Tbilisis sazRvrebSi da mis mimdebare by 0l2Mu8eZ

VIEWS: 50 PAGES: 98

									larsi hesi mdinare Tergze yazbegis raionSi


        detaluri sainJinro proeqti




  garemoze zemoqmedebis Sefaseba




                  2011

                                             -1-
        larsi hesi mdinare Tergze yazbegis raionSi


                     detaluri sainJinro proeqti




             garemoze zemoqmedebis Sefaseba




   ssip “Tbilwyalgeos”
       direqtori           z. askurava


  Temis xelmZRvaneli
wamyvani mecnier TanamSromeli            e. xatiaSvili




                                 2011

                                Sinaarsi


                                                         -2-
Sesavali                                                                                            4
1.ZiriTad cnebaTa ganmartebani                                                                      5
2. garemosdacviT sakanonmdeblo da kanonqvemdebare dokumentebi                                       7
2.1.sakanonmdeblo aspeqtebi                                                                         7
2.2 garemosdacviTi kanonebi                                                                         7
2.3 nebarTvebis da licenziebis miRebis procedura                                                   12
2.4 garemos dacvis standartebi da normatiuli aqtebi                                                13
3. larsi hesis mdinare Tergze, yazbegis raionSi
proeqtis mokle mimoxilva                                                                           21
3.1 proeqtis alternatiuli variantebis analizi                                                      33
4. bunebrivi pirobebi da garemos fonuri maCveneblebi                                               34
4.1 mdinare Tergis mokle hidrografiuli daxasiaTeba                                                 34
4.2 klimati                                                                                        35
4.3 mdinare Tergis xarjebi                                                                         38
4.4 myari natanis xarji                                                                            41
4.5 wylis maqsimaluri doneebi                                                                      42
4.6 kalapotis zogadi garecxvis siRrme                                                              44
4.7 topo-geodeziuri dasabuTeba                                                                     45
4.8 sainJinro geologiuri da hidrogeologiuri pirobebi                                               47
4.9 atmosferuli haeris xarisxi                                                                     57
4.10 zedapiruli wylebis xarisxi                                                                    58
4.11 xmauris fonuri done                                                                           58
4.12 flora da mcenareuloba                                                                         59
4.13 saproeqto regionis faunis daxasiaTeba                                                         67
5.garemoze mSeneblobiTa da eqspluataciiT gamowveuli damabinZurebel nivTierebaTa
datvirTvebisa da koncentraciebis gansazRvra                                                        77
5.1 zRvrulad dasaSvebi gafrqvevebis (z.d.g.) normebis dadgenis kriteriumi                          77
5.2 ZiriTad damabinZurebel nivTierebebis klasifikacia                                              78
5.3 atmosferoSi mavne nivTierebaTa gabnevis angariSis
meToduri safuZvlebi                                                                                80
5.4 damabinZurebel nivTierebaTa gafrqvevebi atmosferoSi mSeneblobis periodSi
5.5 damabinZurebel nivTierebaTa gafrqvevebi eqspluataciis periodSi                                 85
5.6 dabinZurebis stacionaluri obieqtebis identifikaciis dadgena                                    93
5.7 mSeneblobisa da eqspluataciis periodSi Camdinare wylebiT da atmosferuli naleqebiT gamowveuli   93
dabinZurebis gansazRvra
                                                                                                   93
6.xmauris doneebis gansazRvra
6.1 xmauris gavrcelebis meTodikis safuZvlebi                                                        99
6.2 xmauris gavrcelebis arealis gansazRvra mSeneblobis periodSi                                     99
6.3 xmauris gavrcelebis arealis gansazRvra eqspluataciis periodSi                                  102
6.4 eleqtromagnituri gamosxiveba, radiacia, vibracia                                               102
                                                                                                   103
7. narCenebis marTva
                                                                                                   105
9. garemoze sakanalizacio milsadenisa da gamwmendi nagebobis mSeneblobiTa da eqspluataciiT
gamowveuli zemoqmedebis Semarbilebeli RonisZiebebi                                                 109
10. ZiriTadi Sedegebi da daskvnebi
                                                                                                   112
literatura
                                                                                                   114




                                                  Sesavali



                                                                                                        -3-
        samecniero kvleviTma institutma ssip “Tbilwyalgeom” Sps “koneqsTan” dadebuli xelSekrulebis (01
ivlisi 2011w) Tanaxmad Seasrula garemoze zemoqmedebis Sefasebis sruli versia.
        xelSekrulebis sagans warmoadgens yazbegis raionSi mdinare Tergze larsi hesis sainJinro proeqtis
ganxilva-gaangariSeba garemoze zemoqmedebis TvalsazrisiT.
proeqtiT gaTvaliswinebulia Semdegi obieqtebis mSenebloba: saTave nagebobis, romelic Sedgeba farebiani
nawilisa da farTezRurbliani wyalsaSvisagan; gverdiTi wyalmimRebis fskeruli gamrecxiT; mimyvani arxis;
perioduli recxvis saleqaris; sadawneo milsadenis; gamwmendi nagebobis da hesis Senobis.
        gamwmendi nageboba ewyoba mdinare Tergis mimdebare teritoriaze. igi daproeqtebulia saqarTvelos
kanonmdeblobis moTxovnebis Sesabamisad.
        Cvens mier Sesrulebuli iqna aRniSnuli proeqtiT gaTvaliswinebuli mSeneblobisa da eqspluataciis
ganmavlobaSi garemoze SesaZlo zemoqmedebis wyaroebis, saxeebisa da obieqtebis identificireba da maTi
zemoqmedebis masStabebis gansazRvra.
        damuSavebuli informaciis safuZvelze saqarTvelos kanonebisa da “gaeremoze zemoqmedebis Sefasebis
Sesaxeb” debulebis moTxovnebis Sesabamisad, momzadda          dagegmili obieqtis gaeremoze zemoqmedebis
Sefasebis angariSi.




                                1. ZiriTad cnebaTa ganmartebani
      1. atmosferos antropogenuri dabinZureba – adamianis moRvaweobis Sedegad atmosferuli
haeris dabinZureba;




                                                                                                   -4-
      2. atmosferuli dabinZureba (emisia) – atmosferul haerSi minarevebis arseboba, an normaluri
komponentebis Tanafardobis Secvla, romelmac SeiZleba uaryofiTad imoqmedos mosaxleobis
cxovrebis pirobebze, maT janmrTelobaze da garemo faqtorebze;
      3. atmosferuli haeris dabinZurebis kontrolis sistema – organizaciebis da dawesebulebaTa
qseli, romlebic ewevian kontrols atmosferuli haeris dabinZurebis xarisxze da awarmoeben mis
Sefasebas;
      4. atmosferos damabinZurebelTa zRvrulad dasaSvebi koncentracia (zdk) – nivTierebis
maqsimaluri koncentracia drois garkveul monakveTSi (20-30wT, 24s.), romelic ar axdens arc uSualo
da arc irib mavne zegavlenas adamianis organizmze, mis awmyo da momaval Taobebze Soreul
Sedegebis CaTvliT, ar aqveiTebs maT Sromis unarianobas da ar auaresebs maT TviTSegrZnebebs.
      5. gafrqvevis CiraRdani – organizebuli gafrqvevebis mier airebiT an boliT dakavebuli are,
romlis realuri gafrqvevebis mimarTuleba da gavrceleba damokidebulia damabinZurebeli gafrqvevebis
simaRleze, meteorologiur, geografiul da sxva pirobebze;
      6. gafrqvevebis inventarizacia – garkveul teritoriaze dabinZurebis wyaroebis saxeobis,
ganlagebis, raodenobis da gafrqvevebis qimiuri Semadgenlobis irgvliv arsebuli masalebis
sistematizacia;
      7. damabinZurebli nivTierebebis koncentracia – haeris garkveul moculobiT erTeulSi mavne
nivTierebis raodenoba (Cveulebrivad mg/m3);
      8. maqsimaluri erTjeradi koncentracia – 30 wuTis ganmavlobaSi aRebuli sinjebis saerTo
raodenobidan yvelaze maRali koncentracia;
      9. saSualo sadReRamiso koncentracia – dRis ganmavlobaSi, xanmokle drois manZilze aRebul
sinjebSi aRmoCenili koncentraciebis saSualo monacemi;
      10. zemoqmedebis saorientacio usafrTxo done (zsud) – nivTierebis cnobili toqsikometruli
parametrebis, fiziko-qimiuri Tvisebebis da sxvaTa safuZvelze gamoTvlis meSveobiT atmosferul
haerSi nivTierebis saorientacio usafrTxo koncentracia dgindeba gamafrTxilebeli sanitaruli dakvirvebis
mizniT;
      11. organizebuli gafrqvevebi – samrewvelo ganafrqvevi, romelic xvdeba atmosferul haerSi
specialuri airmsvlelebis da milebis saSualebiT;
      12. rezorbciuli moqmedeba – nivTierebis Tviseba, sisxlSi moxvedris SemTxvevaSi
gamoiwvios toqsikuri efeqti;
      13. refleqsuri moqmedeba – nivTierebis Tviseba, gamoiwvios refleqsuri (gamaRizianebeli)
reaqcia sasunTqi gzebis lorwovan garsebSi an TvalSi arsebul receptorebze moqmedebis Sedegad;
      14. fonuri dabinZureba – atmosferuli haeris dabinZurebis yvela arsebuli wyaroebis erToblivi
moqmedeba, romelic Camoyalibda garkveul raionSi, axali obieqtis mSeneblobisas an arsebuli
warmoebis savaraudo gafarToebis momentisaTvis;

                                                                                                 -5-
     15. toqsikuri nivTierebebis jamuri moqmedeba – nivTierebis jgufis moqmedebis efeqti,
romelic TiToeuli maTganis moqmedebis efeqtebis tolia;
     16. sabinadro garemo – adamianis cxovelqmdebis pirobebis ganmsazRvreli garemos (bunebrivi
da xelovnuri) obieqtebis, movlenebis da faqtorebis erToblioba;
     17. sawarmo – sameurneo saqmianobis obieqti, dakavSirebuli produqciis warmoebasTan,
samuSaoebis SesrulebiT da momsaxureobis gaweviT, iseTi procesebis, mowyobilobebis da
teqnologiebis    gamoyenebiT,    romlebic   warmoadgenen         sabinadro   garemoze    da   adamianis
janmrTelobaze zemoqmedebis wyaros.
     18. sawarmos teritoria – sameurneo saqmianobis gansaxorcieleblad sawarmos mesakuTres mier
dadgenili wesiT gaformebuli teritoria;




                2. garemosdacviTi sakanonmdeblo da kanonqvemdebare dokumentebi

                                   2.1.sakanonmdeblo aspeqtebi
       saqarTvelos konstitucia gansazRvravs (muxli 37) qveynis yvela moqalaqis uflebas cxovrobdes
janmrTelobisaTvis uvnebel garemoSi, sargeblobdes bunebrivi da kulturuli simdidriT da amave dros,
akisrebs valdebulebas daicvas igi.
       konstituciiT adamianis janmrTelobisaTvis usafrTxo garemos uzrunvelsayofad, sazogadoebis
ekologiuri da ekonomikuri interesebis Sesabamisad, axlandeli da momavali Taobebis interesebis
gaTvaliswinebiT saxelmwifo uzrunvelyofs garemos dacvas.
       saqarTvelos    kanonmdeblobis     Sesabamisad    nebismieri      saqmianobis     dagegmvisa   da
ganxorcielebis dros mewarme/saqmianobis subieqti valdebulia miiRos saTanado zomebi garemosa da
adamianis janmrTelobaze mavne zemoqmedebis riskis Tavidan asacileblad an Sesamcireblad; daicvas
biomravalferovneba Seuqcevadi degradaciisgan da aRadginos saqmianobis ganxorcielebis Sedegad
degradirebuli garemo pirvandel mdgomareobasTan maqsimalurad miaxloebuli saxiT.



                                                                                                     -6-
        am konvenciebTan mWidrod dakavSirebulia saqarTveloSi miRebuli "strategiuli ekologiuri
Sefasebisas protokolis pirobebis" ganaxlebuli versia (UNESCO, 2002). saqarTvelos mTavrobam aseve
xeli moawera SeTanxmebebs sam mezobel qveyanasTan, somxeTTan, azerbaijanTan da TurqeTTan
garemosdacviT sferoSi TanamSromlobis Sesaxeb.

                                  2.2 garemosdacviTi kanonebi
Ggaremos dacvis sakiTxebTan dakavSirebiT saqarTveloSi miRebulia Semdegi kanonebi:
 weli                                            saxelwodeba
 1994    niadagis dacvis Sesaxeb (Sesw. 1997,2002)
 1996    daculi teriroriebis sistemis Sesaxeb (Sesw. 2003, 2004, 2005, 2006, 2007)
 1996    bunebrivi resursebis Sesaxeb
 1996    garemos dacvis Sesaxeb (Sesw. 2000, 2003, 2007)
 1997    cxovelTa samyaros Sesaxeb (Sesw. 2001, 2003, 2004)
 1997    turizmis da rekriaciis Sesaxeb
 1997    wylis Sesaxeb (Sesw. 2003, 2004, 2005, 2006)
 1998    sanitaruli dacvisa da kurortebis Sesaxeb
 1998    saSiSi qimiuri nivTierebebis Sesaxeb (Sesw. 2006, 2007)
 1999    atmosferuli haeris dacvis Sesaxeb (Sesw. 2000, 2007)
 1999    tyis kodeqsi
 1999    kulturuli memkidreobis dacvis Sesaxeb
 1999    saSiSi nivTierebebiT gamowveuli zianis kompensaciis Sesaxeb (Sesw. 2000, 2003)
 2000    saqarTvelos zRvisa da mdinareTa napirebis regulirebisa da sainJinro dacvis Sesaxeb
 2000    q. Tbilisis sazRvrebSi da mis mimdebare teritoriaze arsebuli mwvane nargavebisa da
         saxelmwifo tyis fondis gansakuTrebuli dacvis Sesaxeb (Sesw. 2005, 2007)
 2003    saqarTvelos wiTeli nusxisa da wiTeli wignis Sesaxeb (Sesw. 2006)
 2005    licenzirebisa da nebarTvis Sesaxeb
 2006    navTobisa da gazis Sesaxeb
 2007    daculi teritoriebis statusis Sesaxeb
 2007    ekologiuri eqspertizis Sesaxeb
 2007    garemos dacvis samsaxuris Sesaxeb
 2007    garemoze zemoqmedebis nebarTvis Sesaxeb

~garemos dacvis Sesaxeb~ saqarTvelos kanoni aregulirebs samarTlebriv urTierTobebs saxelmwifo
dawesebulebebsa da fizikur da iuridiul pirebs Soris. masSi ganxilulia garemos dacvisa da bunebrivi
resursebis gamoyenebasTan dakavSirebuli sakiTxebi saqarTvelos teritoriul wylebSi, haerSi,
kontinentur Selfze da gansakuTrebuli ekonomikuri aqtivobis zonebSi.
kanoni ganixilavs garemos dacvis ganaTlebis, garemos menejmentis aspeqtebs, aRwers ekonomikur
sanqciebs, licenzirebas, standartebs, garemoze zegavlenis Sefasebis Sedegebs. ganixilavs bunebrivi
ekosistemebis dacvis sxvadasxva aspeqts, dasacav arealebs, globaluri da regionuli menejmentis
sakiTxebs, ozonis Sris dacvas, biomravalferovnebis, Savi zRvis dacvis da saerTaSoriso
TanamSromlobis aspeqtebs.

                                                                                              -7-
“garemosdacviTi nebarTvis Sesaxeb” saqarTvelos kanoni ganixilavs garemoze zemoqmedebis
nebarTvis miRebis proceduras. kanoni aRwers saxelmwifo ekologiuri eqspertizis dones, romelic
saWiroa nebarTvis misaRebad, warmoadgens gadawyvetilebaTa misaReb procedurebs da aregulirebs
sainformacio meqanizms. kanonis Tanaxmad garemoze zemoqmedebis nebarTva warmoadgens
werilobiT gadawyvetilebas, romelic gaformebulia garemos dacvis saministros mier da Seicavs
nebarTvas haerSi emisiis, narCenTa menejmentis da sxva sakiTxebis Sesaxeb.
“saxelmwifo ekologiuri eqspertizis Sesaxeb” saqarTvelos kanoni (ZalaSia 15. 10. 1996 wlidan)
amtkicebs ekologiuri eqspertizis ZiriTad principebs, gansazRvravs organizaciebs, romlebic
pasuxismgebelia saxelmwifo ekologiuri SemowmebisaTvis, maT uflebebsa da movaleobebs, adgens
wesebs saxelmwifo Semowmebis Casatareblad, gansazRvravs garemoze zegavlenis Sefasebas, adgens
wesebs aseTi eqspertizis dasakanoneblad da a.S. saxelmwifo ekologiuri eqspertizis daskvna
savaldebuloa saqarTveloSi saqmianobis dawyebisaTvis nebarTvis misaRebad.
“wylis Sesaxeb” saqarTvelos kanoni kanoni aregulirebs ZiriTad samarTlebriv urTierTobebs:
      saxelmwifo xelisuflebis organoebsa da fizikur da iuridiul pirebs Soris wylis dacvis, Seswavlisa
  da gamoyenebis sferoSi;
      xmeleTze, wiaRSi, kontinentur Selfze, teritoriul wylebSi da gansakuTrebul ekonomikur zonaSi
  wylis dacvis, aRdgenis da gamoyenebis sferoSi;
      wylis sasaqonlo produqciis warmoebisa da wyliT saerTaSoriso vaWrobis sferoSi;
      gansazRvravs avtonomiuri respublikebisa da adgilobrivi TviTmmarTvelobisa da mmarTvelobis
  organoebis kompetencias wyalTan dakavSirebuli urTierTobis sferoSi;
      urTierTobebs miwisqveSa wylebis dacvis, Seswavlisa da gamoyenebis sferoSi, '"wiaRis
  Sesaxeb" saqarTvelos kanonis moTxovnebis gaTvaliswinebiT;
      urTierTobebs wylis cxovelTa samyaros dacvis, Seswavlis, aRwarmoebisa da gamoyenebis
  sferoSi "cxovelTa samyaros Sesaxeb" saqarTvelos kanonis moTxovnebis gaTvaliswinebiT;
      awesrigebs wyalsargeblobis dros cxovelTa samyaros, mcenareuli safaris, tyis, miwis da sxva
  bunebrivi resursebis gamoyenebasTan dakavSirebul samarTlebriv urTierTobebs.
  kanonis mixedviT saqarTvelos teritoriaze arsebuli wyali saxelmwifo sakuTrebaa da gaicema
mxolod sargeblobisaTvis. akrZalulia yovelgvari qmedeba, romelic pirdapir an faruli formiT xelyofs
wylis saxelmwifo sakuTrebis uflebas.
"atmosferuli haeris dacvis Sesaxeb" saqarTvelos kanonis (miRebuli 1999 wlis 22 ivniss) regulirebis
sferoa saqarTvelos mTel teritoriaze atmosferuli haeris mavne anTropogenuli zemoqmedebisagan dacva
(kari I, Tavi I, muxli 1.1). mavne anTropogenuli zemoqmedeba aris atmosferul haerze adamianis
saqmianobiT gamowveuli nebismieri zemoqmedeba, romelic axdens an romelmac SesaZloa moaxdinos
uaryofiTi zegavlena adamianis janmrTelobasa da bunebriv garemoze. (k. II, T. IV, m. 11.1).


                                                                                                  -8-
         mavne anTropogenuli zemoqmedebis saxeebi(kari II, Tavi IV, muxli 11.2)
         atmosferuli haeris mavne nivTierebebiT dabinZureba
         atmosferul haerze radiaciuli zemoqmedeba
         atmosferuli haeris mikroorganizmebiTa da mikrobuli warmoSobis biologiurad aqtiuri nivTierebebiT
         dabinZureba
         atmosferul haerze xmauris, vibraciis, eleqtromagnituri velebisa da sxva saxis fizikuri zemoqmedeba

atmosferuli haeris mavne nivTierebebiT dabinZureba aris, adamianis saqmianobis Sedegad atmosferul
haerSi nebismieri nivTierebis gafrqveva (emisia), romelic axdens an romelmac SesaZloa moaxdinos
uaryofiTi zegavlena adamianis janmrTelobasa da bunebriv garemoze (k. II, T. IV, m. 12.1).
“licenziebisa da nebarTvebis Sesaxeb” saqarTvelos kanoni                      aregulirebs iseT organizebul
saqmianobas an qmedebas, romelic exeba pirTa ganusazRvrel wres, xasiaTdeba adamianis
sicocxlisaTvis an janmrTelobisaTvis momatebuli safrTxiT, moicavs gansakuTrebiT mniSvnelovan
saxelmwifo an sazogadoebriv interesebs an dakavSirebulia saxelmwifo resursebiT sargeblobasTan. es
kanoni awesrigebs licenziiTa da nebarTviT regulirebul sferos, gansazRvravs licenziisa da nebarTvis
amomwurav CamonaTvals, adgens licenziisa da nebarTvis gacemis, maTSi cvlilebebis Setanis da maTi
gauqmebis wesebs.
    kanonis Sesabamisad, saqmianobis an qmedebis saxelmwifo regulireba licenziiT an nebarTviT
xorcieldeba mxolod im SemTxvevaSi, Tu es saqmianoba an qmedeba uSualod ukavSirdeba adamianis
sicocxlisaTvis an janmrTelobisaTvis momatebul safrTxes an saxelmwifo an sazogadoebrivi interesis
sferoebs. saxelmwifo regulireba xorcieldeba mxolod maSin, Tu licenziis an nebarTvis gacemiT realurad
SesaZlebelia    aRniSnuli    safrTxis    Semcireba     an   saxelmwifo      da   sazogadoebrivi     interesebis
gaTvaliswineba.
    saqmianobis an qmedebis licenziiT an nebarTviT regulirebis mizani da ZiriTadi principebia:
    adamianis sicocxlis da janmrTelobis uzrunvelyofa da dacva;
    adamianis sacxovrebeli da kulturuli garemos usafrTxoeba da dacva;
    saxelmwifo da sazogadoebrivi interesebis dacva.
    kanonis mixedviT SesaZlebelia ucxo qveynis mier gacemuli licenzia an nebarTva saerTaSoriso
xelSekrulebiT an kanoniT aRiarebuli iqnes da mieniWos iseTive samarTlebrivi statusi, rogoric aqvs
saqarTvelos kanonmdeblobis safuZvelze gacemul licenzias an nebarTvas.

`eleqtroenergetikisa da bunebrivi gazis Sesaxeb“ saqarTvelos kanoni awesrigebs individualuri
mewarmeebis, fizikuri da iuridiuli pirebis saqmianobasa da urTierTobebs eleqtroenergetikuli sistemis
marTvis, eleqtroenergiiT (simZlavriT) sabiTumo vaWrobis, eleqtroenergiis warmoebis, gadacemis,
dispetCerizaciis, ganawilebis, importis, eqsportisa da moxmarebis, agreTve bunebrivi gazis miwodebis,
importis, eqsportis, transportirebis, ganawilebisa da moxmarebis sferoebSi da uzrunvelyofs


                                                                                                          -9-
saqarTvelos eleqtroenergetikisa da bunebrivi gazis dargebis funqcionirebasa da ganviTarebas sabazro
ekonomikis principebis Sesabamisad.
kanonis mizania:
      konkurenciis ganviTarebis safuZvelze da arsebuli arakonkurentuli bazris regulirebis
meqanizmebis gamoyenebiT uzrunvelyos saqarTvelos eleqtroenergiisa da bunebrivi gazis bazrebisa da
tarifebis sistemebis Camoyalibeba da am safuZvelze eleqtroenergiis warmoebis, gadacemis,
dispetCerizaciis, ganawilebis, importis, eqsportis, miwodebisa da moxmarebis, agreTve bunebrivi gazis
transportirebis, ganawilebis, miwodebisa da moxmarebis gansaxorcieleblad gaweuli ekonomikurad
mizanSewonili xarjebis zusti asaxva tarifebis sistemebSi;
      Seqmnas yvela kategoriis momxmareblis stabiluri eleqtromomaragebisaTvis da bunebrivi gaziT
momaragebisaTvis saWiro samarTlebrivi safuZveli;
      xeli Seuwyos adgilobrivi da ucxouri investiciebis mozidvas eleqtroenergetikis da bunebrivi
gazis dargebis reabilitaciisa da ganviTarebis mizniT;

                         2.3 nebarTvebis da licenziebis miRebis procedura
       “licenziebisa da nebarTvebis Sesaxeb” saqarTvelos kanonis III karis, VI Tavis, 24-e muxlis,
me-4 punqtis Sesabamisad nebarTvis erT-erTi saxea „garemoze zemoqmedebis nebarTva“. “garemoze
zemoqmedebis nebarTvis gacemis wesisa da pirobebis Sesaxeb”, saqarTvelos mTavrobis 01. 09. 2005
wlis # 154 dadgenilebiT damtkicebuli debulebis me-2 muxlis Sesabamisad garemoze zemoqmedebis
nebarTvas gascems saqarTvelos garemos dacvis saministro. aRniSnuli debulebiT gansazRvrulia
saqarTvelos teritoriaze saqmianobis gansaxorcieleblad garemoze zemoqmedebis nebarTvis gacemis,
masSi cvlilebebis Setanis da gauqmebis wesebi. garemoze zemoqmedebis Sefasebas daqvemdebarebuli
saqmianobebis (saqmianobebis obieqtebi) CamonaTvali gansazRvrulia debulebis me-3 muxlis pirveli
punqtiT.
       debulebis me-3 muxlis, me-2 punqtis mixedviT im SemTxvevaSi, Tu saqmianoba saWiroebs
mSeneblobis nebarTvas, mSeneblobis nebarTvis gamcemi administraciuli organo uzrunvelyofs,
mSeneblobis nebarTvis gacemis mizniT dawyebuli administraciul warmoebaSi, sxva administraciuli
organos saxiT saqarTvelos garemos saministros Cabmas, “licenziebisa da nebarTvebis Sesaxeb”
saqarTvelos kanoniT dadgenili wesiT.
      debulebis 31 muxlis Sesabamisad saqmianobis ganmxorcielebeli valdebulia nebarTvis gamcem
administraciul organoSi wardgenamde, moawyos garemoze zemoqmedebis Sefasebis sajaro ganxilva.
sajaro ganxilvis mowyobis mizniT saqmianobis ganmxorcielebeli valdebulia mis mier dagegmili
saqmianobis Sesaxeb gamoaqveynos informacia, rogorc centralur periodul beWvdiT organoSi, aseve
im raionis administraciuli teritoriis beWvdiT organoSi (aseTis arsebobis SemTxvevaSi), sadac
dagegmilia saqmianobis gaxorcieleba. informacia (gancxadeba) saqmianobis Sesaxeb unda moicavdes:


                                                                                                - 10 -
      dagegmili saqmianobis miznebs, dasaxelebasa da adgilmdebareobas;
      misamarTs,    sadac     sazogadoebriobis   warmomadgenlebs       saSualeba     eqnebaT     gaecnon
saqmianobasTan dakavSirebul dokumentebs (maT Soris garemoze zemoqmedebis Sefasebis angariSs);
      sakuTari mosazrebebis wardgenis vadas;
      sajaro ganxilvis mowyobis drosa da adgils.
     debulebis me-32 muxlis me-4 punqtis Sesabamisad sajaro ganxilvis mowyobis, misi Sedegebis
gaformebisa da garemoze zemoqmedebis Sefasebis dokumentaciis saboloo saxiT Camoyalibebis
Semdeg    saqmianobis ganmxorcielebeli uflebamosilia nebarTvis gamcem administraciul organos
(saWiroebis SemTxvevaSi mSeneblobis nebarTvis gamcem administraciul organos) warudginos:
      saqmianobis ganxorcielebis adgilis situaciuri gegma (manZilebis miTiTebiT), (aRniSnuli
dokumentacia eqvemdebareba mSeneblobis nebarTvis gacemis pirvel stadiaze wardgenas);
      mokle    anotacia     saqmianobis   Sesaxeb   („arateqnikuri    rezume”-s     saxiT),    (aRniSnuli
dokumentacia eqvemdebareba mSeneblobis nebarTvis gacemis pirvel stadiaze wardgenas);
      kanonmdeblobis normebis moTxovnebis Sesabamisad Sedgenili garemoze zemoqmedebis
Sefasebis angariSi -5 egzemplarad da eleqtronuli versiiT (aRniSnuli dokumentacia eqvemdebareba
mSeneblobis nebarTvis gacemis meore stadiaze wardgenas);
      mosalodneli emisiebis moculoba da saxeebi _ dabinZurebis stacionaruli wyaroebisa da maT
mier gafrqveul mavne nivTierebaTa inventarizaciis teqnikuri angariSi da mavne nivTierebaTa
zRvrulad dasaSvebi gafrqvevis/CaSvebis normebi _ 4 egzemplarad               (aRniSnuli dokumentacia
eqvemdebareba mSeneblobis nebarTvis gacemis meore stadiaze wardgenas);
      gancxadeba    wardgenili     dokumentaciis    konfidencialuri    nawilis     Sesaxeb     (aRniSnuli
dokumentacia eqvemdebareba mSeneblobis nebarTvis gacemis meore stadiaze wardgenas).


                             2.4 garemos dacvis standartebi da normatiuli aqtebi
       saqarTveloSi gamoiyeneba garemos dacvis sferoSi, standartebis kompleqsi. garemos
mdgomareobis xarisxobrivi normebi adgenen moTxovnebs garemos xarisxobrivi mdgomareobisadmi
da gansazRvraven adamianis janmrTelobisa da garemosaTvis mavne nivTierebaTa zRvrulad dasaSveb
koncentraciebs wyalSi, haersa da niadagSi.
       wyalsatevebSi mavne nivTierebebis zRvrulad dasaSvebi koncentraciebis (zdk) sidideebi
reglamentirebulia. maT safuZvelze SesaZlebelia mavne nivTierebebis wyalSi CaSvebis (emisiis)
zRvrulad dasaSvebi normebis dadgena.
       “saqarTvelos zedapiruli wylebis dabinZurebisagan dacvis wesebi” damtkicebulia garemo
ministris mier 17.09.96w. #130 brZanebiT. CaSveba dasaSvebia mxolod im SemTxvevaSi Tu
CasaSvebi wyali ar gamoiwvevs wyalsatevSi damabinZurebeli nivTierebebis Semcvelobis gazrdas
dadgenili normebis zeviT da wylis momxmarebeli uzrunvelyofs Camdinare wylebis gawmendas

                                                                                                     - 11 -
garemos dacvis saministros mier dadgenil donemde. wylis xarisxze saqarTveloSi SemuSavebuli
standartebi mTlianobaSi Seesabameba standartizaciis saerTaSoriso organizaciis (ISO) rekomendaciebs.
       haeris xarisxis standartebi dafuZnebulia saqarTvelos kanonze “atmosferuli haeris Sesaxeb”.
aqroladi nivTierebebis zdk haerSi dadgenilia 0,5 da 24 saaTis saSualo sidideebis mixedviT da
efuZneba qimiuri nivTierebebis im koncentracias, romelic ar axdens zegavlenas adamianis refleqtorul
sunTqviT aqtivobaze.
       garemosdacviTi standartebi adgenen garemos xarisxobrivi mdgomareobis moTxovnebs da
gansazRvraven wyalSi, haersa da niadagSi adamianis janmrTelobisaTvis da garemosaTvis saxifaTo
nivTierebebis maqsimalur dasaSveb koncentraciebs (garemos xarisxobrivi mdgomareobis Sesaxeb
Sromis, janmrTelobisa da socialuri dacvis ministris #297/n brZaneba).


                        saqarTveloSi moqmedi niadagis xarisxis maxasiaTebeli sidideebi
                                                                                                           cxrili 2.1
                   komponenti                                   erTeuli                        sidide
                       1                                           2                              3
   bori                                                         mg/kg                              -
   dariSxani                                                    mg/kg                           2-10*
   kadmiumi                                                     mg/kg                             2*
   spilenZi                                                     mg/kg                          3-132*
   vercxliswyali                                                mg/kg                            2.1
   nikeli                                                       mg/kg                           4-80*
   tyvia                                                        mg/kg                         32-130*
   seleni                                                       mg/kg                              -
   cinki                                                        mg/kg                         23-220*
   jamuri naxSirwyalbadebi                                      mg/kg                            0.1
   fenolebi (jamuri)                                            mg/kg                              -
   cianidebi                                                    mg/kg                              -
   sulfatebi                                                    mg/kg                              -
   qloridi                                                      mg/kg                              -
   amoniumis azoti                                              mg/kg                              -
aqroladi organuli nivTierebebi                                  mg/kg                              -
   benzoli                                                      mg/kg                            0.3
   toluoli                                                      mg/kg                            0.3
   eTilbenzoli                                                  mg/kg                              -
   jamuri qsiloli                                               mg/kg                            0.3
   naxevrad aqroladi naerTebi
   benzoapireni                                                 mg/kg                         0.02-0.2
   izopropilenbenzoli                                           mg/kg                            0.5
   pesticidebi
   atrazini                                                     mg/kg                         0.01-0.5
   lindani                                                      mg/kg                            0.1
   DDT (da misi metaboliti)                                     mg/kg                            0.1
    informaciis wyaro: meToduri miTiTebebi niadagis qimiuri nivTierebebiT dabinZurebis saSiSroebis xarisxis Sesaxeb
        (MI 2.1.7.004-02), damtkicebuli saqarTvelos Sromis, janmrTelobis da socialuri dacvis saministros mier, 2003w.

