﻦ ﺳﻌﺘﻪ ﻭ ﻛﺎﻥ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭﺍﺳِﻌﺎ ﺣَﻜﻴﻤﺎ.«‬
‫45 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﻪ 91. »اى ﻛﺴﺎﻧﻰ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻳﺪ، ﺷﻤﺎ را ﺣﻼل ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ زﻧﺎن را ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﻴﻠﺸﺎن ﺑﻪ ارث ﺑﺒﺮﻳﺪ. و ﺗﺎ ﻗﺴﻤﺘﻰ از آﻧﭽﻪ را‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دادهاﻳﺪ ﺑﺎزﭘﺲ ﺳﺘﺎﻧﻴﺪ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺳﺨﺖ ﻣﮕﻴﺮﻳﺪ، ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻓﺤﺸﺎﻳﻰ ﺑﻪ ﺛﺒﻮت رﺳﻴﺪه ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ. و ﺑﺎ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻮﻳﻰ رﻓﺘﺎر ﻛﻨﻴﺪ.‬
‫ﻳ ﻟ َ‬
‫و اﮔﺮ ﺷﻤﺎ را از زﻧﺎن ﺧﻮش ﻧﻴﺎﻣﺪ، ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﭼﻴﺰﻫﺎ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را از آن ﺧﻮش ﻧﻤﻰآﻳﺪ در ﺣﺎﻟﻰ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺧﻴﺮ ﻛﺜﻴﺮى در آن ﻧﻬﺎده ﺑﺎﺷﺪ.« »ﻳﺎ ﹶﺃﱡﻬَﺎ ﺍﱠﺬﻳﻦ‬
‫ُْﻤ ُﻦ ﻻ ﹾ َ ِ َ ٍ َﻴَ ٍ َ ِﺮ ُﻦ َ ْﺮ ِ ﹶﹺ ﹾ ﹶ ﹺ ُْﻤ ُﻦ‬                              ‫ِ ﱡ ﹸ ْ ﹾ ﹺﺛ ﻨ َ ﹶ ﹰ َ ْ ُﻠ ُﻦ َ ﹾ َ َ ْ ﹺ‬                           ‫َﻨ‬
‫ﺁﻣُﻮﺍ ﻻ َﻳﺤﻞ ﹶﻟﻜﻢ ﹶﺃﻥ َﺗﺮﹸﻮﺍ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻛﺮْﻫﺎ ﻭ ﻻ َﺗﻌﻀ ﹸﻮﻫ ﱠ ِﻟﺘﺬﻫﺒُﻮﺍ ﹺﺑﺒﻌﺾ ﻣﺎ ﺁَﺗﻴﺘ ُﻮﻫ ﱠ ﹺﺇ ﱠ ﹶﺃﻥ َﻳﺄﹾﺗﲔ ﺑﹺﻔﺎﺣﺸﺔ ﻣُﺒﱢﻨﺔ ﻭ ﻋﺎﺷ ُﻭﻫ ﱠ ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﻓﺈﻥ ﻛﺮﻫﺘ ُﻮﻫ ﱠ‬
                                                                                                                             ‫ﹾ ﹾ َﻫ َ ﹰ َ ْ َ ﹶ ﻠ ُ ِ َ‬                 ‫ﹶ‬
                                                                                                               ‫ﻓﻌَﺴﻰ ﹶﺃﻥ َﺗﻜﺮ ُﻮﺍ ﺷﻴْﺌﺎ ﻭ َﻳﺠﻌﻞ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻓﻴﻪ ﺧﻴْﺮﹰﺍ ﻛﹶﺜﲑﹰﺍ«.‬
‫55 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﺎت 12-02. » اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻴﺪ زﻧﻰ ﺑﻪ ﺟﺎى زﻧﻰ دﻳﮕﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و او را ﻗﻨﻄﺎرى ﻣﺎل دادهاﻳﺪ، ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭼﻴﺰى از او ﺑﺎزﺳﺘﺎﻧﻴﺪ. آﻳﺎ ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن ﺗﻬﻤﺖ ﻣﻰزﻧﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﻬﺮﺷﺎن را ﺑﺎز ﭘﺲ ﮔﻴﺮﻳﺪ؟ اﻳﻦ ﮔﻨﺎﻫﻰ آﺷﻜﺎر اﺳﺖ. و ﭼﮕﻮﻧﻪ آن ﻣﺎل را ﺑﺎز ﭘﺲ ﻣﻰﮔﻴﺮﻳﺪ و ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺷﻤﺎ از‬
‫ﹾﺧﺬ ِ ْﻪ‬                  ‫ُﻦ ِ‬        ‫ﹶ َ ْ ﹴ َ ُْ ْ‬     ‫َ ﹾ َ ْﺗ ﻢ ْ ِ ﹶ َ ْ ﹴ‬
‫دﻳﮕﺮى ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺷﺪه اﺳﺖ و زﻧﺎن از ﺷﻤﺎ ﭘﻴﻤﺎﻧﻰ اﺳﺘﻮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ«. »ﻭ ﹺﺇﻥ ﹶﺃﺭﺩُ ُ ﺍﺳﺘﺒْﺪﺍﻝ ﺯﻭﺝ ﻣَﻜﺎﻥ ﺯﻭﺝ ﻭ ﺁَﺗﻴﺘﻢ ﹺﺇﺣْﺪﺍﻫ ﱠ ﻗﻨْﻄﺎﺭﹰﺍ ﻓﹶﻼ َﺗﺄ ُ ﹸﻭﺍ ﻣﻨ ُ‬
                                                  ‫ﹰ‬      ‫ْ ﹴ َ َ ﹾ ﹶ ِْ ﹸ ْ ﹰ‬         ‫ْﻀﻜ ْ‬           ‫َ ﹰ ﹾ ُﺬ ﻪ ﹰ َ ﹰ ﻣ ﹰ َ ﹶ ْ َ ﹾ ُﺬ ﻪ َ ﹶ ْ‬
                                                ‫ﺷﻴْﺌﺎ ﹶﺃ َﺗﺄﺧ ﹸﻭَﻧ ُ ُﺑﻬْﺘﺎﻧﺎ ﻭ ﹺﺇﺛﹾﻤﺎ ُﺒﻴﻨﺎ ﻭ ﻛﻴﻒ َﺗﺄﺧ ﹸﻭَﻧ ُ ﻭ ﻗﺪ ﹶﺃﻓﹾﻀﻰ َﺑﻌ ُ ﹸﻢ ﺇﹺﱃ َﺑﻌﺾ ﻭ ﹶﺃﺧﺬﻥ ﻣﻨﻜﻢ ﻣﻴﺜﺎﻗﺎ ﻏﹶﻠﻴﻈﺎ«.‬
                                                                                                                                                                      ‫65‬
‫- ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﺎت 732-632. اﮔﺮ زﻧﺎﻧﻰ را ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻧﺰدﻳﻜﻰ ﻧﻜﺮدهاﻳﺪ و ﻣﻬﺮى ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻣﻘﺮر ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻳﺪ ﻃﻼق ﮔﻮﻳﻴﺪ، ﮔﻨﺎﻫﻰ ﻧﻜﺮدهاﻳﺪ.‬
‫وﻟﻰ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﭼﻴﺰى در ﺧﻮر ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺳﺎزﻳﺪ: ﺗﻮاﻧﮕﺮ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺗﻮاﻧﺶ و دروﻳﺶ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺗﻮاﻧﺶ. اﻳﻦ ﻛﺎرى اﺳﺖ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻧﻴﻜﻮﻛﺎران. اﮔﺮ ﺑﺮاﻳﺸﺎن‬
‫ﻣﻬﺮى ﻣﻌﻴﻦ ﻛﺮدهاﻳﺪ و ﭘﻴﺶ از ﻧﺰدﻳﻜﻰ ﻃﻼﻗﺸﺎن ﻣﻰﮔﻮﻳﻴﺪ، ﻧﺼﻒ آﻧﭽﻪ ﻣﻘﺮر ﻛﺮدهاﻳﺪ ﺑﭙﺮدازﻳﺪ ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ اﻳﺸﺎن ﺧﻮد، ﻳﺎ ﻛﺴﻰ ﻛﻪ ﻋﻘﺪ ﻧﻜﺎح ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ اوﺳﺖ، آن را ﺑﺒﺨﺸﺪ. و ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎرى ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ اﺳﺖ. و ﻓﻀﻴﻠﺖ را ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻜﻨﻴﺪ، ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻰ ﻛﻪ‬
‫َ ﹰ َ َ ﺘ ﻌ ُ ﻦ َ ﻤ ِ ﹺ ﹶ َﺭ ﻩ َ َ ﻤ ﹾ ِ ﹺ ﹶ َﺭ ﻩ ﹰ‬                  ‫ْ َﺴ ُﻦ ْ ﹾ ﹺﺿ ُﻦ‬                   ‫ﺟ َ َ ﹶ ْ ﹸ ْ ﹾ ﹶﻠ ﹾ ﺘ ﻢ ﻨ َ‬
‫ﻣﻰﻛﻨﻴﺪ ﺑﻴﻨﺎﺳﺖ. »ﻻ ُﻨﺎﺡ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﹺﺇﻥ ﻃ ﱠﻘُ ُ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻣﺎ ﹶﻟﻢ َﺗﻤ ﱡﻮﻫ ﱠ ﹶﺃﻭ َﺗﻔﺮ ُﻮﺍ ﹶﻟﻬ ﱠ ﻓﹶﺮﻳﻀﺔ ﻭ ﻣﱢ ُﻮﻫ ﱠ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟ ُﻮﺳﻊ ﻗﺪ ُ ُ ﻭ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟ ُﻘﺘﺮ ﻗﺪ ُ ُ ﻣَﺘﺎﻋﺎ‬
‫ُ ْ َ َ ﹾ ﹶﻠ ﹾُﻤ ُﻦ ِ ْ ﹶ ْ ﹺ ﹾ َﺴ ُﻦ َ ﹶ ْ ﹶ َ ُْ ْ ُﻦ َ ﹰ ﹶﹺ ْﻒ ﹶ َ ُْ ْ ﻻ ﹾ ْﻔ ﹶ ْ ْ ﹸ ﻟ َ ِ ِ ﻋ ﹾ َﺓ‬
‫ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﺣ ًّﺎ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟﻤﺤﺴِﻨﲔ. ﻭ ﹺﺇﻥ ﻃ ﱠﻘﺘ ُﻮﻫ ﱠ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ﹶﺃﻥ َﺗﻤ ﱡﻮﻫ ﱠ ﻭ ﻗﺪ ﻓﺮﺿﺘﻢ ﹶﻟﻬ ﱠ ﻓﹶﺮﻳﻀﺔ ﻓﻨﺼ ُ ﻣﺎ ﻓﺮﺿﺘﻢ ﹺﺇ ﱠ ﹶﺃﻥ َﻳﻌ ﹸﻮﻥ ﹶﺃﻭ َﻳﻌﻔﻮَﺍ ﺍﱠﺬﻱ ﹺﺑﻴﺪﻩ ُﻘﺪ ﹸ‬
                                                                                                                                          ‫َ ْﺮ ِ َﻘ َ‬
                                                                            ‫ْ َﻠ ﹶ ﲑ‬            ‫َ ْ َﻮ ﹶ ْ ﹶ ْ َ ﹸ ْ ﻥ ﻠ َ‬               ‫ﻨ ﹺ َ ﹾ ْﻔ ﹾ َﺏ ﺘ‬
                                                                          ‫ﺍﻟﱢﻜﺎﺡ ﻭ ﹶﺃﻥ َﺗﻌ ﹸﻮﺍ ﹶﺃﻗﺮ ُ ﻟِﻠﱠﻘﹾﻮﻯ ﻭ ﻻ َﺗﻨﺴ ُﺍ ﺍﹾﻟﻔﻀﻞ َﺑﻴﻨﻜﻢ ﹺﺇ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﺑﹺﻤﺎ َﺗﻌﻤ ﹸﻮﻥ ﺑَﺼ ٌ.«‬
‫75 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﻪ 51. و از زﻧﺎن ﺷﻤﺎ آﻧﺎن ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻓﺤﺸﺎ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ، از ﭼﻬﺎر ﺗﻦ از ﺧﻮدﺗﺎن ﺑﺮ ﺿﺪ آﻧﻬﺎ ﺷﻬﺎدت ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ. اﮔﺮ ﺷﻬﺎدت دادﻧﺪ‬
