Etnicke zajednice na Kosovu u 2006

Document Sample
Etnicke zajednice na Kosovu u 2006 Powered By Docstoc
					Komunitet etnike në Kosovë në 2006
Raporti i Fondit për të Drejtën Humanitare


Vërejtjet hyrëse

Raporti ka të bëjë me periudhën janar – dhjetor 2006, kohë kjo kur në Vjenë [Vienna]
zhvilloheshin negociatat ndërmjet Qeverisë së Serbisë dhe ekipit negociator të Kosovës
lidhur me statusin e ardhshëm të Kosovës. Në rrethana të tilla monitorimi i respektimit të
drejtave të njeriut të komuniteteve etnike paraqet aktivitet me rëndësi më të madhe të
mundshme.

Gjatë hulumtimeve të bëra në vitin 2006, Fondi për të Drejtën Humanitare (FDH) –
Kosovë ka përmbledhur 248 deklarata të pjesëtarëve të komuniteteve etnike, si dhe
përfaqësuesve të pushtetit lokal dhe të atij qendror në Kosovë lidhur me pozitën e
pakicave në Kosovë. Kujdesi i veçantë i kushtohej të kthyerve. FDH – Kosovë ka
zhvilluar biseda me të gjithë bashkëbiseduesit në temën e sigurisë dhe lirinë e qarkullimit,
qasjes në institucione e organe administrative dhe përdorimit të gjuhës amtare në
komunikim me institucione në nivel qendror dhe lokal lidhur me çështjet sociale,
mundësinë e punësimit, arsimit në gjuhët e pakicave, shfrytëzimin e pronës private,
pjesëmarrjen në jetën politike, informimin dhe kthimin. Gjithashtu, objektivi i
monitorimit fokusonte edhe opinionet e pjesëtarëve të komuniteteve rreth negociatave për
statusin e ardhshëm të Kosovës dhe problemin e decentralizimit. Qëllimi i raportit është
që në mënyrë të dokumentuar të ofrohen dëshmi lidhur me pozitën e pakicave në Kosovë
gjatë vitit 2006, që problemet në këto fusha tu paraqiten institucioneve kosovare dhe
UNMIK-ut, por edhe t’u jepen rekomandime me qëllim të përmirësimit të pozitës së
pakicave dhe të integrimit të plotë të tyre në shoqërinë kosovare.


Përmbledhje

Sipas të dhënave nga terreni shihet se gjatë vitit 2006 është arritur përparim i dukshëm sa
i përket lirisë së qarkullimit të të gjitha bashkësive etnike, kurse pjesëtarët e komunitetit
turk, boshnjakët, ashkalinjtë dhe egjiptianët janë në përgjithësi të inkuadruar në shoqërinë
kosovare. Mirëpo, ka munguar integrimi më i theksuar i serbëve dhe i romëve.
Megjithatë, të drejtat e pakicave në Kosovë edhe më tej shkelen çdo ditë, kurse
institucionet e Kosovës shumicën e këtyre rasteve të abuzimit të të drejtave nuk arritën t’i
ndriçojnë. Një pjesë e madhe e pronave që është e uzurpuar nuk është kthyer. Edhepse
një numër i madh i shtëpive të rrënuara të pjesëtarëve të pakicave janë rindërtuar pronarët
nuk janë të kënaqur me kualitetin e punimeve. Pamundësia e punësimit është problem për
të gjitha komunitetet, si dhe shuma e vogël e asistencës sociale që merr numri i madh i
popullatës së Kosovës.




                                                                                           1
Serbët dhe një pjesë e goranëve edhe më tutje mësimin e zhvillojnë sipas plan -
programeve të Qeverisë së Serbisë dhe e vijojnë mësimin në institucionet mësimore
paralele që janë nën kompetencën e Qeverisë së Serbisë. Nxënësit turq dhe boshnjakë
tërësisht janë të integruar në sistemin arsimor të Kosovës dhe mësojnë në gjuhët e tyre,
me plan programet e Turqisë [Turkey] dhe Bosnjës dhe Hercegovinës (Bosna i
Hercegovina). As në shkollat e Kosovës dhe as në institucionet paralele të Qeverisë së
Serbisë mësimi nuk është organizuar në gjuhën rome.