                                                                                                               - 12 -
   *natriumiani da neitraluri (Tixa da Tixnari) pH>5,5
   - skriningis sidide ar arsebobs.

       miwisqveSa wylis xarisxis standartebi saqarTvelos kanonmdeblobiT ar ganisazRvreba. miwisqveSa
wylis xarisxi regulirdeba sasmeli wylisTvis dawesebuli normebiT.
                                               sasmeli wylis standartebi
                                                                                                             cxrili 2.2
                    komponenti                                    erTeuli                        sidide
                        1                                            2                              3
 bori                                                              mg/l                            0.5
 dariSxani                                                         mg/l                           0.01
 kadmiumi                                                          mg/l                          0.003
 qromi                                                             mg/l                             -
 spilenZi                                                          mg/l                             2
 vercxliswyali                                                     mg/l                          0.006
 nikeli                                                            mg/l                           0.07
 tyvia                                                             mg/l                           0.01
 seleni                                                            mg/l                           0.01
 cinki                                                             mg/l                             3
 jamuri naxSirwyalbadebi                                           mg/l                            0.1
 fenolebi (jamuri)                                                 mg/l                             -
 cianidebi                                                         mg/l                           0.07
 sulfatebi                                                         mg/l                           250
 qloridi                                                           mg/l                           250
 amoniumis azoti                                                   mg/l                             -
 pH                                                              pH sidide                         6-9
 Jbm5                                                              mg/l                             -
 Jqm                                                               mg/l                             -
 TOC                                                               mg/l                             -
 natriumi                                                          mg/l                           200
 eleqtrogamtaroba                                                  S/sm                             -
 aqroladi organuli naerTebi
 benzoli                                                           mg/l                             -
 toluoli                                                           mg/l                             -
 eTilbenzoli                                                       mg/l                             -
 jamuri qsiloli                                                    mg/l                             -
 naxevrad aqroladi narTebi                                         mg/l
 benzoapireni                                                      mg/l
 izopropilenbenzoli                                                mg/l
 pesticidebi
 atrazini                                                          mg/l
 lindani                                                           mg/l
 DDT (da misi metaboliti)                                          mg/l
 triazinebi                                                        mg/l
 TBC                                                               mg/l
   informaciis wyaro: Sromis, janmrTelobis da socialuri dacvis ministris brZaneba (#349/n), sasmeli wylisTvis teqnikuri
       reglamentebis damtkicebis Sesaxeb (17.12.2007)


                                saqarTveloSi moqmedi haeris xarisxis standartebi
                                                                                                            cxrili 2.3
                   nivTiereba                            maqsimaluri dasaSvebi koncentracia (MPC), mg/m3



                                                                                                                 - 13 -
                                                        maqsimaluri erTjeradi                saSualo dRiuri
                         1                                         2                                3
    azbestSemcveli mtveri                                          0                              0.06
    araorganuli mtveri
    siliciumis dioqsidi >70%                                      0.15                            0.05
    siliciumis dioqsidi 70% - 20%                                 0.3                              0.1
    siliciumis dioqsidi <20%                                      0.5                             0.15
    naxSirJangi                                                  -                                0.0004
    azotis oqsidebi                                             0.4                                0.06
    azotis dioqsidi                                             0.2                                0.04
    gogirdis dioqsidi                                           0.5                                0.05
SeniSvna: maqsimaluri erTjeradi zRvari gulisxmobs myisier koncentracias, romelic ar unda iyos gadaWarbebuli.

        saxifaTo nivTierebebis emisiis/CaSvebis (wyalSi, haerSi, niadagis garemoSi) kvotebi
gansazRvravs dabinZurebis yvela wyarosaTvis emisiis/CaSvebis maqsimalur dasaSveb sidideebs.
nivTierebebis CamonaTvali mocemulia garemos dacvisa da bunebrivi resursebis saministros mier
damtkicebuli stacionaluri dabinZurebis wyaroebidan gafrqveuli saxifaTo nivTierebebis saSiSroebis
koeficientis damtkicebis Sesaxeb debulebis Sesabamisad.
        wylis obieqtebSi saxifaTo nivTierebebis maqsimaluri dasaSvebi koncentraciebis kvotebi
(MPC) ganisazRvreba saqarTvelos kanoniT wylis Sesaxeb. maqsimaluri dasaSvebi koncentraciebi
ganisazRvreba konkretuli obieqtisaTvis individualurad. saqarTveloSi moqmedi wylis xarisxis
standartebi Seesabameba ISO rekomendaciebs.
        qvemoT informirebis mizniT moyvanilia ucxoeTis ganviTarebuli qveynebis Sesabamisi
standartebi da normebi:

                                    evrokavSiris sasmeli wylis xarisxis standartebi
                                                                                                             cxrili 2.4
                 komponenti                             erTeuli                  EU DWS                     EQS
                     1                                     2                        3                        4
 bori                                                    mg/l                       1                        2
 dariSxani                                               mg/l                      0.01                     0.05
 kadmiumi                                                mg/l                     0.005                    0.005
 qromi                                                   mg/l                      0.05                     0.25
 spilenZi                                                mg/l                       2                      0.112
 vercxliswyali                                           mg/l                     0.001                    0.001
 nikeli                                                  mg/l                      0.02                     0.2
 tyvia                                                   mg/l                      0.01                     0.25
 seleni                                                  mg/l                      0.01                       -
 cinki                                                   mg/l                        -                       2
 saerTo naxSirwyalbadebi                                 mg/l                        -                        -
 fenolebi (saerTo)                                       mg/l                        -                        -
 cianidi                                                 mg/l                      0.05                       -
 sulfati                                                 mg/l                      250                        -
 qloridi                                                 mg/l                      250                        -

                                                                                                                 - 14 -
 amoniumis azoti                                      mg/l                  0.5                  -
 pH                                                 pH sidide             6.5-9.5               6-9
 Jbm5                                                 mg/l                   -                   -
 Jqm                                                  mg/l                   -                   -
 TOC                                                  mg/l                   -                   -
 natriumi                                             mg/l                  200                  -
 eleqtrogamtaroba                                     S/sm                0.0025                 -
 aqroladi organuli naerTebi
 benzoli                                              mg/l                 0.001                0.03
 toluoli                                              mg/l                   -                  0.05
 eTilbenzoli                                          mg/l                   -                    -
 jamuri qsiloli                                       mg/l                   -                  0.03
 naxevrad aqroladi naerTebi
 benzoapireni                                         mg/l                0.00001                -
 izopropilenbenzoli                                   mg/l                   -                   -
 pesticidebi
 atrazini                                             mg/l                   -                 0.002*
 lindani                                              mg/l                   -                    -
 DDT(da misi metaboliti)                              mg/l                   -                    -
 triazinebi



                                                   niadagi
       evrokavSirs ar gaaCnia niadagis xarisxisaTvis SemuSavebuli specialuri rekomendaciebi.
mocemul angariSSi SedarebisaTvis gamoyenebulia gaerTianebuli samefos niadagis xarisxis
rekomendirebuli maCveneblebi (SGV) industriuli obieqtebisaTvis. mocemul cxrilSi moyvanilia
zogierTi komponentis SGV mniSvnelobebi
                                                                                                cxrili 2.5
                                gaerTianebul samefoSi rekomendirebuli maCveneblebi
                    komponenti                                  erTeuli               sidide
                        1                                          2                     3
   bori                                                         mg/kg                  900
   dariSxani                                                    mg/kg                  500
   kadmiumi                                                     mg/kg                 1400
   spilenZi                                                     mg/kg                 55000
   vercxliswyali                                                mg/kg                  480
   nikeli                                                       mg/kg                 5000
   tyvia                                                        mg/kg                  750
   seleni                                                       mg/kg                 8000
   cinki                                                        mg/kg                    -
   jamuri naxSirwyalbadebi                                      mg/kg                    -
   fenolebi (jamuri)                                            mg/kg                21900*2
   cianidebi                                                    mg/kg                    -
   sulfatebi                                                    mg/kg                    -
   qloridi                                                      mg/kg                    -
   amoniumis azoti                                              mg/kg                    -
   aqroladi organuli naerTebi


                                                                                                       - 15 -
   benzoli                                                       mg/kg                             -
   toluoli                                                       mg/kg                            150
   eTilbenzoli                                                   mg/kg                           48000
   jamuri qsiloli                                                mg/kg                             -
   naxevrad aqroladi narTebi                                     mg/kg
   benzoapireni                                                  mg/kg                            30
   izopropilenbenzoli                                            mg/kg                             -
   pesticidebi
   atrazini                                                      mg/kg                             -
   lindani                                                       mg/kg                             -
   DDT (da misi metaboliti)                                      mg/kg                             -
   traizinebi




                                                      haeri
       evrokavSiris nacionaluri haeris xarisxis “samizne” sidideebi mocemulia cxrilSi. es zRvruli
sidideebia, romlebic savaldebuloa da ar unda iqnen gadaWarbebuli. malimitirebeli sidideebi
gansazRvrulia        individualuri   damabinZureblisaTvis        da   moicavs     koncentraciis        mniSvnelobas,
gasaSualoebul dros, romlis ganmavlobaSic moxdeba gazomva, gadaWarbebis daSvebuli raodenobas
weliwadSi, arsebobis SemTxvevaSi da am sididis miRwevis TariRs.

                               evrokavSiris haeris xarisxis samizne mniSvnelobebi
                                                                                                            cxrili 2.6
      damabinZurebeli         vrceldeba                mizani                  izomeba rogorc             TariRi
         miRwevis
   nacionaluri haeris xarisxis samizne sidideebi janmrTelobis dacvisTvis
                                                                           mimdinare wliuri
   benzoli                        EU                   5 g/m3             saSualo                        01.01.2010
   naxSirJangi           EU                           10 mg/m3                  maqs. dRiuri
                                                                              mimdevrobiTi 8              01.01.2005
                                                                               saaTis saSualo
   tyvia                          EU                  0,5 g/m3                    saS.wliuri             01.01.2005
   azotis dioqsidi                EU      200 g/m3-ar unda iyos
                                          gadaWarbebu-li 18-ze metjer             1sT saSualo             01.01.2010
                                          wlis ganmavlobaSi
                                  EU                   40g/m3                     saS. wliuri            01.01.2010
   ozoni                          EU      120 g/m -ar unda iyos
                                                   3

                                          gadaWarbebuli 25-ze metjer              8sT saSualo             31.12.2010
                                          weliwadSi
                                          saSualod 3 wlis ganmavlobaSi
   mtveri (PM10)**                EU      50 g/m3-ar unda iyos
                                          gadaWarbebuli 35-ze metjer             24sT saSualo             01.01.2005
                                          weliwadSi
                                  EU      40 g/m3                                 saS. wliuri            01.01.2005
   gogirdis dioqsidi              EU      350 g/m3-ar unda iyos                  1sT saSualo             01.01.2005
                                          gadaWarbebuli 24-ze metjer
                                          weliwadSi
                                     EU   125 g/m3-ar unda iyos                 24sT saSualo             01.01.2005
                                          gadaWarbebuli 3-ze metjer


                                                                                                                   - 16 -
                                             weliwadSi
      haeris nacionaluri miznebi–mcenareuli safaris da ekosistemebis dasacavad
      azotis oqsidebi                  EU                  30 g/m3                    saS. wliuri          01.01.2010
      gogirdis dioqsidi                EU                  20 g/m 3
                                                                                      zamTris saS.          19.07.2001*
                                       EU      samizne sidide 18,000 g/m3     saSualo 5 wlis               19.07.2001*
                                                 AOT40-s safuZvelze unda      ganmavlobaSi
                                             ganisazRvros 1sT monace-mebis
                                              safuZvelze maisidan ivlisamde.
                                                 unda iqnas miRweuli 2010
                                                          wlisTvis
      ozoni:                           EU              samizne sidide          saSualo      5     wlis      01.01.2010
      mcenareulisa        da                            18,000 g/m3          ganmavlobaSi
          ekosistemebis                           AOT40-s safuZvelze unda
          dacva                               ganisazRvros 1sT monacemebis
                                              safuZvelze maisidan ivlisamde.
                                                 unda iqnas miRweuli 2010
                                                          wlisTvis
      SeniSvnebi: g/m3 – mikrogrami kubur metrze; mg/m3 – miligrami kubur metrze;
      *Sesabamisad 1 st Svilobili direqtiva
      **2.5 Semcirebis samizne sididis 25 g/m3 2010 wlisTvis jer molaparakebis sagania


                          moqmedi kanonmdeblobis Sesabamisad sawarmoSi arsebuli
                                             garemosdacviTi dokumentacia
                                                                                                              cxrili 2.7
            dokumenti               ra sakanonmdeblo/normatiuli aqtis safuZvelze unda              faqtiuri mdgomareoba
                                                  iyos Sedgenili/warmoebuli
Camdinare wylebTan erTad     saqarTvelos kanoni “wylis Sesaxeb’, 16.10.97, (muxli 84),        zdC-is normativebi
zedapiruli wylis obieqtSi    garemos dacvis ministris 1996w. 12.08 #105 brZanebiT             SemuSavebulia,
damabin-Zurebel nivTierebaTa damtkicebuli “wyalsatevSi Camdinare wylebTan erTad               damtkicebulia da
zRvrulad dasaSvebi CaSvebis  CaSvebul damabinZurebel nivTierebaTa zRvrulad                    SeTanxmebulia garemos
(zdC) normativebi            dasaSvebi CaSvebis (zdC) normativebis gaangariSebis              dacvis saministrosTan (#06-
                             meTodika”                                                        02/17-29, 12.12.08w)
wylis gamoyenebis pirveladi   saqarTvelos kanoni “wylis Sesaxeb’, 16.10.97, (muxli 76),        wylis gamoyenebis
aRricxvis Jurnalis warmoeba   garemos dacvisa ministris 1998w. 07.05 #65 brZanebiT            pirveladi aRricxva
                              damtkicebuli “wylis gamoyenebis pirveladi arricxvis             warmoebs damtkicebuli
                              formebi da maTi warmoebis wesi”                                 formis Jurnalebis mixedviT
wylis gamoyenebis saxelmwifo   saqarTvelos    kanoni    “wylis Sesaxeb’,      16.10.97,       statistikuri angariSgebis
statistikuri aRricxva          ekonomikuri     ganviTarebis     saministros   statistikis     formebi yovelwliurad ware-
                               saxelmwifo departamentis 2004w 03.11 #63-s brZaneba            dgineba garemos
                                                                                              dacvisa da bunebrivi
                                                                                              resursebis saministros




                                                                                                                   - 17 -
                              3. larsi hesi mdinare Tergze, yazbegis raionSi
                                           proeqtis mokle mimoxilva
        proeqti iTvaliswinebs yazbegis raionSi, saqarTvelo-ruseTis sazRvris larsis sakontrolo-
gamSvebi punqtis siaxloves, mdinare Tergze hidroelqtrosadguris mSeneblobas. hesis saproeqto
dadgmuli simZlavre Seadgens 19 mvt-s, saangariSo xarji – 35 m3/wm-s, wylis saangariSo dawneva
65 m-mde.
       mdinare Tergi aRmosavleT saqarTvelos erTerTi udidesi mdinarea. rogorc wyaluxvobis ise
saqarTvelos farglebSi simaRlis vardnis mixedviT, mas sakmaod mniSvnelovani hidroenergetikuli
potenciali gaaCnia, romelic amJamad saerTod gamouyenebelia. perspeqtivaSi SesaZlebelia mdinare
Tergze, saqarTvelos farglebSi, ramdenime hesisagan Semdgari kaskadis mowyoba, romlis erTerT
(savaraudod bolo) safexuradac larsi hesi moiazreba. mdinare Tergis hidroenergetikuli potencialis
aTvisebam, SeiZleba mniSvnelovnad Seuwyos xeli rogorc regionis ise mTlianad saqarTvelos winaSe
arsebuli energetikuli problemebis gadaWras.
       mdinare Tergis mokle hidrografiuli daxasiaTeba da saproeqto hesis mSeneblobis kveTisaTvis
mdinare Tergis ZiriTadi hidrologiuri monacemebi moyvanilia calke, hidrologiuri daxasiaTebis
paragrafSi, romelic warmoadgens proeqtis “bunebrivi pirobebi”-s Semadgenel nawils. aq mxolod
mokled avRniSnavT rom wyalaRebis kveTisaTvis mdinare Tergis saSualo mravalwliuri xarji Seadgens
25,1 m3/wm-s. saSualo xarjebi sxvadasxva uzrunvelyofis wlebisaTvis tolia Q10%= 37,6,7 m3/wm,
Q50%=28,0 m3/wm, Q90%= 20,2 m3/wm. mdinaris sanitaruli xarji hesis mowyobis ubnisaTvis Seadgens
2,86 m3/wm-s.
       mdinaris Camonadenis Sigawliur ganawilebas, sxvadasxva uzrunvelyofis wlebisaTvis aqvs,
qvemoT cxrilSi moyvanili saxe:

  cxrili 3.1 mdinare Tergis Camonadenis Sidawliuri ganawileba da hesis mier asaRebi wylis xarjebi (sanitaruli
                                      xarjis, 2,86 m3/wm gamoklebiT)
     saangariSo         I      II    III      IV     V     VI     VII    VIII   IX      X     XI     XII    wli-uri
    uzrunvelyofa
        10%            13,2   12,4   12,6    21,4   54,1   85,7   89,3   62,7   38,9   26,7   18,9   15,3    37,6
     (uxvwliani)       10,2    9,5    9,7    18,5   51,2   82,8   86,4   59,8   36,0   23,8   16,0   12,4
   50 % (saSualo       9,83   9,23   9,38    15,9   40,3   63,8   66,5   46,7   29,0   19,9   14,1   11,4    28,0
       wyliani)        6,77   6,37   6,52    13,0   37,4   60,9   63,6   43,8   26,1   17,0   11,2   8,54
       48,0
 90% (mcire wyliani)   7,00   6,66   6,72    11,5   29,1   46,0          33,7   20,9   14,4   10,2   8,22    20,2
                       4,10   3,80   3,86    8,64   26,2   43,1   45,1   30,8   18,0   11,5   7,34   5,36
        rogorc cxrilidan Cans, larsi hesisaTvis saWiro 35 m3/wm wylis xarjis aReba, mdinareSi
sanitaruli xarjis datovebis aucielblobis gaTvaliswinebiT, uzrunvelyofili iqneba saSualo wyliani
wlisaTvis, 4 Tvis ganmavlobaSi rac savsebiT misaRebi maCvenebelia.

                                                                                                            - 18 -
         rac Seexeba mdinaris maqsimalur xarjebs, romlebzec unda gaangariSdes hesis wyalmimRebi
nagebobis wyalsagdebi nawili. sxvadasxva uzrunvelyofis Sesabamisi wylis maqsimaluri xarjebis
mniSvnelobebi hesis saTave wyalmimRebi nagebobis mowyobis kveTisaTvis Seadgens: Qmaqs.0,1%=745
m3/wm, Qmaqs.0,5%=585 m3/wm, Qmaqs.1%=510 m3/wm, Qmaqs.2%= 440 m3/wm, Qmaqs.           5%=   350 m3/wm,
Qmaqs.10%= 280 m3/wm.
         hesis kvanZebis mowyobis adgilis sainJinro-geologiuri pirobebis detaluri daxasiaTeba
moyvanilia “bunebrivi pirobebi”-s calke paragrafis saxiT. aq mokled avRniSnavT rom hesis
ganTavsebis teritoria warmoadgens md. Tergis marjvena napiris Waliszeda terasas, romlis sigane
aRwevs 200 m-s xolo mdinaris kalapotTan safexuris simaRle 2 m-mdea. teritoria mcired daxrilia
samxreT-aRmosavleTidan Crdilo-dasavleTisaken (i=0,08) da ganTavsebulia saTave wyalmimRebi
nagebobis ubanze 1320-1330 m. niSnulebze xolo hesis hidroturbinebis Senobis ubanze 1254-1263 m.
absolutur niSnulebs Soris. terasa warmoadgens aluviuri da aluviur-proluviuri gruntebis akumulaciis
zonas.
         liTologiur WrilSi, zedapiridan 6-7 m. siRrmemde gavrcelebulia mcired damuSavebuli an
daumuSavebeli granitoidebis lodnari, RorRi da xvinWa, romelTa SemavsebelSi, 3-4 m siRrmemde
Warbobs uxeSmarcvlovani qviSa, xolo siRrmeSi, Semavsebeli fraqciis zoma klebulobs da gadadis
qviSa-qviSnarSi. lodebis diametric xSir SemTxvevaSi 2 m-s da ufro metsac aRwevs. petrografiulad
warmodgenilia msxvilmarcvlovani granitebiT, andezitebiT da zogjer aspiduri fiqlebiT.
         gruntis wylis done zedapiridan 2,5-3,0 m.-is farglebSi meryeobs.
         gruntis simkvrive 2300 kg/m3-s Seadgens. saangariSo winaRoba 600 kpa-ze metia. damuSavebis
jgufis mixedviT 60 % miekuTvneba $ 6g-s (IV kategoria) xolo 40% $ 6a-s (VI kategoria). ferdobis
dasaSvebi qanobi 1:0,5-s Seadgens.
         aRwerili monatexovani gruntebis sagebSi gavrcelebulia granitebi, nacrisferi, kvarcis TeTri
CanawinwklebiT, napralovani da mcired gamofituli. maTi saproeqto maCveneblebia: simkvrive – 2600
kg/m3. simtkicis zRvari erTRerZa kumSvaze – 1000 mpa. damuSavebis jgufi - $ 18b –VI kategoria.
ferdos qanobi – vertikaluri.
         rogorc zemoT moyvanili sainJinro-geologiuri monacemebidan Cans, hesis mSeneblobis adgilis
sainJinro-geologiuri pirobebi savsebiT Sesaferisia aseTi tipis nagebobis mosawyobad.
         saproeqto hesi warmoadgens Semdegi hidroteqnikuri nagebobebisa da kvanZebis kompleqss:
saTave wyalmimRebi nageboba, saleqari, sadawneo milsadeni, hesis Senoba, gamyvani arxi, hesis
sasmeli wyliT momaragebis saTave nageboba da milsadeni, damxmare Senoba-nagebobebi;
         saTave wyalmimRebi Sesdgeba Semdegi nagebobebisagan:
 mdinaris kalapotis marcxena nawilSi mowyobili betonis dabaldawneviani, gravitaciuli wyalsaSviani
 kaSxali;
 mdinaris kalapotis marjvena mxareze mowyobili sammaliani gamrecxi rabi;

                                                                                                   - 19 -
 mdinaris marjvena sanapiro sayrden kedelSi mowyobili, wyalmimRebi. (ix.nax.3.1).
      betonis dabaldawneviani, wyalsaSviani kaSxlis sigrZea 36 m. kaSxlis simaRle, aTvlili gamrecxi
malis flutbetis donidan, Seadgens 3,0 m.-s (gamrecxi malis flutbetis niSnuli – 1322,2; wyalsaSviani
kaSxlis qimis niSnuli – 1325,2 m.). wyalsaSviani kaSxali gaTvlilia 3,2 m simaRlis wylis fenis
gadadinebis SesaZleblobaze. Sesabamisad, teqnikuri normebis Sesabamisad aRebuli maragis (0,2 m.)
gaTvaliswinebiT, kaSxlis gverdiTi sayrdeni kedlebis (uSualod kaSxlis farglebSi) da gamrecxi malis
Sualeduri sayrdeni burjebis qimis niSnuli aRebulia    1328,6 m. wyalsaSviani kaSxlis saangariSo
wyalgamtaroba Seadgens 400 m3/wm-s.
      wyalsaSviani kaSxlis ganivi kveTis formisa da gabaritebis daniSvnisas gaTvaliswinebulia is
garemoeba, rom saproeqto kaSxlis mowyobis ubanze, mdinare Tergs moaqvs misi kldovani da cicabo
ferdebidan Camogorebuli msxvili lodebi, romelTa saproeqto kaSxalTan dajaxebamac SeiZleba
gamoiwvios kaSxlis betonis konstruqciis dazianeba. Sesabamisad kaSxlis ganivi kveTi aRebulia ufro
masiuri, vidre es iqneboda wyalsaSviani kaSxlebisaTvis miRebuli, kriger-oficerovis koordinatebis
mixedviT gaangariSebuli uvakuumo profilis wyalsaSviani kaSxlis SemTxvevaSi. kaSxlis wina,
sadawneo ferdi, daproeqtirebulia ara vertikaluri, aramed    daxrili, rac garkveulwilad Seamcirebs
sadawneo ferdze lodebis




                                                                                              - 20 -
- 21 -
dajaxebis dartymiT zemoqmedebas. kaSxlis mSeneblobis adgilis geologiuri pirobebidan gamomdinare,
saWirod ar iqna miCneuli kaSxlis qveda biefSi, klasikuri zomebisa da konfiguraciis wyalsacemi Wisa
da risbermis mowyoba. raTa wyalsaSvian kaSxalze gadadinebuli wylis nakadis uSualod qveda biefis
kldovan gruntze wlebis ganmavlobaSi zemoqmedebam, ar gamoiwvios am kldovani qanis dazianeba-
danawevreba, rasac sabolood SeiZleba Sedegad moyves wyalsaSviani kaSxlisaTvis qveda biefis
mxridan Ziris gamorecxva. kaSxlis ganivi kveTi daproeqtebulia garkveulwilad wagrZelebuli profilis,
iseTnairad, rom kaSxalze gadadinebuli wylis nakadi daeces ara kaSxlis qveda biefSi arsebul kldovan
gruntze, aramed uSualod kaSxlis betonze. anu kaSxalze gadadinebuli wylis nakadis e. w. SekumSuli
kveTi moxvdes kaSxlis konstruqciis farglebSi, romelsac micemuli aqvs garkveulwilad trampliniseburi
konfiguracia, raTa moaxdinos nagebobidan wylis nakadis raRac manZilze gatyorcna. aRniSnuli
garkveulwilad Seamcirebs kaSxlis qveda biefis gruntebze wylis nakadis zemoqmedebas, da kaSxlis
mowyobis ubnis geologiuri pirobebis mxedvelobaSi miRebiT, Tavidan agvacilebs wyalsacemi Wisa da
risbermis mowyobis aucileblobas.
      miuxedavad imisa rom kaSxali ewyoba kldovan gruntebSi, am kldovani gruntebis
danawevrebulobis     mxedvelobaSi     miRebiT,    qveda biefis    mxridan hidrodinamiuri dawnevis
mosaxsnelad, gaTvaliswinebulia kaSxlis betonSi, qveda biefis mxridan specialuri sadrenaJe xvretebis
mowyoba 10 sm. diametris plastmasis milebiT. plastmasis milebi ganTavsdeba Wadrakulad, rigebs
Soris 1 m. manZiliT da rigSi xvretebs Soris 2 m.-is toli bijiT.
      mdinaris kalapotis marjvena mxareze ganTavsebulia sammaliani gamrecxi rabi. rabis TiToeuli
malis sigane Seadgens 6,0 m.-s. gamrecxi rabi wyalsaSviani kaSxlisagan gamoyofilia rabis marcxena
sayrdeni burjiT, romelSiac moewyoba safexurebiani Tevzsatari. gamrecxi rabis flutbeti 1,6 m-iT
SemaRlebulia kaSxlis gasworSi mdinaris fskeris arsebul donesTan SedarebiT. aRniSnuli SemaRleba
iZleva imis saSualebas, rom uzrunvelyoT kaSxlis zeda biefidan qveda biefSi natanis Seuferxebeli
transportireba da ar moxdes uSualod gamrecxi rabis flutbetze natanis dagroveba.
      gamrecxi rabis gayolebaze zeda biefis mxridan, ewyoba betonis ponuri romelic vrceldeba zeda
biefis mimarTulebiT wyalmimRebi farebis mTels sigrZeze (ponuris zedapiris niSnuli – 1321,0).
viTvaliswinebT ra wyaldidobebisas, mdinare Tergis wylis nakadis mier motanili fskeruli natanis did
raodenobas, romelic xSirad Seicavs didi zomis lodebs, fskeruli natanis wyalmimRebSi SesaZlo
moxvedris Sesamcireblad, ponurze, wyalmimRebi farebis gaswvriv, ewyoba 1,5 m (qimis niSnuli
1322,5 m) simaRlis wyalgamyofi kedeli, romelic daicavs wyalmimRebi farebis mimdebare zonas
msxvili lodebis moxvedrisagan. rac Seexeba SedarebiT mcire zomis natans, romelic SeiZleba
dagrovdes am wyalgamyof kedelsa da wyalmimReb kedels Soris warmoqmnil RarSi, am natanis
hidravlikurad gasarecxad ewyoba specialuri gamrecxi galerea, siganiT 1,5 m, romlis meSveobiTac
wyalmimRebi kedlis win dagrovili natani gaitaneba wyalmimRebi nagebobis qveda biefSi. gamrecxi
malis flutbetSi, qveda biefis mxridan ewyoba sadrenaJo xvretebi hidrodinamiuri wnevis mosaxsnelad.

                                                                                              - 22 -
      saTave wyalmimRebi nagebobis (wyalsaSviani kaSxlisa da gamrecxi rabis) mowyobis ubanze,
mdinaris orive napirze gaTvaliswinebulia masiuri, armirebuli betonis sayrdeni kedlebis mowyoba. zeda
biefis mxridan da uSualod kaSxlis zonaSi, sayrdeni kedlebis qimis niSnuli aiReba 1328,6 –is toli, rac
3,4 m.-iT maRalia wyalsaSviani kaSxlis qimis niSnulTan SedarebiT. qveda biefis mxridan kedlebis
simaRle mcirdeba. amasTan avRniSnavT rom, qveda biefis mxareze mosawyobi kedlebis simaRle
daniSnulia ara hidravlikuri gaangariSebidan gamomdinare, am ubanze, maqsimaluri saangariSo xarjis
gavlisas wylis saangariSo donis mixedviT, aramed im faqtis gaTvaliswinebiT, rom saTave nagebobis
mowyobis adgilis reliefuri pirobebidan gamomdinare, es sanapiro kedlebi asruleben sayrdeni kedlis
funqciasac. amave mosazrebidan gamomdinare, sanapiro kedlebis ganivi kveTi aiReba sakmaod
masiuri, radgan, mosalodnelia, gansakuTrebiT marcxena mxareze, am kedlebze ferdobidan
Camocvenili msxvili lodebis zemoqmedeba. sanapiro kedlebs, miuxedavad maTi masiuri ganivi
kveTisa, ukeTdeba konstruqciuli armireba. kaSxlis gverdiTi sayrdeni kedlebisa da Sualduri burjebis
qveS, gaTvaliswinebulia 20 sm sisqis xreSis momzadebis mowyoba.
      kaSxlis marjvena sanapiro kedelSi, zeda biefis mxridan, ewyoba wyalmimRebi xvretebi.
wyalmimRebis mowyobis ubanze, marjvena sanapiro kedlis RerZi adgens kaSxlis RerZis mimarT
tg=0,2 –is tol kuTxes. wyalmimRebis zRurblis niSnulia 1323,6 m. rac 1,4 m.-iT maRlaa gamrecxi
malis flutbetis niSnulTan (1323,2 m) da 2,6 m.-iT maRla ponuris niSnulTan (1321,0 m.) SedarebiT, da
uzrunvelyofs wulis Sedinebas wyalmimRebSi 1325,2 – 1323,6 = 1,6 m. sisqis feniT. wyalmimRebi
xvretis siganea 4,0 m. wyalmimRebis Sesasvlel xvretSi ewyoba uxeSi gisosi foladis detalebisagan.
gisosi daxrilia horizontisadmi 750-iani kuTxiT. oTxive wyalmimReb xvretTan, gisosis Tavze, sayrden
kedelSi mowyobilia 1,0 m. siganis Taro, xolo sayrdeni kedlis betonSi Camagrebulia Taroebze
Casasvlelad saWiro gamirebi, raTa saWiroebis SemTxvevaSi, SesaZlebeli iyos gisosebTan axlos
midgoma, maTs gasawmendad. wyalmimRebi xvretis zRurblis Semdeg, wyalmimRebis fskers aqvs 20
sm-iani safexurisebri vardna, (1323,6 m. niSnulidan 1323,4 m. niSnulamde) rac aumjobesebs
wyalmimRebSi wylis Sedinebis pirobebs.
      wyalmimRebi xvretebis gisosebis Tavze mowyobilia rkinabetonis zaradi, romelic zRudavs
wyalmimRebSi wylis Sedinebas, mdinareSi wylis maRali doneebisas. gisosebidan 4 metrSi
mowyobilia TiTo 4,0 m.-is siganis          wyalmimRebi farebi. aRniSnuli wyalmimRebi farebi
erTmaneTisagan gamoyofilia Sualeduri burjebiT, romelTac eyrdnoba wyalmimRebi farebis amwe-
meqanizmebis Senoba.
       wyalmimRebi farebis Semdeg iwyeba wyalmimRebidan saleqaramde wylis mimyvani arxi,
romlis Sida sigane Seadgens 22,4 m.-s. wyalmimyvani arxis sawyis, 10 m.-is sigrZis ubanze,
wyalmimRebis fskeris niSnuls aqvs 0,6 m.-iani vardna, wyalmimRebSi wylis Seutboravad Sedinebis
pirobebis Sesaqmnelad. am ubnis Semdeg wyalmimRebis fskers ukeTdeba nulovani qanobi, saleqarSi
wylis mdored Sedinebis pirobebis Sesaqmnelad. saTave wyalmimRebi nagebobisa da sadawneo

                                                                                                - 23 -
milsadenis ganTavsebidan gamomdinare, wyalmimRebidan saleqaramde xdeba nakadis RerZis 560-iT
mobruneba 24 m.-is toli radiusiT. saleqaris sruli sigane, (gverdiTa sayrdeni kedlebis Siga zedapirebs
Soris) Seadgens 32,0 m.-s. Sesabamisad, 22,4 m. Sida siganis mimyvani arxidan 32,m siganis saleqarze
gadasasvlelad gaTvaliswinebulia gadamyvani ubnis mowyoba. aRniSnuli gadamyvani ubnis farglebSi
moewyoba meqanikuri wyalsagdebi, mdinare TergisaTvis damaxasiaTebeli uecari wyalmovardnebisas,
wyalmimRebSi Semodinebuli zedmeti wylis avtomaturad, isev mdinaris kalapotSi dasabruneblad.
avtomaturi wyalsagdebis wyalsaSvis zRurblis niSnulia 1325,0 m. avtomatur wyalsagdebze
gadadinebuli wylis isev mdinaris kalapotSi dabruneba xdeba specialuri rkinabetonis galareis
meSveobiT.
       saleqari daproeqtebulia orkameriani, kamerebis perioduli hidravlikuri garecxviT. saleqaris
Sesasvleli zRurblis niSnuli emTxveva mimyvani arxis fskeris horizontaluri ubnis fskeris niSnuls.
saleqaris marjvena kameris sigrZea 88,0 m. xolo marcxena kameris sigrZe – 84,0 m. saleqaris
gamrecxi kamerebis sigrZe uzrunvelyofs saleqarSi 0,20-0,25 mm-ze meti diametris (damokidebulia
mocemul periodSi saleqaris TiToeul kameraSi gamdinare wylis xarjze) myari nawilakebis srulad
daleqvas. 4 m-iani gansxvaveba kamerebis sigrZeebSi, ganpirobebulia saleqaris orive kamerisaTvis,
damoukidebeli gamrecxi galereebis mowyobis aucileblobiT, romlebic saleqaris farglebs gareT
erTiandeba erT gamrecx galeread. gamrecxi galerea warmoadgens rkinabetonis marTkuTxa kveTis
konstruqcias. saleqaris orive kameraSi, gamrecxi galereis wyalmimReb xvretSi mowyobilia 2,0 m.
siganis siRrmuli farebi. saleqaris kamerebis fskeris niSnuli, saleqaris dasawyisSi Sedagens 1323,4 m.-s
xolo saleqaris boloSi 1322,6 m.-s. anu 80 m.-is sigrZeze (saleqaris bolo, 4 m. sigrZis monakveTs,
saleqaris gamrecxi galereis Sesasvleli kveTis gaswvriv aqvs nulovani qanobi) saleqaris fskeris niSnuli
iwevs 0,8 m.-iT. amgvarad saleqaris fskeris qanobi Seadgens 0,01–s, ramac unda uzrunvelyos
hidravlikuri garecxvis reJimisas, saleqaris fskeris efeqturad garecxva dagrovili natanisagan.
hidravlikuri garecxvis pirobebis gasaumjobeseblad, saleqaris TiToeuli, 15 m siganis kameris SuaSi
mowyobilia gverdiT kedlebTan SedarebiT gacilebiT dabali (qimis niSnuli 1321,6 m.) Sualeduri,
damatebiTi gamyofi kedlebi. amgvarad saleqaris TiToeuli kamera, am Sualeduri kedlebiT dayofilia or
arxad, romelTagan TiToeuls aqvs daxra arxis RerZisaken. saleqaris Sesasvlelze mowyobili farebis
manipulirebiT, SesaZlebeli iqneba wylis nakadis morigeobiT mimarTva TiToeuli gasarecxi arxisaken.
aRniSnuli xels Seuwyobs saleqaris efeqtur hidravliur garecxvas. saleqaris gverdiTi kedlebi da fskeri
ewyoba xreSis, 20 sm. sisqis fenaze.
      saleqaris gamosasvlel nawilSi ewyoba gadamyvani ubani, romlis farglebSic xdeba nakadis
dinebis siganis Semcireba saleqaris 32,0 m siganidan 16,0 m.-mde. wyalmimReb kameraSi hesis
sadawneo milsadeni CaRrmavebulia iseT siRrmeze, rom uzrunvelyofili iyos 2,9 m. diametris sadawneo
milsadeniT 35 m3/wm wylis xarjis miReba haeris Seyolebis gareSe. kerZod, saleqaris boloSi
mowyobili wyalsaSvis zRurblis niSnulia 1323,0 m. saleqarSi wylis donis saangariSo niSnuli 1324,8

                                                                                                  - 24 -
m., sadawneo milsadenis sawyis kveTSi milis zedapiris niSnuli - 1319,7 xolo qveda niSnuli - 1316,8
m. raTa gamoiricxos hesis uecari gaCerebisas, wyalmimRebi kameris gvardiTi kedlebidan wylis
ukontrolo gadadinebis SesaZlebloba, wyalmimRebi kameris kedlebis qimis niSnuli aiReba igive, rac
saleqaris gverdiTi kedlebis qimis niSnuli. saleqaris mimdebare moednis zedapiri moswordeba 1324,8
m. niSnulze, rac saleqaris sawyis nawilSi moiTxovs gruntis moWras, xolo saleqaris gamosasvlel
nawilTan ki piriqiT gruntis dayras.
         saTave wyalmimRebi nagebobisa da saleqaris kvanZebi ewyoba armirebuli betonisagan. im
adgilebSi sadac mosalodnelia wylis nakadis dinebis maRali siCqare da Sesabamisad nagebobis betonis
konstruqciis zedapirze wylis gamrecxi zemoqmedeba, gaTvaliswinebulia maRali markis cveTamedegi
betonis gamoyeneba, romelic miiReba betonis xsnaris momzadebisas specialurad SerCeuli inertuli
masalebis (darkveTis qviSa, kursebis teSenitidan miRebuli RorRi) da cementis danamatebis
(maRalaqtiuri danamatebi, rogoric aris magaliTad mikrosilika) gamoyenebiT.
      saTave wyalmimRebi nagebobis gabaritebidan gamomdinare, saWiroa nagebobis kvanZebis
dayofa    calkeul   blokebad    temperaturul-deformaciuli      nakerebiT.     kerZod   gaTvaliswinebulia
temperaturuli deformaciuli nakerebis mowyoba wyalsaSviani kaSxlis SuaSi, gamrecxi rabis Sualedur
burjebTan, gverdiT sayrden kedlebze, am kedlebis simaRlisa da gabaritebis gardatexis adgilebSi.
saleqaris 84 m sigrZis kamera, temperaturul-deformaciuli nakerebiT iyofa 6 cal, ToTo 14 m sigrZis
seqciad. temperaturul-deformaciuli nakerebis mowyoba gaTvaliswinebulia gamrecxi da avtomaturi
wyalsagdebi galereebis sigrZezec.
      sul saTave wyalmimReb nagebobaze gvaqvs 14 cali fari: 3 cali, TiTo 6,0 m siganis Sewyvilebuli
zedapiruli fari gamrecxi malebisaTvis, 4 cali, TiTo 4,0 m siganis zedapiruli fari wyalmimRebSi, imave
zomebisa da konstruqciis 4 cali fari saleqaris kamerebis SesasvlelSi, (amgvarad sul 4+4=8 cali 4,0 m
siganis zdapiruli fari). 1,5 m siganis siRrmuli fari wyalmimrebis zRurblis gamrercxi galereis
SesasvlelSi, da 2 cali, TiTo 2,0 m siganis fari, TiToeuli kameris gamrecxi galereebis wyalmimReb
xvretebze. 6,0 m da 4,0 m siganis farebiT manevrirebisaTvis moewyoba specialuri amwe
meqanizmebis Senobebi. amgvarad sul saTave wyalmimRebi nagebobis farglebSi gveqneba sami cali
amwe-meqanizmebis baqani:
     I gamrecx malebis sami cali, TiTo 6 m siganis farisaTvis;
     II wyalmimRebis 4 cali, TiTo 4 m siganis farisaTvis;
     III saleqaris Sesasvlelis 4 cali, aseve TiTo 4,0 m siganis farisaTvis.
      regionis klimaturi pirobebidan gamomdinare, amwe-meqanizmebis samive Senoba moewyoba
daxuruli saxis, gverdiTi kedlebiTa da kapitaluri gadaxurviT, raTa SesaZlebeli iyos zamTris yinvebisas
Senobis daTbuneba.
      sadawneo milsadenis sigrZe, aTvlili saleqaris boloSi mowyobili sadawneo milsadenis
wyalmimRebi kameridan sam ganStoebad dayofis kveTamde, Seadgens 1200 m.-s. sadawneo

                                                                                                   - 25 -
milsadeni mowyobilia 2,9 m. Sida diametris foladis milebiT. milsadenis yovel 8 m. sigrZeze
moewyoba betonis sayrdeni tumbebi, xolo misadeni mTels sigrZeze daideba mWle betonis fenaze.
sadawneo milsadenis trasis erT ubanze, mdinare Tergis marjvena napiri sakmaod uaxlovdeba
sadawneo milsadens. Sesabamisad am ubanze gaTvaliswinebuli mdinare Tergis kalapotis
gasworxazovneba     da   misi   marjvena    napiris   gamagreba,    sadawneo    milsadenis   SesaZlo
gamorecxvisagan dasacavad. im ubanze, sadac sadawneo milsadenis trasas kveTs mdinare Tergis
marjvena Senakadi mdinare qistura, gaTvaliswinebulia specialuri nagebobis mowyoba sadawneo
milsadenis Tavze, mdinare qisturas nakadis usafrTxod gadasatareblad. sadawneo milsadenis trasis
moxveulobis adgilebSi gaTvaliswinebulia Sualeduri saankero sayrdenebis mowyoba.
      boloSi sadawneo milsadeni iyofa sam, TiTo 1800 mm diametris ganStoebad, romelTa
meSveobiTac wyali miewodeba hidroturbinebs. hesSi damontaJdeba sami cali Cinuri warmoebis,
vertikalur RerZiani HLA801-LJ-135 tipis hidroturbina. Sesabamisi marTvis da regulerebis sistemebiT
TiToeuli hidroturbinis simZlavrea 6500 kvt. saangariSo xarji 12 m3/wm, saangariSo        minimaluri
dawneva 62,0 m,. gaTvaliswinebulia SF6500-14/2840 tipis, vertikaluri generatorebis damontaJeba.
      hesis Senobis gare zomebia 38,1 m.×14,6 m. m. hesis SenobaSi damontaJdeba 3 cali, Cinuri
warmoebis tumbo-genaratori. hesis SenobasTan ganTavsdeba hidroeleqtrosadguris marTvis pulti da
ofisi, mimdinare remontebis Casatareblad saWiro sameurneo saTavsebi.
      hesis Senobis mimdebare moedanis mosworeba gaTvaliwinebulia 1230 m. niSnulze.
      hidroturbinebidan gamonamuSevari wylis gayvana mdinare Tergis kalapotamde warmoebs
specialuri gamyvani arxis meSveobiT.
      hesis Senobis Sida eleqtromomaragebas uzrunvelyofs ori urTierTSenacvlebadi sakuTari
moxmarebis SCB10-250-10/04 tipis, 250 kvt simZlavris transformatori.
       hesis agregatebis mier gamomuSavebuli eleqtroenergia, Sesabamisi 10 kv-iani saltidan, maRali
Zabvis kabelisa da Sesabamisi Zaluri transformatoris meSveobiT miewodeba saqenergos sistemas.
Zaluri transfiormatoris parametrebia: tipi SF10-8000/110/10, Zabva 110-10 kilovolti.
       hesis nagebobebis sasmeli da turbinebis gasacieblad saWiro sufTa wyliT momaragebisaTvis,
gaTvaliswinebulia, mdinare Tergis Senakadi mdinare qisturas kalapotis siaxloves, 20 l/wm wylis
misaRebad kaptaJis mowyoba da wylis miyvana wyalmimRebisa da hidroturbinebis Senobamde 150
mm. diametris plastmasis milebisagan mowyobili milsadenis meSveobiT.
      hesis nagebobebis kompleqsSi ar aris gaTvaliswinebuli specialuri gamTanabrebeli rezervuaris
mowyoba, sadawneo milsadenSi hidravlikuri dartymis Tavidan asacileblad, radgan aRniSnul funqcias
Seasrulebs specialuri, zedmeti wylis gadamRvreli avtomaturi klapani.
      proeqtiT gaTvaliswinebulia betonis kvanZisa da specialuri sakariere meurneobis mowyoba,
betonis dasamzadeblad saWiro inertuli masalebis misaRebad.