‫زﻧﺎن را در ﺧﺎﻧﻪ ﻧﮕﻬﺪارﻳﺪ دارﻳﺪ ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻮت ﻓﻮت ﻛﻨﻨﺪ ﻳﺎ ﺧﺪا راﻫﻰ ﭘﻴﺶ ﭘﺎﻳﺸﺎن ﻧﻬﺪ. »ﻭ ﺍﻟ ﱠﰐ َﻳﺄﹾﺗﲔ ﺍﻟﹾﻔﺎﺣﺸﺔ ﻣﻦ ﹺﺴﺎِﺋ ﹸﻢ ﻓﹶﺎﺳﺘﺸﻬ ُﻭﺍ‬
  ‫َ ِ َ ﹶ ِ ْ ﻧ ﻜ ْ ْ َ ْ ﹺﺪ‬             ‫َ ﻼ‬
                                                                 ‫ُ ﻴ ِ َ ﺘ َ َﻓ ُ ﻦ َ ْ ُ ْ ْ َ ﹶ ﻠ ُ ُ ﻦ‬                ‫َ ﹶ ْ ﹺ ﻦ ْ َ ﹰ ِ ْ ﹸ ْ ﹶ ﹺ ﹾ َ ﹺ ﺪ ﹶ ﹶ ْ ِﻜ ُ ﻦ‬
                                                        ‫ﻋﻠﻴﻬ ﱠ ﹶﺃﺭَﺑﻌﺔ ﻣﻨﻜﻢ ﻓﺈﻥ ﺷﻬ ُﻭﺍ ﻓﺄﻣﺴ ﹸﻮﻫ ﱠ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﺒُﻮﺕ ﺣﱠﻰ َﻳﺘﻮ ﱠﺎﻫ ﱠ ﺍﹾﻟﻤﻮﺕ ﹶﺃﻭ َﻳﺠﻌﻞ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹶﻟﻬ ﱠ ﺳَﺒﻴﻼً«.‬
                                                                                                                                                                      ‫85‬
‫- ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﺎت 722-622. »ﺑﺮاى ﻛﺴﺎﻧﻰ ﻛﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻰﺧﻮرﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ زﻧﺎن ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻴﺎﻣﻴﺰﻧﺪ ﭼﻬﺎر ﻣﺎه ﻣﻬﻠﺖ اﺳﺖ. ﭘﺲ اﮔﺮ ﺑﺎزآﻳﻨﺪ، ﺧﺪا‬


                                                                                 ‫71‬
‫ﻃﻼق95 ﺑﺎز ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﺮد از زن را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار داد06 و ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺮد اﺟﺎزه ﻧﻤﻲدﻫﺪ زن را از ﻣﻨﺰل ﺑﻴﺮون ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ زن‬
‫ﻣﻄﻠﻘﻪ ﺑﺎردار ﺑﻮد ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي زن در دوران ﺑﺎرداري ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﻣﺮد اﺳﺖ16 ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ زوﺟﻪ ﻣﺎﻳﻞ ﺑﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﺣﻘﻲ ﺑﺮاي‬
‫ﺷﻴﺮدادن ﺑﭽﻪ ﺑﻮد اﻳﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪ و ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﺎﻳﺤﺘﺎج زوﺟﻪ ﺑﻌﻬﺪه ﻣﺮد ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪ.26 ﺑﺮاي دﺧﺘﺮان و زﻧﺎن و ﻣﺎدران ﺣﻖ اﻻرث‬

 ‫ﹺ ْ َﺑﺺ ْ َ ِ ْﻬ ﹴ ﹶﹺ ﹾ ُ ﹶﹺﻥ ﻠ َ ﹶﻔ ﺭ ﻢ‬                        ‫ﻠ َ ْﻟ ﹶ ِ ْ‬
‫آﻣﺮزﻧﺪه و ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ. و اﮔﺮ ﻋﺰم ﻃﻼق ﻛﺮدﻧﺪ، ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻨﻮا و داﻧﺎﺳﺖ. »ِﻟ ﱠﺬﻳﻦ ُﻳﺆﹸﻮﻥ ﻣﻦ ﻧﹺﺴﺎِﺋﻬﻢ َﺗﺮﱡ ُ ﹶﺃﺭَﺑﻌﺔ ﹶﺃﺷ ُﺮ ﻓﺈﻥ ﻓﺎﺅ ﻓﺈ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻏ ﹸﻮ ٌ ﺭَﺣﻴ ٌ.‬
                                                                                                                       ‫َ ﹾ َ َﻣ ﻄ َ ﹶﹺﻥ ﻠ َ ﻊ ﻢ‬
                                                                                                                     ‫ﻭ ﹺﺇﻥ ﻋﺰ ُﻮﺍ ﺍﻟ ﱠﻼﻕ ﻓﺈ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﺳَﻤﻴ ٌ ﻋَﻠﻴ ٌ« ‬
‫95 - در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ و در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ اﻳﻘﺎﻋﺎت ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ: »اﻳﻘﺎﻋﺎت اﻓﻌﺎﻟﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ دو ﻃﺮف ﻻزم ﻧﺪارﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﻼق ﻳﺎ ﺑﻨﺪه آزاد ﻛﺮدن. و ﭼﻮن‬
‫ﻃﻼق اﺛﺮ اﻓﺴﺮدﮔﻲ و اﺧﺘﻼف اﺳﺖ ﻟﺬا در ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﻣﻜﺮوه اﺳﺖ از ﺑﺎب ﻛﺮاﻫﺖ و ﺑﺪي ﺳﺒﺒﺶ، ﻣﮕﺮ در ﻣﻮﻗﻌﻲ ﻛﻪ ﻃﻼق رﻓﻊ ﻛﺪورت و‬
‫ﻧﻔﺎق ﻧﻤﻮده و ﺿﺮر ﻃﻼق ﻧﺪادن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ، ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﻋﺪم ﺗﺸﺮﻳﻊ و اﺟﺎزة ﻃﻼق در ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻮارد ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻃﺮﻓﻴﻦ ﺗﻤﺎم ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ‬
‫زﺣﻤﺖ اﻓﺘﻨﺪ ﻳﺎ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻧﻔﺲ ﻳﺎ ﻫﻼك ﻳﺎ ارﺗﻜﺎب ﻋﻤﻞ ﻗﺒﻴﺢ ﺷﻮد، ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در ﺻﻮرت ﺗﻘﻴ‪‬ﺪ زوﺟﺎت. و ﮔﺎﻫﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺮد ﺑﺪﮔﻤﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد ﻳﺎ ﺑﺪي از زن ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻛﺪورت او ﻣﻲﺷﻮد و ﭼﻮن ﺗﺤﻤﻞ ﻣﺮد ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ و زود ﺑﻪ اﺟﺮاي ﻏﻀﺐ و ﻣﻔﺎرﻗﺖ و ﺗﺠﺪﻳﺪ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮد، و ﺑﺮﻋﻜﺲ زﻧﺎن ﻛﻪ زود اﻓﺴﺮده و ﺑﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﭼﻴﺰي ﻏﻀﺒﻨﺎك ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ، ﻟﺬا در ﻃﻼق اﺧﺘﻴﺎري ﺑﻪ زﻧﺎن داده ﻧﺸﺪه و ﻓﻘﻂ ﺑﻪ‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺮد ﻗﺮار داده ﺷﺪه اﺳﺖ.« ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج ﺳﻠﻄﺎﻧﺤﺴﻴﻦ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﺗﺠﻠّﻲ ﺣﻘﻴﻘﺖ در اﺳﺮار ﻓﺎﺟﻌﺔ ﻛﺮﺑﻼ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم،‬
                                                                                                                                                ‫2731، ﺻﻔﺤﻪ82.‬
   ‫َ ﹾ ﹶﻠ ِ ﻉ َ ْﺮ ِ َﻘ َ‬
‫- ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﺔ 142. ﺑﺮاى زﻧﺎن ﻣﻄﻠّﻘﻪ ﺑﻬﺮهاى اﺳﺖ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ، ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در ﺧﻮر ﻣﺮدان ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎر ﺑﺎﺷﺪ. »ﻭ ِﻟﻠﻤُﻄ ﱠﻘﺎﺕ ﻣَﺘﺎ ٌ ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﺣ ًّﺎ ﻋﻠﹶﻰ‬
                                                                                                                                                                 ‫06‬


                                                                                                                                                            ‫ُﺘ َ‬
                                                                                                                                                          ‫ﺍﹾﻟﻤﱠﻘﲔ«.‬