Probleme të ngjashme, sikurse serbët, kanë edhe pjesëtarët e komuniteteve etnike që janë
të integruara në shoqërinë kosovare, si p.sh. turqit, sidomos kur bëhet fjalë për arsimin në
gjuhën turke dhe përdorimin e turqishtes në komunikim me institucionet e Kosovës. Në
disa vende as boshnjakët nuk kanë mundësi të vijojnë mësimin në gjuhën boshnjake edhe
pse me Kornizën Kushtetuese të Kosovës1, Neni 4.4, kjo e drejtë u garantohet të gjitha
komuniteteve. Prandaj disa boshnjakë planifikojnë që ta braktisin Kosovën edhe pse nuk
kanë probleme të sigurisë.

Kthimi i të zhvendosurve, veçanërisht të serbëve, romëve, ashkalinjëve dhe egjiptianëve
që gjenden në kampet në Veri të Mitrovicës/Mitrovica dhe në Plemetin/Plemetina është
edhe më tutje në nivel të ulët. Problemet kryesore konsistojnë në mungesën e
perspektivës, pamundësinë e punësimit dhe ngecjen në rindërtimin e shtëpive të rrënuara;
kurse prona e uzurpuar nuk është liruar. Sa u përket serbëve, edhe pse niveli i sigurisë së
tyre është përmirësuar dukshëm dhe se ata kanë filluar të kthehen në Klinë/Klina, ose më
lirisht të shkojnë edhe në Istog/Istok, gjurmuesit e FDH – Kosovë shënuan një numër të
konsiderueshëm incidentesh siç janë sulmet e armatosura dhe sulme me bomba, vendosja
e mjeteve shpërthyese, gjuajtja me gurë, sulme fizike dhe verbale, veçanërisht ndaj të
kthyerve, madje edhe vrasjen e Dragan Popović, i kthyer në Klinë/Klina.

Çështja e respektimit të të drejtave dhe të pozitës së komuniteteve etnike në Kosovë ende
politizohet dhe me problemet e komuniteteve etnike manipulohet edhe më tej, që është
veçanërisht karakteristike për Qeverinë e Serbisë, në kohën kur zhvilloheshin negociatat
për statusin e ardhshëm të Kosovës. Nga kjo perspektivë duhet analizuar rekomandimin e
Qeverisë së Serbisë që të gjithë serbët të heqin dorë nga pagat që i marrin nga Buxheti i
Kosovës, në qoftë se marrin paga nga Beogradi. Në këtë mënyrë ka dështuar i vetmi
mekanizëm me të cilin Qeveria e Kosovës ka tentuar për t’i integruar serbët në shoqërinë
kosovare. Nga ana tjetër, Qeveria e Serbisë pikërisht tani dhe në momente më delikate
për të ardhmen e Kosovës është duke i inkurajuar serbët që të largohen nga shoqëria dhe
institucionet kosovare, me çka pengohet edhe integrimi i tyre, madje minimal.




1
 Korniza Kushtetuese për Qeverisjen e Përkohshme në Kosovë
www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf



                                                                                          2
1. Respektimi i së drejtës për lirinë e lëvizjes dhe i sigurisë

Në vitin 2006, FDH – Kosovë vuri re një përparimin në drejtim të përmirësimit të
sigurisë dhe lirisë së lëvizjes të të gjitha komuniteteve etnike. Në krahasim me periudhat
e mëhershme ka më pak sulme ndaj pjesëtarëve të pakicave dhe pronës së tyre. Janë
hequr pikat e kontrollit të Shërbimit Policor të Kosovës [SHPK] dhe të KFOR-it [Kosovo
Force], kështu që pjesëtarët e pakicave gjithnjë në numër më të madh shfrytëzojnë mjetet
e transportit publik. Serbët kthehen në vendbanimet urbane, siç është rasti me të kthyerit
në Klinë/Klina. Gjithashtu, serbët lirisht shkojnë në Istog/Istok për t’i kryer punët e veta
administrative, çka më herët nuk ka ndodhur ngase aktivitetet e tilla i kryenin nëpërmes
zyrës për komunitete ose këto punë, në emër të tyre, i kryenin shqiptarët që i njihnin.
Gjithashtu, tash serbet guxojnë të lëvizin edhe në ato pjesë të qytetit ku më herët nuk
kanë guxuar, si lagja Gavran/Gavran e Gjilanit/ Gnjilane.