                                                                                               - 26 -
      larsi hesis kompleqsSi Semavali nagebobebis zomebi da konstruqcia moyvanilia detaluri
proeqtis grafikul nawilSi, Sesabamis naxazebze. amave naxazebze, samuSaoTa moculobis uwyisebis
saxiT mocemulia calkeuli kvanZebis mixedviT Sesasrulebeli da jamuri samuSaoebis moculobebi.


                                hidroturbinis tipi da ZiriTadi parametrebi
      hesze ganlagebuli iqneba Cinuri warmoebis sami vertikaluri frensisis tipis turbina

      tipi                                    HLA384-LJ-125
      muSa Tvlis diametri             1.25 m
      saangariSo dawneva                    65.16m
      saangariSo xarji             12.0m3/s
      brunTa ricxvi                  500r/min
      simZlavre                     7.019MW



                                   generatoris tipi da ZiriTadi parametrebi




                       Technical parameter and guaranteed value of generator
      1)      Type
      Generator: horizontal shaft, suspended, three phase and air cooling
      2)      Rating
           Type                                      SF6700-12/2600
      Rated capacity                                         6700KW
      Rated voltage                                           10.5 KV
      Rated power factor                                      0.9(Lag)
      Rated frequency                                            50Hz
      Rated speed                                           500r/min
      Runaway speed                                         900r/min

                                                                                              - 27 -
       Cooling system                                          self loop, air cooling
       Rated excitation voltage                                    122V
       Rated excitation current                                    342A
       Excitation system Microcomputer SCR excitation              TZL-2F
       Maximum hoisting weight/name                              22.5t/rotor
       Maximum hoisting height                                     8.5m
       Total weight of generator                                   49.5t
       Insulation class of stator/rotor                            F/F


                                   3.1 proeqtis alternatiuli variantebis analizi
       proeqtirebis pirobebidan gamomdinare, mizanSewonilia kaSxalis ori variantis gamoyeneba:
       1. farebiani kaSxali;
       2. wyalsaSvebi da farebiani kaSxalebis kombinacia.
       farebiani kaSxalis gamoyenebis SemTxvevaSi, farebis aweviT, SesaZlebelia natanisgan zeda
biefis mTeli frontis garecxva, magram zeda biefis mudmivi niSnulis SenarCuneba, modinebuli xarjebis
cvalebadobis dros, moiTxovs farebiT xSir manipulirebas, rac dakavSirebuli iqneba saeqspluatacio
sirTuleebTan.
       kombinirebuli kaSxalis gamoyenebiT, zeda biefis niSnulis mudmivi sididiT SenarCuneba
ganxorcieldeba avtomaturad, wyalsaSvebi kaSxliT, romlis Txemis niSnuli SeTavsebuli iqneba
normalur Setborvis niSnulTan. xarjebis cvlilebaze zeda biefis niSnuli ireagirebs kaSxalis zRurblze
gadadinebuli nakadis siRrmiT, rac umniSvnelo iqneba xarjis cvlilebis did diapazonSi.
       aRniSnulidan gamomdinare, zeda biefis niSnulis daregulirebisTvis farebi SedarebiT iSviaTad
iqneba gamoyenebuli (pirvel variantTan SedarebiT). magram zeda biefis garecxvis efeqti naklebi
iqneba, radgan garecxvis fronti Semoifargleba farebis wina zoliT.
       warmodgenil samuSaoSi upiratesoba eniWeba kaSxalis kombinirebul variants.
       rac Seexeba proeqtis ganuxorcieleblobas igi ar ganixileba, radgan mdinare Tergis
hidroenergetikuli potencialis aTviseba mniSvnelovnad Seuwyobs xels rogorc regionis ise mTlianad
saqarTvelos winaSe mdgari energetikuli problemebis gadaWras da regionis socialur-ekonomikuri
pirobebis gaumjobesebas.




                                                                                              - 28 -
                         4. bunebrivi pirobebi da garemos fonuri maCveneblebi

                          4.1 mdinare Tergis mokle hidrografiuli daxasiaTeba
     mdinare Tergi saTaves iRebs kavkasionis qedze, mTa zilgaxoxis (3856 m) CrdiloeT kalTebze
3400 metris simaRleze da erTvis kaspiis zRvas ruseTis federaciis teritoriaze agraxanis
naxevarkunZulis CrdiloeTiT.
     mdinaris sigrZe saTavidan saproeqto hesis saTave nagebobis kveTamde 58,2 km-ia, saerTo
vardna 2537m, saSualo qanobi 43,6‰, wyalSemkrebi auzis farTobi ki 900 km2-ia. saproeqto hesis
saagregato Senobis kveTamde mdinaris sigrZe 59,6 km, saerTo vardna 2598 m, saSualo qanobi aqac
43,6‰, wyalSemkrebi auzis farTobi ki 980 km2-ia.
     saTavidan saproeqto hesis saagregato Senobis kveTamde mdinares erTvis pirveli rigis 34
Senakadi saerTo sigrZiT 210 km. maTgan mniSvnelovania md. snoswyali, baidara, mnaisi, suaTisi,
gimara, desikami, amali da qistura. mdinareebi mnaisi, suaTisi da desikami Rvarcofuli mdinareebia.
     mdinare Tergis auzis geologiur agebulebaSi monawileoben qveda, Sua da zeda iuruli fiqlebi,
qviSaqvebi, kirqvebi da mergelebi. mniSvnelovani gavrceleba aqvT aseve uaxles (meoTxeul)
efuzivebs, wyaroebis mier daleqil kirovan tufebs, travertinebs, myinvarul da mdinareul ganfenebs.
aRsaniSnavia, rom aqauri axalgazrda vulkanebi eroziuli warmoSobis mqone mTian, danawevrebul
zedapirze mdebareoben.
     auzSi ZiriTadad gavrcelebulia alpuri da subalpuri mdeloebi. aq tye TiTqmis ar arsebobs. calkeul
adgilebSi, ZiriTadad SenakadTa xeobebis qveda nawilebSi, gavrcelebulia foTlovani buCqnari.
     auzis niadaguri safari ZiriTadad warmodgenilia‰mTa-mdelos kordiani da mTa-tye-mdelos
niadagebiT, romelTa garkveuli nawili Camorecxilia.
     auzSi farTod aris gavrcelebuli myinvarebi, romlebsac mniSvnelovani roli eniWebaT mdinareTa
sazrdoobaSi. myinvarebidan SedarebiT didia suaTisi, mna, orwveri da devdoraki.
     mdinaris xeoba saTavidan sof. resimde V-es formisaa. qvemoT, sof. oqroyanamde ganivrdeba da
yuTismagvar formas iZens. am monakveTze, sadac xeobis fskeris sigane 1-1,3 km-ia, md. Tergi
itoteba da qmnis ramdenime kunZuls. sofel oqroyanasTan xeoba kvlav viwrovdeba daaxloebiT 2 km-is
sigrZeze da Semdeg isev ganivrdeba.
     mdinaris kalapoti zomierad klaknili da gaganierebul adgilebSi datotilia. saproeqto hesis
derivaciis ubanze mdinare miedineba Rrmad CaWril erT kalapotSi. nakadis siRrme saTaveebidan
qvemoT icvleba 0,6-dan 1,5 m-mde, sigane 13 m-dan 20 metramde, xolo siCqare 1,7 m/wm-dan 2,4
m/wm-mde. kalapotis fskeri araswori, kldovani da Caxergilia didi zomis lodebiT.
     mdinare sazrdoobs myinvarebis, Tovlis, wvimis da gruntis wylebiT. misi wylianobis reJimi
xasiaTdeba gazafxul-zafxulis wyaldidobiT da aramdgradi wyalmcirobiT wlis sxva periodebSi.


                                                                                                - 29 -
gazafxul-zafxulis wyaldidoba, gamowveuli Tovlisa da myinvarebis dnobiTa da wvimebiT, Cveulebriv
iwyeba aprilSi, maqsimums aRwevs ivlisSi da mTavrdeba seqtemberSi. wylis minimaluri doneebi
aRiniSneba TebervalSi.
       saqarTvelos teritoriaze md. Tergi sameurneo saqmianobaSi ar gamoiyeneba.

                                                          4.2 klimati
       mdinare Tergis auzi saproeqto kveTamde mdebareobs kavkasionis qedis CrdiloeT ferdobze,
romelic gaxsnilia ruseTis barisken, ris gamo aq daubrkoleblad Semodis CrdiloeTis civi arqtikuli haeris
masebi. amitom aq zamTari mkacria, zafxuli ki SedarebiT grili.
       raionSi gabatonebuli klimaturi pirobebis maformirebeli erT-erTi ZiriTadi faqtoria haeris
temperatura, romlis saSualo Tviuri da wliuri mniSvnelobebi, saproeqto kveTamde mdinaris auzSi
arsebuli meteorologiuri sadgurebis mravalwliuri dakvirvebis monacemebis mixedviT, mocemulia cxril
4.1-Si.

                             cxrili 4.1 haeris saSualo Tviuri da wliuri temperaturebi t0C
m/sadg.             I       II        III     IV     V         VI   VII       VIII   IX       X    XI     XII    weli
yazbegi m/mT      -15,0   -15,3     -12,2   -8,0   -3,5      -0,3   3,0       3,4    0,0    -     -8,6   -12,3   -6,1
                                                                                            4,1
yazbegi            -5,2    -4,7      -1,5    4,0    9,0      11,8   14,4      14,4   10,6   6,6    1,5   -2,6     4,9
kobi               -8,0    -6,6      -2,9    2,7    8,1      11,6   13,8      13,9    9,8   5,2   -0,5   -5,4     3,5
jvris uR/t-i      -11,4   -10,8      -7,2   -1,6    3,8       7,8   10,5      10,6    6,8   2,1   -4,6   -8,7    -0,2


       raionSi haeris absoluturi maqsimaluri temperatura dafiqsirebulia q. yazbegSi da Seadgens 320-s.
qvemoT, cxril 4.2-Si, mocemulia haeris absoluturi maqsimluri temperaturebi imave metsadgurebis
mravalwliuri dakvirvebis monacemebis mixedviT.




                            H cxrili 4.2 haeris absoluturi maqsimaluri temperaturebi t0C
 m/sadg.             I      II        III     IV     V         VI       VII   VIII    IX     X     XI     XII    weli
 yazbegi m/mT       1       3          5       9     10        11       16     16     14     12    8       4      16
 yazbegi            13      14        20      23     26        29       32     32     30     27    22     18      32
 kobi               10      12        16      20     24        26       27     28     27     24    19     16      28
 jvris uR/t-i       7       10        14      15     19        23       27     27     27     19    15      8      27

       absoluturi minimaluri temperatura dafiqsirebulia yazbegis maRalmTian metsadgurze da
Seadgens - 420-s. qvemoT, 4.3 cxrilSi, mocemulia haeris absoluturi minimaluri temperaturebi imave
metsadgurebis mravalwliuri dakvirvebis monacemebis mixedviT.

                                 cxrili 4.3 haeris absoluturi minimaluri temperaturebi t0C
     m/sadg.        I       II       III     IV      V        VI    VII       VIII   IX     X     XI     XII     weli
 yazbegi m/mT      -42     -40       -34     -30    -19       -11   -10       -10    -18    -23   -31    -37     -42
     yazbegi       -34     -32       -25     -19    -10        -2     0        -1     -8    -16   -20    -28     -34
       kobi        -34     -31       -26     -18    -12        -2     0        -2    -10    -19   -23    -30     -34
   jvris uR/t-i    -38     -33       -30     -24    -13        -5    -4        -4    -12    -20   -25    -32     -38

                                                                                                                  - 30 -
      rogorc warmodgenili cxrilebidan Cans, raionSi yvelaze cxeli Tve agvistoa, yvelaze civi ki
ianvari.
      raionSi naleqebis wliuri raodenobis sidide damokidebulia md. Tergis auzis hipsometriul
ganviTarebaze, amitom naleqebis udidesi raodenoba dafiqsirebulia maRal niSnulebze arsebul
metsadgurebze. aqve aRsaniSnavia, rom naleqebis wliuri msvleloba xasiaTdeba maqsimaluri
raodenobiT wlis Tbil (IV_X) periodSi da minimaluri raodenobiT wlis civ (XI_III) periodSi.
      naleqebis saSualo Tviuri raodenoba da wliuri jami imave met- sadgurebis mravalwliuri
dakvirvebis monacemebis mixedviT, mocemulia 4.4 cxrilSi.

                               cxrili 4.4 naleqebis saSualo Tviuri raodenoba da wliuri jami mm-Si
     m/sadg.          I          II     III     IV         V           VI     VII     VIII       IX          X         XI         XII    weli
 yazbegi m/mT        63          71      95     147        183        165     150      169       121     99        83             58     1404
     yazbegi         22          28      43      73        105         99      87      85         68     51        33             24      718
       kobi          39          54      78     101        139        135     122      98         91     77        59             47     1040
   jvris uR/t-i      81         104     119     147        198        177     143      122       110     108       102            92     1503

      raionSi erT dRe-RameSi mosuli atmosferuli naleqebis raodenoba sakmaod maRalia. metsadgur
kobis mravalwliuri dakvirvebis monacemebiT, 1899 wlis 21 oqtombers erT dRe-RameSi mosuli
naleqebis raodenobam 115 mm-i Seadgina. naleqebis dRe-Ramuri maqsimumebis sxvadasxva
uzrunvelyofis sidideebi metsadgur yazbegisa da kobis mravalwliuri dakvirvebis monacemebis
mixedviT, mocemulia 4.5 cxrilSi.
                  cxrili 4.5 naleqebis dRe-Ramuri maqsimumebis sxvadasxva uzrunvelyofis sidideebi
   Mmetsadguri       saSualo                                Uuzrunvelyofa P%                                                  Ddakvirvebuli
                    maqsimumi                                                                                                  maqsimumi
                                       63           20           10           5             2             1                  mm        TariRi
     yazbegi              48           41           59           70           82           100           114                 111     1.IX.1965
      kobi                57           46           72           86           98           112           120                 115     21.X.1899



      raionSi wylis orTqlis drekadobis (absoluturi sinotivis) saSualo wliuri maCvenebeli didi ar aris.
misi mniSvneloba klebulobs simaRlis matebasTan erTad. absoluturi sinotivisa da sinotivis deficitis
wliuri msvleloba praqtikulad emTxveva haeris temperaturis wliur msvlelobas.
      haeris sinotivis saSualo Tviuri da wliuri maCveneblebi imave met- sadgurebis mravalwliuri
dakvirvebis monacemebis mixedviT, mocemulia cxrilSi 4.6.
                                                     H cxrili 4.6 haeris sinotive
metsadguri            sinotive           I     II    III   IV          V     VI     VII     VIII       IX         X         XI     XII   weli
    yazbegi         Aabsolut(mb)        1,4   1,4    1,6   2,5        3,5    4,4     5,5     5,4       4,1       2,9        2,1    1,6   3,0
 maRalmTiani         Sefard.(%)         66    68     68    69         70     71      70      69        66        63         60     60     67
                    Ddeficiti(mb)       0,8   0,8    0,8   1,1        1,5    1,8     2,4     2,6       2,2       1,7        1,4    1,1   1,5
                    Aabsolut(mb)        2,8   3,0    3,7   5,6        8,0   10,0    12,1    11,6       9,1       6,2        4,5    3,3   6,7
   yazbegi           Sefard(%)          62    63     66    69         70     71      74      72        72        67         64     61     68
                    Ddeficiti(mb)       2,0   2,0    2,2   3,2        4,0    4,8     5,1     5,6       4,5       4,0        3,1    2,4   3,6
                    Aabsolut(mb)        2,2   2,6    3,3   5,0        7,6    9,3    11,2    10,9       8,7       6,1        4,1    2,9   6,2
     kobi            Sefard. (%)        64    64     67    69         72     73      74      74        74        70         65     64     69
                    Ddeficiti(mb)       1,5   1,5    1,7   2,4        3,4    4,2     4,6     4,7       3,7       2,9        2,4    1,7   2,9


                                                                                                                                          - 31 -
     jvris        Aabsolut(mb)           2,3     2,5     3,1     4,6          6,4     8,5     10,5     10,2     8,1       5,5     3,8       2,8     5,7
   uReltexili      Sefard.(%)            78      80      84      80           82      82       83       83      86        82      79        75      81
                  Ddeficiti(mb)          0,7     0,6     0,7     1,1          1,6     2,1      2,4      2,5     1,7       1,5     1,1       1,0     1,4


      raionSi qris yvela mimarTullebis qari, magram md. Tergis xeobis SedarebiT dabal niSnulebze
(m/s yazbegi, kobi) gabatonebulia samxreTis mimarTulebis, yazbegis maRalmTian metsadgurze
dasavleTis, xolo jvris uReltexilze Crdilo-aRmosavleTis mimarTulebis qarebi.
      qarebis mimarTulebebis ganmeorebadoba da Stilebis raodenoba wliuridan, imave metsadgurebis
mravalwliuri dakvirvebis monacemebis mixedviT, mocemulia 4.7 cxrilSi.

                          cxrili 4.7 qaris mimarTulebebis ganmeorebadoba da Stilebis
                                               raodenoba %-Si wliuridan
  Mmetsadguri       C              Ca             a                  sa                s             sd             d                 Cd          Stili
  yazbegi m/mT       2             1              2                   1               2              6              76                10           38
     yazbegi        25             2              1                   4               57             9              1                 1            30
       kobi         11             9              2                  10               41             25             2                 0            39
    jvris uR/t       7             31             1                   6               23             23             8                 1            38
      qaris saSualo wliuri siCqaris maqsimaluri sidide aRiniSneba yazbegis maRalmTian metsadgurze.
jvris uReltexilze da xeobaSi arsebul metsadgurebze qaris saSualo wliuri siCqare 2,0 m/wm-s ar
aRemateba. amasTan, qaris saSualo Tviuri maqsimumebi fiqsirdeba zamTris TveebSi, minimumi ki
zafxulSi.
      qaris saSualo Tviuri da wliuri siCqareebi imave metsadgurebis mravalwliuri dakvirvebis
monacemebis mixedviT, mocemulia cxrilSi 4.8.

      Q cxrili 4.8 qaris saSualo Tviuri da wliuri siCqare m/wm-Si.
Mmetsadguri      Ffliugeris         I      II      III         IV         V         VI      VII      VIII     IX      X         XI         XII    weli
                  simaRle
yazbegi m/mT       11 m.           7,0     7,5     7,4         7,0        6,1       4,8     5,0      5,4      6,4     7,1       6,6        6,8    6,4
yazbegi             9 m.           2,6     2,6     2,4         2,0        1,6       1,5     1,4      1,6      1,7     2,0       2,2        2,5    2,0
kobi               10 m.           1,7     1,9     1,9         1,3        1,4       1,3     1,5      1,4      1,6     1,5       1,9        1,7    1,6
jvris uR/t         11 m.           2,2     2,4     2,2         1,8        1,9       2,0     1,9      2,0      2,0     2,0       1,9        2,2    2,0


      qaris sxvadasxva ganmeorebadobis maqsimaluri siCqareebi, mocemulia qvemoT, 4.9 cxrilSi.

                         cxrili 4.9 qaris sxvadasxva ganmeorebadobis maqsimaluri siCqareebi
                                               qaris maqsimaluri siCqare (m/wm) SesaZlebeli erTjer
  metsadguri             1 welSi                  5 welSi            10 welSi         15 welSi                                        20 welSi
  yazbegi m/mT             49                        57                 60               63                                              65
  yazbegi                  14                        17                 19               20                                              21
  kobi                     21                        25                 26               27                                              28


                                                       4.3 mdinare Tergis xarjebi
                                                       4.3.1 saSualo wliuri xarjebi
      mdinare Tergis saSualo wliuri xarjebis saangariSo sidideebis dasadgenad saproeqto kveTSi,
gamoyenebulia analogis meTodi. analogad aRebulia hidrologiuri saguSago yazbegis (stefanwmindis)
mravalwliuri dakvirvebis monacemebi - 51 wliani variaciuli rigi. aRniSnuli rigis statistikuri damuSavebis


                                                                                                                                                    - 32 -
   Sedegad dadgenilia md. Tergis saSualo wliuri xarjebis sxvadasxva uzrunvelyofis sidideebi h/s yazbegis
   kveTSi.
          miRebuli Sedegebi mocemulia qvemoT, 4.10 cxrilSi.

                                       cxrili 4.10 mdinare Tergis sxvadasxva uzrunvelyofis
                                                  saSualo wliuri xarjebi m3/wm-Si
         kveTi            F      Q0    Cv         Cs                                  uzrunvelyofa P%
                          km2    m3/wm                        10       25           50       75       80            90           95
  h/s yazbegi             778    24,2  0,12       0,24       28,0     26,0         24,1     22,2     21,7          20,6         19,7
  saT. nageboba           900    28,6  _          _          37.6     32.8         28.0     23.6     22.8          20.2         18.4


          saangariSo uzrunvelyofis (10%, 50% da 90%) saSualo wliuri xarjebis Sidawliuri ganawileba
   Tveebis mixedviT saproeqto hesis saTave nagebobis kveTSi, Catarebuli h/s yazbegis kveTSi saSualo
   Tviuri xarjebis saSualo mravalwliuri sidideebis sinqronulad, mocemulia 4.11 cxrilSi. iqve mocemulia
   mdinaris sanitariuli xarjis sidide (rac tolia wyalaRebis kveTSi mdinaris saSualo mravalwliuri xarjis
   10%-is) da Hhesis mier asaRebi wylis raodenoba mdinareSi sanitariuli xarjis datovebis
   gaTvaliswinebiT.

               cxrili 4.11 mdinare Tergis saangariSo uzrunvelyofis saSualo wliuri xarjebis Sidawliuri ganawileba
                                        saproeqto hesis saTave nagebobis kveTSi.
                                          F=900 km2, Q0=28,6 m3/wm. Qsan.=2,86 m3/wm.
           xarji                 I      II     III    IV     V       VI    VII     VIII      IX     X       XI        XII        weli
                                             10 %-iani uzrunvelyofis (uxvwyliani)
saS. Tviuri saTaveze            13.2   12.4 12.6 21.4 54.1 85.7 89.3 62.7                   38.9   26.7     18.9     15.3       37.6
      sanitariuli xarji         2.86   2.86 2.86 2.86 2.86 2.86 2.86 2.86                   2.86   2.86     2.86     2.86       2.86
    hesis mier asaRebi          10.3   9.54 9.74 18.5 51.2 82.8 86.4 59.8                   36.0   23.8     16.0     12.4       34.7
                                           50 %-iani uzrunvelyofis (saSualo wyliani)
   saS. Tviuri saTaveze         9.83   9.23 9.38 15.9 40.3 63.8 66.5 46.7                   29.0   19.9     14.1     11.4       28.0
     sanitariuli xarji          2.86   2.86 2.86 2.86 2.86 2.86 2.86 2.86                   2.86   2.86     2.86     2.86       2.86
   hesis mier asaRebi           6.77   6.37 6.52 13.0 37.4 60.9 63.6 43.8                   26.1   17.0     11.2     8.54       25.1
                                            90 %-iani uzrunvelyofis (mcire wyliani)
   saS. Tviuri saTaveze         7.00   6.66 6.72 11.5 29.1 46.0 48.0 33.7                   20.9   14.4     10.2     8.22       20.2
     sanitariuli xarji          2.86   2.86 2.86 2.86 2.86 2.86 2.86 2.86                   2.86   2.86     2.86     2.86       2.86
   hesis mier asaRebi           4.00   3.80 3.86 8.64 26.2 43.1 45.0 30.8                   18.0   11.5     7.34     5.36       17.3


                                                         4.3.2 maqsimaluri xarjebi
          mdinare Tergis wylis maqsimaluri xarjebis saangariSo sidideebis dasadgenad saproeqto kveTebSi,
   gamoyenebulia analogis meTodi. analogad aRebulia hidrologiuri saguSago yazbegis mravalwliuri
   dakvirvebis monacemebi. aRniSnuli variaciuli rigis statistikuri damuSavebis Sedegad, miRebulia md.
   Tergis maqsimaluri xarjebis sxvadasxva uzrunvelyofis sidideebi h/s yazbegis, saTave nagebobisa da
   saagregato Senobis kveTebSi, mocemulia 4.12 cxrilSi.

   cxrili 4.12 mdinare Tergis sxvadasxva uzrunvelyofismaqsimaluri xarjebi m3/wm-Si
       kveTi       Fkm2    meTodi      QQ0 Cv    Cs                  K                       uzrunvelyofa P%
                                       m3/wm                                 0.1      0.5     1      2      3              5       10
    h/s yazbegi            moment       130 0.55 2.20        71.5     _      595      445    385    345    300            260     215
                   778     grafo        137 0.59 2.30        80.7     _      645      505    440    380    345            300     240

                                                                                                                                 - 33 -
                    analiz
  saTave            moment    150       _       _           _    1.157   690    515       445    400     345   300    250
 nageboba 900       grafo     158       _       _           _    1.157   745    585       510    440     400   350    280
                    analiz
   hesis            moment    164       _       _           _    1.260   750    560       485    435     380   330    270
  Senoba      980   grafo     173       _       _           _    1.260   815    640       555    480     435   380    305
                    analiz.


     mdinare Tergis wylis maqsimaluri xarjebis saangariSo sidideebad saproeqto kveTebSi miRebulia
grafo-analizuri meTodiT dadgenili xarjebi.
     derivaciis ubanze md. Tergs marjvena mxridan erTvis md. qistura (kistinka), romlis gadakveTa
dagegmilia saderivacio milsadeniT, ris gamo dadgenilia misi wylis maqsimaluri xarjebic. mdinare qistura
ar aris Seswavlili hidrologiuri TvalsazrisiT. amitom, misi wylis maqsimaluri xarjebis saangariSo
sidideebi Ddadgenilia meTodiT, romelic rekomendirebulia maqsimaluri xarjebis saangariSod 300 km2-
mde wyalSemkrebi auzis mqone mdinareebze ,,kavkasiis pirobebSi mdinareTa maqsimaluri
Camonadenis saangariSo teqnikuri miTiTebiT" da hidrologiuri cnobariT ,,ssr kavSiris zedapiruli wylis
resursebi, tomi IX, gamoSveba I".
     morfometriuli elementebis safuZvelze dadgenili wylis maqsimaluri xarjebis saangariSod saWiro
yvela aucilebeli parametrisa da TviT maqsimaluri xarjebis sidideebi, moyvanilia cxrilSi 4.14
                                   cxrili 4.14 mdinare qisturas wylis maqsimaluri xarjebi
      kveTi                  P%            T        H            i                           v m/wm    v m/wm      Q
                     weli             wuTi           mm         mm/wT                                      ferd.     m3/wm
                                                                                                 kal.
                     100       1         175         120         0.69    0.54     0.511          2.50      0.45       250
                     50        2         189         102         0.54    0.51     0.544          2.38      0.39       200
    SesarTavi        33        3         203         93.4        0.46    0.49     0.568          2.31      0.35       170
                     20        5         209         82.5        0.40    0.47     0.586          2.24      0.32       145
                     10       10         231         70.4        0.30    0.45     0.620          2.13      0.27       115


                                                    4.3.3 minimaluri xarjebi
     mdinare Tergis umciresi minimaluri xarjebis saangariSo sidideebis dasadgenad saproeqto
kveTebSi, gamoyenebulia analogis meTodi. analogad aRebulia hidrologiuri saguSago yazbegis
mravalwliuri dakvirvebis monacemebi.
     gadasvla analogidan saproeqto hesis saTave nagebobisa da saagregato Senobis kveTebSi
ganxorcielebulia gadamyvani koeficientebis meSveobiT, romelTa sidide miiReba wyalSemkrebi auzebis
farTobebis fardobiT. aqedan, h/s yazbegis kveTidan saproeqto hesis saTave nagebobis kveTSi
gadasasvleli koeficienti tolia 1,157-is, xolo hesis saagregato Senobis kveTSi gadasasvleli koeficienti
1,260-is. hidrologiuri saguSagos kveTSi dadgenili wylis minimaluri xarjebis sxvadasxva uzrunvelyofis
sidideebis gadamravlebiT gadamyvan koeficientebze, miiReba minimaluri xarjebis sxvadasxva
uzrunvelyofis sidideebi saproeqto hesis saTave nagebobisa da saagregato Senobis kveTebSi. miRebuli
Sedegebi mocemulia 4.15 cxrilSi.


                                                                                                                      - 34 -
                                    cxrili 4.15 mdinare Tergis sxvadasxva uzrunvelyofis
                                        wylis umciresi minimaluri xarjebi m3/wm-Si
  kveTi                  Fkm2     QQ0      Cv       Cs           K                           uzrunvelyofa P%
                                 m3/wm                                   75           80        90      95       97       99
  h/s yazbegi            778      7.13     0.21     0.42       _        6.07         5.86      5.30    4.87     4.61     4.12
  saTave nageboba        900      8.25      _        _       1.157      7.02         6.78      6.13    5.63     5.33     4.77
  hesis Senoba           980      8.98      _        _       1.260      7.65         7.38      6.68    6.14     5.81     5.19

                                                   4.4 myari natanis xarji
      mdinare Tergis myari Camonadenis saangariSo sidideebis dasadgenad saproeqto kveTSi,
gamoyenebulia hidrologiuri saguSago yazbegis dakvirvebis monacemebi, romlebic moicaven periods
1928-dan 1940 wlamde.
      aRniSnuli, saSualo wliuri myari xarjis 12 wliani variaciuli rigis statistikuri damuSavebis Sedegad
momentebis meTodiT, miRebulia ganawilebis mrudis parametrebi.
      ganawilebis mrudis miRebuli parametrebisa da samparametriani gama-ganawilebis ordinatebis
meSveobiT dadgenilia md. Tergis sxvadasxva uzrunvelyofis myari xarjis da misi Sesabamisi
Camonadenis sidideebi h/s yazbegis kveTSi.
      mdinare Tergis sxvadasxva uzrunvelyofis myari xarjis, fskeruli natanisa da maTi Sesabamisi
moculobebis sidideebi h/s yazbegis kveTSi, mocemulia 4.16 cxrilSi.
                                             cxrili 4.16 md.Tergi _ h/s yazbegi
                                      myari xarjis sxvadasxva uzrunvelyofis sidideebi
  uzrunvelyofa P%                                          1           3         5           10     20      50          75       90
  myari xarji R kg/wm-Si                                 110          78        64           48     34      22          10        7
  my. xarjis Camonadeni W aTasi tona                     3470        2460      2020         1520   1075    695         315      220
  fsk. natanis xarji R I kg/wm-Si                         55          39        32           24     17      11           5        3

  fsk. natanis Camonadeni W I aTasi tona                 1735        1230      1000         755    535     345         155      95

  R  RI kg/wm-Si                                         165       117        96           72     51         33      15       10

  W  WI aTasi tona                                     5200        3690      3020         2275   1610    1040        470      315


      hidrosaguSago yazbegis kveTSi md. Tergis simRvriveze monacemebi ar arsebobs. amitom,
mdinaris saSualo mravalwliuri simRvrivis maCveneblis sidide dadgenilia damokidebulebiT
                                                            1000  R0
                                                                    g/m3
                                                               Q0
      sadac  _ wylis simRvrivis saSulo mravalwliuri sididea g/m3-Si;

           R 0 _ md. Tergis myari xarjis saSualo mravalwliuri sidide h/s yazbegis kveTSi. misi sidide,

dadgenili 12 wliani dakvirvebis monacemebiT tolia 24,1 kg/wm-is;
           Q0 _ md. Tergis saSualo wliuri xarjebis saSualo mravalwliuri sididea, rac tolia 24,7 m3/wm-is.

      mocemuli ricxviTi mniSvnelobebis SetaniT zemoT moyvanil gamosaxulebaSi, miiReba md. Tergis
wylis simRvrivis saSualo mravalwliuri sidide, rac tolia 975 g/m3-is.