‫16 - ﺳﻮرة ﻃﻼق، آﻳﺎت 6-1. اى ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ، اﮔﺮ زﻧﺎن را ﻃﻼق ﻣﻰدﻫﻴﺪ ﺑﻪ وﻗﺖ ﻋﺪه ﻃﻼﻗﺸﺎن دﻫﻴﺪ. و ﺷﻤﺎر ﻋﺪه را ﻧﮕﻪ دارﻳﺪ. و از ﺧﺪاى ﻳﻜﺘﺎ‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ. و آﻧﺎن را از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﻴﺮون ﻣﻜﻨﻴﺪ. و از ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻴﺮون ﻧﺮوﻧﺪ ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ ﺑﻪ آﺷﻜﺎرا ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻛﺎرى زﺷﺖ ﺷﻮﻧﺪ. اﻳﻨﻬﺎ اﺣﻜﺎم‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ، و ﻫﺮ ﻛﻪ از آن ﺗﺠﺎوز ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺳﺘﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ. ﺗﻮ ﭼﻪ داﻧﻰ، ﺷﺎﻳﺪ ﺧﺪا از اﻳﻦ ﭘﺲ اﻣﺮى ﺗﺎزه ﭘﺪﻳﺪ آورد. و ﭼﻮن ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻣﺪت رﺳﻴﺪﻧﺪ، ﻳﺎ ﺑﻪ وﺟﻬﻰ ﻧﻴﻜﻮ ﻧﮕﺎﻫﺸﺎن دارﻳﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ وﺟﻬﻰ ﻧﻴﻜﻮ از آﻧﻬﺎ ﺟﺪا ﺷﻮﻳﺪ و دو ﺗﻦ ﻋﺎدل از ﺧﻮدﺗﺎن را ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﮔﻴﺮﻳﺪ. و ﺑﺮاى ﺧﺪا‬
‫ﺷﻬﺎدت را ﺑﻪ راﺳﺘﻰ ادا ﻛﻨﻴﺪ. ﻫﺮ ﻛﻪ را ﺑﻪ ﺧﺪا و روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻤﺎن دارد، اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ اﻧﺪرز ﻣﻰدﻫﻨﺪ. و ﻫﺮ ﻛﻪ از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﺪ، ﺑﺮاى او راﻫﻰ ﺑﺮاى‬
‫ﺑﻴﺮونﺷﺪن ﻗﺮار ﺧﻮاﻫﺪ داد، و از ﺟﺎﻳﻰ ﻛﻪ ﮔﻤﺎﻧﺶ را ﻧﺪارد روزىاش ﻣﻰدﻫﺪ. و ﻫﺮ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺧﺪا ﺗﻮﻛﻞ ﻛﻨﺪ، ﺧﺪا او را ﻛﺎﻓﻰ اﺳﺖ. ﺧﺪا ﻛﺎر‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻪ اﺟﺮا ﻣﻰرﺳﺎﻧﺪ و ﻫﺮ ﭼﻴﺰ را اﻧﺪازهاى ﻗﺮار داده اﺳﺖ. اﮔﺮ در ﺗﺮدﻳﺪ ﻫﺴﺘﻴﺪ، از ﻣﻴﺎن زﻧﺎﻧﺘﺎن آﻧﻬﺎﻳﻰ ﻛﻪ از ﺣﻴﺾ ﻣﺄﻳﻮس ﺷﺪهاﻧﺪ و‬
‫آﻧﻬﺎﻳﻰ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺣﻴﺾ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ ﻋ‪‬ﺪ‪‬هﺷﺎن ﺳﻪ ﻣﺎه اﺳﺖ. و ﻋ‪‬ﺪ‪‬ه زﻧﺎن آﺑﺴﺘﻦ ﻫﻤﺎن وﺿﻊ ﺣﻤﻞ اﺳﺖ. و ﻫﺮ ﻛﻪ از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﺪ، ﺧﺪا ﻛﺎرش را آﺳﺎن‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد. اﻳﻦ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻧﺎزل ﻛﺮده اﺳﺖ. و ﻫﺮ ﻛﻪ از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﺪ، ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﺶ را از او ﻣﻰزداﻳﺪ و او را ﭘﺎداﺷﻰ ﺑﺰرگ ﻣﻰدﻫﺪ.‬
‫ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺳﻜﻮﻧﺖ ﮔﺰﻳﻨﻴﺪ آﻧﻬﺎ را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺗﻮاﻧﺎﻳﻰ ﺧﻮد ﻣﺴﻜﻦ دﻫﻴﺪ. و ﺗﺎ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺗﻨﮓ ﮔﻴﺮﻳﺪ ﻣﻴﺎزارﻳﺪﺷﺎن. و اﮔﺮ آﺑﺴﺘﻦ ﺑﻮدﻧﺪ، ﻧﻔﻘﻪﺷﺎن‬
‫را ﺑﺪﻫﻴﺪ ﺗﺎ وﺿﻊ ﺣﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ. و اﮔﺮ ﻓﺮزﻧﺪ ﺷﻤﺎ را ﺷﻴﺮ ﻣﻰدﻫﻨﺪ، ﻣﺰدﺷﺎن را ﺑﺪﻫﻴﺪ و ﺑﻪ وﺟﻬﻰ ﻧﻴﻜﻮ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﻮاﻓﻖ ﻛﻨﻴﺪ. و اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ‬
  ‫ﹶﻠ ﹾﺘﻢ ﻨ َ ﹶ ﹶﻠﻘ ُﻦ ِﺪ ﹺﻦ َ ْﺼ ِﺪ ﹶ َ ﺗﻘ ﻠ َ َﺑ ﹸ ْ‬                             ‫ﻳ ﻨ ﹺﻲ‬
‫ﻧﺮﺳﻴﺪﻳﺪ، از زﻧﻰ دﻳﮕﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﻛﻪ ﻛﻮدك را ﺷﻴﺮ دﻫﺪ. »ﻳﺎ ﹶﺃﱡﻬَﺎ ﺍﻟﱠﺒ ﱡ ﺇﹺﺫﺍ ﻃ ﱠﻘُ ُ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻓﻄ ﱢ ﹸﻮﻫ ﱠ ِﻟﻌ ﱠِﺗﻬ ﱠ ﻭ ﹶﺃﺣ ُﻮﺍ ﺍﹾﻟﻌ ﱠﺓ ﻭ ﺍﱠ ﹸﻮﺍ ﺍﻟ ﱠﻪ ﺭﱠﻜﻢ ﻻ‬
‫َﻞ ﻠ َ ﻳ ْ ِﺙ ْ َ َ‬                  ‫ْ ُ ْ َ ﻻ ﹾ َ ِ َ ٍ َﻴَ ٍ َ ﹾ َ ُﺪ ُ ﻠ ِ َ َ ْ َ َﺪ ُﺪ َ ﻠ ِ ﹶ ﹶ ْ ﹶ ﹶ َ ﹾ َﻪ‬                     ‫ْ ﹺﺟ ُ ﻦ ِ ْ ﻴ ﹺ ﻦ َ‬
‫ُﺗﺨﺮ ُﻮﻫ ﱠ ﻣﻦ ُﺑُﻮِﺗﻬ ﱠ ﻭ ﻻ َﻳﺨﺮﺟﻦ ﹺﺇ ﱠ ﹶﺃﻥ َﻳﺄﹾﺗﲔ ﺑﹺﻔﺎﺣﺸﺔ ﻣُﺒﱢﻨﺔ ﻭ ِﺗﻠﻚ ﺣ ُﻭﺩ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭ ﻣﻦ َﻳﺘﻌ ﱠ ﺣ ُﻭﺩ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻓﻘﺪ ﻇﻠﻢ َﻧﻔﺴ ُ ﻻ َﺗﺪْﺭﻱ ﹶﻟﻌ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ُﺤﺪ ﹸ َﺑﻌﺪ ﺫِﻟﻚ‬
‫ﹶ ﹶ ْ َ َ ﹶ ُﻦ ﹶﹶ ْ ِﻜ ُﻦ َ ْﺮ ٍ ْ ﹺﻗ ُﻦ َ ْﺮ ٍ َ ْ ﹺﺪ ﹶ َ ْ َ ْ ﹴ ِ ْ ﹸ ْ َ ﻤ ﺸ َ ﹶ ﻠ ِ ﹸ ْ ﻳ َﻆ ِ َ ْ ﹶ ﻳ ْ ِﻦ ﻠ ِ َ‬
‫ﹶﺃﻣْﺮﹰﺍ. ﻓﺈﹺﺫﺍ َﺑﻠﻐﻦ ﹶﺃﺟﻠﻬ ﱠ ﻓﺄﻣﺴ ﹸﻮﻫ ﱠ ﹺﺑﻤﻌ ُﻭﻑ ﹶﺃﻭ ﻓﺎﺭ ﹸﻮﻫ ﱠ ﹺﺑﻤﻌ ُﻭﻑ ﻭ ﹶﺃﺷﻬ ُﻭﺍ ﺫﻭﻱ ﻋﺪﻝ ﻣﻨﻜﻢ ﻭ ﺃﹶﻗﻴ ُﻮﺍ ﺍﻟ ﱠﻬﺎﺩﺓ ِﻟ ﱠﻪ ﺫِﻟﻜﻢ ُﻮﻋ ﹸ ﹺﺑﻪ ﻣﻦ ﻛﺎﻥ ُﺆﻣ ُ ﺑﹺﺎﻟ ﱠﻪ ﻭ‬
‫َْ ِ َ َ ْ َ َﻛ ﹾ َ ﻠ ِ ﹶﻬ َ َ ْﺒﻪ ﻥ ﻠ َ ﻎ ْ ﹺ ِ ﹶ ْ َ َ ﹶ ﻠ ُ ﹸﻞ َ ْ ٍ‬                     ‫َ ْ ﹺ ِ ﹺ َ َ ْ ﺘ ﹺ ﻠ َ ْ َ ﹾ ﻪ َ ْ ﹰ َ ْﺯ ﹾﻪ ِ ْ َ ْﺚ‬
‫ﺍﹾﻟﻴﻮﻡ ﺍﻟﹾﺂﺧﺮ ﻭ ﻣﻦ َﻳﱠﻖ ﺍﻟ ﱠﻪ َﻳﺠﻌﻞ ﹶﻟ ُ ﻣﺨﺮَﺟﺎ. ﻭ َﻳﺮ ُﻗ ُ ﻣﻦ ﺣﻴ ﹸ ﻻ َﻳﺤﺘﺴﺐُ ﻭ ﻣﻦ َﻳﺘﻮ ﱠﻞ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻓ ُﻮ ﺣﺴُ ُ ﹺﺇ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﺑﺎِﻟ ﹸ ﹶﺃﻣﺮﻩ ﻗﺪ ﺟﻌﻞ ﺍﻟ ﱠﻪ ِﻟﻜ ﱢ ﺷﻲﺀ‬
‫ﹺ ِ ْ ﻧ ﻜ ْ ِ ْ ُْ ْ ﹶ ِﺪﺗﻬﻦ ﹸ ْﻬ ﹴ َ ﻼ ْ ِ ْ َ َ ﺃ ُ ﹶ ﹺ َﻠﻬﻦ ﹾ َ ْ َ َ ْ ﹶﻬﻦ َ َ ْ ﺘ ﹺ‬                                           ‫َ ﻼ ِ َْ َِ‬             ‫ﹶ‬
‫ﻗﺪْﺭﹰﺍ. ﻭ ﺍﻟ ﱠﺋﻲ َﻳﺌﺴﻦ ﻣﻦ ﺍﹾﻟﻤَﺤﻴﺾ ﻣﻦ ﹺﺴﺎِﺋ ﹸﻢ ﹺﺇﻥ ﺍﺭَﺗﺒﺘﻢ ﻓﻌ ﱠُ ُ ﱠ ﺛﹶﻼﹶﺛﺔ ﹶﺃﺷ ُﺮ ﻭ ﺍﻟ ﱠﺋﻲ ﹶﻟﻢ َﻳﺤﻀﻦ ﻭ ﹸﻭﻻﺕ ﺍﹾﻟﺄﺣْﻤﺎﻝ ﹶﺃﺟ ﹸ ُ ﱠ ﹶﺃﻥ َﻳﻀﻌﻦ ﺣﻤﻠ ُ ﱠ ﻭ ﻣﻦ َﻳﱠﻖ‬
  ‫ْ ِ ﻨ ُ ﻦ ِ ْ َ ْﺚ َ ﹶ ْ ُ ْ ِ ْ ُ ْ ِ ﹸ ْ َ‬ ‫َ ْﺮ ﻠ ِ َ ْ ﹸ ْ َ َ ْ ﺘ ﹺ ﻠ َ ﹶﻔ ْ َ ْﻪ َﻴ ِ َ ْ ِ ْ ﻪ‬                                     ‫ﻠَ َْ ﹾ ﻪ ِ ْ ْ ﹺِ‬
‫ﺍﻟ ﱠﻪ َﻳﺠﻌﻞ ﹶﻟ ُ ﻣﻦ ﹶﺃﻣﺮﻩ ُﻳﺴْﺮﹰﺍ. ﺫِﻟﻚ ﹶﺃﻣ ُ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹶﺃْﻧﺰﹶﻟﻪُ ﹺﺇﹶﻟﻴﻜﻢ ﻭ ﻣﻦ َﻳﱠﻖ ﺍﻟ ﱠﻪ ُﻳﻜ ﱢﺮ ﻋﻨ ُ ﺳﱢﺌﺎِﺗﻪ ﻭ ُﻳﻌﻈﻢ ﹶﻟ ُ ﹶﺃﺟْﺮﹰﺍ. ﹶﺃﺳﻜُﻮﻫ ﱠ ﻣﻦ ﺣﻴ ﹸ ﺳﻜﻨﺘﻢ ﻣﻦ ﻭﺟﺪﻛﻢ ﻭ ﻻ‬
‫ﺗ ﺭ ُﻦ ﺘ َﻴﻘ َ ﹶ ْ ﹺﻦ َ ﹾ ﹸﻦ ﺃ ِ َ ْ ﹴ ﹶﹶ ِ َ ﹶ ْ ﹺﻦ َﺘ َ ْ َ َ ْ ﹶﻬﻦ ﹶﹺ ﹾ ْ َ ْ َ ﹸ ْ ﺗ ُﻦ ﺟ َﻫﻦ َ ِﺮ َْ ﹸ ْ َ ْﺮ ٍ َ ﹾ‬
‫ُﻀﺂ ﱡﻭﻫ ﱠ ِﻟُﻀﱢ ﹸﻮﺍ ﻋﻠﻴﻬ ﱠ ﻭ ﹺﺇﻥ ﻛ ﱠ ﹸﻭﻻﺕ ﺣﻤﻞ ﻓﺄْﻧﻔﻘﹸﻮﺍ ﻋﻠﻴﻬ ﱠ ﺣﱠﻰ َﻳﻀﻌﻦ ﺣﻤﻠ ُ ﱠ ﻓﺈﻥ ﹶﺃﺭﺿﻌﻦ ﹶﻟﻜﻢ ﻓﹶﺂُﻮﻫ ﱠ ﹸﺃ ُﻮﺭ ُ ﱠ ﻭ ﹾﺃَﺗﻤ ُﻭﺍ َﺑﻴﻨﻜﻢ ﹺﺑﻤﻌ ُﻭﻑ ﻭ ﹺﺇﻥ‬
                                                                                                                                             ‫َ ْ ْ ﹶ َ ﺘ ْ ِﻊ ﻪ‬
                                                                                                                                    ‫ﺗَﻌﺎﺳﺮُﺗﻢ ﻓﺴُﺮﺿ ُ ﹶﻟ ُ ﹸﺃﺧْﺮﻯ.«‬
                                                                                                                                                                 ‫26‬
‫- ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﺎت 332-132. ﻫﺮﮔﺎه زﻧﺎن را ﻃﻼق دادﻳﺪ و ﻣﻬﻠﺘﺸﺎن ﺳﺮآﻣﺪ، ﻳﺎ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻮ وﺟﻬﻰ ﻧﮕﻪ دارﻳﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻮ وﺟﻬﻰ رﻫﺎ‬
‫ﺳﺎزﻳﺪ. و، ﺗﺎ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ زﻳﺎن ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﺪ ﻳﺎ ﺳﺘﻢ ﺑﻜﻨﻴﺪ ﻧﮕﺎﻫﺸﺎن ﻣﺪارﻳﺪ. و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺳﺘﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ. و آﻳﺎت ﺧﺪا را ﺑﻪ‬
‫رﻳﺸﺨﻨﺪ ﻣﮕﻴﺮﻳﺪ و از ﻧﻌﻤﺘﻰ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ داده اﺳﺖ و از آﻳﺎت و ﺣﻜﻤﺘﻰ ﻛﻪ ﺑﺮاى ﻣﻮﻋﻈﻪ ﺷﻤﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ ﻳﺎد ﻛﻨﻴﺪ و از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و‬


                                                                                ‫81‬
‫ﻣﻌﻴﻦ ﻛﺮد.36 و ﻣﻘﺮر ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ ﻣﺮدان ﺑﺎﻳﺪ وﺻﻴﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺨﺎرج زﻧﺎﻧﺸﺎن را ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﺗﺎ ﻳﻜﺴﺎل از ﻣﺎﺗﺮك ﻣﺮد ﺑﺪﻫﻨﺪ‬
                                   ‫و آﻧﻬﺎ را از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺸﺎن اﺧﺮاج ﻧﻜﻨﻨﺪ.46 ﻛﻪ ﻫﻤﺔ اﻳﻦ ﺣﻘﻮق ﺑﺮاي زﻧﺎن در آن دوران ﺑﻲﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﻮد.‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ او ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ آﮔﺎه اﺳﺖ. و ﭼﻮن زﻧﺎن را ﻃﻼق دادﻳﺪ و ﻣﻬﻠﺘﺸﺎن ﺳﺮآﻣﺪ، ﻣﺎﻧﻊ ﻣﺸﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻜﺎح ﻫﻤﺴﺮان ﺧﻮد- ﻫﺮ ﮔﺎه ﻛﻪ ﻣﻴﺎﻧﺸﺎن‬
‫رﺿﺎﻳﺘﻰ ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ- درآﻳﻨﺪ. ﻛﺴﻰ ﻛﻪ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺧﺪاى و روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻤﺎن آورده ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ ﭘﻨﺪ ﮔﻴﺮد. و اﻳﻦ ﺷﻤﺎ را ﺑﻬﺘﺮ و ﺑﻪ ﭘﺎﻛﻰ‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ اﺳﺖ. ﺧﺪا ﻣﻰ داﻧﺪ و ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻰداﻧﻴﺪ. ﻣﺎدراﻧﻰ ﻛﻪ ﻣﻰﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﻴﺮدادن را ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد ﻛﺎﻣﻞ ﺳﺎزﻧﺪ، دو ﺳﺎل ﺗﻤﺎم ﺷﻴﺮﺷﺎن ﺑﺪﻫﻨﺪ.‬
‫ﺧﻮراك و ﻟﺒﺎس آﻧﺎن، ﺑﻪ وﺟﻬﻰ ﻧﻴﻜﻮ، ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﺻﺎﺣﺐ ﻓﺮزﻧﺪ اﺳﺖ و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺑﻴﺶ از ﻗﺪرﺗﺶ ﻣﻜﻠّﻒ ﻧﻤﻰ ﺷﻮد. ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻫﻴﭻ ﻣﺎدرى ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪش زﻳﺎﻧﻰ ﺑﺒﻴﻨﺪ و ﻫﻴﭻ ﭘﺪرى ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻓﺮزﻧﺪش. و ﻗﻴ‪‬ﻢ ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه دارد. و اﮔﺮ ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺎ رﺿﺎﻳﺖ و ﻣﺸﺎورت ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪﺷﺎن را از ﺷﻴﺮ ﺑﺎزﮔﻴﺮﻧﺪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎﻫﻰ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ. و ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﻛﺴﻰ دﻳﮕﺮ را ﺑﻪ ﺷﻴﺮدادن ﻓﺮزﻧﺪﺗﺎن ﺑﺮﮔﻤﺎرﻳﺪ، اﮔﺮ ﻣﺰدى ﻧﻴﻜﻮ و در‬
‫َ ﹶﻠ ﹾﺘﻢ ﻨ َ ﹶَ ﹶ ْ َ َ ﹶ ﻦ ﹶﹶ ْ ِﻜ ُﻦ‬
‫ﺧﻮرش ﺑﭙﺮدازﻳﺪ ﮔﻨﺎﻫﻰ ﻧﻴﺴﺖ. از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ او ﺑﻪ ﻛﺎرى ﻛﻪ ﻣﻰﻛﻨﻴﺪ ﺑﺼﻴﺮ و ﺑﻴﻨﺎﺳﺖ. »ﻭ ﺇﹺﺫﺍ ﻃ ﱠﻘُ ُ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻓﺒﻠﻐﻦ ﹶﺃﺟﻠﻬُ ﱠ ﻓﺄﻣﺴ ﹸﻮﻫ ﱠ‬
‫ﹺﺑﻤﻌ ُﻭﻑ ﹶﺃﻭ ﺳ ﱢ ُﻮﻫ ﱠ ﹺﺑﻤﻌ ُﻭﻑ ﻭ ﻻ ُﺗﻤﺴ ﹸﻮﻫ ﱠ ﺿِﺮﺍﺭﹰﺍ ِﻟﺘﻌﺘﺪُﻭﺍ ﻭ ﻣﻦ َﻳﻔﻌﻞ ﺫِﻟﻚ ﻓﻘﺪ ﻇﻠﻢ َﻧﻔﺴ ُ ﻭ ﻻ َﺗﱠﺨ ﹸﻭﺍ ﺁﻳﺎﺕ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻫ ُﻭﹰﺍ ﻭ ﺍﺫﻛ ُﻭﺍ ﹺﻧﻌﻤﺖ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻋﻠﻴﻜﻢ‬
‫ِ ﻠ ِ ُﺰ َ ﹾ ﹸﺮ ْ َ َ ﻠ ِ َ ﹶ ْ ﹸ ْ‬             ‫َ َْ َ َ ْ ﹾ َ ﹾ َ ﹶ ﹶ ْ ﹶ ﹶ َ ﹾ َﻪ َ ﺘ ِﺬ‬                  ‫َ ْﺮ ٍ ْ َﺮﺣ ُﻦ َ ْﺮ ٍ َ ْ ِﻜ ُﻦ‬
‫ْ ُﻠ ُﻦ ﹾ‬          ‫ﹶﻠ ﹾﺘﻢ ﻨ َ ﹶَ ﹶ ْ َ َ ﹶ ﻦ‬          ‫ﹺ َ ِ ﹾ َ ِ ِﻈﻜ ْ ِ َ ﺗﻘ ﻠ َ َ ْ ﹶﻤ ﻥ ﻠ َ ﹸﻞ َ ْ ٍ ﻢ َ‬                                  ‫َ ﹶ َﹶْ ﹸ ْ ِ َ‬    ‫َ‬
‫ﻭ ﻣﺎ ﹶﺃْﻧﺰﻝ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﻣﻦ ﺍﹾﻟﻜِﺘﺎﺏ ﻭ ﺍﹾﻟﺤﻜﻤﺔ َﻳﻌ ﹸ ﹸﻢ ﹺﺑﻪ ﻭ ﺍﱠ ﹸﻮﺍ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭ ﺍﻋﻠ ُﻮﺍ ﹶﺃ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺑﻜ ﱢ ﺷﻲﺀ ﻋَﻠﻴ ٌ. ﻭ ﺇﹺﺫﺍ ﻃ ﱠﻘُ ُ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﻓﺒﻠﻐﻦ ﹶﺃﺟﻠﻬُ ﱠ ﻓﹶﻼ َﺗﻌﻀ ﹸﻮﻫ ﱠ ﹶﺃﻥ‬
‫َﻳﻨﻜﺤﻦ ﹶﺃﺯْﻭﺍﺟ ُ ﱠ ﺇﹺﺫﺍ ﺗَﺮﺍﺿﻮْﺍ َﺑﻴﻨﻬﻢ ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﺫِﻟﻚ ُﻮﻋ ﹸ ﹺﺑﻪ ﻣﻦ ﻛﺎﻥ ﻣﻨﻜﻢ ُﺆﻣ ُ ﺑﹺﺎﻟ ﱠﻪ ﻭ ﺍﹾﻟﻴﻮﻡ ﺍﻟﹾﺂﺧﺮ ﺫِﻟﻜﻢ ﹶﺃﺯْﻛﻰ ﹶﻟﻜﻢ ﻭ ﹶﺃﻃﻬ ُ ﻭ ﺍﻟ ﱠﻪ َﻳﻌﻠ ُ ﻭ ﹶﺃْﻧﺘﻢ ﻻ‬
  ‫ﹸ ْ َ ﹾ َﺮ َ ﻠ ُ ْ ﹶﻢ َ ُ ْ‬                  ‫َ َْ ُ ْ َ ْﺮ ِ َ ﻳ َﻆ ِ َ ْ ﹶ ِ ْ ﹸ ْ ﻳ ْ ِﻦ ﻠ ِ َ َ ْ ﹺ ِ ﹺ ﹸ ْ‬                               ‫َﻬﻦ‬         ‫ِْ َْ‬
‫َ ْﻟ ِ ﻪ ﹺ ْﻗﻬﻦ َ ِ ْ َﺗﻬﻦ َ ْﺮ ِ ﺗ ﹶﻠﻒ ﹾﺲ ﻻ‬                         ‫َ ُﻦ َ ْ ْ ﹺ ِ ﹶ ْ ﹺ َ ْ َ ﹾ ِﻢ ﺮ َ ﹶ َ َ‬                 ‫ُ ﻳ ْ ِْ َ‬       ‫ْ ﹶﻤ ﹶ َ‬
‫َﺗﻌﻠ ُﻮﻥ. ﻭ ﺍﻟﹾﻮﺍﻟِﺪﺍﺕ ُﺮﺿﻌﻦ ﹶﺃﻭْﻻﺩﻫ ﱠ ﺣﻮﹶﻟﻴﻦ ﻛﺎﻣﻠﻴﻦ ِﻟﻤﻦ ﺃﹶﺭﺍﺩ ﹶﺃﻥ ُﻳﺘ ﱠ ﺍﻟ ﱠﺿﺎﻋﺔ ﻭ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟﻤﻮﹸﻮﺩ ﹶﻟ ُ ﺭﺯ ﹸ ُ ﱠ ﻭ ﻛﺴﻮُ ُ ﱠ ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﻻ ُﻜ ﱠ ُ َﻧﻔ ٌ ﹺﺇ ﱠ‬
‫ﻭﺳﻌَﻬﺎ ﻻ ُﺗﻀَﺎ ﱠ ﻭﺍِﻟﺪ ﹲ ﹺﺑﻮﹶﻟﺪِﻫﺎ ﻭ ﻻ ﻣﻮﹸﻮ ٌ ﹶﻟ ُ ﹺﺑﻮﹶﻟﺪﻩ ﻭ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﻟﹾﻮﺍﺭﺙ ﻣﺜ ﹸ ﺫِﻟﻚ ﻓﺈﻥ ﺃﹶﺭﺍﺩﺍ ﻓِﺼﺎﻻ ﻋﻦ ﺗَﺮﺍﺽ ﻣﻨ ُﻤﺎ ﻭ َﺸﺎ ُﺭ ﻓﹶﻼ ُﻨﺎﺡ ﻋﻠﻴﻬﹺﻤﺎ ﻭ ﹺﺇﻥ ﹶﺃﺭﺩُﺗﻢ ﹶﺃﻥ‬
‫ﹴ ِ ْﻬ َ ﺗ ﻭ ﹴ ﺟ َ َ ﹶ ْ َ ﹾ َ ْ ْ ﹾ‬                     ‫ﹰ َْ‬            ‫ﹺ ِ ِ ﹾﻞ َ ﹶ ﹺ ﹾ‬         ‫َ َ ْﻟ ﺩ ﻪ َ ِ ِ َ َ‬              ‫ﺭ َﺓ َ‬                    ‫ُْ‬
                                          ‫ْ َﻠ ﹶ ﲑ‬            ‫ُْ ْ َ ْﺮ ِ َ ﺗﻘ ﻠ َ َ ْ ﹶﻤ ﻥ ﻠ َ‬                         ‫َ ﹸ ْ ﺟ َ َ ﹶ ْ ﹸ ْ َﻠ ْ ُ ْ‬            ‫َْ ْ ِ‬
                                        ‫َﺗﺴﺘﺮﺿﻌُﻮﺍ ﹶﺃﻭْﻻﺩﻛﻢ ﻓﹶﻼ ُﻨﺎﺡ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﺇﹺﺫﺍ ﺳ ﱠﻤﺘﻢ ﻣﺎ ﺁَﺗﻴﺘﻢ ﺑﹺﺎﹾﻟﻤﻌ ُﻭﻑ ﻭ ﺍﱠ ﹸﻮﺍ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭ ﺍﻋﻠ ُﻮﺍ ﹶﺃ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﺑﹺﻤﺎ َﺗﻌﻤ ﹸﻮﻥ ﺑَﺼ ٌ«.‬
‫36 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﺎت 21-11. »ﺧﺪا درﺑﺎره ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺘﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺳﻔﺎرش ﻣﻰﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﻬﻢ ﭘﺴﺮ ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﻬﻢ دو دﺧﺘﺮ اﺳﺖ. و اﮔﺮ دﺧﺘﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﻴﺶ‬