                                                4.5 wylis maqsimaluri doneebi


                                                                                                                             - 35 -
        mdinare Tergisa da qisturas wylis maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebis niSnulebis
dasadgenad saproeqto ubanze, gadaRebuli iqna kalapotebis ganivi kveTebi, romelTa safuZvelze
dadgenili iqna mdinareTa hidravlikuri elementebi. aRniSnuli hidravlikuri elementebis mixedviT
ganxorcielda wylis maqsimalur xarjebsa da doneebs Soris Q=f(H) damokidebulebis mrudebis ageba,
romlebic erTmaneTTan Sebmulia or saangariSo kveTs Soris nakadis hidravlikuri qanobis SerCevis
gziT.
        mdinare qisturaze wylis maqsimalur xarjebsa da doneebs Soris Q=f(H) damokidebulebis mrudebi
agebulia ori SemTxvevisTvis _ 1) rodesac md. Tergze adgili aqvs wylis 100 wliani ganmeorebadobis
maqsimaluri xarjis gavlas da md. qisturas Setborvas, da 2) rodesac md. Tergze adgili aqvs imave
ganmeorebadobis wylis minimaluri xarjis, xolo md. qisturaze maqsimaluri xarjis gavlas. pirvel
SemTxvevaSi, md. Tergis maqsimalur donesTan SebmiT agebuli mrudebiT miRebuli wylis
maqsimaluri doneebis niSnulebi gaTvaliswinebuli unda iqnes saderivacio milsadeniT md. qisturas
sahaero gadakveTis SemTxvevaSi misi simaRlis dasadgenad, xolo meore SemTxvevaSi agebuli
mrudebiT dadgenili wylis maqsimaluri doneebis niSnulebidan unda gadaizomos md. qisturas kalapotis
zogadi garecxvis maqsimaluri siRrme.
        qvemoT, #17 cxrilSi, mocemulia md. Tergis, xolo #18 da #19 cxrilebSi md. qisturas wylis
maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebis niSnulebi md. Tergze maqsimaluri da minimaluri xarjebis
Sesabamisi doneebis dgomis pirobebSi.


                       cxrili #17 mdinare Tergis wylis maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebi
        ganivis        manZili      wylis       fskeris                          w. m. d.
           #           ganivebs    napiris     udablesi      100       50      33       20      10
                         Soris     niSnuli     niSnuli      wels,      wels,      wels,      wels,     wels,
                         m-Si      m.abs.       m.abs.     Q=555      Q=480      Q=435      Q=380     Q=305
                                                           m3/wm      m3/wm      m3/wm      m3/wm     m3/wm
          1                        1244.17     1243.22     1247.20    1247.00    1246.80    1246.60   1246.30
          2              111       1247.68     1246.82     1251.20    1250.90    1250.70    1250.50   1250.05
          3              124       1253.90     1253.02     1257.30    1257.00    1256.80    1256.60   1256.25
   4 hesis Senoba         86       1256.90     1256.00     1260.30    1260.00    1259.90    1259.60   1259.30
          5               87       1260.05     1258.98     1263.45    1263.20    1263.05    1262.80   1262.40
          6              124       1264.41     1263.20     1267.90    1267.70    1267.50    1267.30   1266.90
          7              180       1272.40     1271.52     1277.15    1276.90    1276.70    1276.50   1276.15
          8              100       1279.20     1278.30     1282.30    1282.00    1281.80    1281.60   1281.30
     md.qisturas                                           Q=510      Q=440      Q=400      Q=350     Q=280
      SesarTavi          171                               m3/wm      m3/wm      m3/wm      m3/wm     m3/wm
          9                        1287.43     1286.57     1290.10    1289.90    1289.80    1289.60   1289.30
                         153
         10                        1294.48     1293.59     1297.50    1297.30    1297.20    1297.05   1296.80
                         170
         11                        1304.48     1303.49     1306.60    1306.40    1306.25    1306.10   1305.75
                         145
         12                        1311.15     1310.21     1314.40    1314.15    1314.00    1313.80   1313.40
                         101
         13               76       1317.00     1316.10     1319.90    1319.65    1319.50    1319.30   1318.95
  14 saT. nageboba       116       1321.37     1320.67     1324.00    1323.80    1323.60    1323.40   1323.10
         15              186       1328.68     1327.87     1330.90    1330.65    1330.50    1330.30   1330.00
         16                        1339.03     1338.17     1341.85    1341.60    1341.50    1341.30   1341.00


                     cxrili #18 mdinare qisturas wylis maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebi

                                                                                                         - 36 -
                           md. Tergis maqsimaluri doniT Setborvis gaTvaliswinebiT
   ganivis    manZili        wylis             fskeris                             w. m. d.
      #       ganivebs      napiris           udablesi          100      50      33        20      10
                Soris       niSnuli           niSnuli          wels,      wels,     wels,       wels,     wels,
                m-Si        m.abs.             m.abs.         Q=250      Q=200     Q=170       Q=145     Q=115
                                                              m3/wm      m3/wm     m3/wm       m3/wm     m3/wm
      1                    1281.95            1281.72         1285.90    1285.60   1285.40     1285.20   1284.90
      2          60        1288.29            1288.11         1289.90    1289.80   1289.70     1289.60   1289.40
      3          80        1291.50            1291.36         1293.60    1293.40   1293.30     1293.20   1293.10


      gaangariSebebiT dadgenilia, rom md. Tergis 99%-iani uzrunvelyofis (100 wliani ganmeorebadobis) wylis
minimaluri xarji saproeqto kveTSi tolia 5,19 m3/wm-is, rasac #8 ganivze (md. qisturas SesarTavTan)
Seesabameba wylis donis niSnuli 1278,70 m.abs. aRniSnul donesTan Sebmulia md. qisturas Q=f(H)
damokidebulebis mrudebi, romelTa mixedviT dadgenili wylis maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebi
mocemulia qvemoT, #19 cxrilSi.

       cxrili #19 mdinare qisturas wylis maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebi md. Tergze minimaluri xarjis
                                          Sesabamisi donis pirobebSi
    ganivis    manZili        wylis             fskeris                             w. m. d.
       #       ganivebs      napiris           udablesi         100       50      33        20      10
                 Soris       niSnuli           niSnuli          wels,     wels,      wels,      wels,     wels,
                 m-Si        m.abs.             m.abs.         Q=250     Q=200      Q=170      Q=145     Q=115
                                                               m3/wm     m3/wm      m3/wm      m3/wm     m3/wm
       1                    1281.95            1281.72         1285.80   1285.50    1285.30    1285.10   1284.80
       2          60        1288.29            1288.11         1289.90   1289.80    1289.70    1289.60   1289.40
       3          80        1291.50            1291.36         1293.60   1293.40    1293.30    1293.20   1293.10


      rogorc warmodgenili cxrilidan Cans, md. qisturas maqsimaluri xarjebis Sesabamisi doneebi md. Tergze
maqsimaluri da minimaluri doneebis arsebobis pirobebSi, praqtikulad emTxveva erTmaneTs, rac md. qisturas
kalapotis maRali qanobebiT aris ganpirobebuli.

                                             4.6 kalapotis zogadi garecxvis siRrme
      mdinare Tergisa da qisturas kalapoturi procesebi ar aris Seswavlili saproeqto ubanze. amitom,
maTi kalapotebis zogadi garecxvis maqsimaluri siRrme dadgenilia meTodiT, romelic mocemulia
,,mTis mdinareebis aluviur kalapotebSi hidroteqnikuri nagebobebis proeqtirebisas mdgradi kalapotis
saangariSo teqnikur miTiTebaSi".
      aRniSnuli meTodis Tanaxmad, kalapotis mosalodneli zogadi garecxvis saSualo siRrme mdinaris
sworxazovan ubanze iangariSeba formuliT
                                                       0, 4
                                 K         Q p%   
                         HS                     
                                i 0,03     g      
                                                  
      ricxviTi sidideebis SetaniT zemoT moyvanil formulaSi miiReba md. Tergis kalapotis garecxvis
saSualo siRrme 3,61 m-is, md. qisturasi ki 2,71 m-is toli.
      kalapotis zogadi garecxvis maqsimaluri siRrme miiReba damoki- debulebiT
                                H m ax = 1,6  H s



                                                                                                                   - 37 -
     moyvanili gamosaxulebis Sesabamisad, md. Tergis kalapotis zogadi garecxvis maqsimaluri
siRrme saTave nagebobis kveTSi tolia 5,80 m-is, md. qisturasi ki 4,35 m-is.
     kalapotis zogadi garecxvis miRebuli maqsimaluri siRrmeebi unda gadaizomos mdinareebis 100
wliani ganmeorebadobis wylis maqsimaluri xarjis Sesabamisi donis niSnulebidan qvemoT.




                                  4.7 topo-geodeziuri dasabuTeba
   topo-geodeziuri saZiebo samuSaoebi obieqtze Catarda damkveTTan SeTanxmebuli teqnikuri
davalebis Sesabamisad.
       teqnikuri davalebis Tanaxmad obieqtze Sesrulda Semdegi saxis da moculobis topo-geodeziuri
samuSaoebi:
    1. md. Tergis kalapotis agegmva 1:500-ian masStabSi reliefis kveTa 0.5m. agegmva Sesrulda 37
ha. farTobze.
    2. md. Tergis da misi kalapotis       ganivi kveTebis gadaReba saSualod Yyovel 110 metrSi.
gadaRebuli iqna 16 ganivi kveTi, saerTo sigrZiT L=2400m.
    3. hesis saTave nagebobis kvanZis da saleqaris adgilmdebareobis agegmva 1:200-ian masStabSi
reliefis kveTa 0.5m. da amave ubanze ganivi kveTebis gadaReba. agegmva Sesrulda 5.6 ha. farTobze.
gadaRebuli iqna 14 ganivi kveTi
    4. sadawneo milsadenis trasireba piketaJis yovel 20 metrSi da maxasiaTebl adgilebSi dakvalviT
sigrZiT L=1612m.
    5. gamTanabrebeli rezervuaris milsadenis trasireba piketaJis yovel 20 metrSi da maxasiaTebl
adgilebSi dakvalviT sigrZiT L=287m.
    6. sasmeli wylis saTave nagebobis adgilmdebareobis agegmva           1:100-ian masStabSi reliefis
kveTa 0.5m. agegmva Sesrulda 0.38 ha. farTobze.
    7. sadawneo milsadenis pk.5+00 dan pk.6+00 mde trasis zolis, pk. 8+00ze md. kistinkaze arsebuli
xidis, pk9+85ze arsebuli rk. betonis milxidis da pk.15+00ze hesis Senobis adgilmdebareobebis
agegmva 1:200-ian masStabSi reliefis kveTa 0.5m. agegmvebi Sesrulda Sesabamisad 0.06ha; 0.72ha;
da 1.90ha. farTobebze.



                                                                                                - 38 -
       obieqtze samuSaoebis Sesrulebuli iqna TPS seriis TCR-407 power            modelis eleqtronuli
taqeometriT, romlis lazeruli manZilmzomiT             uamrekloT manZilebis gazomva SeiZleba 200m-
400m-mde, sizustiT 2-5mm.          xolo amrekliT (standartuli prizmiT GPR 111) 1800m-3500m-mde,
sizustiT 2-5mm. manZilebis gazomvis diapazoni damokidebulia haeris gamWvirvaleobasa da amindis
cvlilebaze.
       samuSaos Sesrulebis dros gamoiyeneboda, rogorc EDM IR amreklze gazomvebi, aseve RL
uamreklo gazomvebi. amreklad gamoyenebuli iqna standartuli prizma GPR 111.
       topo-geodeziuri samuSaoebi Sesrulebuli iqna UTM WGS-84 koordinatTa sistemaSi.
       asagegmi safuZvlis wertilebis koordinatebi gansasazRvrelad da grZivi daGganivi keTebis
gadasRebad gatarebuli iqna Teodolitur-saniveliro svla, eleqtronuli taqeometriT TCR-407 power
modeliT, romlic warmodgenilia Sekruli poligonis saxiT.
       gatarebuli Teodolitur-saniveliro svlis xarisxobrivi maxasiaTeblebia:
        svlis sigrZe L=4.8km.
       absolutiri xazobrivi cdomileba ƒs =1.17
       fardobiTi xazobrivi cdomileba ƒs/ L = 1/4100
       saniveliro svlis Seukvreloba miRebuli ƒh = +47mm
       saniveliro svlis Seukvreloba dasaSvebi ƒh = ±66mm
   rogorc CamonaTvalidan Cans, gatarebuli Teodolitur-        saniveliro svlis xarisxi da parametrebi
akmayofilebs topo-geodeziuri saZiebo samuSaoebis warmoebis instruqciis moTxovnebs.
       saniveliro svlebSi dasaSvebi cdomilebebi gamoTvlilia formuliT:
                ƒh = ±30√L
sadac L aris svlis sigrZe km-Si.
       saniveliro svlebSi cdomilebebi ganawilebuli iqna saniveliro svlebis gverdebis sigrZeebis
proporciulad.
   gazomvebis yvela monacemi (wertilebis dasaxeleba, kodebi, simaRleebi, koordinatebi) Cawerili
iqna instrumentSi. Job-s failSi, anlogiurad kompiuteris direqtoriebisa, saidanac LGO-Tools programuli
paketiT gadmotanili iqna kompiuterSi, damuSavebuli iqna AutoCAD 2007-is sistemaSi, DWG formatSi
da Cabarda saproeqto ganyofilebas.




                                                                                                - 39 -
                       4.8 sainJinro geologiuri da hidrogeologiuri pirobebi
       sainJinro geologiuri da hidrogeologiuri savele samuSaoebi Catarda 2011 wlis mais-ivnisis
TveebSi da moicva Semdegi saxis kvlevebi:
       _ hesis kvanZebis ganlagebis teritoriaze gavrcelebuli gruntebis liTologiuri da petrografiuli
Semadgenlobis gansazRvra,
       _ gruntis wylebis siRrmeebis dadgena nagebobebis fuZeebSi da trasebze,
       _ Tanamedrove geologiuri procesebis aqtiuri zonebis dadgena,
       _ wyalmomaragebisaTvis saTave nagebobis ganlagebis teritoriis SerCeva, arsebuli wyaroebis
xarjebis gazomva da kaptaJis tipis dadgena da milebis CaRrmavebis gansazRvra,
       _ sadawneo milsadenis trasaze gavrcelebuli gruntebis liTologiuri Wrilis Seswavla,
       _ wylis sinjebis aReba laboratoriuli gamokvlevebisaTvis.
       savele kvlevebis procesSi, damkveTis teqnikiT da geologis TandaswrebiT, gayvanili iqna 2,4-
5,0 m-is siRrmis 5 Surfi da mcire siRrmis ganawmendebi. aRwerili iqna arsebuli bunebrivi
gaSiSvlebebi ferdobebze, eroziul xevebSi da mdinareTa kalapotebis mimdebare terasebis safexurebze.
lodnari gruntis granulometriuli Semadgenlobis dasadgenad, xuTive gayvanil SurfSi Catarebuli iqna
gruntebis savele gacra da Sedegebis Semdgomi saTanado damuSaveba.
       sainJinro geologiuri daskvnis Sedgenisas mopovebul savele samuSaoebiT miRebuli informaciis
garda gamoyenebuli iqna s.s. "saqwyalproeqtis", "saqgeologiis" da sxva organizaciebis fonduri
masalebi. aseve gamokvleuli teritoriis regionze arsebuli literatura.
       saqarTvelos seismuri daraionebis rukis Tanaxmad (pn 01.01-09) teritoria miekuTvneba 9-balian
miwisZvris zonas, xolo niadagis gayinvis siRrme 0,5-0,6 m-ia.
       daskvna Sedgenilia saqarTvelos teritoriaze momqmedi normebisa da wesebis krebulis
Sesabamisad

                           4.8.1. raionis zogadi fiziko-gelogiuri mimoxilva
       fiziko-geografiuli sqemis (l. maruaSvili) mixedviT, teritoria miekuTvneba kavkasionis olqis,
xevis (stefanwminda _ darialis) raions. reliefis Taviseburebis erTerTi mTavari erTeulia mdinare Tergi,
romelic saTaves iRebs kavkasionis mTavari qedis kalTebidan. dasawyisSi sakmaod wynarad miuyveba
Trusos xeobas, kobidan CrdiloeTisaken mibrunebis Semdeg svlas iCqarebs da miuyveba
stefanwmindas qvemoT darialis kldekariT arRvevs raionis gabatonebul hifsometriul zonas.
       kavkasionis teqtonikuri RerZis gardigardmo gakveTil xeobaSi, hifsometriuli niSnulebisa da
landSafturi tipebis uzarmazari kontrastia Seqmnili, 12 km manZilze myinvarwveris Txemidan darialis
Sua, uviwroes nawilamde hifsometriuli niSnulebi TiTqmis 4 kilometrian naxtoms akeTeben.




                                                                                                 - 40 -
       orografiulad teritoria miekuTvneba didi kavkasionis, mTavari wyalgamyofis, CrdiloeT nawils,
ganlagebulia mTiuleTis qedis CrdiloeT ferdobze. mTavar qedze ganviTarebulia karuli da xeoburi tipis
Tanamedrove gamyinvareba. mTiuleTis qedze ganlagebulia jvris uReltexili.
       darialis dasawyisad mdinare Cxeris SesarTavi unda CaiTvalos, sadac Tergi dinebas aCqarebs.
darialis yvelaze viwro da kldovani nawili paleozour granitul masivSia CaWrili _ yabaxisa da qisturas
SesarTavebs Soris. darialis bolo larsis yofili safosto sadguris axlosaa, kldekaris saerTo sigrZe 11
kilometrs udris.
       darialis kldekari amJamadac fxvieri nafenebis intensiuri gadaadgilebis ares warmoadgens; didi
mniSvneloba aqvT Rvarcoful nakadebs, romlebic amJamad umTavresad katastrofuli Tavsxma
wvimebis Sedegad warmoiSoba, da romlebic iwveven didZali naSali masalis swraf gadaadgilebas.
       meoTxeul periodSi es movlenebi kidev ufro met simZlavres iCendnen, teqtonikuri da vulkanuri
procesebis sakmaod intensiur gamovlinebebTan dakavSirebiT. safiqralia, kerZod, rom vulkanuri
amoTxevebiT gamowveul yinvarebis katastroful dnobas grandiozuli Rvarcofebi unda warmoeSva da
am Rvarcoful wylebs SeeZloT Crdilo kavkasiis mTiswina vakeze msxvili masalis gazidva.
       qistura saTaves kibis myinvaridan Rebulobs, zogadad Crdilo-dasavleTisaken gaedineba da
Tergs sofel gveleTis qvemoT 3 km manZilze erTvis.
       hidrografiuli TvalsazrisiT (a. plaSCovi, v. Cekmariovi) mdinare Tergi sididiT warmoadgens
Crdilo kavkasiis meore mdinares, misi sigrZe 623 km-ia, saTaves iRebs wyalgamyofi qedis ferdobze
2713 m simaRleze myinvaridan, uerTdeba kaspiis zRvas.
       zemo welSi, Tergi tipiuri mTis mdinarea da gaedineba Rrma xeobaSi, sayovelTaod cnobil
darialis xeobaSi. xeoba SezRudulia kldovani, TiTqmis dakiduli ferdobebiT.
       mdinaris gaswvriv viwrobebi "darialis xeoba" iwyeba sifel gveleTidan qveviT 1,0 km-ze da
grZeldeba 5,0 km-is manZilze (bolo 1,5-2,0 km mdebareobs ruseTis teritoriaze).
       klimaturad teritoria miekuTvneba zomierad tenian subtropikul olqs (klimaturi cnobari).
gardamavali zRvis teniani klimatidan, zomierad tenian kontinentalur klimatze, civi Tovliani zamTriT
da mokle zafxuliT.
       geomorfologiurad (a. janeliZe, l. maruaSvili) ubani ganlagebulia didi kavkasionis kristalur
birTvSi, romelic azidulia maRla rigi sistemis SecocebiT da SesxletviT, warmoiqmna paleogenSi da
warmoadgens denudaciis olqs. aq gavrcelebulia didi kavkasionis mTavari qedis maRalmTiani reliefi,
romelic xasiaTdeba masiuri kldovani TxemebiT da cicabo (400-dan vertikaluramde) ferdobebiT.
       ferdobebi danawevrebulia ganivad ganlagebuli mdinareebis zeda welis araRrma, magram xSiri
xeobebiT. mdinareuli eroziis garda, reliefis formirebaSi didi wvlili miuZRvis myinvarebs, Tovlis da
yinviT gamowveul gamofitvas. aq xSiria axalgazrda myinvaruli cirkebi da ferdobebis ZirSi
msxvilkldovani naSali.
       Tanamedrove gamyinvareba warmodgenilia dakiduli da xeoburi myinvarebiT.

                                                                                               - 41 -
         teqtonikuri agebulebis (p. gamyreliZe) sqemis mixedviT, teritoria ganlagebulia mdinare Tergis
xeobis qveda nawilSi, mTavari kavkasionis qedis antiklinoriums, daZirvis aRmosavleT liasis aspiduri
fiqlebis zonaSi. aspiduri fiqlebiT darialis xeobis farglebSi gadafarebulia kristaluri substrati.. struqturuli
TvalsazrisiT es zona warmoadgens samxreTisaken gadayiravebul da gadawolil ganedurad mimarTul
maraosebr antiklinoriums.
         geologiuri agebulebis (p. gamyreliZe) TvalsazrisiT saqarTvelos samxedro gzis gaswvriv,
(darialis xeoba) yvelaze Zveli naleqebi SiSvldeba darialis masivis napirebze, aq gamoiyofa "xdis" da
"wiklaurebis" wyebebi, orive miekuTvneba zeda paleozour (Pz32) asaks.
         "xdis" wyeba miekuTvneba zeda pliocenis wyeba (Pz32) warmodgenilia kvarcitebis da muqi
mkvrivi fiqlebis morigeobiT, maT ZirSi aRiniSneba kvarculi konglomeratebi, grafitizirebuli fiqlebi,
albitofirebi da maTi tufebi.
         "wiklaurebis" wyeba agebulia muqi metamorfizirebuli aspiduri fiqlebiT. qviSaqvebi da
kvarcitebi iSviaTia. xSiria diabazis daikebi, aris gakaJebuli Tixovani fiqlebis SuaSreebi.
         meoTxeuli asakis (Q) naleqebidan, aq ZiriTadad warmodgenilia myinvaruli da aluviuri
genezisis saxesxvaobebi.
         myinvaruli naleqebi, ganlagebulia darialis xeobis sxvadasxva nawilebSi terasuli fragmentebis
saxiT, myinvarebis motanili es morenuli naleqebi, xasiaTdeba mcire gavrcelebiT.
         aluviuri naleqebi, gavrcelebulia mdinare Tergis da zemoT CamoTvlili Senakadebis xeobebis
Zirze, warmodgenili kaWar-kenWnariT, romelic ZiriTadad Sevsebulia msxvilmarcvlovani, uxeSad
damuSavebuli qviSiT, iSviaTad qviSnariT. am naleqebSi TvalSisacemad aRiniSneba zedapirze
gabneuli giganturi lodebi, romlebic myinvaruli warmoSobisa unda iyos.
         hidrogeologiuri TvalsazrisiT, teritoria miekuTvneba didi kavkasionis kristaluri substratis
napralovan-gruntis wylebis olqs.
         aq gavrcelebulia Sua da qveda iuruli, sporadulad gawylovanebuli fiqlovani qanebi, Tixovani
fiqlebi da qviSaqvebi. aseve paleozouri napralovani granitebis da kristaluri fiqlebis wyalSemcavi zona.

4.8.2 nagebobebis farglebSi gavrcelebuli gruntebis aRwera da daxasiaTeba
         proeqtis moqmedebis arealSi (nageboba-gruntis urTierTSexebisas) gamoiyofa ori sainJinro
geologiuri elementi (sge), romelTa sruli aRwera moyvanilia (ГОСТ 25100-82-is mixedviT) qvemoT.
         sge-1. monatexovani grunti, lodnari, RorRis da xvinWis minarevebiT, naxevrad damuSavebuli
an daumuSavebeli, Sevsebuli: zeda horizontSi _ uxeSmarcvlovani qviSiT; qveda horizontSi _ qviSa-
TixiT.
         msxvilmonatexovani nawilakebi petrografiulad warmodgenilia: intruziuli, saSualomarcvlovani
granitebiT da efuziuri, arasrulkristalovani diabazebiT. qanebi mtkice da daurbilebadia.
         gruntis es saxesxvaoba iyofa or nawilad:


                                                                                                       - 42 -
              _ lodebis maqsimaluri diametri < 500 mm-ze, Seadgens 60%-s, romlis damuSaveba
SesaZlebelia eqskavatoriT;
              _ lodebis maqsimaluri diametri (5000-6000 mm) > 500 mm-ze, Seadgens 40%-s, romlis
damuSaveba eqskavatoriT SeuZlebelia.
              teqstSi sge-1-is orive saxesxvaoba aRwerilia erTad da igulisxmeba, rom mTlian masaSi maTi
procentuli raodenoba damuSavebis da maxasiaTeblebis mxriv unda ganisazRvros zeviT mocemulis
Tanaxmad.
                 sge-2. intruziuli, saSualomarcvlovani granitebi, danapralianebuli (vertikaluri, horizontaluri da
iribi mimarTulebiT), mtkice, daurbilebadi.
                 gruntebs ar gaaCniaT arcerTi saxis agresiuloba betonis, rkina-betonis da foladis mimarT.

                                              gruntebis sainJinro-geologiuri maxasiaTeblebis cxrili
     sainJinro geologiuri




                                                                                                                                                               protodiakonovis koeficienti
                                                                %-uli Semcveloba




                                                                                                                               simtkicis zRvari erTRerZa




                                                                                                                                                                                                 saangariSo winaRoba, kpa
                                                                                    simkvrive, kg/m3




                                                                                                                               kumSvaze, wyalgajerebul




                                                                                                                                                                                                                                                          ferdos qanobi
                                                                                                                                 mdgomareobaSi, mpa




                                                                                                                                                                                                                                filtraciis koeficienti,
                                                                                                         damuSavebis mxriv
           elementi




                                                                                                          jgufi da kategoria




                                                                                                                                                                                                                                        m/dRR
                                   gruntebis aRwera




                             lodnari (diametri xSirad 5-6 m),                      6                   2                                                                                                                    >                                             1
                            RorRis da xvinWis CanarTebiT,                                               $6-g IV                                            _                                 _
                            Sevsebuli zeda zonaSi qviSiT,              0               000                                                                                                       600                                                      :0,5
                              s                                                                                                                                                                                             200-300
    ge-1                    qvedaSi _ qviSa-TixiT                                  4                   2                                                                                     1                                                                            1
                                                                                                       $6-e VI                 1000                                                                                         _
                                                                       0               600                                                                        0                                                                                       :0,5
                                                                                   1                                                                                                         1                                                                            v
                            granitoidebi, danapra-lianebuli,                       2600                $18- b VI 1000                                                                                                       _ 5-10
    sge-2
                            mtkice                                 00                                                                                             0                                                                                       erT



                               4.8.3. rkina-betonis gravitaciuli wyalsaSviani kaSxali
                                            sammaliani gamrecxi rabiT
                 kaSxalsa da mis qveviT ganlagebul nagebobebis farglebSi, darialis xeobas varcliseburi forma
gaaCnia, romlis ferdobebi kldovani da TiTqmis vertikaluria.
              saproeqto kaSxlis midamoebSi mdinares gaaCnia swrafi dineba, mis fskerze aRiniSneba
granitoidebis da andezitebis didi lodebi, romelTa diametri xSir SemTxvevaSi 5-6 m-s da zogjer metsac
aRwevs. lodebi sustad damuSavebuli an daumuSavebelia wylis mier.
                 marjvena terasaze zedapiridan 2,5-6,0 m siRrmemde gavrcelebulia lodnari RorRisa da xvinWis
minarevebiT (sge-1), zeda horizonti Sevsebulia uxeSmarcvlovani qviSiT, xolo qvedaSi Semavsebels
emateba Tixovani fraqciebic.

                                                                                                                                                                                                                                                             - 43 -
       lodnaris sagebSi gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT
(sge-2).
       saavtomobilo asfaltirebuli gza gayvanilia granitebze mowyobil Taroze.
       marcxena napiris liTologiur WrilSi zedapiridan 4,0-4,5 m siRrmemde gavrcelebulia igive
lodnari RorRis da xvinWis minarevebiT, Sevsebuli uxeSmarcvlovani qviSiT. napiri aseve
Semofarglulia granitebis maRali karniziT.
       granitebis TiTqmis vertikaluri karnizi danapralianebulia vertikaluri mimarTulebis teqtonikuri
napralebiT, SedarebiT naklebia horizontaluri da iribi napralebi afiqsireben didi moculobis (zogjer 10
m-de diametris) blokebs, romlebic gamofitvis procesebis da seismuri biZgebis gavleniT wydebian
masivs, didi siCqariT eSvebian dabla da ferdobidan miitaceben lodebsa da dacemis Semdeg
warmoqmnian RorRsa da xvinWas.
       didi moculobis lodebi mdinareSi aRiniSneba saproeqto kaSxlis qvemoT 70-100 m-is da 240 m
manZilze. erTerTma lodma, romlis diametri 6,0 m-dea mdinare Tergs ucvala mimarTuleba, gadaadgila
marjvniv da problemebi Seuqmna saavtomobilo gzas.
       gruntis wylis done ferdebze mosalodnelia 3,0-5,0 m siRrmeze.

                       4.8.4. wyalmimRebi da wyalmimyvani arxi saleqarSi
       nagebobebis trasis gaswvriv liTologiurad zedapiridan gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1).
       lodnaris sagebSi 2,0-4,0 m-is qveviT gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis
TeTri CanawinwklebiT (sge-2).




       gruntis wylis done lodnarSi mosalodnelia 3,0-6,0 m siRrmeze.

                                      4.8.5. saleqaris moedani

       saleqaris moedanze (Surfi 1) liTologiurad zedapiridan 4,0-5,0 m-is siRrmemde gavrcelebulia
lodnari, RorRis da xreSis CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT
(sge-1).
       lodnaris sagebSi 4,0-5,0 m-is qveviT gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis
TeTri CanawinwklebiT (sge-2).
       gruntis wylis done lodnarSi mosalodnelia 3,0-5,0 m farglebSi.

                                      4.8.6. gamrecxi galerea
       trasis gaswvriv, liTologiurad zedapiridan 3,0-5,0 m-de gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1).



                                                                                                - 44 -
       lodnaris sagebSi 3,0-5,0 m-is qveviT gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis
TeTri CanawinwklebiT (sge-2).
       gruntis wylis done mosalodnelia 2,0-5,0 m siRrmeze.

                                  4.8.7. sadawneo milsadenis trasa
       pk 0+00-dan pk 2+50-de zedapiridan 2,0-2,5 m-is siRrmemde gavrcelebulia lodnari, RorRis da
xreSis CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1).
       lodnaris sagebSi 2,0-2,5 m-is qveviT gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis
TeTri Canawinwk lebiT (grunti 2).
       safexuris raionSi, pk 1+80-ze, liTologiuri Wrili igivea, im gansxvavebiT rom zeda fenis sisqe
matulobs 4,0-5,0 m-de.
       gruntis wylis done mosalodnelia 2,0-5,0 m siRrmeze.
       pk 2+50-dan pk 3+70-de trasa gadis mdinare Tergis marjvena totze, am farglebSi mdinareze
aRiniSneba 35-40 m-is sigrZis da 5-10 m-is siganis kunZuli.
       zedapiridan 1,0-1,5 m-is siRrmemde gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis CanarTebiT,
Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT. (sge-1). lodnaris sagebSi 1,5 m-is qveviT gavrcelebulia nacrisferi,
napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT (sge-2).
       pk 3+70-dan pk 5+60-de trasa gadis saavtomobilo gzis siaxloves 10 m-de manZilze, mdinaris
WalaSi, Walis da terasas zedapiri Tanabrad daxrili uswormasworoa.
       liTologiurad, zedapiridan 2,0-2,5 m-is siRrmemde gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1). lodnaris sagebSi 2,5
m-is qveviT gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT (sge-2).
       gruntis wyali mosalodnelia 1,0-2,0 m-is siRrmeze.
       pk 5+60-dan pk 6+00-de trasa kveTs mdinare qisturas or tots, pirveli totis CaWra 2-3 m-ia,
xolo meore totis safexuri 1,0-1,5 m.
       liTologiurad zedapiridan 5,0 m-is siRrmemde gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1). lodnaris sagebSi
savaraudod gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT (sge-2).
       pk 6+00-dan pk 12+40-de trasa gadis mdinare Tergis Walis farglebSi. am ubanze: pk 6+00-dan
pk 7+60-de trasa miuyveba saavtomobilo gzas 5-10 m-is siaxloves; pk 7+60-dan pk 9+30-de trasa
iribad gadis sabaJos moednisaken; pk 9+30-dan pk 10+40-de trasa gadis sabaJos teritoriis moedanze,
Robis SigniT 5-10 m-ze, movakebul zedapirze da bolos pk 10+40-dan bolomde pk 12+40-de (hesis
Senobamde) trasa kvlav gadis WalaSi, uswormasworo zedapirze.
       liTologiurad zedapiridan 5,0 m-is siRrmemde gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1). lodnaris sagebSi 5,0


                                                                                                 - 45 -
m-is qveviT savaraudod gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT
(sge-2).
       gruntis wyali mosalodnelia: pk 6+00-dan pk 9+20-de, 1,0-2,0 m-is siRrmemde da pk 9+20-dan
pk 12+40-de, 2,5-3,5 m-is siRrmemde.

                                    4.8.8. hesis Senobis moedani
       hesis moedanze liTologiurad (Surfi 4) zedapiridan gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1).
       lodnaris sagebSi gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT
(sge-2).
       gruntis wylis done mosalodnelia 2,5-3,0 m siRrmeze.

                        4.8.9. hesis gamonamuSevari wylis gamyvani arxi
       trasis gaswvriv liTologiurad zedapiridan 5,0 m-de gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis
CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda nawilSi qviSa-TixiT (sge-1).
       lodnaris sagebSi gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi, kvarcis TeTri CanawinwklebiT
(sge-2).
       gruntis wylis done mosalodnelia 2,0-4,0 m siRrmeze.

              4.8.10 larsi-hesis sasmeli wylis saTave nageboba
       2011   wlis   mais-ivnisis   TveebSi   Catarda    sainJinro   geologiuri   da   hidrogeologiuri
rekognoscirebiTi samuSaoebi wyalaRebis adgilis gamosavlenad mdinare Qqisturas xeobaSi.
wyalmimRebi nagebobis ganlagebis adgils unda daekmayofilebina Semdegi, aucilebeli moTxovnebi:
       _ wylis TviTdinebiT miwodeba hesis nagebobis teritoriaze.
       _ qisturas wylis Rvarcofuli xasiaTidan gamomdinare _ nageboba ganlagebuliyo Rvarcofuli
nakadebisagan dacul adgilze, noRa kalapotis zemoT.
       _ mdinaris napirebze, iseve rogorc mTlianad darialis xeobis umetes nawilSi, granitoidebs aseuli
metramde simaRlis TiTqmis vertikaluri gaSiSvlebebi gaaCniaT. qanebi xSir SemTxvevaSi
dislocirebulia, ris gamoc xSiria didi moculobis lodebis cvena, romelTa diametri 10 m-sac aRwevs.
Sesabamisad saTave nageboba unda ganlagebuliyo qvaTacvenis adgilidan moSorebiT.
       _ wylis xarisxs unda daekmayofilebina saerTaSoriso (WHO 1993 da Ec Commission 98/83 Ec
1998) da saqarTvelos normativebiT sasmel wyalze wayenebuli moTxovnebi.
       qisturas SesarTavs zemoT, mdinaris marjvena napiris terasa sakmaod farToa (150-200 m-de)
130 m manZilze mcired daxrilia aRmosavleTidan dasavleTisaken, xolo mis zemoT _ saSualo da Zlier
daxrili, am ukanasknelze aRiniSneba RvarcofebiT Camoziduli granitis lodebis uswormasworo,
arakanonzomieri danatovrebi da wyaldidobis dros warmoqmnili 2,0 m-de siRrmis namdinarevi,
romlebSic zogan aRiniSneba mdinaridan infiltrirebuli wylebis nakadebi. es nakadebi mdinaris wylis

                                                                                                 - 46 -
saSualo simRvrivis dros sufTa da gamWvirvalea, xolo didi simRvrivisas _ odnav Seferili. zogierT
SemTxvevaSi aRniSnuli filtratebi sasmelad gamoiyeneba mSenebare eklesiis personalis mier.
          garda mdinaris mokle filtratebisa, marjvena terasisa da mkveTrad (TiTqmis vertikalurad)
daxrili ferdobis kontaqtze da mis siaxloves, aRiniSneba wyaroebis gantvirTvis zoli 30-40 m-is frontiT.
maT Soris erTi wyaro dakaptaJebulia primitiulad, gayvanilia foladis milebiT 250 m manZilze
ganlagebul sabaJo gamSveb punqtamde.
          #1 wyaros debiti maisis Tvis bolos Seadgenda 3,0 l/wm-s, xolo temperatura 60C. wylis mTliani
nakadi ver xvdeba sakaptaJe nagebobaSi da 1,0 l/wm-de xarjiT iRvreba mis gareT. wyaro daRmavali
tipisaa da gamodis granitebis lodebidan da RorRidan.
          aRweril wyarodan 5 m manZilze, aseve didi zomis (2,6 m) lodebidan da RorRisa da xvinWidan
gamodis meore wyaro #2 xarjiT 10-12 l/wm, wylis temperatura 6 0C (am dros haeris temperatura iyo
15 0C).
          #2 wyarodan 25-30 m manZilze ganitvirTeba wyaro #3 xarjiT 1,5 l/wm.
          garda aRwerili wyaroebisa, misgan dasavleTiT, amave zolze aRiniSneba wylis mcire nakadebi
da gamonaJonebi, romlebic iqve ikargebian Semavsebels moklebul lodebsa da RorRSi.
          saavtomobilo gzis dasavleTiT 10-15 m-is Semdeg filtratebi da wyaroebis lodnari gruntebSi
Cakarguli nakadebi dRis sinaTleze gamodian mZlavri nakadis saxiT, debitiT 20-25 l/wm-de, Tumca es
cifri exeba zedapirul, xilul nakads. aRniSnulze aranaklebi raodenoba moZraobs nakadis fskerze
gavrcelebul, maRali filtraciis mqone gruntebSi.
          zemoT aRwerili wyaroebi ar warmoadgenen mdinare qisturas filtratebs, radgan isini
ganitvirTebian kalapotTan SedarebiT maRal niSnulebze. es dasturdeba gzis marjvena mxares, sabaJos
Robemde 40 m manZilze, granitebis vertikaluri karnizidan, gzis zedapiridan 2,5 m simaRleze,
gantvirTuli wyaroTi, romlis xarji 0,7 l/wm-s Seadgens. wyaro gamodis granitebis teqtonikuri
napralidan, romelsac vertikaluri mimarTuleba aqvs, xolo napralis sigane 100-600 mm-s Soris
meryeobs, igi Ziridan bolomde asdevs granitis TiTqmis vertikalur, 100 m-de simaRlis kedels. misi
mimdebare qanebic napralovania, umetesad vertikaluri mimarTulebis napralebiT, aRiniSneba
diagonaluri da horizontalurebic.
          amrigad, aRweril 40-50 metrian monakveTze, kaptirebuli wyaros garda funqcionirebs ori wyaro
(#2 da #3), xiluli debitiT 5,5 l/wm, romelTa xarji dakaptaJebis Semdeg SesaZlebelia sagrZnoblad
gaizardos.
          garda ori wyarosa, 40 metrian monakveTze, wylebis gantvirTvis zolze, horizontaluri drenaJis
mowyobiT SesaZlebelia miRebuli iqnas minimum 10 l/wm-de xarjis wyali.
          sadrenaJo milebis CaRrmaveba ar aRemateba 2-3 m-s, amasTanave wyalmimRebi nagebobebis
teritorias ar emuqreba mdinare qisturas wylis Rvarcofebi.