‫از دو ﺗﻦ، دو ﺳﻮم ﻣﻴﺮاث از آﻧﻬﺎﺳﺖ. و اﮔﺮ ﻳﻚ دﺧﺘﺮ ﺑﻮد ﻧﺼﻒ ﺑﺮد و اﮔﺮ ﻣﺮده را ﻓﺮزﻧﺪى ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﻳﻚ ﺷﺸﻢ ﻣﻴﺮاث را‬
‫ﺑﺮد. و اﮔﺮ ﻓﺮزﻧﺪى ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﻴﺮاثﺑﺮان ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﻣﺎدر ﻳﻚ ﺳﻮم داراﻳﻰ را ﺑﺮد. اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﺮادران داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺳﻬﻢ ﻣﺎدر، ﭘﺲ از‬
‫اﻧﺠﺎم وﺻﻴﺘﻰ ﻛﻪ ﻛﺮده و ﭘﺮداﺧﺖ وام او ﻳﻚ ﺷﺸﻢ ﺑﺎﺷﺪ. و ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻰداﻧﻴﺪ ﻛﻪ از ﭘﺪران و ﭘﺴﺮاﻧﺘﺎن ﻛﺪام ﻳﻚ ﺷﻤﺎ را ﺳﻮدﻣﻨﺪﺗﺮ اﺳﺖ. اﻳﻨﻬﺎ ﺣﻜﻢ‬
‫ﺧﺪاﺳﺖ، ﻛﻪ ﺧﺪا داﻧﺎ و ﺣﻜﻴﻢ اﺳﺖ. اﮔﺮ زﻧﺎﻧﺘﺎن ﻓﺮزﻧﺪى ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ، ﭘﺲ از اﻧﺠﺎم دادن وﺻﻴﺘﻰ ﻛﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﭘﺲ از ﭘﺮداﺧﺖ دﻳﻦ آﻧﻬﺎ، ﻧﺼﻒ‬
‫ﻣﻴﺮاﺛﺸﺎن از آن ﺷﻤﺎﺳﺖ. و اﮔﺮ ﻓﺮزﻧﺪى داﺷﺘﻨﺪ ﻳﻚ ﭼﻬﺎرم آن. و اﮔﺮ ﺷﻤﺎ را ﻓﺮزﻧﺪى ﻧﺒﻮد ﭘﺲ از اﻧﺠﺎم دادن وﺻﻴﺘﻰ ﻛﻪ ﻛﺮدهاﻳﺪ و ﭘﺲ از‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ واﻣﻬﺎﻳﺘﺎن ﻳﻚ ﭼﻬﺎرم ﻣﻴﺮاﺛﺘﺎن از آن زﻧﺎﻧﺘﺎن اﺳﺖ. و اﮔﺮ داراى ﻓﺮزﻧﺪى ﺑﻮدﻳﺪ ﻳﻚ ﻫﺸﺘﻢ آن. و اﮔﺮ ﻣﺮدى ﻳﺎ زﻧﻰ ﺑﻤﻴﺮد و ﻣﻴﺮاثﺑﺮ وى‬
‫ﻧﻪ ﭘﺪر ﺑﺎﺷﺪ و ﻧﻪ ﻓﺮزﻧﺪ او اﮔﺮ او را ﺑﺮادر ﻳﺎ ﺧﻮاﻫﺮى ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮ ﻳﻚ از آن دو ﻳﻚ ﺷﺸﻢ ﺑﺮد. و اﮔﺮ ﺑﻴﺶ از ﻳﻜﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﻫﻤﻪ در ﻳﻚ ﺳﻮم ﻣﺎل-‬
‫ﭘﺲ از اﻧﺠﺎم دادن وﺻﻴﺘﻰ ﻛﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﻰآﻧﻜﻪ ﺑﺮاى وارﺛﺘﺎن زﻳﺎﻧﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻧﻴﺰ ﭘﺲ از اداى دﻳﻨﺶ- ﺷﺮﻳﻚ ﻫﺴﺘﻨﺪ. اﻳﻦ اﻧﺪرزى اﺳﺖ از ﺧﺪا‬
‫ْ ِ َﹰ‬      ‫ََ َ ﹾ‬          ‫ِ ﹸ ْ ﺬ ﹶ ﹺ ِ ﹾﻞ َﻆ ﹶَ ْ ﹺ ﹶﹺ ﹾ ﹸﻦ ً ﹶ ْ َ ََ ْ ﹺ ﹶ ﹶﻬﻦ ﻠ‬                     ‫ﻳ ﹸ ُ ﻠُ‬
‫ﺑﻪ ﺷﻤﺎ و ﺧﺪا داﻧﺎ و ﺑﺮدﺑﺎر اﺳﺖ.«. »ُﻮﺻﻴﻜﻢ ﺍﻟ ﱠﻪ ﰲ ﹶﺃﻭْﻻﺩﻛﻢ ﻟِﻠ ﱠﻛﺮ ﻣﺜ ﹸ ﺣ ﱢ ﺍﹾﻟﺄﹸْﻧﺜﻴﻴﻦ ﻓﺈﻥ ﻛ ﱠ ﻧﹺﺴﺎﺀ ﻓﻮﻕ ﺍﹾﺛﻨﺘﻴﻦ ﻓﻠ ُ ﱠ ﹸﺛ ﹸﺜﺎ ﻣﺎ َﺗﺮﻙ ﻭ ﹺﺇﻥ ﻛﺎَﻧﺖ ﻭﺍﺣﺪﺓ‬
‫ﹶ ﹶ ﻨ ْ ُ َ ﹶ َ ِ ﹸ ﻞ ِ ٍ ِ ْ ُ ﺴ ُ ُ ِﻤ َ َ ﹾ ﹶ ﻪ َ ﺪ ﹶ ﹺ ﹾ ْ ﹸ ْ ُ َ ﺪ َ َ ﹺ ﺑ ﻩ ﹶ ِ ﻣ ِ ﱡ ﹸ ﹸ ﹶ ﹺ ﹾ ﹶ ﻪ ْ َﺓ ﹶ ِ ﻣ ِ ﺴ ُ ُ ِ ْ‬
‫ﻓﻠﻬَﺎ ﺍﻟﱢﺼﻒ ﻭ ِﻟﺄَﺑﻮْﻳﻪ ِﻟﻜ ﱢ ﻭﺍﺣﺪ ﻣﻨﻬﻤَﺎ ﺍﻟ ﱡﺪﺱ ﻣ ﱠﺎ َﺗﺮﻙ ﹺﺇﻥ ﻛﺎﻥ ﹶﻟ ُ ﻭﹶﻟ ٌ ﻓﺈﻥ ﹶﻟﻢ َﻳﻜﻦ ﹶﻟﻪ ﻭﹶﻟ ٌ ﻭ ﻭﺭﹶﺛﻪُ ﹶﺃَﻮﺍ ُ ﻓﻠﺄﹸ ﱢﻪ ﺍﻟﺜﻠﺚ ﻓﺈﻥ ﻛﺎﻥ ﹶﻟ ُ ﹺﺇﺧﻮ ﹲ ﻓﻠﺄﹸ ﱢﻪ ﺍﻟ ﱡﺪﺱ ﻣﻦ‬
‫ﹰ َ ﹸ ْ ْﻒ َ َ ﺟﻜ ْ‬                      ‫ْ َ ﹴ ُ ﹸ ْ َ ﺅﻛ ْ ْ ﺭ ﹶ ﻳ ُ ْ ﹾ َ ﺏ ﹸ ْ ﹰ َ ﹰ ِ َ ﻠ ِ ﻥ ﻠ َ ﹶ ﹰ‬                                               ‫ْ ِ َ ِﻴ ٍ ﻳ‬
‫َﺑﻌﺪ ﻭﺻﱠﺔ ُﻮﺻﻲ ﺑﹺﻬﺎ ﹶﺃﻭ ﺩْﻳﻦ ﺁﺑﺎﺅﻛﻢ ﻭ ﹶﺃﺑْﻨﺎ ُ ﹸﻢ ﻻ َﺗﺪ ُﻭﻥ ﹶﺃﱡﻬﻢ ﹶﺃﻗﺮ ُ ﹶﻟﻜﻢ َﻧﻔﹾﻌﺎ ﻓﹶﺮﻳﻀﺔ ﻣﻦ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺇ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻛﺎﻥ ﻋَﻠﻴﻤﺎ ﺣَﻜﻴﻤﺎ. ﻭ ﹶﻟﻜﻢ ﹺﻧﺼ ُ ﻣﺎ َﺗﺮﻙ ﹶﺃﺯْﻭﺍ ُ ﹸﻢ‬
‫ﹺﺇﻥ ﹶﻟﻢ َﻳﻜﻦ ﹶﻟﻬ ﱠ ﻭﹶﻟ ٌ ﻓﺈﻥ ﻛﺎﻥ ﹶﻟﻬ ﱠ ﻭﹶﻟ ٌ ﻓﻠ ﹸ ُ ﺍﻟ ﱡُﺑﻊ ﻣ ﱠﺎ َﺗﺮﻛﻦ ﻣﻦ َﺑﻌﺪ ﻭﺻﱠﺔ ُﻮﺻﲔ ﹺﺑﻬﺎ ﹶﺃﻭ ﺩْﻳﻦ ﻭ ﹶﻟﻬ ﱠ ﺍﻟ ﱡُﺑﻊ ﻣ ﱠﺎ َﺗﺮﻛﺘﻢ ﹺﺇﻥ ﹶﻟﻢ َﻳﻜﻦ ﹶﻟﻜﻢ ﻭﹶﻟ ٌ ﻓﺈﻥ ﻛﺎﻥ ﹶﻟﻜﻢ‬
‫ْ َ ﹴ َ ُ ﻦ ﺮ ُ ِﻤ َ ﹾ ُ ْ ﹾ ْ ﹸ ْ ﹸ ْ َ ﺪ ﹶ ﹺ ﹾ ﹶ ﹸ ْ‬                         ‫ﹾ ْ ﹸ ْ ُﻦ َ ﺪ ﹶﹺ ﹾ ﹶ ُﻦ َ ﺪ ﹶ ﹶﻜﻢ ﺮ ُ ِﻤ َ ﹾ َ ِ ْ ْ ِ َ ِﻴ ٍ ﻳ َ‬
‫ﻭﹶﻟ ٌ ﻓﻠ ُ ﱠ ﺍﻟﺜﻤﻦ ﻣ ﱠﺎ َﺗﺮﻛﺘﻢ ﻣﻦ َﺑﻌﺪ ﻭﺻﱠﺔ ُﻮ ُﻮﻥ ﺑﹺﻬﺎ ﹶﺃﻭ ﺩْﻳﻦ ﻭ ﹺﺇﻥ ﻛﺎﻥ ﺭﺟ ﹲ ُﻮﺭ ﹸ ﻛﹶﻼﹶﻟﺔ ﹶﺃﻭ ﺍﻣﺮﹶﺃ ﹲ ﻭ ﹶﻟ ُ ﹶﺃ ٌ ﹶﺃﻭ ﹸﺃﺧ ٌ ﻓﻠ ﹸ ﱢ ﻭﺍﺣﺪ ﻣﻨﻬﻤَﺎ ﺍﻟ ﱡﺪﺱ ﻓﺈﻥ‬
‫ﹰ ﹺ ْ َ ﺓ َ ﻪ ﺥ ْ ْ ﺖ ﹶ ِﻜ ﻞ ِ ٍ ِ ْ ُ ﺴ ُ ُ ﹶ ﹺ ﹾ‬                     ‫ْ َ ﹴ َ ﹾ ﹶ َ ُﻞ ﻳ َﺙ‬              ‫َ ﺪ ﹶ ﹶﻬﻦ ﱡ ُ ُ ِﻤ َ ﹾُ ْ ِ ْ ْ ِ َ ِﻴ ٍ ﺗ ﺻ ﹶ‬
                                      ‫ْ َ ﹴ ﹶ ْ َ ُ ﺭ َ ِﻴ ﹰ ِ َ ﻠ ِ َ ﻠ ُ ﻢ ﻢ‬                        ‫ﱡﻠ ِ ِ ْ ْ ِ َ ِﻴ ٍ ﻳ‬     ‫ﻧ ﹾﹶ َ ِ ْ َ ﹶ ُ ْ ﺷﺮ ﺀ‬
                                    ‫ﻛﺎُﻮﺍ ﹶﺃﻛﺜﺮ ﻣﻦ ﺫِﻟﻚ ﻓﻬﻢ ُ َﻛﺎ ُ ﻓِﻲ ﺍﻟﺜ ﹸﺚ ﻣﻦ َﺑﻌﺪ ﻭﺻﱠﺔ ُﻮﺻﻰ ﺑﹺﻬﺎ ﹶﺃﻭ ﺩْﻳﻦ ﻏﻴﺮ ﻣﻀَﺎ ﱟ ﻭﺻﱠﺔ ﻣﻦ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻭ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻋَﻠﻴ ٌ ﺣَﻠﻴ ٌ«.‬
‫ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﺔ 671. از ﺗﻮ ﻓﺘﻮى ﻣﻰﺧﻮاﻫﻨﺪ، ﺑﮕﻮى ﻛﻪ ﺧﺪا درﺑﺎره ﻛﻼﻟﻪ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻓﺘﻮى ﻣﻰدﻫﺪ: ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﺮدى ﻛﻪ ﻓﺮزﻧﺪى ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻤﻴﺮد و‬
‫او را ﺧﻮاﻫﺮى ﺑﺎﺷﺪ، ﺑﻪ آن ﺧﻮاﻫﺮ ﻧﺼﻒ ﻣﻴﺮاث او ﻣﻰرﺳﺪ. اﮔﺮ ﺧﻮاﻫﺮ را ﻧﻴﺰ ﻓﺮزﻧﺪى ﻧﺒﺎﺷﺪ، ﺑﺮادر از او ارث ﻣﻰﺑﺮد. اﮔﺮ آن ﺧﻮاﻫﺮان دو ﺗﻦ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ، دو ﺛﻠﺚ داراﻳﻰ را ﺑﻪ ارث ﻣﻰﺑﺮﻧﺪ. و اﮔﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺮادر و ﺧﻮاﻫﺮ ﺑﻮدﻧﺪ، ﻫﺮ ﻣﺮد ﺑﺮاﺑﺮ دو زن ﻣﻰﺑﺮد. ﺧﺪا ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ ﺑﻴﺎن ﻣﻰﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﮔﻤﺮاه‬
‫ْﻒ َ َ َ ﻫ َ ﹺﺛ ﹾ ْ‬
‫ﻧﺸﻮﻳﺪ، و او از ﻫﺮ ﭼﻴﺰى آﮔﺎه اﺳﺖ. »َﻳﺴﺘﻔُﻮَﻧﻚ ﹸﻞ ﺍﻟ ﱠﻪ ُﻳﻔﹾﺘﻴﻜﻢ ﻓِﻲ ﺍﹾﻟﻜﹶﻼﹶﻟﺔ ﹺﺇﻥ ﺍﻣﺮ ٌ ﻫﻠﻚ ﹶﻟﻴﺲ ﹶﻟ ُ ﻭﹶﻟ ٌ ﻭ ﹶﻟ ُ ﹸﺃﺧ ٌ ﻓﻠﹶﻬﺎ ﹺﻧﺼ ُ ﻣﺎ َﺗﺮﻙ ﻭ ُﻮ َﻳﺮﹸﻬﺎ ﹺﺇﻥ ﹶﻟﻢ‬
                                      ‫ِ ِ ْ ُ ﺅ َ ﹶ َ ْ َ ﻪ َ ﺪ َ ﻪ ْﺖ ﹶ‬                         ‫ْ َ ﹾﺘ َ ﻗ ﹺ ﻠ ُ ﹸ ْ‬
‫ﹰ َ ً ﹶ ﺬ ﹶ ﹺ ِ ﹾﻞ َ ﻆ ﹶ َ ْ ﹺ ﻳ َ ﻴ ﻦ ﻠ ُ ﹸ ْ ﹾ ِﻠ َ ﻠ ُ ﹸﻞ َ ْ ٍ‬                         ‫َ َ ْ ﹺ ﹶ ﹶ ُ ﱡ ﻠ ِ ِﻤ َ َ َ ﹾ ﻧ ْ َ ﹰ‬                      ‫ﹸ ْ َ ﺪ ﹶﹺ ﹾ‬
‫َﻳﻜﻦ ﻟﹶﻬﺎ ﻭﹶﻟ ٌ ﻓﺈﻥ ﻛﺎَﻧﺘَﺎ ﺍﹾﺛﻨﺘﻴﻦ ﻓﻠﻬﻤَﺎ ﺍﻟﺜ ﹸﺜﺎﻥ ﻣ ﱠﺎ َﺗﺮﻙ ﻭ ﹺﺇﻥ ﻛﺎُﻮﺍ ﹺﺇﺧﻮﺓ ﺭﹺﺟﺎﻻ ﻭ ﻧﹺﺴﺎﺀ ﻓﻠِﻠ ﱠﻛﺮ ﻣﺜ ﹸ ﺣ ﱢ ﺍﹾﻟﺄﹸْﻧﺜﻴﻴﻦ ُﺒﱢ ُ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹶﻟﻜﻢ ﹶﺃﻥ َﺗﻀ ﱡﻮﺍ ﻭ ﺍﻟ ﱠﻪ ﹺﺑﻜ ﱢ ﺷﻲﺀ‬
                                                                                                                                                                    ‫ﻢ‬
                                                                                                                                                                  ‫ﻋَﻠﻴ ٌ«.‬
                                                                                                                                                                       ‫46‬
‫- ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه، آﻳﻪ 042. ﻣﺮداﻧﻰ از ﺷﻤﺎ ﻛﻪ ﻣﻰﻣﻴﺮﻧﺪ و زﻧﺎﻧﻰ ﺑﺮﺟﺎى ﻣﻰﮔﺬارﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻪ درﺑﺎره زﻧﺎن ﺧﻮد وﺻﻴﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺰﻳﻨﻪ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﻣﺪت ﻳﻚ ﺳﺎل ﺑﺪﻫﻨﺪ و از ﺧﺎﻧﻪ اﺧﺮاﺟﺸﺎن ﻧﻜﻨﻨﺪ. ﭘﺲ اﮔﺮ ﺧﻮد ﺧﺎرج ﺷﻮﻧﺪ، در ﻣﻮرد ﺗﺼﻤﻴﻤﻰ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪاى ﺑﺮاى ﺧﻮد ﻣﻰﮔﻴﺮﻧﺪ‬


                                                                                  ‫91‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎﺻﻴﻞ ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي اﺧﺒﺎر و رواﻳﺎﺗﻲ ﻓﻘﻬﺎ دﻳﺔ زن را ﻧﺼﻒ دﻳﺔ ﻣﺮد اﻇﻬﺎر داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺸﺨﺼﺎً در اﻳﻦ ﺑﺎب ﻧﺼ‪‬ﻲ در‬
‫ﻛﺘﺎب ﻗﺮآن ﻧﺎزل ﻧﺸﺪه و ﺗﻨﻬﺎ اﺟﻤﺎع اﻳﺸﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﺮﭼﻨﺪ رواﻳﺎﺗﻲ از رﺳﻮل اﻛﺮم ص ﻧﻴﺰ وارد ﺷﺪه‬
‫ﻛﻪ ﻓﺮﻗﻲ ﺑﻴﻦ ﻧﻔﺲ ﻣﺆﻣﻨﻪ و ﻧﻔﺲ ﻣﺆﻣﻦ ﻧﻴﺴﺖ و دﻳﻪ ﻫﺮ دو ﻳﻜﺴﺎن اﺳﺖ.56 و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺺ‪ ‬ﻗﺮآن در اﻳﻦ ﺑﺎب ﻧﻴﺴﺖ‬
‫اﻗﺎﻣﺔ ادﻟﻪ ﺳﻨﻦ ﻣﻮﺟﺐ ﻗﻄﻌﻴﺖ ﺣﻜﻢ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﺎت زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﻣﻮرد ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد. ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫ﻛﻪ اﺳﻼم در ﺻﺪر اﺳﻼم ﺑﺮاي زﻧﺎن ﻗﺮار داد ﻋﻤﻼً وﺿﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ زﻧﺎن را ﺑﺴﻴﺎر ﺗﺮﻓﻴﻊ داد وﻟﻲ ﺳﻨﻦ و آداب راﻳﺞ آن‬
‫ﻋﺼﺮ اﺟﺎزه ﻧﻤﻲداد ﻛﻪ در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ زﻧﺎن ﻫﻤﺪوش ﻣﺮدان ﺑﻪ رﺗﻖ و ﻓﺘﻖ اﻣﻮر ﺑﭙﺮدازﻧﺪ. وﻟﻲ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع در ﻋﺼﺮ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت از ﺻﺪر اﺳﻼم اﺳﺖ. زﻧﺎن آن ﻋﺼﺮ ﻋﻬﺪهدار ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ و ﻫﺰﻳﻨﺔ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺒﻮدﻧﺪ و ﻟﺬا ﻫﻨﮕﺎم‬
‫ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻣﺮدان ﻫﻤﺘﺮاز آﻧﺎن ﺑﻬﺮه ﻧﻤﻲﺑﺮدﻧﺪ زﻳﺮا ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي زن ﺑﺮ ﻋﻬﺪة ﻣﺮد ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد. ﻗﺮآن‬
‫ﻛﺮﻳﻢ ﻋﻠﺖ ﺑﺮﺗﺮي ﻣﺮد ﺑﻪ زن را در وﻇﻴﻔﺔ ﻧﻔﻘﺔ زن داﻧﺴﺘﻪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ: »ﻣﺮدان، از آن ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻌﻀﻰ را ﺑﺮ ﺑﻌﻀﻰ‬
‫ﺑﺮﺗﺮى داده اﺳﺖ، و از آن ﺟﻬﺖ ﻛﻪ از ﻣﺎل ﺧﻮد ﻧﻔﻘﻪ ﻣﻰدﻫﻨﺪ، ﺑﺮ زﻧﺎن ﺗﺴﻠﻂ دارﻧﺪ«.66 و ﻫﺮآﻳﻨﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬
‫زن را در ﻋﺮف ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻓﺎرغ از ﻧﻔﻘﺔ ﻣﺮد ﺑﺴﺎزد ﺑﺮﺗﺮي ﻣﺎﻟﻲ ﻣﺮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ زن ﺧﻮدﺑﺨﻮد ﺑﺮاﺳﺎس آﻳﺔ اﺧﻴﺮاﻟﺬﻛﺮ ﻣﻠﻐﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد. ﻟﺬا در اﻳﻦ زﻣﺎن ﻛﻪ زﻧﺎن در ﻣﺼﺎدر اﻣﻮر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺳﻤﺖﻫﺎﻳﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﺻﺪارت، وزارت ﻳﺎ ﺣﺘﻲ‬
‫رﻳﺎﺳﺖ دوﻟﺖ را اﺧﺘﻴﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ از ﻟﺤﺎظ ﻣﺎﻟﻲ ﻫﻤﺘﺮاز ﻣﺮد ﺗﻠﻘﻲ و از ﻟﺤﺎظ ﺣﻘﻮق ﻋﺎرﺿﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﻣﻮارد ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ اﻳﻦ اﻣﺮ‬
     ‫از ﺣﻘﻮق ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ. از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ دﻳﻪ زن را در دﻧﻴﺎي اﻣﺮوزي ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ دﻳﻪ ﻣﺮد ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻮد.‬


                                                                                                                                           ‫دﻳﻪ ذﻣ‪‬ﻲ‬
‫از ﻣﻮارد ﺣﻘﻮﻗﻲ ﺑﺤﺚ اﻧﮕﻴﺰ دﻳﮕﺮ دﻳﻪ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ اﺳﺖ. اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ در ﺻﺪر اﺳﻼم ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ از اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ اﺳﻼم آوردن ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﺑﺮ دﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪﻧﺪ. ﻟﺬا ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼم در آن زﻣﺎن ﺑﺮاي اﻧﻘﻴﺎد آﻧﺎن و اراﺋﺔ‬
‫ﺣﻘﻮق ﺷﻬﺮوﻧﺪي ﻣﺒﻠﻐﻲ از اﻳﺸﺎن ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺟﺰﻳﻪ ﻣﺎﻟﻴﺎت اﺧﺬ ﻣﻲﻛﺮد. ﺳﺆال اﺳﺎﺳﻲ در اﻳﻨﺠﺎ در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻳﺎ ﺑﻌﺪ از‬
‫ﮔﺬر ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ در ﺻﺪر اﺳﻼم آﻳﺎ ﻫﻨﻮز ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻘﻮق اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ دوران ﺻﺪر اﺳﻼم ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ؟ ﺑﺮاي ﺗﺸﺮﻳﺢ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎﻳﺪ اﺑﺮاز داﺷﺖ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم ص در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺳﻜﻮﻧﺖ ﮔﺰﻳﺪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺗﺸﻜﻴﻞ داد و ﻋﻠﻲ اﻟﻘﺎﻋﺪه ﻫﺮ‬
‫ﻓﺮدي ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ از ﻗﻮاﻋﺪ ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد. در آن زﻣﺎن ﻫﺮﻛﺲ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﺪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺒﻌﺔ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺷﺪه و از ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ. اﻗﺮار ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻴﻌﺖ ﻧﺒﻮي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﺮف ﮔﻔﺘﻦ ﻛﺮﻳﻤﺔ ﻻﺍﻟﻪ‬
‫ﺍﻻ ﺍﷲ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا ص ﻳﺎ ﻣﺄذوﻧﻴﻦ آن ﺣﻀﺮت ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ و ﺑﺴﻴﺎري ﻧﻈﻴﺮ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﻫﻢ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﻼم اﻋﺘﻘﺎد‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ وﻟﻲ اﺳﻼم آوردﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺎﺑﻌﻴﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ. ﻣﻔﻬﻮم ذﻣ‪‬ﻲ ﺑﻮدن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﺮدي ﻳﻬﻮدي ﻳﺎ‬
‫ﻧﺼﺮاﻧﻲ ﻳﺎ ﻣﺠﻮس ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ اﺳﻼم را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و اﻳﻦ ﻋﺪم ﭘﺬﻳﺮش ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد.‬
‫ﻟﺬا ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﻴﺰ ﺣﻘﻮق آﻧﺎن را ﺗﻘﻠﻴﻞ داده ﺑﻮد و از آﻧﻬﺎ ﺟﺰﻳ‪‬ﻪ ﻧﻴﺰ اﺧﺬ ﻣﻲﻛﺮد. ﻣﻨﺠﻤﻠﻪ از اﻳﻦ ﻣﻮارد دﻳﻪ ذﻣﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ‬



‫ﹴ ﹶﹺ ﹾ َ َ ْ َ‬   ‫َ ْ ﹺ ﹶْ َ‬       ‫ﹰ َ ِﻴ ﹰ ﹶ ﹺ ﹺ ْ ﹰ‬              ‫َ ﻟ َ ﻳَ َﻓ ْ ﹶ ِ ْ ﹸ ْ َ ﹶﺭ ﹶ‬