                                                                                                 - 47 -
           wyaroebidan aRebuli wylis sinjebis qimiuri da sanitaruli analizis Tanaxmad (danarTi 4), wyali
  gamWvirvalea da uferulia, ara aqvs suni da gemo, Jangvadoba dabalia (1,0 mg/l), tipiT
  hidrokarbonatul-natriumiania, saerTo mineralizaciiT 0,06 g/l da SeiZleba gamoyenebuli iqnas sasmel-
  sameurneo miznebisaTvis.

                              4.8.11. larsi-hesis sasmeli wylis milsadenis trasa
           sasmeli wyliT momaragebis mildenis trasa gaswvriv liTologiurad zedapiridan 5,0 m-is
  siRrmemde gavrcelebulia lodnari, RorRis da xreSis CanarTebiT, Sevsebuli zeda nawilSi qviSiT, qveda
  nawilSi qviSa-TixiT (sge-1).
           lodnaris sagebSi 5,0 m-is qveviT savaraudod gavrcelebulia nacrisferi, napralovani granitebi,
  kvarcis TeTri CanawinwklebiT (sge-2).
           gruntis wylis done mosalodnelia 1,0-3,5 m siRrmeze.


                                        4.9 atmosferuli haeris xarisxi
           haeris fonuri xarisxis dasadgenad gamoyenebulia saqarTvelos garemos dacvis ministris mier
  2008 wlis 20 oqtombris #705 brZanebiT               damtkicebuli “atmosferul haerSi mavne nivTierebaTa
  zRvrulad dasaSvebi an/da droebiT SeTanxmebuli gafrqvevis normebis gaangariSebis meTodis
  Sesaxeb” debulebaSi moyvanili fonuri koncentraciis saorientacio mniSvnelobebi




                         cxrili 4.13 fonuri koncentraciis saorientacio mniSvnelobebi
mosaxleobis raodenoba,                         fonuri koncentraciis mniSvneloba, mg/m3
        aTasi kaci         azotis dioqsidi       gogirdis dioqsidi         naxSirJangi    mtveri
      250 _ 125               0,03                    0,05                   1,5          0,2
       125 _ 50              0,015                    0,05                   0,8         0,15
       50 _ 10               0,008                    0,02                   0,4          0,1
         <10                   0                       0                      0            0

           aRniSnuli cxrilis monacemebisa da imis gaTvaliswinebiT, rom q. stefanwmindaSi mosaxleobis
  raodenoba 10 aTasze naklebia, atmosferuli haeris mavne nivTierebiT dabinZurebis fonuri koncentracia
  nulovania.


                                             4.10 zedapiruli wylebis xarisxi
           qvemoT cxrilSi moyvanilia wylis xarisxis maCveneblebi Cvens mier agvisto-seqtembris
  TveebSi Catarebuli md. Tergis wylis qimiuri analizebis Sedegebi
                                             cxrili 4.14



                                                                                                   - 48 -
                                                                              saerTo mineralizacia




                                                                                                                                                nawilakebi mg/l
                                                    sixiste mgeqv/l




                                                                                                     hidrokarbonatebi
                      feri (grad)




                                                                                                                                                                                             sulfatebi mg/l
                                                                                                                                                   Sewonili




                                                                                                                                                                               Jqm O2 mg/l
                                                                                                                        Aamoniumi




                                                                                                                                                                  Jbm5 Omg/l
                                    suni (bali)
    dasaxeleba




                                                                                                                                    nitritebi
                                                                                                                          NH3



                                                                                                                                      NO2
                                                                      pH
   Tbilwyalgeo      ufero            0             2,85 7,25                  388,1 243,4                               ar aris     ar aris     320                1,6         3,96               18,9
   agvisto
   Tbilwyalgeo         ufe           0             2,69 7,15                  366,1 229.6                               ar aris     ar aris     300                1,5         3,96               17,9
   seqtemberi          ro

      md. Tergis dabinZurebis sanitarul-higienuri maCveneblebis gansazRvram gviCvena, rom wylis
dabinZureba mcirea.


                                                                             4.11 xmauris fonuri done
       larsi hesis mSeneblobis teritoriisaTvis xmauris fonuri done ganisazRvreba saqarTvelos
samxedro gzaze moZravi transportis intensivobis mixedviT. gaTvlebs vawarmoebT maqsimaluri
intensivobis periodisaTvis (ivlisi-agvisto).
       larsis sabaJos monacemebiT intensivoba Seadgens 150 manqana dRe-RameSi, aqedan 50
satvirTo da 100 msubuqi. saSualo siCqare V=30 km/sT; intensivoba saaTSi N=150/24= 6,25 manq/sT.
xmauris fonuri maxasiaTeblis gaangariSeba xdeba meTodikaSi moyvanili saangariSo formulis
saSualebiT
                                                  LAeqv  A lg N  1,7lgV  43, 2                                                                                               ( 4.1)

sadac LAeqv  A lg N  1,7lgV  43, 2 ;                                     N – intensivoba avt/sT;NV – siCqare km/sT;  – satvirTo

nakadebis procenti (%) saerTo nakadidan. Sedegad vRebulobT, rom xmauris fonuri done dRis
saaTebSi larsi hesis teritoriisaTvis Seadgens LAeqv  52,8 dba.


                                                                           4.12 flora da mcenareuloba

       angariSi moicavs literaturuli mimoxilvis da samecniero kvlevis Sedegebs, romlis mizani iyo
md. Tergze dagegmili hidroeleqtrosadguris proeqtis derefanSi florisa da mcenareulobis mimoxilva,
kerZod ki sensitiuri habitatebisa da Tanasazogadoebebis gamovlena.
       interesebis zonaSi botanikuri aRweriloba gakeTda literaturul wyaroebze da savele kvlevebze,
agreTve sakuTar gamocdilebasa da codnaze dayrdnobiT. amasTanave, unda aRiniSnos, rom ufro
detaluri informaciis mosapoveblad Catarebulma botanikurma kvlevebma SesaZlebeli gaxada, rogorc
arsebuli xarvezebis Sevseba, ise dagegmvisa da samSeneblo samuSaoebisTvis detaluri monacemebis
mopoveba, rac aucilebelia botanikuri TvalsazrisiT garemosdacviTi SefasebisaTvis. Sesabamisad,




                                                                                                                                                                                                              - 49 -
gamovlenilia dagegmili proeqtis mSeneblobis da operirebis Sedegad mosalodneli uaryofiTi da narCeni
zemoqmedeba mimdebare teritoriebis florasa da mcenareulobaze.
       proeqtis zemoqmedebis zonaSi warmodgenilia sxvadasxva konservaciuli Rirebulebis mqone
mcenareTa Tanasazogadoebebi da saxeobebi (wiTeli nusxis, wiTeli wignis, endemuri, iSviaTi),
agreTve ekonomikuri mcenareebi (samkurnalo, aromatuli, veluri xili, boWkovani, Zirxvenebi,
dekoratiuli, sasmeli, samasale da saTbobi xe-tye, safuraJe, saTib-saZovari, sasoflo-sameurneo
kulturebis veluri winaprebi da a.S.).
       gadaSenebis gzaze myof saxeobebTan da sensitiur habitatebTan erTad, romelTac sxvadasxva
konservaciuli Rirebuleba aqvT, gansakuTrebuli yuradReba eqceva tyian adgilebs; maTze narCeni
zemoqmedebis dafiqsirebis SemTxvevaSi unda ganxorcieldes eko-sakompensacio RonisZiebebi, rac
gulisxmobs eqvivalenturi tyis habitatebis aRdgenas.



                                          sakanondeblo baza
       saqarTvelos arsebuli garemosdacviTi kanondebloba eyrdnoba saerTaSoriso doneze miRebul
principebs da kriteriumebs da warmoadgens karg safuZvels garemoze zemoqmedebis SefasebisaTvis.
       saqarTvelos    veluri florisa da faunis konservacias samarTlebrivad aregulirebs saqarTvelos
parlamentis mier 1994-2011 wlebSi miRebuli ramdenime sakanonmdeblo aqti. mniSvnelovania
saqarTvelos prezidentis dadgenileba # 303 (2 maisi 2006) „saqarTvelos wiTeli nusxis damtkicebis
Sesaxeb“.
  cxrili 4.15 saqarTvelos ZiriTadi kanonebi garemos dacvis Sesaxeb
                                           kanoni                                      TariRi
    kanoni mavne organizmebisagan mcenareTa dacvis Sesaxeb                        12. 10. 1994
    saqarTvelos konstitucia                                                        24. 08. 1995
    kanoni daculi teritoriebis sistemis Sesaxeb                                    07. 01. 1996
    kanoni normatiuli aqtebis Sesaxeb                                              29. 10. 1996
    kanoni garemos dacvis Sesaxeb                                                  10. 12. 1996
    kanoni veluri cocxali bunebis Sesaxeb                                          26. 12. 996
    kanoni saxelmwifo ekologiuri eqspertizis Sesaxeb                               01. 01. 1997
    kanoni garemosdacviTi licenziebis Sesaxeb                                      01. 01. 1997
    kanoni kolxeTis daculi teritoriebis Seqmnisa da menejmentis Sesaxeb            09. 12. 1998
    mavne organizmebisagan mcenareTa dacvis kanonSi cvlilebebisa da damatebebis
                                                                                   16. 04. 1999
    Setanis Sesaxeb
    tyis kodeqsi                                                                   22. 06. 1999
    saqarTvelos garemosdacviTi qmedebebis erovnuli gegma                           19. 06. 2000
    kanoni miwebis melioraciis Sesaxeb                                             16. 10. 2000
    kanoni Tbilisisa da misi Semogarenis saxelmwifo tyis fondisa da mwvane
                                                                                   10. 11. 2000
    nargaobebis dacvis specialuri RonisZiebebis Sesaxeb
    kanoni borjom-xaragaulis erovnuli parkis Sesaxeb                               28. 03. 2001
    kanoni saqarTvelos wiTeli nusxisa da wiTeli wignis Sesaxeb                     06. 06. 2003
    kanoni bunebis dacvis saxelmwifo kontrolis Sesaxeb                             23. 06. 2005




                                                                                                  - 50 -
saqarTvelos mTavrobis mier xelmowerili mniSvnelovani saerTaSoriso konvenciebi da mravalmxrivi
xelSekrulebebia:
       veluri bunebis faunisa da floris safrTxeSi myofi saxeobebiT saerTaSoriso vaWrobis konvencia
(CITES 1975; universal);
       konvencia biologiuri mravalferovnebis Sesaxeb (Convention on Biological Diversity 1992;
universal);
       evrokavSiris direqtiva habitatebis Sesaxeb     (European Union Habitats Directives 1992;
regional);
       ramsaris konvencia saerTaSoriso mniSvnelobis Warbteniani teritoriebis, gansakuTrebiT wylis
frinvelebis, Sesaxeb (Ramsar Convention on Wetlands of International Importance Especially as
Waterfowl Habitat--Ramsar Convention; 1975; universal);
       konvencia msoflio kulturuli da bunebrivi memkvidreobis dacvis Sesaxeb        (World Heritage
Convention; 1972; universal);
       gaerTianebuli erebis CarCo-konvencia klimatis cvlilebis Sesaxeb (United Nations Framework
Convention on Climate Change 1994; universal) da kiotos protokoli (Kyoto Protocol miRebulia 1997,
jer ar aris ZalaSi);
       konvencia evropis veluri bunebis da bunebrivi habitatebis Sesaxeb (Convention on the
conservation of European Wildlife and natural Habitats 1979);
       konvencia evropis landSaftebis Sesaxeb (European Landscape Convention 2000).

    florisa da mcenareulobis aRwerisa da ekosistemebze da habitatebze proeqtis zemoqmedebis
              gansazRvris zogierTi meTodologiuri da konceptualuri midgomis Sesaxeb
         proeqtis zemoqmedebis zonis farglebSi ekosistemebSi mcenareulobisa da habitatebis tipebi
daxasiaTebulia kecxovelis (1960), qvaCakiZis (1996), naxucriSvilis (1999), mixedviT, xolo saxeobrivi
Semadgenloba mocemulia literaturul wyaroebze da savele kvlevebze dayrdnobiT.
        Cveni SefasebiT interesebis koridorSi WurWlovan mcenareTa mravali saxeobaa warmodgenili.
magram, rogorc es moriss (1995) aqvs aRniSnuli arsebiTad floris Sefaseba unda moicavdes yvela
WurWlovan mcenares, xavsebs, liqenebs, wyalmcenareebs da sokoebs. miuxedavad amisa,
WurWlovani mcenareebi miCneulia ZiriTad indikatorad xmeleTis ekosistemebisa, romelebic
moicaven mocemuli landSaftis yvela sasicocxlo formas.
        rogorc zemoTaa aRniSnuli, sxvadasxva konservaciuli Rirebulebis mqone saxeobebTan da
sensitiur habitatebTan erTad gansakuTrebuli yuradReba eqceva tyian teritoriebs xelovnuri tyis
masivebis CaTvliT. dasabuTebulia, rom tyeebi miCneulia gansakuTrebul garemosdacviT adgilebad,
ekologiuri, esTetiuri, kulturuli, istoriuli da geologiuri TvalsazrisiT unikalur da yvelaze mniSvnelovan
ekosistemebad (Harcharik, 1997; Isik et al., 1997). sxva sityvebiT rom vTqvaT, `tye, rogorc tye
gacilebiT ufro mniSvnelovania, vidre miwaTsargeblobis nebismieri sxva forma” (Harcharik, 1997),

                                                                                                  - 51 -
`gansakuTrebulia mosaxleobis moTxovnebi tyeebis mimarT rekreaciuli, silamaziT tkobisa da
biomravalferovnebis konservaciis (dacvis) TvalsazrisiT” (Lanly, 1997).
       biomravalferovnebaze, dacul teritoriebsa da tyeebze uaryofiTi zemoqmedeba unda Semcirdes
absolutur minimumamde, xolo iseT SemTxvevebSi, rodesac garemos dazianebis Tavidan acileba
SeuZlebelia, zaralis anazRaureba unda moxdes eko-kompensaciis programis mixedviT. saxeldobr,
unda Catardes tyis ekosistemebze zegavlenis Sefaseba da zaralis anazRaureba adeqvaturi Semarbilebeli
da eko-sakompensacio zomebis misaRebad, romelTa mizania dakarguli eqvivqlenturi tyis habitatebis
aRdgena.
       arsebiTia is faqti, rom sxva proeqtis zemoqmedebis areebze, maT Soris, tyian teritoriebze
praqtikulad SeuZlebelia adrindeli bunebrivi koromebis aRdgena da SenarCuneba im saxiT, rogorc iyo
mSeneblobamde.        amitom,      aseT      SemTxvevebSi     rekomendirebulia   ofseturi   RonisZiebebis
ganxorcieleba, rac gulisxmobs eqvivalenturi tyis habitatebis an sxva tipis ekosistemebis/mcenareulobis
Tanasazogadoebebis aRdgenas.
       tyis ekosistemebisadmi miyenebuli zianis gaangariSeba SesaZlebelia moxdes zusti proporciuli
Tanafardobis gaangariSebiT, romelic dafuZnebulia Tanamedrove meTodologiasa da saukeTeso
saerTaSoriso praqtikaze. kerZod, “wminda mogebis principisa” da “habitat-heqtaris” midgomebis
mixedviT.
       habitat-heqtris Sefasebis meTodi aris Cveulebrivi midgoma mcenareulobis Rirebulebis arafulad
erTeulebSi gansazRvrisas. garemos sakompensacio maCvenebeli (environmental proxy) (e. i. “fuli”,
romliTac gamoixateba mcenareulobis Rirebuleba) aris “habitat-heqtari”. habitatis Sefaseba xdeba
habitatis   ubnebis     da      landSaftis    komponentebis     raodenobis   Sefasafaseblad    Sesabamis
winaswargansazRvrul “sawyis mdgomareobasTan” (benCmarkTan) mimarTebaSi. benCmarkebi
ganisazRvreba mcenareulobis sxvadasxva ekologiuri klasebisaTvis (mek).
                         habitatis farTobi (ha) X habitatis qula = habitat-heqtari
       radganac saqarTveloSi sistematurad ar iyeneben habitat-heqtrul midgomas, saWiroa
ganisazRvros mek da benCmarkebi reprezentatuli sanimuSo farTobebis Sesaxeb informaciis
safuZvelze, romelic warmodgenili iqneba dagegmili proeqtis bunebriv da socialur garemoze
zemoqmedebis SefasebaSi (bsgzS).

              saproeqto derefnis florisa da mcenareulobis detaluri daxasiaTeba
       md. Tergze dagegmili hidroeleqtrosadguris proeqtis teritoria mdebareobs kavkasionis Crdilo
kalTis geobotanikuri olqis xevisa da piriqiT xevsureTis geobotanikur raionSi. teritoriis geologiur
agebulebaSi gabatonebulia iuruli nafenebi-fiqlebi da qviSaqvebi. raionis samxreT-dasavleT nawilSi
gvxvdeba kirqvebi da mergelebic. Ddarialis kldekarSi gaSiSvlebulia paleozouri granitebis masivi.
MmeoTxeuli warmonaqmnebi warmodgenilia efuziuri qanebiT, yinvaruli da mdinareuli nafenebiT,
qvayrilebiT.

                                                                                                    - 52 -
       raioni metad rTuli reliefiT xasiaTdeba. Ggabatonebulia teqtonikur-eroziuli reliefi, romelSic
CarTulia yinvaruli, vulkanuri da sxva formebi. MmTavar qedze da maRal Stoqedebze naTladaa
gamosaxuli reliefis Zveli yinvaruli formebi. raionis hidrografiuli qseli mWidroa. igi warmodgenilia
md. TergiTa da misi mravalricxovani SenakadebiT. raionSi gvxvdeba didi debetis mineraluri wylebi.
       raionis niadaguri safari sakmaod mravalferovania. tyisa da subalpur sartylebSi ZiriTadad
gavrcelebulia tyis yomrali niadagebi (mravali variantiT), tye-mdelos gardamavali niadagebi, mTa-
mdelos kordiani niadagebi, torfiani da daWaobebuli niadagebi. Aalpur sartyelSi niadaguri safari
warmodgenilia ZiriTadad saSualo da mcire siRrmis mTa-mdelos kordiani niadagebiT. raionSi (yvela
sartyelSi) cicabo ferdobebze farTodaa gavrcelebuli ganuviTarebeli xirxatiani niadagebi.
       raionis mcenareuli safaris struqtura originaluria da mkveTrad gansxvavdeba saqarTvelos sxva
raionebis mcenareulobisagan. Ees ganpirobebulia mdebareobiT (kavkasionis Crdilo kalTa), SedarebiT
mSrali haviT da sxva faqtorebiT. xevis teritoriaze aRsaniSnavia bunebriv mcenareulobaze
anTropogenuri zemoqmedebis maRali masStabebic, ramac Zireuli mcenareulobis mniSvnelovani
transformireba ganapiroba. mcenareulobis xasiaTi reliefurad vlindeba sartylianobis tipSi: raionSi
gamosaxulia mcenareulobis sartylianobis centralur-Crdilokavkasiuri tipi, romelic warmodgenilia tyis
(arasruli moculobiT), subalpuri, alpuri da subnivaluri sartylebiT.
       tyis sartyeli xevSi warmodgenilia arasruli moculobiT (zemo nawiliT). Ees hifsometruli zoli,
romelic mTis Sua da zeda sartylebs moicavs (zRvis donidan 1000m-dan 1800-1850m-mde),
literaturaSi cnobilia arynari daa fiWvnari tyeebis qvesartylebis saxeliT. amJamad xevis teritoriaze
maTi mxolod momcro nakveTebi da fragmentebia SemorCenili. Ggvxvdeba rogorc wminda
fiWvnarebi (Pinus kochiana) da arynarebi (Betula pendula B. litwinowii, B. raddeana). fiWvnari tyeebi
gavrcelebulia didi daqanebis samxreTisa da samxreT-aRmosavleTis eqspoziciis ferdobebze.
koromebSi mcire raodenobiT Sereulia mTrTolavi verxvi (Populus tremula), rcxila (Carpinus
caucasica), cacxvi (Tilia caucasica), ifani (Fraxinus excelsior), kldis muxa (Quercus petrea), naZvi
(Picea orientalis) da sxva. buCqebidan Cveulebrivia-werwa (Lonicera caucasica), SoTxvi (Padus
racemosa), uzani (Viburnum lantana) da sxva. balaxeul safarSi dominirebs marcvlovnebi da islebi-
Festuca montana, Poa nemoralis, Zerna variegata, Carex buschiorum da sxva. arynari tyeebi, romelTa
edifikatorebad aryis sami saxeoba gvevlineba (mtirala aryi-Betula pendula, litvinovis aryi-B.
litwinowii, endemuri Savi aryi-B. raddeana), ZiriTadad CrdiloeTis da Crdilo-dasavleTis eqspoziciis
ferdobebzea gavrcelebuli. koromebSi mcire raodenobiTaa Sereuli circeli (Sorbus caucasigena), Txis
tirifi (Salix caprea) da sxva. cicabo Txelniadagian da kldovan ferdobebze ganviTarebulia Sereuli
fiWvnar-arynari tyeebi (Pinus kochiana, Betula pendula, B. litwinowii, B. raddeana). tyis koromebi
nairxnovania, xasiaTdeba dabali sixSiriT. SedarebiT rbili reliefis pirobebSi gvxvdeba erTxnovani
fiWvnari da arynari koromebi, romelTa sixSire da kalTaSekruloba SedarebiT maRalia.



                                                                                                - 53 -
       anTropogenuri presis mZlavri zemoqmedebis Sedegad fiWvnari da arynari tyeebi xevis
teritoriis did nawilze ganadgureblia, xolo maT naalagevze ganviTarebulia buCqnarebi da gastepebuli
mdeloebi. buCqnarTa Soris gvxvdeba-Rviiani (Juniperus depressa, J. sabina), qacviani (Hippophaё
rhamnoides), nairbuCqnari (grakla-Spiraea hypericifolia), askili- Rosa canina, kowaxuri-Berberis
vulgaris, CitavaSla-Cotoneaster racemiflora da sxva.). gastepebul mdeloebs (Bromus riparius, Festuca
sulcata da sxva saxeobebis monawileobiT) vrceli farTobebi uWiravs xevis teritoriaze.
       subalpuri sartyeli moicavs hifsometrul zols zRvis donidan 1800-1850m-dan 2500m-mde.
subalpebis mcenareuli safari kompleqsuria, igi Seqmnilia subalpuri tyeebis, buCqnarebis,
maRalbalaxeulobis da mdeloebis monawileobiT. subalpuri tyeebis SemadgenlobaSi wamyvani
formaciebia fiWvnari (Pinus kochiana) da arynari (Betulla litwinowii, B. raddeana). xevis teritoriaze
subalpuri meCxeri da tanbrecili arynarebi momcro nakveTebis (tyiani kunZulebis) saxiT gafantulia
vrceli subalpuri mdeloebis saerTo fonze. Kkoromebi metwilad monodominanturia, mcire raodenobiT
Sereulia mTrTolavi verxvi (Populus tremula), circeli (Sorbus caucasigena) da sxva. qvetyeSi
gvxvdeba tirifis saxeobebi (Salix kazbekensis, S. kuznetzowii, S. pseudomedemii), werwa (Lonicera
caucasica), mocxari (Ribes biebersteinii), askilis saxeobebi (Rosa canina, R. oxyodon da sxva). xSirad
arynarSi qvetyes qmnis deka (Rhododendron caucasicum). balaxeul safars arynarSi yvelaze xSirad
qmnis nairbalaxebi, marcvlovnebi da nairbalaxebi, maRalbalaxebi.
       rac Seexeba subalpur fiWvnarebs (Pinus kochiana), xevis teritoriaze maTi mxolod calkeuli
koromebi da frgmentebia SemorCenili (tyiani kunZulebi mdeloebis saerTo fonze).
       subalpuri buCqnarebi ZiriTadad warmodgenilia dekianiT (Rhododendron caucasicum),
tirifnarebiT (Salix kazbekensis, S. psudomedemii da sxva), RviianebiT (Juniperus depressa, J. sabina),
nairbuCqnarebiT.
       subalpuri maralbalaxeuloba ganviTarebulia xevebSi da RartafebSi (tenian adgilsamyofeloebSi),
ZiriTadad momcro dajgufebebis saxiT. cenozebi polidominanturia. wamyvan saxeobebs Soris
gvxvdeba-Aconitum nasutum, A. orientale, Aquilegia caucasica, Delphinium flexuosum, Heracleum
asperum, H. sosnowskyi, Valeriana tiliifolia da sxva.
       raionSi vrceli teritoria ukavia subalpur mdeloebs. aRsaniSnavia mdeloTa Semdegi dajgufebebi:
nairbalaxovani     mdeloebi   (sxvadasxva    variantebi),   mkvrivkordiani   marcvlovani    mdeloebi
(gansakuTrebiT farTo gavrcelebas aRwevs Zigvianebi-Nardus glabriculmis da Wrelwivanianebi-
Festuca varia), polidominanturi marcvlovan-nairbalaxovani mdeloebi (sxvadasxva variantebi),
subalpuri mdeloebi tipologiurad mdidari da mravalferovania.

                                       sensitiuri adgilebi
       dagegmili saproeqto teritoriis botanikuri kvlevebis Catarebis Semdeg SesaZlebeli gaxda
sensitiuri adgilebis dazusteba. literaturul mimoxilvaze da savele kvlevebze dayrdnobiT saproeqto
derefanSi ar gamovlinda arcerTi saSualo da maRalsensitiuri adgili.

                                                                                                 - 54 -
       saqarTvelos wiTeli nusxis saxeobebi, romlebic gvxvdeba dagegmili saproeqto derefanSi
        unda aRiniSnos, rom saqarTvelos wiTeli nusxa, romelic Seicavs mcenareTa 56 saxeobas, ar
aris srulyofili. AamJamad mimdinareobs arsebuli wiTeli nusxis saxeobebis Semdgomi modificireba.
kerZod, balaxovani mcenareebis identificireba IUCN-is kategoriebis mixedviT (maTi mdgomareobisa
da daculobis statusis aRmniSvneli kategoriebis gansazRvra). aRniSnuli monacemebis eqstrapolaciiT
saqarTvelos wiTeli nusxis saxeobebis realuri ricxvi bevrad ufro gaizrdeba.
        am etapze savele botanikuri kvlevebis Catarebis Sedegad saproeqto teritoriaze dafiqsirda
saqarTvelos wiTeli nusxis mcenareTa mxolod erTi saxeoba: rades aryi-Betula raddeana. Tumca
savaraudodo aRniSnuli saxeoba saproeqto derefanis uSualo zemoqmedebis zonaSi ar gvxvdeba.
qvemoT mocemulia saqarTvelos wiTeli nusxis am mcenaris saxeobis statusi:
   #         laTinuri dasaxeleba     qarTuli dasaxeleba               mdgomareobisa da daculobis
                                                                     statusis aRmniSvneli kategoria
                                          farulTeslovnebiB
   1         Betula raddeana            rades aryi                                VU

Tumca aRniSnuli saxeoba saproeqto derefanSi ar gvxvdeba.
        garda amisa, aRsaniSnavia, rom saproeqto teritoriaze gvxvdeba zogierTi iSviaTi, gadaSenebis
safrTxis winaSe mdgomi da mowyvladi saxeoba. magaliTad: Hippophaё rhamnoides, Valeriana
tiliifolia, Fraxinus excelsior (saxeobebi, romelTa ricxvic mcirdeba), Tilia caucasica, Lonicera
caucasica (iSviaTi mcenareebi). mSeneblobis wina botanikuri kvlevebis Catarebis Sedegad mcenareTa
iSviaTi saxeobebis arsebuli sia savaraudod SesaZlebelia gaizardos.
        mcenareTa     konservaciis   uzrunvelsayofad      rekomendirebulia   Semdegi   RonisZiebebis
ganxorcieleba: cocxal mcenareTa gadmotana sakonservacio centrebSi da mcenareTa gamravleba
TeslebiT, romlebic bunebriv garemoSi mozardi mcenareebidan Segrovdeba. imis gamo, rom cocxali
mcenareebis gadargva yovelTvis did riskTanaa dakavSirebuli, saWiroa ganxorcieldes samizne
mcenareTa gamravleba TeslebiT, rac ganapirobebs sakonservacio RonisZiebebis warmatebis albaTobis
gazrdas da uzrunvelyofs saWiro raodenobis mcenareTa gamoyvanas maTi Semdgomi reintroduqciis
mizniT relevantur habitatebSi.
        bunebrivi adgilsamyofelodan gadmorguli da Teslidan gamoyvanili mcenareebi Seqmnian
mcenareTa cocxal koleqciebs Sesabamis sakonservacio centrebSi. proeqtis mSeneblobis damTavrebis
Semdeg unda ganxorcieldes gadmorguli da Teslidan gamoyvanili mcenareebis reintroduqcia saproeqto
derefanSi an maT relevantur bunebriv habitatebSi.
        arsebiTia is faqti, rom sxva proeqtis zemoqmedebis areebze, maT Soris, tyian teritoriebze
praqtikulad SeuZlebelia adrindeli bunebrivi koromebis aRdgena da SenarCuneba im saxiT, rogorc iyo
mSeneblobamde. amitom, aseT SemTxvevebSi rekomendirebuli da savaldebuloa ofseturi anu eko-
sakompensacio RonisZiebebis ganxorcieleba, rac gulisxmobs eqvivalenturi tyis habitatebis aRdgenas.


                                                                                                 - 55 -
       tyis ekosistemebisadmi miyenebuli zianis gaangariSeba SesaZlebelia moxdes zusti proporciuli
Tanafardobis gaangariSebiT, romelic dafuZnebulia Tanamedrove meTodologiasa da saukeTeso
saerTaSoriso praqtikaze. kerZod, “wminda mogebis principisa” da “habitat-heqtaris” midgomebis
mixedviT.
       habitat-heqtris Sefasebis meTodi aris Cveulebrivi midgoma mcenareulobis Rirebulebis arafulad
erTeulebSi gansazRvrisas. garemos sakompensacio maCvenebeli (environmental proxy) (e. i. “fuli”,
romliTac gamoixateba mcenareulobis Rirebuleba) aris “habitat-heqtari”. habitatis Sefaseba xdeba
habitatis   ubnebis    da   landSaftis    komponentebis      raodenobis     Sefasafaseblad   Sesabamis
winaswargansazRvrul “sawyis mdgomareobasTan” (benCmarkTan) mimarTebaSi. benCmarkebi
ganisazRvreba mcenareulobis sxvadasxva ekologiuri klasebisaTvis (mek).
                        habitatis farTobi (ha) X habitatis qula = habitat-heqtari
       radganac saqarTveloSi sistematurad ar iyeneben habitat-heqtrul midgomas, saWiroa
ganisazRvros mek da benCmarkebi. reprezentatuli sanimuSo farTobebis Sesaxeb informaciis
safuZvelze, romelic warmodgenili iqneba dagegmili proeqtis bunebriv da socialur garemoze
zemoqmedebis SefasebaSi (bsgzS).
       garemosaTvis miyenebuli zianis gaangariSeba unda moxdes Semdegi dokumentis mixedviT:
saqarTvelos garemos dacvis ministris brZaneba №2 2011 wlis 2 Tebervali, q. Tbilisi, garemosaTvis
miyenebuli zianis gansazRvris (gamoangariSebis) meTodikis damtkicebis Sesaxeb.

                             4.13 saproeqto regionis faunis daxasiaTeba
        md. Tergze dagegmili hidroeleqtrosadguris proeqtis ganTavsebis teritoria kavkasionis qedis
Crdilo kalTebze, md. Tergis auzSi mdebareobs. teritoria agebulia qvedaliasuri asakis bazalturi
wamonaqmnebiT – kvarcitebiT, naxSirbadovani TixafiqlebiT da qvedatoarsuli asakis argilitogenuri
naleqebiT, romlebSic mravladaa diabazebis SreZarRvebi. mxaris geologiaSi agreTve farTodaa
warmodgenili egreT wodebuli baliSa lavebi. darialis xeobaSi da ufro samxreTiTac, yvelgan sadac
mdinare Tergs Rrma kanionebi gauWria, am xeobaTa kedlebi adgilobrivi geologiis saukeTeso
TvalsaCinoebas warmoadgens. kldeebze kargad mosCans bazalturi ganwevrebebi da lavuri Sreebi.
        regionis mcenareuli safari sakmaod mravalferovania. igi yazbegis floristuli olqis didi
kavkasionis swored im nawilSia moqceuli, romlic endemuri saxeobebis simdidriT gamoirCeva. am
floristul olqSi gavrcelebulia 1347 saxeobis mcenare, maTgan 26% endemuri mcenarea. aq gavrcelebuli
alpuri, subalpuri, qserofituli da mravali sxva ekologiuri dajgufebis mcenareuloba.
        mravalferovani mcenareulobis arseboba mdidari faunis momaswavebelia. maRal mTisaTvis
damaxasiaTebelia cxovelTa aq gavrcelebuli, maT Soris saqarTvelos “wiTel nusxaSi” Setanili
saxeobebic: aRmosavleT kavkasiuri jixvi (Carpa cylinricornis), arCvi (Rupicarpa rupicarpa), mura
daTvi (Ursus arqtos), focxveri (Lynx lynx) mgeli (Canis lupus), tyis kverna (Martes martes) da sxva.


                                                                                                 - 56 -
teritoria mtacebeli frinvelebis saukeTeso garemoa. aq vxvdebiT mTis arwivs (Aquila chrysaetos), orbs
(Gyps fulvus), batkanZersa (Gypaetus barbatus), kavkasiuri roWo (Tetrao mlokosiewiczi), kavkasiuri
SurTxi (Tetraogallus caucasicus) da sxva.

                                             yazbegis erovnuli parki
        saproeqto derefanTan uSualo siaxloves mdebareobs daculi teritoria _ yazbegis erovnuli parki.
igi kavkasionis qedis Crdilo kalTebze istoriul xevSi mdebareobs. yazbegis daculi teritoriebi wyvetili
teritoriebisgan Sedgeba da misi saerTo farTobi 8707 heqtaria. yazbegis erovnuli parki mTlianad
maRalmTiania. misi yvelaze dabali wertili zRvis donidan 1400 metrzea.
        yazbegis erovnuli parki mTavari kavkasionis qedis CrdiloeT ferdobebze, mdinare Tergis
auzSia ganlagebuli yazbegis raionSi (xevSi); misi teritoriis qveda niSnuli z.d-dan 1400 m simaRlezea,
xolo zeda 3300-4100 m farglebSia moqceuli. yazbegis erovnuli parkis Seqmna emsaxureba maRali
mTis ekosistemebis dacvas.
        daculi teritoriis sazRvrebSi aseve sainteresoa istoriuli Rirebulebis meToTxmete saukunis
samebis taZari, meaTe saukunis garbanis eklesia, sionis samnaviani bazilika, axalcixis bazilika da snos
meCvidmete saukunis cixe.
        uaxloes momavalSi igegmeba yazbegis erovnuli parkis gafarToveba, Tumca gegmarebiTi
daculi teritoria ar xvdeba saproeqto derefanSi. (ix. naxazi 4.1).
        saproeqto hesis mSeneblobis dawyebamde aucilebelia detaluri azomviTi samuSaoebis
Catareba, raTa ar moxdes saqmianobis erovnuli parkis teritoriaze (mkacri dacvis zona) ganxorcieleba.