‫ﮔﻨﺎﻫﻰ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ. و ﺧﺪا ﻏﺎﻟﺐ و ﺣﻜﻴﻢ اﺳﺖ. »ﻭ ﺍﱠﺬﻳﻦ ُﺘﻮﱠﻮﻥ ﻣﻨﻜﻢ ﻭ َﻳﺬ ُﻭﻥ ﹶﺃﺯْﻭﺍﺟﺎ ﻭﺻﱠﺔ ِﻟﺄﺯْﻭﺍﺟﻬﻢ ﻣَﺘﺎﻋﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﹾﻟﺤﻮﻝ ﻏﻴﺮ ﹺﺇﺧْﺮﺍﺝ ﻓﺈﻥ ﺧﺮﺟﻦ‬
                                                                                ‫ِ ﹺﻦ ِ ْ َ ْﺮ ٍ َ ﻠ ُ ﺰ ﻢ‬                    ‫ﹶَﹾ َ‬     ‫ﺟ َ َﹶْ ﹸ ْ‬
                                                                              ‫ﻓﹶﻼ ُﻨﺎﺡ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﰲ ﻣﺎ ﻓﻌﻠﻦ ﰲ ﹶﺃْﻧﻔﹸﺴﻬ ﱠ ﻣﻦ ﻣﻌ ُﻭﻑ ﻭ ﺍﻟ ﱠﻪ ﻋَﺰﻳ ٌ ﺣَﻜﻴ ٌ«.‬
                                  ‫56 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، دﻳﺎت )2831(، ﺻﺺ 67-57، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬
                                                ‫ﹶﻘ ِ ْ‬            ‫ْ ﹴ َ‬       ‫ﺮ ﹸ ﹶﻮ ﻣ ﹶ َ ﻨ ِ ﹶﻀ ﹶ ﻠ ُ ْ َ ُ ْ‬
                                   ‫66 - ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء، آﻳﻪ 33. »ﺍﻟ ﱢﺟﺎﻝ ﻗ ﱠﺍ ُﻮﻥ ﻋﻠﹶﻰ ﺍﻟﱢﺴﺎﺀ ﺑﹺﻤﺎ ﻓ ﱠﻞ ﺍﻟ ﱠﻪ َﺑﻌﻀﻬﻢ ﻋَﻠﻰ َﺑﻌﺾ ﻭ ﺑﹺﻤﺎ ﹶﺃْﻧﻔ ﹸﻮﺍ ﻣﻦ ﹶﺃﻣْﻮﺍِﻟﻬﹺﻢ«‬


                                                                       ‫02‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻘﺪار آن را ﺑﻪ ﻛﺴﺮﻫﺎي از دﻳﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﺗﻘﻠﻴﻞ داده ﺑﻮد.76 و اﻳﻦ ﻣﻘﺪار دﻳﻪ ﻧﻴﺰ ﻣﻨﺼﻮص ﻗﺮآن ﻧﻴﺴﺖ و ﺟﺰء ﺣﻘﻮق‬
‫وﺿﻌﻲ آن زﻣﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻣﻜﺮر ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﺷﺪه ﺣﻘﻮق وﺿﻌﻲ ﻓﺮاﺗﺮ از ﻧﺺ‪ ‬ﻗﺮآن ﻣﻨﻮط ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻜﺎن و‬
‫زﻣﺎن ﻣﺘﻐﻴ‪‬ﺮ اﺳﺖ و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺳﻨّﺖ ﻣﺴﻠّﻢ و ﻗﻄﻌﻲ ﻓﺮض ﮔﺮدد. اﻧﻄﺒﺎق ﻣﻔﻬﻮم اﺳﻼم ﺑﺎ ﺣﻜﻮﻣﺖ در آن زﻣﺎن ﻣﻮﺟﺐ‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻮدن دﻳﻪ ذﻣ‪‬ﻲ وﺿﻊ ﮔﺮدد و وﻗﺘﻲ اﻧﻄﺒﺎق ﻣﻔﻬﻮم ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎ اﺳﻼم وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت‬
‫دﻳﮕﺮ در زﻣﺎن ﻏﻴﺒﺖ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ اﺟﺮا ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ. ﻟﺬا در اﻳﻦ زﻣﺎن ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﺮﻗﻲ ﻣﻴﺎن دﻳﺔ ﻣﺴﻠﻢ و دﻳﺔ ذﻣ‪‬ﻲ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪ. ﻫﻤﻴﻦ‬
                                                           ‫ﻣﻮﺿﻮع در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻗﺼﺎص ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ ﻧﻴﺰ ﺻﺎدق اﺳﺖ.‬


                                                                                                                ‫ﺗﻌﺰﻳﺮات‬
‫در ﺗﻌﺰﻳﺮ ﻣﻴﺰان ﻋﻘﻮﺑﺖ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺣﺎﻛﻢ اﺳﺖ وﻟﻲ ﻣﻘﺪار آن ﻛﻤﺘﺮ از ﺣﺪ اﺳﺖ. ﺗﻌﺰﻳﺮ ﺗﺄدﻳﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺎﻋﻞ آن‬
‫ﻣﺴﺘﺤﻖ ﺣﺪ ﻧﻴﺴﺖ. ﻣﻮاردي ﻛﻪ درﺑﺎره ﺗﻌﺰﻳﺮ ﻣﺮﺳﻮم ﺑﻮده ﻧﻈﻴﺮ زﻧﺎ و ﻟﻮاط از ﭼﻬﺎر ﺑﺎر ﻛﻤﺘﺮ، ازاﻟﺔ ﺑﻜﺎرت، ﺗﺄدﻳﺐ اﻃﻔﺎل،‬
‫وﻃﻲ، ﺗﺨﻠﻲ در ﻛﻌﺒﻪ، ﺷﻬﺎدت زور و ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ، ﺗﺠﺎوز از ﺣﺪ در دﻓﺎع ﻣﺸﺮوع، ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از اﺷﺮاف ﭼﺸﻢ ﭼﺮان ﺑﻪ ﻣﻨﺰل‬
‫ﻏﻴﺮ و ﻣﻮارد دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ.86 ﻣﺠﺎزات ﺗﻌﺰﻳﺮي ﺷﺎﻣﻞ وﻋﻆ، ﺗﻬﺪﻳﺪ، ﺟﻠﺪ، ﺿﺮب، ﺗﻮﺑﻴﺦ، ﺣﺒﺲ، ﺻﻠﺐ، ﺟﺮﻳﻤﻪ، ﺑﺪﻧﺎﻣﻲ،‬
‫ﺗﺸﻬﻴﺮ )رﺳﻮا ﻛﺮدن(، ﺗﺒﻌﻴﺪ، ﺗﺮاﺷﻴﺪن ﺳﺮ، ﻣﻨﻊ اﺧﺘﻼط و ﺣﺘﻲ ﻫﺠﺮ )زوج ﺑﺴﺘﺮ از زوﺟﻪاش ﺟﺪا ﻛﻨﺪ( ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ آﻧﻬﺎ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻧﺺ ﻗﺮآن و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﺘﻨﺒﻂ از ﺳﻨّﺖ ﻋﻤﻠﻲ و ﺑﺮﺧﻲ اﺟﻤﺎع اﺳﺖ وﻟﻲ در ﻫﻤﺔ آﻧﻬﺎ ﻓﻌﻞ ﺟﺮم در‬
‫ﺷﺮع ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺷﺪه ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﻴﺰان ﻣﺠﺎزات ﻣﻘﺮر ﻧﮕﺮدﻳﺪه ﺑﺎﺷﺪ و اﺧﺘﻴﺎر ﻗﺎﺿﻲ در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺠﺎزات ﻣﻄﻠﻖ و ﻧﺎﻣﺤﺪود ﻧﻴﺴﺖ و‬
  ‫ﺷﺎﻣﻞ اﻣﻮر ﺗﺨﻴﻴﺮي ﻧﻤﻲﺷﻮد. ﺗﻌﺰﻳﺮات ﺟﺪا از ﺣﺪود اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻗﺮآن ذﻛﺮ ﺷﺪه و در ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﺣﺪود ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد.‬
‫ﻧﻜﺘﻪ اﺳﺎﺳﻲ در ﺗﻌﺰﻳﺮات ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺣﺪود در اﻣﻮر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﺺ‪ ‬ﻗﺮآﻧﻲ ﻧﺪارﻧﺪ و ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ذﻛﺮ آن‬
‫رﻓﺖ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ از ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮاﻋﺪ ﺟﺰاﺋﻲ ﺑﻴﺶ از ﻧﺺ‪ ‬ﻗﺮآن ﺧﻮدداري ﻧﻤﻮد ﻟﺬا ﺗﻌﺰﻳﺮات در ﺣﻘﻮق ﺟﺰاﺋﻲ اﺳﻼم را‬
‫ﻧﻤﻲﺑﺎﻳﺴﺖ از ﺳﻨّﺖ اﺧﺬ ﻧﻤﻮد. و ﻣﺴﺘﻨﺪات اﺣﺎدﻳﺚ و اﺧﺒﺎر و رواﻳﺎت ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﺒﻚ ﻣﺘﺪاول وﺳﻴﻠﺔ اﺳﺘﻨﺒﺎط اﺣﻜﺎم‬
‫ﺗﻌﺰﻳﺮاﺗﻲ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد و ﻣﻴﺰان ﻣﺠﺎزات ﺧﻄﺎﻫﺎ و ﺟﺮمﻫﺎي ﺗﻌﺰﻳﺮاﺗﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم ص و ﻳﺎ اﻣﺎم ع ﻣﻘﺮر‬
‫داﺷﺘﻪاﻧﺪ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد و ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻮع ﺟﺮم و ﻣﻴﺰان ﻋﻘﻮﺑﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن و ﺑﺎ رﺟﻮع ﺑﻪ ﺷﻮرا ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ. اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع در ﺑﺨﺸﻬﺎي ﻗﺒﻞ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮاﻋﺪ ﺟﺰاﺋﻲ ﺑﻴﺶ از ﻧﺺ‪ ‬ﻗﺮآن و رﺟﻮع ﺑﻪ ﺷﻮرا در ﻣﻮارد ﻓﺮاﺗﺮ از‬
‫ﻧﺺ‪ ‬ﻗﺮآن ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ. ﻣﻔﻬﻮم اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ در زﻣﺎن ﻓﻌﻠﻲ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﺔ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ اﻳﻦ زﻣﺎن‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﮕﻴﺮد ﻛﻪ آﻳﺎ ﺑﺮاي اﻓﻌﺎﻟﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﻟﻮاط، ﺗﻔﺨﻴﺬ، ازدواج ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎ زن ذﻣ‪‬ﻲ )وﻗﺘﻲ زن ﻣﺴﻠﻤﺎن دارد(، ﺑﻮﺳﻴﺪن ﭘﺴﺮ از‬
‫روي ﺷﻬﻮت، ﺳ‪‬ﺤﻖ، ﻗﻴﺎدت، ﺳﺐ‪ ‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻳﺎ اﺋﻤﺔ ﻣﻌﺼﻮﻣﻴﻦ ع، ادﻋﺎي ﻧﺒﻮ‪‬ت، ﺳﺤﺮ، اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻳﺎ ﻧﻮﺷﻴﺪن ﻣﺴﻜﺮ، ارﺗﺪاد،‬
‫وﻃﻲ ﺑﻬﺎﺋﻢ، اﺳﺘﻤﻨﺎء، ﺗﺨﻠّﻲ در ﻛﻌﺒﻪ و اﻣﺜﺎل آن و ﻣﻮاردي ﻛﻪ در ﺻﺪر اﺳﻼم ﻣﺼﺪاق ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ و در زﻣﺎن ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺼﺪاق‬
                                               ‫ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﺟﺮم ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻳﺎ ﻧﻪ و اﮔﺮ ﻫﺴﺖ ﻣﻴﺰان ﻋﻘﻮﺑﺖ آن ﺑﻪ ﭼﻪ اﻧﺪازه اﺳﺖ.‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل در ﺟﻤﻌﺒﻨﺪي اﻳﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺠﺎزاتﻫﺎ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ اﺻﻮل رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺗﺮﺑﻴﺘﻲ ﺑﺎﺷﺪ.‬
‫ﻣﺜﻼً ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻛﺮدن ﻣﺠﺮم ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ دﻳﺪه ﺷﺪه ﺑﺮ ﮔﺮدن وي آﻓﺘﺎﺑﻪ اﻧﺪاﺧﺘﻪ و او را در ﺣﻴﻦ ﻣﻀﺮوب ﺳﺎﺧﺘﻦ در ﺷﻬﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ ﻳﺎ دﺳﺘﺎن دﺧﺘﺮي را ﻛﻪ ﻻك ﻧﺎﺧﻦ زده در ﻛﻴﺴﻪ ﻣﺤﺘﻮي ﺟﺎﻧﻮران ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ ﻧﻈﻴﺮ ﺳﻮﺳﻚ ﻓﺮو ﺑﺮﻧﺪ ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑﺎ‬

                            ‫76 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، دﻳﺎت )2831(، ﺻﺺ 67-57، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬
                       ‫86 - ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ: اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﮔﺮﺟﻲ، ﺣﺪود و ﺗﻌﺰﻳﺮات و ﻗﺼﺎص )1831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬


                                                          ‫12‬
‫اﺻﻮل رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺗﺮﺑﻴﺘﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﻗﺪاﻣﺎت ﺳﺒﺐ ﺗﺸﺪﻳﺪ ﺟﺮم در آﻳﻨﺪه ﻣﻲﺷﻮد زﻳﺮا در دل ﻣﺠﺮم ﺗﻌﺬﻳﺐ ﺷﺪه ﺑﻪ‬
  ‫اﻳﻦ ﺷﻜﻞ، ﻫﻤﻮاره ﺣﺲ اﻧﺘﻘﺎم ﻣﺨﺘﻔﻲ ﻣﻲﺷﻮد و در اوﻟﻴﻦ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﺮوز ﻛﺮده و آﺳﻴﺐ زﻳﺎدي را ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ وارد ﻣﻲآورد.‬


                                                                                                      ‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬
 ‫‪ ‬ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، دﻳﻪ اﻧﺴﺎن )در ﺣﺎﺷﻴﻪ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺧﺒﺮى ﻗﻮه ﻗﻀﺎﺋﻴﻪ(، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ‬
                                                 ‫و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ28-27، ﺗﻬﺮان، 8731.‬
 ‫‪ ‬ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺴﺎﻣﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﺻﺺ 011-‬
                                                               ‫001، ﺗﻬﺮان، 8731. ‪http://www.sufism.ir‬‬
     ‫‪ ‬ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه، ﻗﺼﺎص و دﻳﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻓﻘﻬﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ،‬
                                                     ‫ﺻﺺ901-38، ﺗﻬﺮان، 8731. ‪http://www.sufism.ir‬‬
          ‫‪ ‬ﺣﻀﺮت آﻗﺎي ﺣﺎج دﻛﺘﺮ ﻧﻮرﻋﻠﻲ ﺗﺎﺑﻨﺪه ﻣﺠﺬوﺑﻌﻠﻴﺸﺎه، ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ، ﻗﺴﻤﺖ ﭼﻬﺎرم، ﺟﺰوة 52، 8831.‬
                                                                        ‫‪.http://www.jozveh121.com‬‬
‫‪ ‬ﺣﻀﺮت ﺣﺎج ﺳﻠﻄﺎﻧﺤﺴﻴﻦ ﺗﺎﺑﻨﺪه ﮔﻨﺎﺑﺎدي، رﺿﺎﻋﻠﻴﺸﺎه ﺛﺎﻧﻲ، ﺗﺠﻠﻲ ﺣﻘﻴﻘﺖ در اﺳﺮار ﻓﺎﺟﻌﻪ ﻛﺮﺑﻼ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺣﻘﻴﻘﺖ،‬
                                                              ‫ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم 2731./‪http://www.sufism.ir‬‬
       ‫‪ ‬ﺣﻀﺮت ﺣﺎج ﻣﻼّ ﺳﻠﻄﺎﻧﻤﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻴﺪﺧﺘﻲ ﮔﻨﺎﺑﺎدي، ﺑﻴﺎن اﻟﺴ‪‬ﻌﺎدة ﻓﻲ ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻟﻌﺒﺎدة. ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺸﻤﺖاﷲ رﻳﺎﺿﻲ و‬
                   ‫ﻣﺤﻤ‪‬ﺪآﻗﺎ رﺿﺎﺧﺎﻧﻲ، ﺳﺎزﻣﺎن ﭼﺎپ و اﻧﺘﺸﺎرات وزارت ﻓﺮﻫﻨﮓ و ارﺷﺎد اﺳﻼﻣﻲ، 7731، ﺗﻬﺮان.‬
                                                                               ‫/‪http://www.sufism.ir‬‬
                                                        ‫‪ ‬ﺧﺰاﺋﻠﻰ، ﻣﺤﻤﺪ؛ اﺣﻜﺎم ﻗﺮآن، ﺟﺎوﻳﺪان، ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم.‬
    ‫‪ ‬ﺧﻤﻴﻨﻲ، ﺳﻴﺪ روح اﷲ ﻣﻮﺳﻮي )6731(، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﺮﻳﺮ اﻟﻮﺳﻴﻠﺔ، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻴ‪‬ﺪ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﺎﻗﺮﻣﻮﺳﻮي ﻫﻤﺪاﻧﻲ، اﻧﺘﺸﺎرات‬
                                                                                           ‫داراﻟﻌﻠﻢ ﻗﻢ.‬
   ‫‪ ‬ﺷﻬﺎﺑﻲ، اﺳﺘﺎد ﻣﺤﻤﻮد، ادوار ﻓﻘﻪ، ﺟﻠﺪ اول، ﺳﺎزﻣﺎن اﻧﺘﺸﺎرات وزارت ﻓﺮﻫﻨﮓ و ارﺷﺎد اﺳﻼﻣﻲ، ﭼﺎپ دوم، 6631.‬
                             ‫‪ ‬ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﻰ، ﻣﺤﻤﻮد؛ ﭘﺮﺗﻮى از ﻗﺮآن. ﭼﺎپ دوم: ﺗﻬﺮان، ﺷﺮﻛﺖ ﺳﻬﺎﻣﻰ اﻧﺘﺸﺎر، 6431.‬
         ‫‪ ‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ، ﺳﻴﺪﻣﺤﻤﺪﺣﺴﻴﻦ، اﻟﻤﻴﺰان ﻓﻰ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن، ﺑﻴﺮوت، ﻣﺆﺳﺴﺔ اﻟﻌﺎﻟﻤﻰ ﻟﻠﻤﻄﺒﻮﻋﺎت، 0791، ﺗﺮﺟﻤﻪ‬
                                      ‫ﻣﺤﻤﺪﺟﻮاد ﺣﺠﺘﻰ ﻛﺮﻣﺎﻧﻰ، ﺗﻬﺮان، ﺑﻨﻴﺎد ﻓﻜﺮى و ﻋﻠﻤﻰ ﻋﻼّﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ.‬
                ‫‪ ‬ﮔﺮﺟﻲ، اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ، ﺣﺪود و ﺗﻌﺰﻳﺮات و ﻗﺼﺎص )1831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬
                                   ‫‪ ‬ﮔﺮﺟﻲ، اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ، دﻳﺎت )2831(، ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات و ﭼﺎپ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.‬
                                    ‫‪ ‬ﻣﺎزﻧﺪراﻧﻰ ﺣﺎﻳﺮى، ﺷﻴﺦ ﻣﺤﻤﺪﺑﺎﻗﺮ؛ ازدواج و ﻃﻼق در اﺳﻼم و ﺳﺎﻳﺮ ادﻳﺎن.‬
      ‫‪ ‬ﲝﺮﺍﱐ، ﻫﺎﺷﻢ، ﺍﻟﱪﻫﺎﻥ ﰲ ﺗﻔﺴﲑ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ. ﺟﺎﻣﻊ ﺗﻔﺎﺳﲑ ﻧﻮﺭ، ﻣﺮﻛﺰ ﲢﻘﻴﻘﺎﺕ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮﻱ ﻋﻠﻮﻡ ﺍﺳﻼﻣﻲ، ﻟﻮﺡ ﻓﺸﺮﺩﻩ ‪.CD‬‬




                                                   ‫22‬

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:3
posted:6/10/2012
language:Persian
pages:22