                                 cxovelTa vertikalur-sartylobrivi ganawileba
        tyis sartyeli
        ZuZumwovrebidan aRsaniSnavia: mgeli - Canus lupus , kavkasiuri mura daTvi - Ursus arctos
caucasicus, Sveli - Capreolus capreolus, mela - Vulpes vulpes, focxveri - Lynx lynx, kverna - Martes
martes, tyis kata - Felix silvestris, kavkasiuri ciyvi - Sciurus anomalus, tyis Zilguda - Dryomys nitedula,
buCqnaris memindvria - Terricola majori;
        frinvelebidan: Cveulebrivi bolokarkazi - Pernis apivorus, qori - Accipiter gentilis, tyis qaTami
- Scolopax rusticola, Cveulebrivi tyis bu - Strix aluco, didi Wreli kodala - Dendrocopos major, tyis
Wvintaka - Prunella modularis, Cveulebrivi bolocecxla - Phoenicurus phoenicurus, wripa - Turdus
philomelos.
        qvewarmavlebidan: mardi xvliki - Lacerta agilis, wiTelmucela xvliki - Lacerta parvula,
arTvinis xvliki - Lacerta derjugini, eskulapis gveli - Elaphe longissima;
        amfibiebidan: Cveulebrivi tritoni - Triturus vulgaris, Cveulebrivi vasaka - Hyla arborea,
kavkasiuri jvriana - Pelodytes caucasicus, kavkasiuri gombeSo - Bufo verrucosissimus;


                                                                                                      - 57 -
- 58 -
nax. 4.1


           - 59 -
                                       subalpuri da alpuri sartyeli
     ZuZumwovrebidan             damaxasiaTebelia:      promeTes      memindvria   -    Prometheomys
schaposchnikovi, Cveulebrivi memindvria - Microtus arvalis, gudauruli memindvria - Chionomys gud,
mela - Vulpes vulpes, arCvi (fsiti) - Rupicapra rupicapra;
     frinvelebidan: mTis arwivi - Aquila chrysaetos, SurTxi - Lyrurus mlokosiewiczi, rqosani torola -
Eremophila alpestris, mTis mwerCita - Anthus spinoletta, WinWraqa (RobemZverala) - Troglodytes
troglodytes, wTelfrTiani kldecocia - Tichodroma muraria, TavwiTela mTiula - Serinus pusillus;
     qvewarmavlebidan: mardi xvliki - Lacerta agilis;
     amfibiebidan: mcireaziuri tritoni - Triturus vittatus;

     saqarTvelos `wiTel nusxaSi~ Setanili cxovelTa saxeobebi, romlebic gavrcelebulia sakvlev raionSi
                                                                                 mdgomareobisa       da
                                                                                 daculobis aRmniSvneli
          laTinuri dasaxeleba                 qarTuli dasaxeleba
                                                                                 kategoria
1     Salmo fario Linnaeus, 1758           mdinaris/tbis kalmaxi                             VU
2     Testudo graeca Linnaeus, 1758        xmelTaSuazRveTis ku                              VU
3     Aquila chrysaetos, Linnaeus, 1758    mTis arwivi                                      VU
4     Gypaetus barbatus Linnaeus, 1758     batkanZeri                                       VU
5     Neophron percnopterus Linnaeus, faskunji                                              VU
     1758
6     Gyps fulvus Hablizl, 1783       orbi                                                  VU
7     Tetrao mlokosiewiczi Taczanowski, kavkasiuri roWo                                     VU
     1875
8     Tetraogallus caspius Gmelin, 1784 kaspiuri SurTxi                                     VU
9   Phoenicurus            erythrogastrus wiTelmucela bolocecxla                            VU
   Güldenstädt, 1775
10 Carpodacus rubicilla Güldenstädt, didi koWoba                                            VU
   1775
11 Carpa cylinricornis, Blyth 1841        aRmosavleT kavkasiuri (daRestnuri)                VU
                                          jixvi
12 Rupicapra rupicapra Linnaeus, 1758 arCvi                                                 EN
13    Ursus arctos Linnaeus, 1758          mura daTvi                                       EN
14    Lynx lynx Linnaeus, 1758             focxveri                                         CR
15    Prometheomys        schaposchnikovi promeTes memindvria                               VU
     Satunin, 1901




                                          mdinare Tergis iqtiofauna




                                                                                                   - 60 -
        md. Tergi saTaves iRebs kavkasionis zilgaxoxis myinvarSi. igi miedineba saqarTvelosa da
ruseTSi (CrdiloeTi oseTi, yabardo-balyareTi, CeCneTi, inguSeTi, daRestani). sigrZe 623 km, auzis
farTobi 43,2 aT. km2. saTavidan 30 km-ze miedineba kavkasionis mTavarsa da gverdiT qedebs Soris,
sof. kobTan mkveTrad uxvevs CrdiloeTisken da kveTs gverdiT qeds (darialis xeoba), Semdeg kldovan
qedsa da Sav mTebs. barSi itoteba. mdinare sunjis SeerTebis Semdeg miedineba kaspiispira dablobze
da erTvis kaspiis zRvas.
        Tergi Sereuli mdinarea. wylis saSualo xarji q. vladikavkazTan 34 m3/ wm, SesarTavidan 16
km-ze - 305 m3/wm. iZgifeba mxolod mkacr zamTarSi. mTavari Senakadebia: marcxena - ardoni,
uruxi, malka; marjvena - sunja. saqarTvelos farglebSi - snoswyali. Tergi sazrdoobs myinvaruli da
wvimis wylebiT, wylis reJimi xasiaTdeba wyaldidobebiT weliwadis Tbil periodebSi, ZiriTadad ivlis-
agvistoSi. mdidaria TevziT (kalmaxi, Tergis oraguli, kobri, farga da sxva). nawilobriv Tergis xeobaSi
gadis saqarTvelos samxedro gza. Tergis napirebze mdebareobs stefanwminda (yazbegi).
        aq ZiriTadad gvxvdeba Semdegi saxeobis Tevzebi:
1.     kalmaxi (Salmo fario) – iSviaTi, aborigenuli saxeobaa, mkveTrad Semcirebadi ricxovnebiT,
kriofiluri, evritopuli, Setanilia saqarTvelos `wiTel nusxaSi~, rogorc mowyvladi saxeoba (IUCN_is
kategoria VU), civi, JangbadiT mdidari wylis moyvarulia, mdinareSi kargad egueba Cqar dinebas, adis
did simaRleze, kalmaxi mravldeba sxvadasxva wyalsatevSi sxavdasxva dros – seqtembridan-
Tebervlamde. tofobs Txelwlian, qva-qviSian adgilebSi, wylis -4-8 gradusi temperaturisas.
2.     aRmosavluri frita (Alburnoides bipunctatus) – aRmosavleT saqarTvelos wylebSi gvxvdeba
TiTqmis yvelgan, irCevs mdinaris mdore adgilebs, mdinareebSi adis sakmaod maRla, tofobs qva-qva-
qviSian gruntebze maisidan agvistos bolomde.
3.     Rorjo (Neoqobius cephalarqes) – aborigenuli, arasarewao Tevzia, stenotopuli da Termofilia,
umetesad binadrobs Cqar mdinareebSi, irCevs qva-qviSian biotops. ikvebeba wvrili TevzebiT,
benTosuri organizmebiT, tofobs mais-ivnisSi;
4.     Trisa-Samaia (Clacalburnus clalcoides) _ arsebobs adgilobrivi da gamsvleli forma. ikvebeba
planqtoniT. tofoba grZeldeba maisidan seqtembris bolomde.
5.     kavkasiuri mdinaris Rorjo (Gobius cephalorges) _ umetesad binadrobs Cqar mdinareebSi.
irCevs qva-qviSian biotops. ikvebeba wvrili TevzebiT, benTosuri organizmebiT. tofobs mais-ivnisSi.
       iqtiofaunis ganawilebaze mniSvnelovan zegavlenas axdens vertikaluri zonaloba, romlis
maxasiaTeblebi zegavlenas axdens Tevzebis ekologiasa da iqtiofaunis saxeobriv Semadgenlobaze.
mdinaris alpuri zonisaTvis damaxasiaTebelia xangrZlivi zamTari, kontinenturi klimati, mdinareTa
swrafi dineba da wylis dabali temperatura. rac qmnis sakmaod mkacr pirobebs iqtiofaunisaTvis,
romelic aq SedarebiT Raribia. aRsaniSnavia kalmaxi, romelic gamravlebas iwyebs adre
Semodgomaze, ukve seqtemberSi, xolo lifsitebi Cndeba gvian gazafxulze, roca iwyeba wyaldidobebi,
rac uaryofiT zegavlenas axdens Tevzis am saxeobaze. mTis tyeebis zonaSi mdinareebi miedinebian
                                                                                                - 61 -
Rrma da viwro, lodebian kalapotebSi qviani fskeriT. wylis dinebis siCqare mcirdeba, Jangbadis
Semcveloba wyalSi klebulobs, imatebs wylis temperatura, klebulobs misi gamWvirvaloba.
TevzebisTvis sakvebi baza aris ufro meti. am zonaSi kalmaxis garda gvxvdeba Trisa, Rorjo da sxva
saxeobebi. mTiswineTis zonaSi mdinareebi miedinebian ufro mcired daxril kalapotSi, qva-qviSiani,
zogan Slamiani fskeriT, dinebis siswrafe gacilebiT mcirea. aq mdinareebi SedarebiT Raribia
zoobenTosiT da wyalmcenareebiT. kalmaxis garda am zonaSi gvxvdeba murwa, kavkasiuri mdinaris
Rorjo da sxva saxeobebi.
       mdinareebsa da wyalsacavSi binadari cocxali organizmebi dakavSirebuli arian sxvadasxva
biotopebTan. lodebian biotopebTan dakavSirebulia uxerxemlo cxovelebis liTo_reotiluri formebi,
perifitoni. Tevzebidan aq gvxvdebian did raodenobiT perifitofagi da benTosiT mkvebavi saxeobebi.
qviSiani biotopebi gamoiyeneba Tevzebis gamravlebisa da kvebisaTvis. aq gvxvdeba TiTqmis yvela
saxeobis Tevzi, garda kalmaxisa. biocenozi aseve mdidaria benTosuri cxovelebiTa da mcenareebiT,
planqtonuri organizmebiT. lamian biotopSi Tavmoyrilia yvela saxeobis sxvadasxva asakis Tevzi, garda
kalmaxisa. hidrobiocenozebSi mravladaa warmodgenili fito- da zoobenTosi, planqtonuri organizmebi,
wyalmcenareebi. am biotopSi SedarebiT maRalia wylis temperatura, wyalTacvlas Senelebuli xasiaTi
aqvs, gamWvrivaloba maRali dalamianebis gamo SedarebiT dabalia.
                                              rekomendaciebi
       sxvadasxva hidroteqnikuri nagebobebis mSeneblobam, Tevzis resursebis Warbma mopovebam
da Camdinare wylebiT dabinZurebam SesaZloa            mniSvnelovani zegavlena moaxdinos mdinaris
iqtiofaunis raodenobriv da xarisxobriv Semadgenlobaze. Sesabamisad axali hidroteqnikuri nagebobis
mSeneblobisas gaTvaliswinebuli unda iqnes RonisZiebebi iqtiofaunaze uaryofiTi zegavlenis
SemcirebisaTvis:
       1. hidroteqnikuri nageboba unda daproeqtdes Tevzgamavali sistemis gaTvalisiwnebiT;
       2. mdinaris wylis donis cvlileba axdens gadamwyvet mniSvnelobas Tevzis resursebis
aRwarmoebaze. dauSvebelia didi moculobiT wylis gaSveba kaSxlebidan mokle vadebSi qviriTobis
periodSi (maisi – agvisto, seqtemberi). am dros Tavidan unda iqnes acilebuli mdinareebSi wylis donis
Tundac moklevadiani daweva, ramac SeiZleba gamoiwvios saqviriTe adgilebisa da am adgilebisaken
misasvleli gzebis daSroba.
       3. im SemTxvevaSi, Tu saqmianobisas moxdeba md. Tergis wylis cocxal kalapotTan Sexeba,
Sefasebuli   unda   iqnes    hidroteqnikuri    nagebobebis     mSeneblobis    Sedegad   TevzebisaTvis,
uxerxemloebisaTvis,   agreTve,    wylis   mcenareebisaTvis      aRwarmoebis     pirobebis   gauaresebiT
gamowveuli mavne zemoqmedeba `garemosaTvis miyenebuli zianis gaangariSebis meTodikis~
Sesabamisad (damtkicebulia saqarTvelos garemos dacvisa da bunebrivi resursebis ministris 2006 wlis
5 ivlisis #538 brZanebiT). agreTve iqtiofaunaze miyenebuli zarali, romelic sxva sakiTxebTan erTad



                                                                                                  - 62 -
unda asaxavdes Tevzis resursebis im odenobas, romelic daikargeba               saqviriTe adgilebis
miuwvdomlobis Sedegad aRwarmoebis SezRudvis gamo.

                   saqmianobiT SesaZlo zemoqmedeba cxovelTa samyaroze da
                                   Semarbilebeli RonisZiebebi
       dagegmili saqmianoba ar aris masStaburi, ar iTvaliswinebs tyis ekosistemebze zemoqmedebas
(xeebis Wra ar igegmeba). saqmianoba aseve ar ganxorcieldeba gadaSenebis safrTxis winaSe myofi
cxovelTa saxeobebis ZiriTad sabinadro adgilebSi _ dagegmilia misi urbanul teritoriaze ganxorcieleba.
Sesabamisad cxovelTa saxeobebze mniSvnelovani zemoqmedeba ar aris mosalodneli (garda wylis
biomravalferovnebisa, romelzedac Sesabamisi zemoqmedebis Tavidan acilebis da Semarbilebeli
RonisZiebebis ganuxorcieleblobis SemTxvevaSi, mosalodnelia uaryofiTi zemoqmedeba). miuxedavad
amisa, saqmianobisas daculi iqneba qvemoT moyvanili moTxovnebi, agreTve ixtiofaunasTan
dakavSirebiT SemoTavazebuli rekomendaciebi da ganxorcieldeba Sesabamisi dacviTi qmedebebi:
mSeneblobiT gamowveuli garemoze negatiuri zemoqmedebis minimizaciisaTvis gaTvaliswinebuli
   unda iyos:
 transportis moZraobis SeTanxmebuli marSrutebis mkacri dacva;
 xanZarsawinaaRmdego RonisZiebebis gatareba;
 mSeneblobis ubnebis sazRvrebis savaldebulo dacva;
 garemosdacviTi moTxovnebis Sesrulebis sakiTxebze momsaxure personalis treningi.
qvemoT mocemulia Semarbilebeli RonisZiebebi cxovelebze saqmianobiT gamowveuli SesaZlo
   zemoqmedebisas, romelic SeiZleba moicavdes Semdegs:
 arealis fragmentacia;
 Sewuxeba gamravlebisa da gamosakveb adgilebSi;
 individualuri monakveTebis fragmentacia;
 wvrili cxovelebis daRupva ormoebsa da tranSeebSi;
 mavne nivTierebaTa moxvedra wyalsatevebSi.
 saqmianobisas wylis cocxal kalapotTan Sexeba.
SemoTavazebuli Semarbilebeli zomebi:
 frinvelTa saxeobebis budeebTan aikrZalos miaxloeba maT gamravlebisa da budobis periodSi
   (savaraudod martidan ivlisamde).
 miRebul iqnas zomebi samuSaoebis dros mtveris raodenobis SemcirebisaTvis.
 miRebul iqnas zomebi samuSaoebis dros xmaurisa da vibraciis donis Sesamcireblad.
 ar moxdes yofiTi da samSeneblo narCenebis dagroveba teritoriaze da maTi Cayra wyalSi.
 gakontroldes navToproduqtebis daRvra wyalsa da niadagze.




                                                                                               - 63 -
 ormoebi, tranSeebi da a.S. SemozRudul iqnas raime winaRmdegobiT cxovelebis Sig
  Cavardnisagan Tvidan asacileblad. tranSeebsa da ormoebSi RamiT cali mxriT CauSvaT grZeli
  ficrebi an xis morebi, imisTvis, rom wvril cxovelebs saSualeba hqondeT amovidnen iqidan.
  ormoebi da tranSeebi Semowmdes miwiT Sevsebis win.
 zedapiruli wylis obieqtebis siaxloves, an aucileblobisas uSualod kalapotSi (rac ar aris dagegmili)
  saqmianoba unda      ganxorcieldes   wyalmcirobis periodSi,     raTa Tavidan iqnas acilebuli
  zemoqmedeba wylis biomravalferovnebaze.
 SemuSavdes garemosdacviTi monitoringis gegma.




                                                                                               - 64 -
        5.garemoze mSeneblobiTa da eqspluataciiT gamowveuli damabinZurebel nivTierebaTa
                            datvirTvebisa da koncentraciebis gansazRvra
         saqarTvelos kanoni `atmosferuli haeris dacvis Sesaxeb~; saqarTvelos kanoni “wylis Sesaxeb”;
saqarTvelos kanoni “niadagis dacvis Sesaxeb”; aregulirebs samarTlebriv urTierTobebs saqarTvelos
garemos dacvis saministros teritoriul organoebsa da fizikur da iuridiul (sakuTrebisa da organizaciul-
samarTlebrivi formis miuxedavad) pirebs Soris.

                                 5.1 zRvrulad dasaSvebi gafrqvevebis (z.d.g.)
                                        normebis dadgenis kriteriumi
          1. zdg-is normebis dadgenisaTvis unda sruldebodes Semdegi piroba:
                                       Cm
                                            1            (5.1)
                                      zdk m
sadac: Cm      – atmosferos miwispira fenaSi mavne nivTierebebis gaangariSebuli maqsimaluri
koncentraciaa (mg/m3) dabinZurebis yvela wyaroebis erTobliobidan;
        zdkm- Sesabamisi mavne nivTierebebis maqsimaluri erTjeradi zRvrulad dasaSvebi koncentraciaa,
mg/m3.
        2. atmosferul haerSi erTdroulad ramdenime jamuri zemoqmedebis mqone mavne nivTierebis
arsebobisas unda sruldebodes Semdegi piroba:
                                   C m1   C            C
                                         m 2  ...  m n  1         (5.2)
                                 zdk m1 zdk m 2      zdk m n
        sadac Cm1, Cm2… Cmn    – atmosferos miwispira fenis erTidaimave adgilas mavne nivTierebebis
gaangariSebuli maqsimaluri koncentraciaa mg/m3;
        zdkm.1, zdkm.2, zdkm.n - mavne nivTierebebis Sesabamisi maqsimaluri erTjeradi zRvrulad
dasaSvebi koncentraciaa, mg/m3.
        3. im mavne nivTierebebisaTvis, romlebisTvisac jer kidev ar aris dadgenili maqsimaluri
erTjeradi zdk-is normebi, dasaSvebia maT magivrad droebiT gamoyenebul iqnas saSualo dReRamuri
zdk-is aTmagi normebi. xolo maTi ararsebobis SemTxvevaSi – mavne nivTierebebis zemoqmedebis
saorientacio usafrTxoebis donis mniSvnelobebi.
        4. atmosferul haerSi fonuri koncentraciis Cf arsebobis SemTxvevaSi formula (5.1)-Si Cm-is
magivrad unda aviRoT Cm+Cf, xolo formula (5.2)-Si Cm1, Cm2… Cmn-is magivrad Cm1+ Cf1, Cm2+ Cf2
… Cmn+ Cfn.
        5. moqmedi da rekonstruirebadi sawarmosaTvis zdg-is normebis dadgenisas Cf -is magivrad
aiReba C f , romelic warmoadgens fonur koncentracias, saidanac gamoricxulia gansaxilveli sawarmos

wili:
                                                   Cm
                               C'f  Cf (1  0.4      ) , roca Cm  2Cf   (5.3)
                                                   Cf
                                  C'f  0.2Cf , roca Cm  2Cf             (5.4)


                                                                                                - 65 -
                               5.2 ZiriTad damabinZurebel nivTierebebis klasifikacia
     saqarTveloSi momqmedi kanonqvemdebare normatiuli aqtis mixedviT akrZalulia im obieqtis
ganTavseba,    daproeqteba,        mSenebloba      da   eqspluataciaSi      gaSveba,       romelTa       gafrqvevebis
SedgenilobaSi Semaval nivTierebebs ar gaaCniaT damtkicebuli zRvrulad dasaSvebi koncentraciebi
(zdk) an zemoqmedebis saorientacio usafrTxoebis done (zsud). amitom, pirvel rigSi saWiroa dadgenili
iqnas im nivTierebebis nusxa da sxva saWiro parametrebi, romelTac adgili eqneba samSeneblo
samuSaoebis Catarebis dros. cxrili 5.1 mocemulia warmoqmnili mavne nivTierebebis dasaxeleba,
maTi kodi, zRvrulad dasaSvebi koncentraciebi da saSiSroebis klasi.

                                                                        cxrili 5.1
                                                                zRvrulad dasaSvebi koncentracia, mg/m3
       #                                                        maqsim      saSualo dRe-     zemoqm.
                                                                                                            saSiSro-
                   mavne nivTierebaTa dasaxeleba         kodi       a          Ramuri         saorient
                                                                                                            ebis klasi
                                                                  luri                        usfrTx.
                                                                 erTje                         done
                                                                  radi
       1   tyvia                                        0184    0.001                                           1
       2   azotis dioqsidi                              0301    0.200          0.040                            2
       3   azotis oqsidi                                0304    0.400          0.060                            3
       4   Wvartli                                      0328    0.150        0.050                              3
       5   gogirdis dioqsidi                            0330    0.500          0.050                            3
       6   gogirdwyalbadi                               0333    0.008                                           2
       7   naxSirJangi                                  0337    5.00           3.00                             4
       8   najeri naxSirwyalbadebi, C1 –C5               0415                                   50
      19   najeri naxSirwyalbadebi, C6 -C10             0416                                    30
      10   benzoli, C6H6                                0602    1.500          0.100                            2
      11   qsiloli, C8H10                               0616    0.200          0.200                            3
      12   toluoli, C7H8                                0621    0.600          0.600                            3
      13   eTilbenzoli                                  0627    0.020          0.020                            3
      14   benz(a)pireni, C20H20                        0703      -          0.000001                           1
      15   Jamuri naxSirwyalbadebi CтHn                 0401    1.000                                           1
      16   najeri naxSirwyalbadebi, C12 -C19            2754    1.000                                           4
      17   Aaraorganuli mtveri                          2908     0.3           0.040                            3
     azotis oqsidebi – azotis oqsidebidan ufro metad mavnebelia azotis (II) oqsidi, magram
atmosferul haerSi igi swrafad iJangeba azotis (IV) dioqsidad, amitom warmoebaSi azotis oqsidebiT
mowamvlis wyarod miiCneven azotis (IV) dioqsids. mowamvlis pirveli niSnebia: xveleba, sisuste,
Tavis tkivili. Semdeg iwyeba filtvebis SeSupeba da adgili aqvs Jangbadis ukmarisobas. Semdeg
warmoiSoba tkivili gulis areSi. Tavisi toqsikurobiT azotis (IV) dioqsidi miekuTvneba me-2 klass.
     gogirdis dioqsidi _ mcire raodenobiTac ki piris RruSi iZleva arasasurvel gemos, aRizianebs
sanerwyve jirkvlebs. organizmSi, Tundac 0.2% gogirdis oqsidisa iwvevs xixins, sunTqvis Sekvras da
gonebis dakargvas. qronikuli mowamvla iwvevs madis dakargvas, sasunTqi organoebis anTebas,
kuWis Sekvras. Tavisi toqsikurobiT miekuTvneba me-3 klass.



                                                                                                                    - 66 -
     gogirdwyalbadi – toqsikuri, ufero, haerze ufro mZime airia damaxasiaTebeli laye kvercxis
suniT. misi maRali koncentracia iwvevs sasunTqi centris paralizebas da sikvdils.
       naxSirJangi _ Tavisi toqsikurobiT miekuTvneba me-4 klass. Zlier saSiSi momwamvlelia,
radgan arc feri aqvs da arc suni. igi Zalian gavrcelebuli airia. warmoiqmneba organuli nivTierebebis
arasruli wvis Sedegad. mowamvlis pirveli niSnebia: Tavis tkivili da Tavbrusxveva, SemdgomSi ki _
grZnobis dakargva. naxSirbadis oqsidiT mowamvlas xels uwyobs isic, rom sisxlis hemoglobini 200-jer
xarbad etaneba naxSirJangs, vidre Jangbads. izrdeba Jangbadis nakleboba sisxlSi _ hipoqsemia, an
Jangbadis uqonloba _ anoqsemia. zemoxsenebulis Sedegad xdeba organizmis daxrCoba.

       Wvartli – Wvartlis nawilakebi warmoadgenen kancerogenebis matareblebs. xvdebian ra isini
sasunTq gzebSi iwveven avTvisebian simsivnes. imis gamo, rom arcerT qveyanaSi ar arsebobs
swrafadmoqmedi      gazoanalizatorebi   SeuZlebelia    maTi     gamofrqvevis       normireba.   amitom
kanonmdeblebi iyeneben irib maCveneblebs – naxSirwyalbadebisa da myari nawilakebis
gamofrqvevaTa normas. toqsikurobiT miwekuTvneba pirvel klass.

       benzoli, C6H6 – warmoadgens aromatuli naxSirwyalbadebis umartives warmomadgenels,
uferuli, aqroladi siTxea, romelsac gaaCnia specifikuri suni. sasunTq organoebSi moxvedrisas SeuZlia
gamoiwvios mwvave mowamvla. mowamvla iSviaTad SeiZleba moxdes kanidanac. centralur nervul
sistemaze moqmedebs rogorc narkotiki, xandaxan iwvevs krunCxvebs. maRalma koncentraciebma
SeiZleba gamoiwvios azrovnebis dakargva da sasunTqi centrebis dambla sikvdiliT.
       qsilolebi, C8H10 – ganekuTvneba aromatuli naxSirwyalbadebis jgufs, warmoadgens benzolis
homologs. iwvevs sisxlwarmomqmneli organoebis funqciis gaRizianebasa da daTrgunvas, aqvs
narkotikuli moqmedeba, romelic Zalian waagavs benzolisa da toluolis narkotikul gavlenas. SeuZlia
gamoiwvios anemia, leikemia da nevrasteniuli sindromi. qalebSi iwvevs menstrualuri ciklis darRvevas.
       toluoli, C7H8 – ufero siTxea, sasiamovno suniT. organizmSi is SeiZleba moxvdes sasunTqi
organoebis meSveobiT da dauzianebeli kanidanac. iwvevs nervuli sistemis moSlas, astenovegetatiur da
nevrozul sindromebs. sisxlSi SeiZleba gamoiwvios eriTrocitebis Semcirebis tendencia, rac
gamowveulia eritrocitebis sicocxlis xangrZlivobis SemcirebiT.
       benz(a)pireni _ erT-erTi aqtiuri kancerogenuli naerTia. warmoiqmneba organuli nedleulis
Termuli damuSavebis maRaltemperaturuli procesebisas.


                        5.3 atmosferoSi mavne nivTierebaTa gabnevis angariSis
                                         meToduri safuZvlebi
                       a) calkeuli wertilovani dabinZurebis wyarodan mavne
                                  nivTierebaTa gafrqvevis angariSi
     1. damabinZurebeli nivTierebebis miwispira koncentraciis maqsimaluri mniSvneloba Cm
(mg/m3), romelic miiRweva araxelsayrel meteorologiur pirobebSi calkeuli wertilovani mrgvali milyelis


                                                                                                  - 67 -
mqone dabinZurebis wyarodan cxeli airhaerovani narevis gafrqvevisas am wyarodan daSorebul Xm (m)
manZilze, ganisazRvreba formuliT:
                                       AMFmn 
                                     Cm                        (5.5)
                                       H 2 3 V1T
sadac: A - atmosferos temperaturuli stratifikaciis koeficientia (wm2/3, 0C1/2, mg/g), saqarTvelos
pirobebisTvis – A=200;
     M - drois erTeulSi atmosferoSi gafrqveuli damabinZurebeli nivTierebebis masaa (gr/wm). igi
ganisazRvreba sawarmosTvis (procesisTvis) dadgenili angariSiT mocemuli normativebis safuZvelze;
     F - atmosferul haerSi damabinZurebeli nivTierebebis daleqvis siCqaris uganzomilebo
koeficientia. airovani damabinZurebeli nivTierebebisaTvis da mcireddispersiuli aerozolebisaTvis
(mtveri, Wvartli) F=1; mcireddispersiuli aerzolebisaTvis – roca gawmendis koeficientis saSualo
eqspluataciuri mniSvneloba >90%-ze, maSin F=2; roca am koeficientis saSualo eqspluataciuri
mniSvneloba 75-sa da 90%-s Sorisaa, maSin F=2.5; roca am koeficientis mniSvneloba <75%-ze an
saerTod ar warmoebs gawmenda, maSin F=3;
     H - miwis zedapiridan gafrqvevis wyaros geometriuli simaRlea (m);
     T - gafrqveuli airhaerovani narevisa da garemo haeris temperaturebs Soris sxvaobaa (0C);
      - airhaerovani narevis gabnevaze adgilis reliefis gavlenis amsaxveli uganzomilebo koeficientia.
vake adgilisaTvis, rodesac adgilis niSnulis simaRlis vardna ar aRemateba 1km-ze 50m-s, =1.
danarCen SemTxvevaSi  ganisazRvreba kartografiuli masalis safuZvelze, romelic asaxavs adgilis
reliefs sawarmodan milis 50m simaRlis radiusis zonaSi, magram aranakleb 2km-sa.
     V1 – airhaerovani narevis xarjia (m3/wm), romelic ganisazRvreba formuliT:
                                            D 2
                                        V1      0              (5.6)
                                              4
sadac D - gafrqvevis wyaros milyelis diametria (m);
     0 - gafrqvevis wyaros milyelidan airhaerovani narevis gamosvlis saSualo siCqarea (m/wm);
     m da n - gafrqvevis wyaros milyelidan airhaerovani narevis gamosvlis pirobebis amsaxveli
uganzomilebo koeficientia, romelic gamoiTvleba formuliT:
     roca f<100, maSin
                                                1
                              m                                          (5.7)
                                    0.67  0.1x f  0.34 x 3 f
     roca f  100 , maSin
                                            1.47
                                      m                                 (5.8)
                                             3 f


     roca    f c  f  100 , maSin koeficienti m gamoiTvleba formuliT (5.7) masSi              f  fc

mniSvnelobisas
     Tu f<100 da

                                                                                                  - 68 -
     roca Vm  2 , maSin    n=1                          (5.9)
     roca 0.5  Vm  2 , maSin n=0.532Vm2-2.13Vm+3.13                          (5.10)
     roca Vm<0,5, maSin n=4.4 Vm                                               (5. 11)
     Tu f  100 , maSin koeficienti n gamoiTvleba formulebiT (5.9-5.11) Vm  Vm mniSvnelobisas.
                                                                              1


                         1
     parametrebi f, Vm, Vm da fc ganisazRvreba Semdegi formulebiT:

                                                     02 D
                                          f  1000                (5.12)
                                                   H 2 T
                                                V T
                                   Vm  065  3 1                          (5.13)
                                                   H
                                               D
                                    Vm  1.3 0
                                        1
                                                                          (5.14)
                                                H
                                     f c  800(Vm )3
                                                1
                                                                          (5.15)
     2. calkeuli wertilovani, mrgvali milyelis mqone dabinZurebis wyarodan civi airhaerovani narevis
                                      
gafrqvevisas (roca f 100 an T0 da Vm  0,5 ) Cm-is mniSvneloba iangariSeba formuliT:

                                     AMFn D
                                   Cm =      ×                (5.16)
                                       H 4/3   8V1
                                                    
     sadac: n gamoiTvleba formuliT (8.9-8.11) Vm  Vm mniSvnelobisas, xolo roca f <100 da fm<0.5
              
an f 100 da Vm  0,5 qaris saxifaTo siCqaris zRvrulad mcire mniSvnelobis SemTxveva), maSin:

                                             AMFmη
                                      Cm =                          (5.17)
                                              H 7/3
       sadac
                                       m  2,86 , roca f <100, Vm<0.5

                                       m  0,9 , roca f 100, V   0,5 .
     3. manZili dabinZurebis wyarodan Xm (m), sadac araxelsayreli meteorologiuri pirobebis
SemTxvevaSi miwispira koncentracia C (mg/m3) aRwevs maqsimalur mniSvnelobas Cm-s, gamoiTv-
leba formuliT:

                                          5F
                                     Xm       dH             (5.18)
                                            4
sadac d - uganzomilebo koeficientia, romelic gamoiTvleba formuliT:
        Tu f <100 da
        roca Vm  0.5 , maSin d  2.48(1  0.28 3 fc )             (5.19)

        roca 0.5  Vm  2 , maSin d = 4.95Vm (1+ 0.28 3 f )           (5.20)

        roca Vm >2, maSin d  7 Vm (1  0.28 3 f )               (5.21)

        Tu f >100 da


                                                                                               - 69 -
       roca Vm  0.5 , maSin d=5.7
             1
                                                                                    (5.22)

       roca 0.5  Vm  2 , maSin d  11 .4Vm
                                           1
                                                                 (5.23)

       roca Vm  2 , maSin d  16 Vm
             1                     1
                                                              (5.24)
     4. qaris saxifaTo siCqare um       (m/wm) flugeris doneze (miwidan 10m-is simaRleze), sadac
miiRweva damabinZurebeli nivTierebebis maqsimaluri koncentracia Cm ganisazRvreba formuliT:
     Tu f <100 da
        roca Vm  0.5 , maSin um=0.5                  (5.25)

        roca 0.5  Vm  2 , maSin um=Vm                 (5.26)

        roca Vm>2, maSin um  Vm (1  0.12 f )                (5.27)
     Tu f >100 da
        roca Vm  0.5 , maSin um=0.5
              1
                                                                           (5.28)

        roca 0.5  Vm  2 , maSin um  Vm
                                        1
                                                            (5. 29)

        roca Vm  2 , maSin u m  2.2Vm
              1                       1
                                                         (5. 30)
     5. araxelsayreli meteorologiuri pirobebis da qaris siCqaris u (m/wm) SemTxvevaSi
(gansxvavebuli qaris saxifaTo siCqarisgan um m/wm) mavne nivTierebebis miwispira koncentraciis
maqsimaluri mniSvneloba Cm n mg/m) ganisazRvreba formuliT:
                                      Cm n = rCm                 (5.31)
sadac r- uganzomilebo sididea, romelic ganisazRvreba formulebiT:
     roca u / u m ≤1, maSin
                         r=0.67 (u / u m) +1.67(u / u m )2-1.34 (u / u m )3          (5.32)
     roca u/ u m >1, maSin
                                        3(u / um )3
                               r=                                 (5.33)
                                 2(u / um )2  (u / um )  2
     6. manZili gafrqvevis wyarodan Xmu (m), romelzedac araxelsayreli meteorologiuri pirobebis da
qaris siCqaris u (m/wm) SemTxvevaSi miiRweva mavne nivTierebebis miwispira koncentraciis
maqsimaluri mniSvneloba Cmu (mg/m3) ganisazRvreba formuliT
                              Xm u = pXm ,                         (5.34)
     sadac p- uganzomilebo sididea, romelic ganisazRvreba formulebiT:
         roca u/um ≤0.25, maSin p=3                 (5.35)
            roca 0.25 < u/um ≤1,
        roca p= 8.43(1- u / u m )5 +1                                  (5.36)
         roca u / u m > 1, maSin p = 0.32(u / u m ) +0.68                 (5.37)
     7. adgilmdebareobis reliefis gavlena miwispira maqsimaluri koncentraciebis Cm -is gaTvlisas

gaiTvaliswineba uganzomilebo koeficienti  . misi mniSvnelobis dadgena xdeba kartografiuli masalis
                                                                                              - 70 -
safuZvelze. rodesac gansaxilveli wyaros midamoebSi gamoiyofa calkeuli izolirebuli winaRobebi
(gorakebi, Txemebi, dablobebi an safexurebi), maSin
                         1  1 m  1             (5.38)
     sadac  m - ganisazRvreba cxril 5.2 mixedviT
                                    cxrili 5.2




                                       x0
     1 - ganisazRvreba grafikebidan              -isgan damokidebulebiT
                                             a0




                          naxazi 5.1

       8. TiToeuli dabinZurebis wyarosaTvis gavlenis zonis radiusi gaiangariSeba, rogorc
dabinZurebis wyarodan daSorebul or X1 da X2 manZils Soris udidesi, sadac X1 =10Xm, xolo X2 aris
manZili dabinZurebis wyarodan dawyebuli, romlisaTvisac C ≤ 0.05 zdk.
                         5.4 damabinZurebel nivTierebaTa gafrqvevebi
                               atmosferoSi mSeneblobis periodSi
       gafrqvevis ZiriTadi ubnebia: a) gafrqvevebi samSeneblo manqana-meqanizmebis bazirebis
moednebidan; b) gafrqvevebi betonis qarxnidan;

                                                                                          - 71 -
g) damabinZurebel nivTierebaTaa gafrqvevebi samSeneblo ubnebidan.
          a) atmosferuli haeris dabinZurebis gansazRvra samSeneblo
                                      manqana-meqanizmebidan
          rogorc aRvniSneT damabinZurebeli nivTierebebis emisia maqsimaluria samSeneblo teqnikis
bazirebis moednebidan, romlebic ganlagebuli arian saqmiani ezos teritoriaze. qvemoT cxril 5.3-Si
mogvyavs         bazebidan       samSeneblo           moednebze           yoveldRiurad         gasuli        manqana-meqanizmebis
CamonaTvali
                                                                                        cxrili 5.3
manqana-                  amwe           eqskavatori          buldozeri            TviTmcleli
meqanizmebis              dizelze          dizelze             dizelze              dizelze              miqseri        damtvirTveli
dasaxeleba
raodenoba                    2                 4                     2                    3                   2                   2
kategoria                   5-6                6                     6                    7                   7                  5-6
simZlavre, kvt            150-200             200                   250                  322                 180               150-180

          moednidan        k-uri     kategoriis       manqana-meqanizmebis                 gasvlisas      n-uri        damabinZurebeli
nivTierebis         xvedriTi        gafrqveva         (meqanizmebis           gasvlis       dro       t  30 wT)         gaiangariSeba
damokidebulebiT:

                                         
           M nk  0, 000556   N k mkn.gaS  tgaS  mkn.gax  tgax  mkn.m Z  tm Z  mkn.uq.s  tuq.s
                                                                           o      o                                     (5.39)

sadac M nk - k-uri kategoriis manqana-meqanizmebidan n-uri nivTierebis

           gafrqvevis simZlavrea (g/wm);
            N k - k-uri kategoriis manqana-meqanizmebis raodenoba;

           mkn.gaS , mkn.gax , mkn.m Z d a mkn.uq.s
                                    o                   -   k-uri         kategoriis     manqana-meqanizmebisaTvis                   n-uri

nivTierebis xvedriTi gafrqveva Sesabamisad Zravis gaSvebis (benzinis amZraviT), gaxurebis,
moZraobis da uqmi svlis SemTxvevaSi (g/wT);
        tgaS , tgax , tm Z d a tuq.s - Sesabamisad Zravis gaSvebis, Zravis gaxurebis, moZraobis da uqmi svlis
                        o


dro, (wT); TviTmclelebisaTvis tgaS  0 ;

          miRebulia, rom tgaS  4wT ; tgax  tuq.s  5wT , tm Z  0,8wT;
                                                             o


cxril      5.4-Si      moyvanilia            n-uri     damabinZurebeli             nivTierebis           xvedriTi         gafrqvevebis
mkn.gaS , mkn.gax , mkn.m Z d a mkn.uq.s -is mniSvnelobebi g/wT-Si
                         o


                                                                                         cxrili 5.4
                                                                    xvedriTi gafrqvevebi, g/wT
                      k                  CO                   CH                NOx            SO2                       CWv
                                                             Zravis gaSvebisas
                      4                  25,0                 2,1                 1,7                 0,042                -
                      5                  35,0                 2,9                 3,4                 0,058                -
                      6                  57,0                 4,7                 4,5                 0,095                -
                      7                  90,0                 7,5                 7,0                  0,15                -
                                                      Zravis gaxurebisa da uqmi svlisas
                      4                  2,40                0,30                 0,48                0,06               0.06


                                                                                                                                     - 72 -
                  5                  3,91             0,49           0,78               0,10              0,1
                  6                  6,31             0,79           1,27               0,17             0,17
                  7                  9,92             1,24           1,99               0,26             0.26
                                                   moZraobis SemTxvevaSi
                  4                  1,57             0,51           2,47               0,41             0,41
                  5                  2,55             0,85           4,01               0,67             0,67
                  6                  4,11             1,37           6,47               1,08             1,08
                  7                  6,47             2,15          10,16                1,7              1,7

(5.39) damokidebulebiT moxda n-uri damabinZurebel nivTierebaTa gafrqvevebis sididis (g/wm) da wliuri
gafrqvevebis (t/wel) gaangariSeba, samSeneblo manqana-meqanizmebis bazirebis moednisaTvis
                                                 cxrili 5.5
                              CO               CH              NO2         NO            SO2            CWv
              g/wm           1,255            0,583           0,0829     0,0135         0,018          0,0041
              t/wel          9,889            4,594           0,653      0.106           0,14          0,032
       gaTvlebis Sedegebidan gamomdinreobs, rom damabinZurebel nivTierebaTa maqsimaluri
koncentraciebi naklebia dasaSveb normebze.
                                b) gafrqvevebis gaangariSeba betonis qarxnidan
                                                (СP-30 Typ516)
       betonis qarxnis warmodobaa 30m3/sT. gaTvla warmoebs maqsimaluri datvirTvebisaTvis.
samuSao dReebis r-ba weliwadSi 200 dRea. sul iwarmoeba 30000 m3 300-markian betoni.
                              cxrili 5.6 qvemoT mogvyavs masalebis xarji 1m3 betonze
     bet.     cementi         qviSa                 RorRi              wyali      axladdayalibebuli betonis saS.
    marka       kg                             fraqca 5-40 mm            l              simkvrive kg/m3
                           kg         l        kg          l
     300        380        735       500     1180           885        165                      2465

   betonis kvanZis muSaobisas mtvris gamoyofa xdeba:
   1. cementis da inertuli masalebis miRebisas da maTi dasawyobebis adgilebidan (silosebi,
Semofargluli sawyobebi);
   2. konveiriT qviSa-RorRi betonSemrevSi Cayris dros
   3. cementis ormoebidan (silosebidan) pnevmotransportiT cementis amotanisas, dozirebisa da
betonamrevSi Cayrisas.
   4. dozatorisa da betonamrevis muSaobisas.
       inertuli masalebis Semotana xdeba avtoTviTmclelebiT, maTi Camocliss da dasawyoebisas
mtvris gamoyofa tolia
                                                          106
                  M  k1  k2  k3  k4  k5  B  G         g/wm
                                                         3600
aq, k1 _ masalaSi mtvris fraqciis wilia: qviSisaTvis 0,09; RorRisaTvis 0,01;
k2 _ mtvris masidan aerozolSi gadasuli qviSisaTvis 0,006; RorRisTvis 0,01
masis wili:
k3 _ mtvris warmoqmnaze qaris siCqaris gavlena: qviSa 1,2; RorRi 1,2.


                                                                                                                   - 73 -
k4 _ mtvris warmoqmnaze masalis sinotivis gavlena: qviSisTvis 0,01; RorRisTvis 0,01;
k5 _ gareSe zemoqmedebisagan sawyobis dacviTunarianoba: qviSa 1,0, RorRi 1,0.
B - Camoclis simaRleze damokidebulebis koeficienti 0,5;
G - dasawyobebis simZlavre (miiReba betonSi inertuli masalis dozirebis odenobiT), qviSa
30X0,735=22,05 t/sT; RorRi 30X1,18=35,4 t/sT
   qviSa       M =0,09X0,06X1,2X0,01X1X0,5X22,05X106/3600=0,198 gr/wm
                                          P=0,198X3,6=0,713 t/wel.
   RorRi       M=0,01X0,01X1,2X0,01X1X0,5X35,4X106/3600=0,006 gr/wm
                                      P=0,0065X3,6=0,021 t/wel
   inertuli masalebis Camoclisas da dasawyobebisas jamuri gafrqvevebia:
                              M1=0,198+0,006=0,204 gr/wm
                              P1=0,713+0,021=0,734 t/wel
       cementis gadmotvirTvisas da 2 cal 90m3-ian siloSi Cayrisas adgili aqvs mtvris gamoyofas:
                                                 M  0,03B  G

sadac B –koeficientia, romelic damokidebulia Camoclis simaRleze, B=0,5.
   G CamotvirTvis mwarmoebluroba t/sT G=30X0,38=11,4 t/sT; maSin
                                      M=0,03X0,5X11,4=0,171 g/wm
                                           P=0,171X3,6=0,39 t/w
   inertuli masalebis Senaxvisas mtvris gamoyofa iangariSeba formuliT
                                            M  k3  k4  k6  k7  q  f

   sadac k3 da k4 – igivea;
   k6 _ masalis zedapiris profilis maxasiaTebeli koeficienti, qviSa 1,3; RorRi 1,3;
   k7 _ masalis zomebis maxasiaTebeli, qviSa 1,0; RorRi 0,6;
   f _ sawyobis masaliT dafaruli nawilis farTi m2 f=60 m2
   q _ faqtiuri zedapiri 1m2 farTobidan atacebuli mtvris wili gr/m2.wm, qviSa 0,04; RorRi 0,02;
   gvaqvs:L
   qviSa M     M=1,2X0,01X1,3X1,0X60X0,04=0,037 gr/wm
   P           P=0,037X8,64=0,32 t/wel
   RorRi M =1,2X0,01X1,3X0,6X0,02X60=0,011 gr/wm
   P           P=0,011X8,64=0,095 t/wel
   inertuli masalebis Senaxvisas jamuri gafrqvevebia (qviSa+RorRi)
               M2=0,037+0,011=0,048 gr/wm
               P2=0,32+0,095=0,415 t/wel
   konveiriT qviSis da RorRis betonSemrevSi Cayris dros mtvris gamoyofa tolia
   qviSisaTvis

                                                                                                  - 74 -
                  M=0,013X22,05X 1000/3600 gr/wm=0,08 gr/wm
                  P=0,08X 3,6=0,288 t/wel
    RorRisaTvis
                  M=0,013X35,4X1000/3600=0,128 gr/wm
                  P=0,128X3,6=0,461 t/wel
    jamuri iqneba:
    qviSa+RorRi
                  M3=0,08+0,128=0,208 gr/wm
                  P3=0,288+0,461=0,749 t/wel.
         silosidan cementis amotanis, pnevmotransportiT amotanisas, dozirebis da betonis amrevSi
Cayrisas 1t cementze modis 0,8kg mtveri, amitom
         M4=0,38X30X0,8X1000/3600=2,53 gr/wm
                                       P4=2,53X3,6=9,11 t/wel
         dozatorSi da betonamrevSi mtvris gamoyofa sveli inertuli masalisaTvis tolia 0,0133 kg/t
betonze, gvaqvs
                  M5=0,0133X30X2,465X1000/3600=0,27 gr/wm
                          P5=0,27X3,6=0,97 t/wel

    cxrili 5.7 moyvanilia gafrqvevebis mniSvnelobebi betonSemrevi kvanZisaTvis:
                              betonis kvanZidan mtvris gafrqvevis maxasiaTeblebi
#   gafrqvevis               gamoyofis wyaros                                                     damabinZurebel
    wyaro                      parametrebi                   airhaernarevis parametrebi            nivTierebaTa
                                                                                                    gafrqvevebi
                          simaRle, m   diamteri, m   siCqare,        moculoba,      temperatur   g/wm       t/wel
                                                      m/wm            m3/wm            a,0C
1   inertuli masalebis       0,5          0,75         0,98           0,432             30       0,204      0,734
    CamotvirTva
2   cementis                 0,5          0,75        2,36             1,040              30     0,171      0,390
    CamotvirTva
3   inertuli masalebis       0,5          0,85        0,56             0,320              30     0,048      0,415
    Senaxva
4   inertuli masalebis       4,5          0,75        3,59             1,580              30     0,208      0,749
    transportireba
    konveiriT
5   cementis                 4,5          0,75        1,59             0,700              30     2,53       9,11
    pnevmotransportire
    ba
6   dozireba da betonis      4,5          0,75        0,67             0,290              30     0,27       0,97
    areva




                 g) damabinZurebel nivTierebaTaa gafrqvevebi samSeneblo ubnebidan


                                                                                                             - 75 -
                          g-1) gafrqvevebi eleqtrorkaluri SeduRebis procesSi
       saSemduReblo operaciebi ganxorcieldeba “linkolnis tipis” ori-sami eleqtroSemduRebeli
aparatiT, romlis monacemebia:
       Semavali deni: Zabva 220 volti, denis Zala 0  36 amperi, sixSire 50 herci; saSemduReblo
gamomavali Zabva – 20 volti, denis Zala 180 amperi.
       gamoiyeneba Е-42 markis eleqtrodebi. saSemduReblo samuSaoebis (sadawneo milsadenis
SeduReba, sxvadasxva saxis metalokonstruqciebis                  montaJi da sxva) xangrZlivoba  200 dR.R.
namwvi eleqtrodebis narCenebis normaa 0,15. sadawneo milsadenis erT Sepirapirebaze (l=9m)
saSemduRlebo postebis mier gamoyenebuli iqneba 3kg eleqtrodi; mTeli milsadenisaTvis (l=1200 m),
romelic Sedgeba 7,8m seqciebisagan, eleqtrodebis xarji narCenebis gaTvaliswinebiT 462-
0,15x462=393kg.       aseTive     moculobis        saSemduReblo        samuSaoebia       gaTvaliswinebuli   sxva
samuSaoebzec, amitom mTliani xarji Seadgens 786 kg eleqtrods.
       damabinZurebel nivTierebaTa xvedriTi gamoyofa Ki g/kg Е-42 markis eleqtrodebiT
SeduRebisas tolia
                                           cxrili 5.8
                                     nivTiereba                                 xvedriTi
                                                                            gamofrqveva, g/kg
              marganeci da misi SenaerTebi                                        0,90
              araorganuli mtveri SiO2-is Semcveli (20-70%)                        18,0
              qromis oqsidebi                                                     1,40
              sustad xsnadi ftoridebi                                             3,45
              ftor-wyalbadi                                                       0,75
              azotis oqsidebi                                                     1,50
              naxSirbadis oqsidebi                                                13,3

       maqsimaluri gafrqveva g/wm iqneba sadawneo milsadenis pirapiris SeduRebaze. angariSs
vawarmoebT 1m-isaTvis, romlis SeduRebisaTvis saWiroa 0,4 sT=1440wm da eleqtrodis xarji
0,333kg-ia.
       saangariSo formulas aqvs Semdegi saxe
                                               G  Kmi
                                      M mi             g / wm
                                               t  3600

aq Mmi - damabinZurebel nivTierebaTa maqsimaluri gafrqvevaa, g/wm;
  G – eleqtrodis masa kg-Si;
 Kmi – i-uri damabinZurebeli nivTierebis xvedriTi gamoyofa, g/kg-Si;
 t –SeduRebis dro sT-Si.
       damabinZurebel nivTierebaTa maqsimaluri g/wm da jamuri t/wel gafrqvevebis mniSvnelobebi
moyvanilia cxril 5.9-Si
                                                                          cxrili 5.9
                                                                           gafrqvevebi
                     damabinZurebeli nivTiereba

                                                                                                            - 76 -
                                                                                        g/wm     t/wel
        marganeci da misi SenaerTebi                                                    0,0002   0,0007
        araorganuli mtveri SiO2-is Semcveli (20-70%)                                    0,0042    0,015
        qromis oqsidebi                                                                 0,0003   0,0011
        sustad xsnadi ftoridebi                                                         0,0008   0,0029
        ftor-wyalbadi                                                                  0,00017   0,0006
        azotis oqsidebi                                                                0,00035   0,0013
        naxSirbadis oqsidebi                                                            0,0031    0,011

        rogorc cxrilidan Cans mavne nivTierebaTa emisia ar gamoiwvevs teritoriis arsebiT
dabinZurebas.

                 g-2) mtvris gafrqvevebis gaangariSeba eqskvatoris muSaobis periodSi
        mSeneblobisTvis gaTvaliswinebulia erTCamCiani eqskavatori CamCis moculobiT 2m3.
vaangariSobT maqsimalur erTjerad gafrqvevebs. qanis simagre 7-8 kategoriisaa. saangariSo formulas
aqvs Semdegi saxe
                                                                                 N
                                             M  Qeqs  E  keq  k1  k2 
                                                                                Te.c
sadac Qeqs – mtvris xvedriTi gamofrqveva; Cven SemTxvevaSi mtvris xvedriTi gamofrqveva tolia 3,8
g/m3;
    E – CamCis tevadoba, m3 (2,0);
    keq – pirdapir CamCianisaTvis tolia 0,6;
    k1 =1,2 – koeficienti, romelic iTvaliswinebs qaris siCqares;
   k2 =1,2 - koeficienti, romelic iTvaliswinebs masalis tenianobas;
    N = 1 – erT adgilze erTdroulad momuSave teqnikis raodenoba;
    Te.c – eqskavatoris ciklis dro, wm (20).
        amrigad, erTCamCiani eqskavatoris muSaobisas mtvris maqsimaluri erTjeradi gafrqveva tolia
                                                                     1
                                   M  3.8  2  0,6 1, 2 1, 2        0,328 g / wm.
                                                                     20
        jamuri gafrqveva mSeneblobis periodSi tolia
                                                                39500
                                             P  0,328  20           0, 26 t / wel .
                                                                 106




                                  g-3) mtvris gafrqveva buldozeris muSaobisas
        buldozeris muSaobisas mtvris maqsimalur erTjerad gafrqvevas (g/wm) vangariSobT Semdegi
formuliT
                                                      Qbul  Gm  V  k1  k2  N
                                               M 
                                                               Tb.c  k p



                                                                                                          - 77 -
sadac Qbul – mtvris kuTri gamoyofa 1t gadasatani masalisagan, g/t (0,73);
    Gm – qanis simkvrive t/m3 (2,7);
        V – gadaadgilebis prizmis moculoba, m3 (3,0);
    k1=1,0 – qaris siCqareze damokidebuli koeficienti;
    k2=1,2 – masalis tenianobaze damokidebuli koeficienti;
    N=1 – erT adgilze erTdroulad momuSave teqnikis raodenoba;
    Tb.c – buldozeris ciklis dro, wm (80);
    kp=1,5 – qanis simkvrive t/m3 (2,70) dros.
       mtvris maqsimalur erTjerad gafrqveva tolia
                                0,73  2,7  3 11, 2 1
                           M                              0,06 g / wm,
                                        80 1,5

       jamuri gafrqveva mSeneblobis periodSi tolia
                               0,6 15500  80
                          P                    0,065 t / wel .
                                     106

                                       g-4) afeTqebiTi samuSaoebi
       erTjeradi maqsimaluri gafrqveva iangariSeba formuliT
                                            1   2  P   4  D 106
                                      M
                                                         t

sadac  – masalis odenoba, romelic adis haerSi 1kg asafeTqebeli masalis afeTqebisas, t/kg (4,5);
     – aerzolSi gadasuli mtvris wili, saSualod x10-5;
    P – koeficienti, romelic iTvaliswinebs qaris siCqares (1,2);
    – koeficienti, romelic iTvaliswinebs Surfis danotivebas (0,5);
   D – muxtis simZlavre, kg-Si (0,2) (mcire muxtebiT);
   t – mtvris emisiis xangrZlivoba, wm (600).
       erTjeradi maqsimaluri gafrqveva tolia
                                   4,5  2 105 1, 2  0,5  0, 2 106
                             M                                           0,018 g / wm.
                                                  600

       rac Seexeba gafrqvevebs dabinZurebis sxva wyaroebidan isini an Zalze mcirea da raime
arsebiT zegavlenas ver axdenen atmosferuli haeris xarisxze (gafrqvevebi saremonto da meqanikuri
saxelosnoebidan, emisiebi vulkanizaciisa da xe-masalis damuSavebis cexidan da sxva), an
mSeneblobis procesSi aseTi saxis samuSaoTa warmoeba xorcieldeba bunebis dacviTi RonisZiebebis
gaTvaliswinebiT (inertuli masalebis, qviSa, xreSi, sabalasto masalebis transportireba xorcieldeba
TviTmclelebis SemTxvevaSi danotivebuli saxiT).

              5.5 damabinZurebel nivTierebaTa gafrqvevebi eqspluataciis periodSi



                                                                                                    - 78 -
       hesis sqmianobis specifikidan gamomdinare misi funqcionirebis dros atmosferul haerSi mavne
nivTierebaTa gafrqvevebs ar eqneba adgili.

                  5.6 dabinZurebis stacionaluri obieqtebis identifikaciis dadgena
       imasTan dakavSirebiT, rom eqspluataciis periodSi larsi hesis kompleqsSi damabinZurebeli
stacionaluri obieqtebi ar arseboben, amitom dabinZurebis stacionaluri obieqtebis identifikaciis dadgena
ar aris saWiro.


    5.7 mSeneblobisa da eqspluataciis periodSi Camdinare wylebiT da atmosferuli naleqebiT
                               gamowveuli dabinZurebis gansazRvra

       a) mSeneblobis periodSi damabinZurebel nivTierebaTa nakadi garemoze modis Camdinare
wylebiT Semdegi wyaroebidan:
       1.muSa-mosamsaxure personalidan;
       2. obieqtis mSeneblobis procesSi;
       3. manqana-meqanizmebidan da maTi bazirebis ubnidan;
       4. sawvav-sapoxi da samSeneblo masalebis sawyobidan;
       5. betonis qarxnidan.
       obieqtis mSeneblobis dros – sadawneo milsadenis Cawyoba, saTave nagebobis, hesis Senobis,
sxvadasva nagebobebis, aseve manqana-meqanizmebidan da maTi bazirebis ubnidan aRZruli
damabinZurebeli nakadebis mniSvnelobebi rigiT da metad mcirea zRvrulad dasaSveb koncentraciebze.
maTi mogroveba xdeba aseve betonirebul an sxva saxis specialur SemgrovebelSi da xdeba maTi
gatana. araorganizebuli damabinZureblebis SemTxvevaSi ki maTi simcirisa da mimdebare reliefis
Taviseburebis gamo (praqtikulad horizontaluri reliefi) dabinZureba ver xvdeba samdinaro sistemaSi da
SesaZlebelia mxolod maTi CaJonva mimdebare ~30m sigrZis niadagis zolSi.
       aseT SemTxvevaSi damabinZurebeli nivTierebebis Carecxva ZiriTadad xdeba Tavsxma
wvimebis nakadebiT intensivobiT i=0,25-0,3 mm/wT. dabinZurebis ZiriTadi nawili Cairecxeba da
CaiJoneba niadagSi Tavsxma wvimebis pirvel 10-15 wuTis ganmavlobaSi (infiltraciis fenis sisqe
aRwevs 0,3-0,5 m-s). nakadis siCqare ferdebze gaiTvleba damokidebulebiT

                                Vferd.   I mi 0 ,           (5.40)

sadac Vferd. - ferdze nakadis siCqarea, Cvens SemTxvevaSi Vferd. =0,05-0,1 m/wm;

        I – ferdis qanobi;
          - mcenareuli safaris maxasiaTebeli koeficienti;
          - Camonadenis koeficienti;


                                                                                                  - 79 -
          i – wvimis intensivoba;
         0 - ferdis sigrZe.

       damokidebulebidan        gamomdinareobs,      rom      nakadi    pirveli    10   wT-is    ganmavlobaSi
gadaadgildeba ferdze   30 m-is manZilze, e.i. dabinZureba SeaRwevs gruntis fenaSi, romlis
moculoba W = 15m3 (ganixileba dabinZureba erTi grZivi metrisaTvis).
       niadagSi damabinZurebeli nivTierebebis koncentraciebis gaTvla warmoebs gamosaxulebiT
                         0,074e  kit Gi
                    Ci                              (5.41)
                            Wniad.

sadac C1 – damabinZurebeli nivTierebis koncentraciaa niadagSi, mg/l;
        ki – i-uri nivTierebis destruqciis koeficientia, 1/dR.R;
        t – wvimebs Soris intervali dR.R-Si;
        Gi - i-uri damabinZurebeli nivTierebis nakadi, t/wel-Si;

        Wniad. - niadagis moculoba litrebSi.

       cxril 5.14-Si mogvyavs niadagSi damabinZurebeli nivTierebis koncentracia mg/kg-Si.
                                                                                                        cxrili 5.14
        damabinZurebeli             Sewonili        amoniumis          nitratebi        navTobpro-
           nivTiereba              nivTiereba          azoti                              duqtebi
       mSeneblobis periodSi          0,0031          0,000019          0,31x10-6          0,0002

       cxril 5.14 Cans, rom damabinZurebel nivTierebaTa koncentraciebi gacilebiT (ramdenime rigiT)
naklebia dasaSveb normebze (zdk-ze). amrigad, mSeneblobis periodSi Camdinare wylebiT da
atmosferuli nakadebiT mosuli dabinZureba samSeneblo obieqtebdan samdinaro sistemaze da
niadagebze praqtikulad ar daikvirveba.
       b) eqspluataciis periodSi Camdinare wylebiT mosuli damabinZurebel nivTierebaTa nakadi
garemoze modis:
       1.muSa-mosamsaxure personalidan;
       2. danaleqisgan saleqaris garecxvisas.
       muSa-mosamsaxure          personalis     Camdinare     sayofacxovrebo-sameurneo          wyali     xvdeba
gamwmend danadgarSi “Biotal”-Si. qvemoT moyvanilia am danadgaris teqnologiurad aRwera da
Camdinare wylebis gawmendis efeqturobis maCveneblebi
                                      «BIOTAL® »-is teqnologiis aRwera
          «BIOTAL-is” danadgari gamoiyeneba sameurneo-sayofacxovrebo Camdinare fekaluri
wylebis gasawmendad sacxovrebel da sazogadoebiv SenobebSi, mcire warmoebebSi,sadac xdeba
Camdinare wylebis biologiuri gawmenda,



                                                                                                             - 80 -
       Camdinare wylebis gawmendis procesis Sedegad warmoiSveba ori saboloo produqti, romlebic
uSualod gamoiyeneba:
       -- teqnikuri wyali, meoradi gamoyenebisaTvis;
       -- stabilizirebuli organomineraluri sasuqi Warbi aqtiuri lamis saxiT.




                          Camdinare wylebis gawmendis teqnologiuri sqema
                                         «BIOTAL® »-is danadgarze



      gawmendis procesis marTva warmoebs avtomaturi kontrolis blokiT, Mitsubishi-is (iaponia)
parametrebis TviTregulirebiT da mxardaWeriT, rac iZleva gawmendis procesis optimizaciis
saSualebas energoxarjebis da teqnikis resursis TvalsazrisiT, kerZod, uzrunvelyofs danadgaris
Tanmimdevrul avtomatur gadarTvas pirvel, meore da mesame muSaobis ekonomiur reJimSi
Camdinare wylebis CaRvris gareSe Sesabamisad 1, 24 saaTSi da 7 dReSi, forsirebul reJimSi—
Camdinare wylebis saangariSo raodenobis Semodinebis gazrdis SemTxvevaSi.
      danadgaris muSaobis aqtualuri mdgomareoba aisaxeba blokis disfleize:
      mocemul droSi Camdinare wylebis gawmendis romel fazas axorcielebs danadgari, romeli
agregatebi muSaoben, da rogor reJimSi funqcionirebs danadgari (ekonomiur, normalur an forsirebul).
       BIOTAL-is danadgari warmoadgens sam erTmaneTTan Tanmimdevrulad SeerTebul SBR reaqtors
Tanmimdevrul-perioduli moqmedebiT. gadamuSavebaSi myofi Camdinare wyali Tanmimdevrulad
gadaedineba pirvelidan mesame reaqtorSi, TiToeul maTganSi gadis biologiuri gawmendis srul cikls,
aeraciis da Serevis mravaljer ganmeorebiT procesebs. BIOTAL-i warmoadgens sam Tanmimdevrulad
SeerTebul Camdinare wylebis biologiuri gawmendis danadgars, Tanac bolo--SBR-reaqtori periodulad
gadadis daleqvis reJimSi gawmendili Camdinare wylebis momdevno gadaqaCviT mesame damleqSi.
       BIOTAL-is danadgari Seicavs Camdinare wylebis damuSavebis xuT zonas: uxeSi gawmenda—
uxeSi fraqciebis SeCereba da biologiuri winwmenda—pirveli safexuris I SBR-reaqtori, biologiuri
gawmenda--meore


                                                                                               - 81 -
      safexuris II SBR-reaqtori, biologiuri bolo wmenda--mesame
      safexuris III SBR-reaqtori, da mesame daleqvis zona IV.
                Cafluli (naxevradCafluli) tipis «BIOTAL»-is danadgari Sedgeba
      MmiwisqveSa da miwiszeda nawilebisagan.
       miwisqveSa nawili warmoadgens rkina-betonis rezervuars, romelSic moTavsebulia reaqtorebis
korpusebi, kedlebis sisqiT 80 mm, «Simona»-s (germania) firmis qimiurad araaqtiuri, arakorozirebadi
polipropilenisagan.
      Semdgom, reaqtorSi montaJdeba teqnologiuri danadgari.
      miwiszeda nawili (sakompresoro) warmoadgens nagebobas sadac moTavsebulia FPZ-s (italia)
kompresorebi, «Mitsubishi»-s (iaponia) marTvis bloki programuli moduliT, sadezinfeqcio xsnaris
(natriumis hipoqloriti) moculobas.
       «BIOTAL»-is danadgaris adgilmdebareobis tipi - Cafluli an naxevradCafluli-damokidebulia
gruntis wylebis doneze. Ggruntis wylebis dabali donis SemTxvevaSi gamoiyeneba «BIOTAL»-is
danadgaris Cafluli tipi, maRali donis SemTxvevaSi— naxevradCafluli.

                                   2. Camdinare wylebis gawmendis efeqtianoba.

                                            BIOTAL danadgarze maCveneblebis sidide
             maCvenebeli                                                             normativi
                                           Semavali                 Ggamomavali
     Jbm, mgО2/l                              390                        ≤3            < 15
     Jqm, mgО2/l                              480                       ≤ 25           < 100
     NH4 mg/l                                  20                       ≤ 0,2           <2
     Sewonili nivTierebebi, mg/l              220                        ≤3            < 15
     koli-indeqsi                     Aar aris limitirebuli              < 1000       < 1000


     3. wmendis Sedegad miRebuli produqtebis meoradi gamoyeneba.
       BIOTAL-is danadgaris dayenebis Semdeg gawmendili Camdinare wylebi SesaZlebelia
gamoyenebul iqnas meoradad sasoflo-sameurneo kulturebis mosarwyavad, SeiZleba am wylis gaSveba
saniaRvre kanalizaciaSi an wylis obieqtebSi.
       Nnaleqis gamoyeneba rekomendirebulia komposturi sasuqebis mosamzadeblad.
   4.«BIOTAL»-is sanitariul-damcavi zonebi.
        sanitariul-damcavi zona Seadgens 5-15 metrs.
        «BIOTAL»-is maxasiaTeblebidan gamomdinare naTelia, rom igi srulad uzrunvelyofs
Camdinare wylebSi damabinZurebel nivTierebaTa dasaSveb koncentraciebs. qvemoT mogvyavs md.
TergSi damabinZurebeli koncentraciebis mniSvnelobebis gaTvla aRniSnuli danadgaris mwyobridan
avariuli gamosvlis SemTxvevisaTvis. muSa-mosamsaxureTa raodenoba eqspluataciis periodSi



                                                                                                 - 82 -
Seadgens 35 adamians, Camdinare wylis xarji erT adamianze 200l dReRameSi gadaangariSebiT
Seadgens Q=0,08l/wm.
        damabinZurebeli nivTierebebis norma 1 adamianze dRe-RameSi Seadgens
                                                           Sewonili nawilakebi
       Jbm                  Jqm               NH4                                koli-indeqsi
    40 g/dR.R            70 g/dR.R          8 g/dR.R            65 g/dR.R        0,5x109 erT/l
        md. Tergis minimaluri xarji (90% uzrunvelyofis) Q=5m3/wm.
        am monacemebiT Catarebuli gaangariSeba gviCvenebs, rom md. TergSi damabinZurebel
nivTierebaTa koncentraciebis mateba avariuli CaSvebisas Seadgens (mkg/l)
                                                           Sewonili nawilakebi
       Jbm                 Jqm                  NH4                               koli-indeqsi
        4,0                 5,0                 6,0                 kvali          3,36 erT/l
        rogorc cxrilidan Cans, damabinZurebel nivTierebaTa koncentraciebi md. TergSi Camdinare
wylebis avariuli CaSvebisasac ki umniSvnelod icvleba, rac aixsneba obieqtze dasaqmebul muSa-
mosamsaxureTa simciriT.

saleqaris garecxvis procesSi md.TergSi simRvrivis koncentraciebis dadgena
       saleqaris garecxva xdeba wyaldidobebis da wyalmovardnebis periodisaTvis, md.Tergis xarji
Q=30m3/wm; simRvrive =935 mg/l; garecxvis minimaluri xangrZlivoba t=10sT, garecxvis xarji
5m3/wm, md.Tergis saSualo mineralizacia 370 mg/l. garecxva warmoebs, rodesac saleqarSi naleqebis
sisqe miaRwevs 0,1m-s.
       aRniSnuli monacemebiT gaangariSebisas gamrecx wylebSi simRvrive =1200 mg/l; TergSi
Serevis Semdgom simRvrivis mniSvnelobaa 971 mg/l, e.i. mateba Seadgens 971-935=36 mg/l, rac
dasaSvebis farglebSia (mateba Seadgens 4%-s).
       amrigad, eqspluataciis periodSi sameurneo-sayofacxovrebo da saleqaris garecxvis Sedegad
Camdinare wylebis md.TergSi CaSvebisas damabinZurebeli nivTierebebis koncentraciebi praqtikulad
ar icvleba. aRniSnulis gamo moixsna zRvrulad dasaSvebi CaSvebis (zdC) normativebis gaangariSebis
aucilebloba.




                                  6.xmauris doneebis gansazRvra

                                                                                             - 83 -
                                    6.1 xmauris gavrcelebis meTodikis safuZvlebi
        xmauri aris sxvadasxva sixSiris da intensivobis bgerebis mouwesrigebeli erToblioba, romelsac
SeuZlia gamoiwvios mavne zemoqmedeba adamianis organizmze. xmauris wyaro SeiZleba iyos
nebismieri procesi, romelsac myar, Txevad an airovan garemoSi SeuZlia gamoiwvios wneva an
meqanikuri rxevebi. xmaurs gaaCnia gansazRvruli sixSire an speqtri, romelic gamoisaxeba hercebSi da
bgeriTi wnevis donis intensivoba, romelic izomeba decibelebSi. adamianis smenas SeuZlia gaarCios
bgeris is sixSireebi, romlebic icvlebian 16-dan 20000 hercis farglebSi.
        xmauris intensivobis (donis) gasazomad ufro xSirad iyeneben logariTmul Skalas, romelSic
yoveli safexuri 10-jer metia winandelze. xmauris ori donis aseT Tanafardobas uwodeben bels (b). is
ganisazRvreba formuliT:

                           Ib  lg  I 
                                    I                                  (6.1)
                                    0
sadac, I _ bgeriTi wnevis gansaxilveli donea, pa.
          I0 _ adamianis yuris smenadobis zRvaria da udris 2 105 pa.
                    xmauri intensivobis mixedviT iyofa sam jgufad:
        pirvel jgufs miekuTvneba iseTi xmauri, romlis intensivoba aRwevs 80db-s. aseTi intensivobis
xmauri adamianis janmrTelobisaTvis saxifaTo ar aris.
        meore jgufs miakuTvneben iseT xmaurs, romlis intensivoba meryeobs 80-dan 135 db. erTi
dRe-Ramis da meti drois ganmavlobaSi, aseTi xmauris zemoqmedeba iwvevs adamianis smenis
daqveiTebas, aseve Sromisunarianobis dawevas 10-30%-iT.
        xmauri, romlis intensivoba metia 135 db miekuTvneba mesame jgufs da yvelaze saxifaToa. 135
db-ze meti xmauris sistematuri zemoqmedeba (8-12 saaTis ganmavlobaSi) iwvevs adamianis
janmrTelobis gauaresebas, Sromis nayofierebis mkveTr Semcirebas. aseT xmaurs SeuZlia gamoiwvios
letaluri SemTxvevebic.
        xmauris dasaSvebi doneebi binebis sacxovrebeli oTaxebisaTvis, sacxovrebeli ganaSenianebis
mimdebare teritoriisaTvis da sazogadoebrivi SenobebisaTvis mocemulia cxril 6.1-Si.
                                                                                                                                    cxrili 6.1
bgeriTi wnevis dasaSvebi doneebi, bgeris doneebi da SemRwevi xmauris bgeris ekvivalenturi da maqsimaluri doneebi sacxovrebeli da
           sazogadoebrivi Senobebis saTavsebSi da xmauris dasaSvebi doneebi sacxovrebel ganaSenianebis teritoriaze .

#
                                                                                                                        bgeris done LA da bgeris
                                                                                                                         ekvivalen-turi doneebi




                                                             bgeriTi wnevis doneebi, db oqtavur zolebSi
                                                                                                                                                     doneebi LA maq.,db A




      saTavsebis an teritoriebis   dRe-
                                                                  saSualo geometriuli sixSireebiT.
                                                                                                                              LA eqv, db A

                                                                                                                                                     gerismaqsimaluri




            daniSnuleba            Ramis                                       Hhc
                                    dro


                                           31.5    63     125     250      500      1000       2000       4000   8000
1                2                  3       4       5       6       7      8          9         10        11     12             13                      14
1   saklaso oTaxebi, saswavlo               79     63      52      45      39        35         32        30     28             40                      55
    kabinetebi,
    samkiTxvelo darbazebi




                                                                                                                                                   - 84 -
2   sacxovrebeli                      7sT-dan    79   65      52      45   39        35          32      30         28         40      55
                                       23sT-
    oTaxebi, dasasve-nebeli
                                        mde
    saxlebis, pansionatebis,                                                                                                           45
                                     23sT-dan
    moxucTa da invalidTa                         72   55      44      35   29        25          22      20         18         30
                                     7sT-mde
    saxlebi
3   sastumroebis nomrebi da           7sT-dan    83   67      57     49    44        40          37      35         33         45      60
    saerTo sacxov-reblebis          23sT-mde
    oTaxebi                         23sT-dan     76   59      48     40    34        30          27      25         23         35      50
                                      7sT-mde
4   kafeebi, restornebi,                         90   79      70     63    59        55          53      51         49         60      75
    sasadiloebi
5   maRaziebi sayofacxovrebo                     93   79      70      63   59        55          53      51         49         60      75
    momsaxurebis sawarmoebis
    teritoriebi, romlebic uSualod     7sT-dan    90   75      66      59   54        50          47      45         44         55      70
6   esazRvreba: sacxovrebel            23sT-
    saxlebs, poliklinikebis             mde
    Senobebs, dasasvenebel           23sT-dan    83   67      57      47   44        40          37      35
    saxlebs                          7sT-mde                                                                        33         45      60
    bavSvTa skolamde
    dawesebulebebs.
7   teritoriebi, romlebic uSualod     7sT-dan    93   79      70      63   59        55          53      51        49          60      75
    esazRvreba sastumroebis da         23sT-
    saerTo sacxovreblebis               mde
    Senobebs                         23sT-dan    86   71      61      54   49        45          42      40
                                     7sT-mde                                                                       39          50      65




        normatiuli dokumentis – “xmauri samuSao adgilebze, sacxovrebeli, sazogadoebrivi Senobebis
saTavsoebSi da sacxovrebeli ganaSenianebis teritoriaze” mixedviT, bgeris gansazRvra xdeba
samSeneblo normebisa da wesebis II-12-77-is Sesabamisad, Semdegi damokidebulebiT:
                                                              r
                               L  Lp  15lg r  10lg Ф             10lg                   (6.2)
                                                             1000
aq L p - xmauris wyaros simZlavris oqtavuri donea, dba;

               Ф - xmauris wyaros mimarTulebis faqtori, uganzomilebo sidide, icvleba 1-dan 8-mde,
xmauris Tanabari gavrcelebis wyaroebisaTvis Ф  1 ;
               r – manZili xmauris wyarodan saangariSo wertilamde, m;
                - bgeris gamosxivebis sivrciTi kuTxe, romelic miiReba wyaros sxvadasxva
ganlagebisaTvis: sivrceSi -   4 ; teritoriis zedapirze -   2 ; orwiboian da samwiboian kuTxeSi,
Sesabamisad    da    2 .
        Cvens SemTxvevaSi teritoriis zedapirisaTvis   2 .
               - atmosferoSi bgeris milevadobis maxasiaTebeli, miiReba cxr. 6.2-is mixedviT;
                                                                                                                                cxrili 6.2
       oqtanuri zolebis saSualo
        geometriuli sixSire, hc                 63    125           250        500    1000        2000        4000       8000
          xmis daxSoba, db/km                   0      0,7          1,5         3         6       12          24          48




                                                                                                                                    - 85 -
            samSeneblo moednebidan, rodesac erTdroulad ramdenime meqanizmi muSaobs, xmauris
  wyaros xmis wnevis ajamva xdeba damokidebulebiT
                                                 n

                                     am  10 lg  10
                                                     0,1Li
                                Lj     .                                    (6.3)
                                                i 1


  aq Li –calkeuli meqanizmis an satransporto saSualebis xmauris donea.
           wyvetili xmauris oqtavuri done gasaTvlel wertilSi, aseve ganisazRvreba (6.3) da (6.4) formulis
  mixedviT  j (wT) muSaobis intervalebis ganmavlobaSi, xolo eqvivalenturi xmauris donis gansazRvra,

  xmauris moqmedebis T drois ganmavlobaSi ganisazRvreba damokidebulebiT
                                          1       0,1L 
                             Leqv.  10lg   j 10 j                           (6.4)
                                          T j          
           ramodenime          wyaros       eqvivalenturi      xmauris       donis       gansazRvra       aseve     xdeba      (6.2)
  damokidebulebis mixedviT.




                                            6.2 xmauris gavrcelebis arealis gansazRvra
                                          mSeneblobis periodSi
           gaangariSeba Catarda samSeneblo moednidan muSaTa dasaxlebamde da larsis sasazRvro
  gamSveb punqtamde, romlebic 60 m-iT arian daSorebuli xmauris wyarodan.
           xmauris dasaSvebi doneebi teritoriebze, romlebic uSualod esazRvreba sacxovrebel Senoba-
  nagebobebs, dRis saaTebSi aris 55 dba, xolo Ramis saaTebSi 45 dba.
           samuSaoTa warmoebis organizaciis proeqtis mixedviT ganisazRvra manqana-meqanizmebis
  raodenoba, romelic erTdroulad muSaobs samSeneblo moedanze, raTa ganisazRvros xmauris pikuri
  datvirTva. qvemoT mogvyavs 6 manqana-danadgaris xmauris doneebis maCveneblebiT:
           - eqskavatori 2m3 CamCis moculobiT – 1 cali – 83dba;
           - buldozeri 250kvt – 1 cali – 87 dba;
           - TviTmcleli 322kvt – 3 cali – 86 dba;
           - amwe 150kvt – 1 cali – 85 dba;
          maTi jamuri muSaobis xangrZlivoba erT cvlaSi (8sT) Seadgens: eqskavatori - 4sT; buldozeri –
  3sT; TviTmcleli – 2sT; amwe – 1sT. (analogiuria xmauris maCveneblebi meore cvlisTvisac).
           maTi erTdrouli muSaobis SemTxvevaSi xmauris jamuri done ganisazRvreba (6.4)
  damokidebulebiT
             1       0,1L        1
Leqv.  10lg   j 10 j   10lg 
                                   8  60
                                            4  60 100,183  3  60 100,187  3  2  60 100,186 1 60 100,185   88 dba
                                                                                                                          
                                                                                                                          
             T j          
                                                                                                                               - 86 -
        manZili xmauris wyarodan uaxloes sacxovrebel saxlamde 60m ar aRemateba (vTvliT, rom ar
xdeba xmis gavrcelebis Semcireba arc ekranebiT da arc mwvane nargavebiT):
                                                         a r                               11 60
              Lt er .  Lj   am.    15lg r  10lg A            10lg   88  15lg 60            7,9  52, 4 dba
                                                         1000                               1000

        sacxovrebeli SenobisaTvis dRis saaTebSi xmauris dasaSvebi done 55 dba tolia. amitom
damatebiT xmauris Semamcirebel RonisZiebebs gaTvaliswineba ar aris saWiro

                                        6.3. xmauris gavrceleba eqspluataciis periodSi
        eqspluataciis periodSi xmauris erT-erTi wyaro SesaZlebelia iyos mxolod turbinebis
muSaobidan gamowveuli xmauri, Tumca larsi hesis SenobaSi damontaJdeba ucxouri “frensisis” tipis
turbinebi, romelTa xmauris done dabalia da amasTan erTad isini damontaJebuli arian daxurul
SenobaSi, riTac kidev ufro mcirdeba maTi xmauris done da misi mniSvneloba mniSvnelovnad dabalia
xmauris dasaSveb doneze.

                                   6.4 eleqtromagnituri gamosxiveba, radiacia, vibracia
        a)eleqtromagnituri gamosxivebis mavne zemoqmedeba garemoze xdeba Semdegi wyaroebidan:
        wertilovani wyaroebidan - radiosadgurebi, telecentrebi;
        sakvanZo wyaroebidan – samrewvelo danadgarebi, eleqtrosadgurebi;
        xazovani wyaroebidan – eleqtrogadamcemi xazebi, eleqtroficirebuli satransporto xazebi da
sxva.
        eleqtromagnituri rxevebis mavne zemoqmedebis gansazRvrisas orientireba unda moxdes
Semdeg zRvrulad dasaSveb eleqtromagnituri velis daZabulobis (volti/m) mniSvnelobebze talRis
sxvadasxva diapazonisaTvis:
           maRali sixSiris grZeltalRovani                                                         20
           maRali sixSiris saSulotalRovani                                                        10
           maRali sixSiris mokletalRovani                                                          4
           maRali sixSiris ultramokletalRovani                                                     2
           zemaRalisixSiris                                                                   1 mkvt/sm2
           dabalsixSiriani samrewvelo sixSireebisaTvis                                           1000
        eqspluataciis periodSi eleqtromagnituri gamosxiveba aRiZvreba satransformatoro kvanZisagan
da eleqtrogadamcemi xazebidan. satrnsformatoro kvanZi mowyobilia Sromis dacvisa da usafrTxoebis
yvela RonisZiebis gaTvaliswinebiT. rac Seexeba 110 kvolti Zabvis eleqtrogadamcem sadenebs,
maTTvis rekomendirebulia Semdegi RonisZiebebis gatareba.
        eleqtromagnituri gamosxivebis zemoqmedebis Semarbilebeli RonisZiebebi unda efuZnebodes
Semdegs:

        a)specialuri damcveli zonebis mowyoba eleqtrogadamcemi xazebis gaswvriv:
                                             zonis sigane xazis RerZis TiToeul mxares, m
   Zabva, kvolti
                        dausaxlebeli adgilebisaTvis              dasaxlebuli teritoriebisaTvis

                                                                                                                       - 87 -
   1150 da maRla                     300                                       -
        500                          150                                      50
        220                          55                                       18
        110                          20                                       14
         35                          15                                        9
   22 da qvemoT                      10                                        7


        b) sasoflo-sameurneo da tyesameurneo samuSaoebis specialuri reJimis dacva eleqtrogadamcemi
xazebis gavlenis zonebSi (naklebadSromatevadi kulturebis kultivireba, manqana-meqanizmebis
minimaluri gamoyeneba, Semoklebuli samuSao dRe da sxva);
        g) dacvis aqtiuri saSualebebis gamoyeneba (eleqtronuli da meqanikuri mowyobilobebi,
romlebic amcireben teritoriaze gamosxivebas, antenebis mowyobilobebis konstruqciebis Secvla,
gamosxivebis simZlavreebis Semcireba da sxva);
        d) dasaxlebuli teritoriebis ekranireba SenobebiT, romlebSic maqsimalurad gamoyenebulia
maRali SemcvelobiT rkinabetonis konstruqciebi (am dros gamosxivebis intensivoba klebulobs 1,5 – 2-
jer);
        e) mravalrigiani mwvane nargavebis mowyoba eleqtromagnituri talRebis gavrcelebis frontis
win (mwvane nargavebis 10-15 metriani zolis SemTxvevaSi gamosxivebis intensivoba klebulobs 10-
15%-iT);
        v) eleqtromagnituri gamosxivebisagan garemos dacvis RonisZiebebi unda gatarebuli iqnes
kompleqsurad. am dros gamoyenebuli unda iqnes rogorc aqtiuri aseve pasiuri (gegmarebiTi)
meTodebi.

        radiaciuli gamosxiveba – aseT dabinZurebas Cven SemTxvevaSi adgili ara aqvs, gamosxiveba
tolia  10-12 mikrorentgenis, rac fonuris farglebSia, dasaSvebi 20 mikrorentgenia.
        vibracia – aseT movlenasac Cven SemTxvevaSi ara aqvs adgili, radgan dauSvebeli vibraciis
movlena turbinebSi.




                                                                                             - 88 -
                                  7. narCenebis marTva
                       ნარჩენების მართვის მეთოდური მითითებები
           1. მიზნები და ამოცანები:

     ნარჩენების მართვის მეთოდური მითითებები შემუშავებულია საქართველოს
გარემოს დაცვის კანონმდებლობის მოთხოვნების.
     მეთოდური მითითებები ადგენს ნარჩენების შეგროვების, ტრანსპორტირების,
განთავსების, გაუვნებელყოფისა და უტილიზაციის თანმიმდევრულობასა და წესებს
გარემოს დაცვის, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგური ნორმებისა და წესების
მოთხოვნების შესაბამისად.
     ნარჩენების მართვისას ისახება შემდეგი ძირითადი ამოცანები:
     • ნარჩენების იდენტიფიცირება მათი სახეობისა და საშიშროების კლასის მიხედვით
     •   ნარჩენების    განცალკევებული       შეგროვებისა   და    დროებითი   შენახვის
უზრუნველყოფა მათი სახეობისა და საშიშროების კლასის გათვალისწინებით და
გარემოზე და ადამიანების ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების გამომრიცხავი მეთოდის
გამოყენებით
     • ნარჩენების ტრანსპორტირების უზრუნველყოფა ისეთი მეთოდების გამოყენებით,
რომლებიც გამორიცხავს გადატანისას მათ დანაკარგს, ავარიული სიტუაციების შექმნას,
გარემოსთვის და ადამიანების ჯანმრთელობისათვის ზიანის მიყენებას
     • ნარჩენების გაუვნებელყოფის, გადამუშავებისა ან უტილიზაციის უზრუნველყოფა,
გარემოზე და ადამიანების ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების გამომრიცხავი მეთოდის
გამოყენებით
     • ნარჩენების რაოდენობის შემცირება
     • პასუხისმგებელი პერსონალის განსაზღვრა ნარჩენებთან მოპყრობისათვის
     • სამრეწველო და საყოფაცხოვრებო ნარჩენების აღრიცხვის უზრუნველყოფა
     ნარჩენებთან მოპყრობის ღონისძიებების გარემოზე ზემოქმედების იდენტიფიკაცია
და შეფასება ხორციელდება თანახმად საწარმოს სტანდარტისა СТП СМОС Е2-10-10-001-
”ეკოლოგიური ასპექტების იდენტიფიკაცია და შეფასება”.
     საკანონმდებლო მოთხოვნების შესრულებაზე, გარემოს დაცვის, სანიტარულ-
ჰიგიენურ და ეპიდემოლოგიურ ნორმებზე და წესებზე ზედამხედველობა ხორციელდება
ეკოლოგიური მონიტორინგის МУ СМОС E3-10-30-010 პროცედურის მეშვეობით -
”მეთოდური მითითებები სამრეწველო და საყოფაცხოვრებო ნარჩენების მართვისათვის”

                                                                               - 89 -
      წარმოდგენილი მეთოდური მითითებების გათვალისწინება აუცილებელია ყველა
სტრუქტურული        ქვედანაყოფისათვის,          რომლებიც     ჩართულია      გარემოს       მართვის
სისტემაში.

                        2. ნარჩენების მართვის სამართლებრივი საფუძვლები
      ნარჩენების მართვის ძირითადი საკითხები რეგულირდება საქართველოს კანონით
”გარემოს დაცვის შესახებ”. ამ კანონის მე-9 თავის თანახმად:
      • საქმიანობის ყოველი სუბიექტი ვალდებულია უზრუნველყოს სამრეწველო,
საყოფაცხოვრებო და სხვა სახის ნარჩენების შემცირება, გაუვნებელყოფა, უტილიზაცია,
განთავსება გარემოს დაცვის, სანიტარიულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმებისა
და წესების დაცვით.
      •    საყოფაცხოვრებო      და   სამრეწველო        ნარჩენების   განთავსება   და   დამარხვა
ნებადართულია       სპეციალურად         განსაზღვრულ          ადგილებში     გარემოს       დაცვის,
სანიტარიულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმებისა და წესების დაცვით.
      • ტოქსიკური, რადიაქტიური და სხვა სახიფათო ნარჩენების განთავსება და
დამარხვა     წარმოებს     მხოლოდ      საგანგებოდ       განსაზღვრულ      ადგილებში       გარემოს
დაცვის,სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმებისა და წესების დაცვით.
      აკრძალულია ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა
ობიექტებში.
      სახიფათო ნარჩენების ძირითადი სახობები განსაზღვრულია სახიფათო ნარჩენების
ტრანსსასაზღვრო       გადაზიდვებსა        და     მათ    განთავსებაზე     კონტროლის       შესახებ
საერთასორისო ბაზელის კონვენციით, რომელიც რატიფიცირებულია საქართველოს
პარლამენტის მიერ 1999 წელს.
      სამედიცინო ნარჩენების შეგროვების, განთავსებისა და ტრანსპორტირების წესები
რეგულირდება      საქართველოს        შრომის,     ჯანმრთელობისა      და   სოციალური        დაცვის
მინისტრის      16.08.2001-ის    #300/ნ        ბრძანებით     დამტკიცებული        ”სამკურნალო-
პროფილაქტიკური          დაწესებულებების        ნარჩენების   შეგროვების,    განთავსებისა      და
გაუვნებელყოფის სანიტარული წესებით” - СанПиН 2.1.7.000-00.
      იმ საყოფაცხოვრებო და სახიფათო (III და IV კლასის საშიშროების) სამრეწველო
ნარჩენების    დასახელება,      რომელთა         განთავსება    ნებადართულია       მსნ-ს    (მყარი
საყოფაცხოვრებო ნარჩენების) პოლიგონებზე, განსაზღვრულია სანიტარული ნორმებით -

                                                                                           - 90 -
მსნ-ს პოლიგონების მოწყობის ჰიგიენური მოთხოვნებით და მათი ექსპლუატაციის
სანიტარული წესებით და ნორმებით, რომლებიც დამტკიცებულია საქართველოს შრომის,
ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 24.02.2003.-ის #36/ნ ბრძანებით.
          ნარჩენების     მართვის       წარმოდგენილი         მეთოდური         მითითებები         ასევე
ითვალისწინებს:
          • ”წყლის დაცვის შესახებ” საქართველოს კანონის მოთხოვნებს
          • ”ატმოსფერული ჰაერის დაცვის შესახებ” საქართველოს კანონის მოთხოვნებს
          • ”გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის შესახებ” საქართველოს კანონის მოთხოვნებს
          • ჯანმრთელობის დაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მოთხოვნებს
          • სახიფათო ნარჩენების შესახებ 91/689/EEC დირექტივის მოთხოვნებს
          ნარჩენების მართვის მეთდური მითითებები წარმოადგენს გარემოს დაცვის მართვის
სისტემის შიდა ნორმატიულ დოკუმენტს და ფუნქციონალურად დაკავშირებულია
გარემოს       მართვის     სისტემის     შიდა    პროცესებსა      და    პროცედურებთან,         რომებიც
რეგლამენტირებულია შემდეგი ნორმატიული დოკუმენტებით:
          • СТП СМОС Е2-10- 10-001 ”ეკოლოგიური ასპექტების იდენტიფიკაცია და შეფასება”
          • СТП СМОС E2-10-10-004 ”გარემოსა და ტექნოლოგიური პროცესების ეკოლოგიური
მახასიათებლების მონიტორინგის პროცესის ორგანიზება”.

                                            narCenebis marTva

          narCenebi mSeneblobis periodSi warmoiqmneba sadawnevo milsadenis, hesis saTave
nagebobis, hesis Senobis, gamyvani arxis da sxva.
          miwis samuSaoebis narCeni grunti – arasaxifaTo narCeni, ar gvaqvs, radgan gruntis amoReba-
ukanCayris narCeni grunti – 24000m3 xmardeba mSeneblobis teritoriis mosworeba-keTilmowyobas.
          sawarmoo saxis narCenebi, kerZod navTobproduqtebiT dabinZurebuli Cvrebi da ZonZi
(saxifaTo, III kategoria), aseTi narCenebis raodenoba Seadgens 0,5 t/wel. isini grovdeba konteinerebSi
da ganzraxulia maTi Termuli damuSaveba.
          samSeneblo narCenebi – arasaxifaTo (namtvrevi aguri, betoni, SesafuTi masalebi,
metalokonstruqciebis da armaturis narCeni metali, eleqtrodebi da sxva), maTi raodenoba mcirea, isini
grovdeba bunkerebSi da moxdeba maTi gatana qalaqis nagavsayrelze, metalis narCenebi bardeba
jarTSi.
          sayofacxovrebo narCenebi      - mSeneblobaze dasaqmebulia 100          muSa-mosamsaxure.
narCenebis norma 1 adamianze Seadgens 70kg/wel. amitom narCenis raodenoba Q=7,0 t/wel.
aRniSnuli narCenebi grovdeba konteinerebSi da gaitaneba qalaqis (stefanwminda) nagavsayrelze.

                                                                                                 - 91 -
       narCenebi eqspluataciis periodSi – saxifaTo narCenebi ar warmoiqmneba, radgan hesSi
damontaJebul agregatebSi ar xdeba zeTis damateba (izolirebuli sistemebi). eqspluataciis pirobebidan
gamomdiinare zeTis gegmiuri gamocvlisas adgili ara aqvs zeTis daRvras. gamocvlili zeTis regeneracia
xdeba TbilisSi.
       sayifacxovrebo narCenebi - muSa-momsaxure ricxvi 35-ia. narCenebis odenoba 2,45 t/wel. es
narCenebi gaitanebaqalaqia nagavsayrelze.
       narCenebidan gvaqvs gamwmend danadgar “Biotal”-Si dagrovebuli naleqebi, romelTa
gamoyeneba rekomendirebulia komposturi sasuqebis dasamzadeblad.




          8. larsi hesi md. Tergze mSeneblobiTa da eqspluataciiT gamowveuli zemoqmedeba
                                   garemoze. Semarbilebeli RonisZiebebi
       SesaZlo uaryofiTi zemoqmedeba xdeba atmosferul haerze, wylis sistemebze, niadagze,
landSaftze, savargulebze, florasa da faunaze, geologiur da hidrogeologiur garemoze, istoriul Zeglebze
da kulturil faseulobebze, socialur-ekonomikur garemoze.
       zemoqmedebis wyaroebia:



                                                                                                - 92 -
       mSeneblobis periodSi – sadawneo milsadenis, hesis saTave nagebobis, hesis Senobis,
gamyvani arxis da sxva mSenebloba, Camdinare wylebi da atmosferuli naleqebis nakadebi.
       eqspluataciis periodSi – Camdinare wylebi sayofacxovrebo gamwmendi danadgaridan da
saleqris garecxvisas md.TergSi CaSvebuli wylis nakadi.
       atmosferuli haeris, wylis obieqtebis da niadagis xarisxze zemoqmedebis sakiTxebi ganxilulia da
Sefasebulia gzS-s Sesabamis TavebSi, aq mxolod avRniSnavT, rom es zemoqmedeba xasiaTdeba,
rogorc praqtikulad umniSvnelo da raime uaryofiTi zemoqmedeba garemos am elementebze ar xdeba.
       zemoqmedeba niadagis safarsa da landSaftze -            samSeneblo obieqtebi     ganlagebulia
md.Tergis    WalaSi,     sadac   araa   ganviTarebuli    mcenareuloba.   mSeneblobis     warmoebiT
gaTvaliswinebulia sadawneo milsadenis Cawyobis damTavrebis Semdeg arsebuli niadagis safaris da
landSaftis pirvandel mdgomareobaSi aRdgena. garda amisa gaTvaliswinebulia hesis Senobis da sxva
damxmare nagebobebis teritoriis keTilmowyoba da gamwvaneba.
       eqspluataciis periodSi cxadia niadagze da landSaftze araviTari zemoqmedeba ar xdeba.
       mSeneblobis teritoriaze savargulebi araa ganlagebuli, teritoriis Taviseburebis gaTvaliswinebiT
(md.Tergis zemoqmedebis zona) mSeneblobis teritoriaze ar gvxvdeba istoriuli Zeglebi da raime
kulturuli faseulobebi.
       amrigad mSeneblobisa da eqspluataciis periodebSi zemoqmedebas savargulebze, istoriul
Zeglebsa da faseulobebze ara aqvs adgili.
       mSenebare obieqtis specifiurobidan gamomdinare ar xdeba md.Tergis mniSvnelovani Setborva
(kaSxlis simaRle 6m-ia, Segubebuli wylis gavrceleba 30 m-mdea), amitom zemoqmedeba ar xdeba
geologiur da hidrogeologiur garemoze.
       zemoqmedeba florasa da faunaze da Semarbilebeli RonisZiebebi dagegmili saqmianoba ar aris
masStaburi, ar iTvaliswinebs tyis ekosistemebze zemoqmedebas (xeebis Wra ar igegmeba).
saqmianoba aseve ar ganxorcieldeba gadaSenebis safrTxis winaSe myofi cxovelTa saxeobebis ZiriTad
sabinadro adgilebSi. Sesabamisad cxovelTa saxeobebze da floraze mniSvnelovani zemoqmedeba ar
aris mosalodneli. miuxedavad amisa, saqmianobisas daculi iqneba qvemoT moyvanili moTxovnebi,
agreTve ixtiofaunasTan dakavSirebiT SemoTavazebuli rekomendaciebi da ganxorcieldeba Sesabamisi
dacviTi qmedebebi:
mSeneblobiT gamowveuli garemoze negatiuri zemoqmedebis minimizaciisaTvis gaTvaliswinebuli
   unda iyos:
 transportis moZraobis SeTanxmebuli marSrutebis mkacri dacva;
 xanZarsawinaaRmdego RonisZiebebis gatareba;
 mSeneblobis ubnebis sazRvrebis savaldebulo dacva;
 garemosdacviTi moTxovnebis Sesrulebis sakiTxebze momsaxure personalis treningi.



                                                                                                - 93 -
qvemoT mocemulia Semarbilebeli RonisZiebebi cxovelebze da floraze saqmianobiT gamowveuli
   SesaZlo zemoqmedebisas, romelic SeiZleba moicavdes Semdegs:
 arealis fragmentacia;
 individualuri monakveTebis fragmentacia;
 wvrili cxovelebis daRupva ormoebsa da tranSeebSi;
 mavne nivTierebaTa moxvedra wyalsatevebSi.
 saqmianobisas wylis cocxal kalapotTan Sexeba.
SemoTavazebuli Semarbilebeli zomebi:
 frinvelTa saxeobebis budeebTan aikrZalos miaxloeba maT gamravlebisa da budobis periodSi
   (savaraudod martidan ivlisamde).
 miRebul iqnas zomebi samuSaoebis dros mtveris raodenobis SemcirebisaTvis. inertuli masalebis
   transportirebisas, Camoclis da gruntis damuSavebisas moxdes maTi danotiveba.
 miRebul iqnas zomebi samuSaoebis dros xmaurisa da vibraciis donis Sesamcireblad.
 ar moxdes yofiTi da samSeneblo narCenebis dagroveba teritoriaze da maTi Cayra wyalSi.
 gakontroldes navToproduqtebis daRvra wyalsa da niadagze.
 ormoebi, tranSeebi da a.S. SemozRudul iqnas raime winaRmdegobiT cxovelebis Sig
   Cavardnisagan Tvidan asacileblad. tranSeebsa da ormoebSi RamiT cali mxriT CauSvaT grZeli
   ficrebi an xis morebi, imisTvis, rom wvril cxovelebs saSualeba hqondeT amovidnen iqidan.
   ormoebi da tranSeebi Semowmdes miwiT Sevsebis win.
 zedapiruli wylis obieqtebis siaxloves, an aucileblobisas uSualod kalapotSi (rac ar aris dagegmili)
   saqmianoba unda        ganxorcieldes   wyalmcirobis periodSi,   raTa Tavidan iqnas acilebuli
   zemoqmedeba wylis biomravalferovnebaze.
      zemoqmedeba      socialur-ekonomikur    garemoze – obieqti    mSeneblobisa da eqspluataciis
periodebSi misi usafrTxoebis mcire kategoriis gamo socialur garemoze uaryofiTad ar imoqmedebs.
mSeneblobisa da eqspluataciisaTvis gankuTvnil teritoriaze araviTari Senoba-nageboba da sasoflo-
sameurneo teritoriebi ar gvxvdeba. ase rom socialur garemos ar adgeba araviTari ziani, piriqiT
gaCndeba damatebiTi samuSao adgilebi (mSeneblobisas 50 adgili, eqspluataciisas 10-15 adgili). ase
rom garkveulwilad gaumjobesdeba mosaxleobis ekonomikuri mdgomareoba. demografiuli cvlilebebi
ar aris mosalodneli.
       eqspluataciis periodSi larsi hesis kompleqsis mwyobrSi Seyvana dadebiTad imoqmedebs
saqarTvelos mosaxleobis eleqtroenergiiT momaragebaze.




                                                                                               - 94 -
                                     ZiriTadi Sedegebi da daskvnebi

     Larsi hesis mdinare Tergze mSeneblobiTa da eqspluataciiT garemoze zemoqmedebis angariSis
Sedgenisas gamovlenilia, Seswavlilia da Sefasebulia garemoze zemoqmedebis wyaroebi da maTgan
gamowveuli raodenobrivi cvlilebebi.
     zegavlenis obieqtebia:
     1)atmosferuli haeri;
     2) wylis sistemebi;
     3) landSafti da niadagebi;
     4) mcenareuli da cxoveluri samyaro (flora da fauna);
     5) geologiuri da hidrologiuri garemo;
     6) istoriuli Zeglebi da kulturuli faseulobebi;
     7) socialur-ekonomikuri garemo.
     garemoze zemoqmedebis ZiriTadi wyaroebia:
     mSeneblobis periodSi – sadawneo milsadenis, hesis saTave nagebobis, hesis Senobis, gamyvani
arxis da sxva mSenebloba, Camdinare wylebi da atmosferuli naleqebis nakadebi.
       eqspluataciis periodSi – Camdinare wylebi sayofacxovrebo gamwmendi danadgaridan da
saleqris garecxvisas md.TergSi CaSvebuli wylis nakadi.
       aucilebelia aRiniSnos:
       obieqtis mSenebloba da eqspluatacia xorcieldeba mdinare Tergis WalaSi, Senoba-
nagebobebisagan     Tavisufal     teritoriebze,   romlebzec   ar   gvxvdeba      florisa   da   faunis     iseTi
warmomadgenlebi, romelebic biosistemisaTvis raime Rirebulebas warmoadgens, daculi teritoriebi
mdebareobs obieqtis zegavlenis sazRvrebs gareT. aRniSnulis gamo zemoqmedeba umniSvneloa
geologiur da hidrogeologiur garemoze, mimdebare niadagebze da landSaftze, florasa da faunaze.
       zegavlenis    raodenobrivi      gaangariSebis   Sedegad     dadgenilia,     rom     garemos       arcerTi
zemoTCamoTvlil elementebze ar aRiniSneba raime saxis negatiuri zemoqmedeba. damabinZurebel
nivTierebaTa koncentraciebi, romlebic modis atmosferul haerze da sawylosno sistemebze gacilebiT
naklebia zRvrulad dasaSveb koncentraciebze.




                                                                                                           - 95 -
      mxolod or SemTxvevaSi aRiniSneba negatiuri zemoqmedeba: mSeneblobis periodSi inertuli
masalebis damuSavebis, transportirebis da Camoclisas, rac Semarbilebeli RonisZiebis (inertuli
masalebis danotiveba) Semdgom sruliad akmayofilebs garemosdacviT moTxovnebs.
      Eqspluataciisa – saleqaris garecxvis periodSi mdinare TergSi simRvrivis normebSi
moyvanisaTvis SesaZlebelia saWiro gaxdes saleqaris garecxvis drois gaxangrZliveba.
      amrigad, angariSis Sedegebidan gamomdinare, sakanalizacio koleqtoris, satumbo sadgurisa da
gamwmendi nagebobebis mSeneblobisa da eqspluataciis periodebSi garemos arcerT elementze ar
aRiniSneba raime saxis negatiuri zemoqmedeba da obieqtis mSenebloba-eqspluatacia ar iwvevs
ekologiuri situaciis araviTar cvlilebas.




                                            gamoyenebuli literatura
1.   saqarTvelos kanoni `garemos dacvis Sesaxeb~. asociacia `samarTlebrivi sazogadoeba~. Tbilisi, 2000.

                                                                                                          - 96 -
2.   saqarTvelos kanoni `garemos dacvis nebarTvebis Sesaxeb~. asociacia `samarTlebrivi sazogadoeba~.
     Tbilisi, 2000.
3.   saqarTvelos kanoni `saxelmwifo ekologiuri eqspertizis Sesaxeb~. asociacia `samarTlebrivi sazogadoeba~.
     Tbilisi, 2000.
4.   saqarTvelos kanoni `atmosferuli haeris dacvis Sesaxeb~. asociacia `samarTlebrivi sazogadoeba~. Tbilisi,
     2000.
5.   saqarTvelos kanoni `wylis Sesaxeb~. asociacia `samarTlebrivi sazogadoeba~. Tbilisi, 2000.
6.   saqarTvelos kanoni `janmrTelobis dacvis Sesaxeb~- Tbilisi 1997;
7.   saqarTvelos kanoni `kolxeTis daculi bunebrivi teritoriebis dafuZnebisa da marTvis Sesaxeb~. asociacia
     `samarTlebrivi sazogadoeba~. Tbilisi, 2000.
8.   debuleba mavne nivTierebis wliuri gafrqvevis zRvruli mniSvnelobisa da mavne nivTierebis wliuri
     gafrqvevis droebiT SeTanxmebuli mniSvnelobis gaangariSebis meTodisa da limitis Sevsebis wesis
     Sesaxeb. ssm #121. Tbilisi, 2000.
9.   instruqcia dabinZurebis stacionaruli wyaroebidan mavne nivTierebaTa gafrqvevebis aRricxvisa da
     angariSebis Sesaxeb. ssm #94. Tbilisi, 2001.
10. instruqcia araxelsayrel meteorologiur pirobebSi atmosferuli haeris dacvis wesebis Sesaxeb. s.s.m. #115
     25.11.2002
11. dabinZurebis stacionaruli obieqtebis identifikaciisa da inventarizaciis wesis Sesaxeb. ssm #94. Tbilisi,
     2001.
12. .`dabinZurebis stacionaluri wyaroebidan atmosferul haerSi gafrqvevebis faqtobrivi raodenobis gansazRvris
     instrumentuli meTodis, dabinZurebis stacionaluri wyaroebidan atmosferul haerSi gafrqvevebis faqtobrivi
     raodenobis damdgeni specialuri gamzom-sakontrolo aparaturis standartuli CamonaTvalisa da dabinZurebis
     stacionaluri wyaroebidan teqnologiuri procesebis mixedviT atmosferul haerSi gafrqvevebis faqtobrivi
     raodenobis saangariSo meTodikis Sesaxeb~. s.s.m. #80 Tbilisi, 2003
13. `garemos xarisxobrivi mdgomareobis normebis damtkicebis Sesaxeb~ sanw dan 2.1.6. 000-00 ssm # 90
     24.08.2001, romelic moicavs Sedeg sanitarul wesebsa da normebs:
a)   higienuri moTxovnebi dasaxlebuli adgilebis atmosferuli haeris dacvisadmi;
b)   xmauri samuSao adgilebze, sacxovrebeli, sazogadoebrivi Senobebis saTavsebSi             da sacxovrebeli
     ganaSenianebis teritoriaze;
14. dasaxlebuli adgilebis atmosferuli haeris damabinZurebeli nivTierebebis zRvrulad dasaSvebi koncentraciebi
     (zdk) h.n. 2.1.6. 002-01 ssm #16 Tbilisi 2003
15. Руководство по инвентаризации атмосферных выбросов (CORINAIR). Совместная программа
     наблюдения и оценки переноса на большие расстояния загрязняющих воздух веществ в Европе
     (EMEP). Восток, EMEP, 1997.
16. Сборник методик по расчету выбросов в атмосферу загрязняющих веществ различными
     производствами. Ленинград, Гидрометеоздат, 1986.
17. Методические указания по расчету выброса вредных веществ автомобильным транспортом. Москва,
     Гидрометеоиздат, 1983.


                                                                                                       - 97 -
18. Методика рассчота выделений (выбросов) загразняющих веществ в атмосферу при сварочных
      работах (на основе удельных показателей) . Фирма “ Интеграл” Санкт-Петербург, 1997.
19. Климат и климатические ресурсы Грузии. Труды ЗакНИГМИ, Гидроме теорологическое
      издательство, Ленинград, 1971.
20. Справочник по климату СССР, выпуск 14, Грузинская ССР:
-     ч II, Температура воздуха и почвы. Гидрометеорологическое издательство. Ленинград 1967;
-     ч III, Ветер. Гидрометеорологическое издательство. Ленинград 1968;
-     ч IV, Влажность воздуха, атмосферные осадки, снежный покров. Гидро метеорологическое
      издательство. Ленинград 1970
-     ч V, Облачность и атмосферные явления; Гидрометеорологическое издательство. Ленинград 1970.
21. РД 52.04. 186-89 Руководство по контролю загрязнения атмосферы . Москва, 1991.
22. Нормы убыли нефтепродуктов при приемке, хранении, отпуске и транспортировании. Москва, 1991.
23. Упрза "Эколог", унифицированная программа расчета величин концентраций загрязняющих
      веществ в атмосферном воздухе. Инструкция пользователя. Фирма "Интеграл". Санкт-Петербург,
      2001.
24. Програма «Справочник веществ» текущая версия 4.0. для WINDOWS. ООО "Интеграл". Санкт-
      Петербург, 2003
25. О.И. Стеклов. Основы сварочного производства. Москва “Высшая школа”, 1986.
26. Перечень и коды веществ загрязняющих атмосферный воздух. Ленинград, 1995.
27. К.Ю.Панцке, З.Кекритц, П. Краузе, К.Попов. Защита от шума и вибрации в строительстве, Киев
      «Будивэльник» 1988.
28.   r. elaniZe, m. demetraSvili, o. burWulaZe, b. yuraSvili, saqarTvelos mtknari wylis Tevzebi, atlasi,
      `mecniereba~, Tbilisi, 1970.
29.   Р. Эланидзе, Ихтиофауна рек и озер Грузии, 1983
30.   saqarTveloSi jixvis mdgomareobis Sefaseba da konservaciis moqmedebaTa gegma, proeqti `jixvis
      konservacia saqarTveloSi~, saxeobaTa konservaciis centri NACRES, kritikul mdgomareobaSi myofi
      ekosistemebis SenarCunebis fondi (CEPF), bunebis dacvis msoflio fondis (WWF) kavkasiis program ofisi,
      2006.
31.    daculi teritoriebis saagentos veb-gverdi www.apa.gpv.ge




                                                                                                        - 98 -

								
To top