Megjithatë, pozita e përgjithshme e pakicave, veçanërisht ajo e komunitetit serb, nuk
është e kënaqshme. Serbët edhe më tutje jetojnë nëpër enklava dhe nuk munden lirisht të
lëvizin nëpër të gjithë territorin e Kosovës. Në enklavat e tyre nuk kanë probleme sigurie,
por liria e lëvizjes është e kufizuar në enklavat e tyre. Në të njëjtën pozitë janë edhe
shqiptarët në pjesën veriore të Kosovës, të cilët nuk shkojnë në mjediset serbe dhe lirisht
lëvizin vetëm në pjesët e enklavave të tyre. Është vërejtur një përmirësim në Istog/Istok
dhe Gjilan/Gnjilane, ku serbët kanë liri të plotë të lëvizjes, por edhe më tutje kanë kujdes.
Përveç serbëve, dhunës i ekspozohen edhe goranët e romët. Turqit, boshnjakët,
ashkalinjtë dhe egjiptianët ndihen më të lirë edhe më të sigurt dhe ata janë të integruar në
shoqërinë e Kosovës.

Një shembull specifik e përbën qyteti i Mitrovicës/Mitrovica, meqë ai edhe më tutje është
i ndarë në pjesën e jugut ku jetojnë shqiptarët dhe pjesën e veriut ku jetojnë serbët. Në
pjesën veriore të Mitrovicës/Mitrovica, në lagjet Tre Soliterë/Tri solitera, Kodra e
Minatorëve/Mikronaselje dhe në Mëhallë të Boshnjakëve/Bošnjačka Mahalla jetojnë
edhe shqiptarët, kështu që atje ndodh numri më i madh i incidenteve. Përndryshe, në
pjesën veriore të Mitrovicës/Mitrovica gjenden pjesëtarët e shumtë të KFOR-it , policisë
së UNMIK-ut dhe SHPK-së.

Në pjesën veriore të Mitrovicës së Kosovës përafërsisht jetojnë rreth 18.000 serbë,
ndërmjet të cilëve 5.000 - 6.000 të atyre që janë zhvendosur nga pjesët e tjera të Kosovës
pas ardhjes së forcave ndërkombëtare. Afro 2.500 shqiptarë jetojnë në tri lagje të ndara:
Mëhallën e Boshnjakëve, Tre Soliterë dhe Kodrën e Minatorëve. Në pjesën veriore të
qytetit jetojnë edhe 300 boshnjakë, 100 goranë, 400 romë dhe 80 turq. Krahas kësaj, në
tri kampe të ndara: Çesmin Lug, Zhitkovc dhe Kabllar jetojnë rreth 100 romë dhe
ashkali. Siguria e të gjithë banorëve është e mirë. Njerëzit lëvizin lirshëm, punojnë,
merren me tregti, por megjithatë kanë kujdes, sepse frikësohen nga ndonjë shqiptar
ekstrem nga pjesa jugore e qytetit. Këtu janë KFOR-i, policia e UNMIK-ut dhe SHPK, që
vëzhgojnë gjendjen. Ndonjëherë ka provokime të vogla. Këto më së shpeshti i shkaktojnë
shqiptarët që nga pjesa jugore e qytetit vijnë në pjesët e skajshme të qytetit të Mitrovicës
Veriore. Ata vijnë nëpërmes urës në Mëhallën e Boshnjakëve dhe Lagjes Tre Soliterë.




                                                                                           3
Nuk ka probleme të mëdha, ngase nuk ka kontakte të drejtpërdrejta dhe ata nuk shkojnë
në qendër të pjesës veriore të qytetit.

                                                     Z.V. serb nga Mitrovica/Mitrovica
                                                             FDH, intervistë, 1 prill 2006.


1.1. Serbët

Në komunën e Rahovecit/Orahovac jetojnë rreth 1.300 serbë. Rreth 500 jetojnë në
enklava në pjesën e epërme të Rahovecit/Orahovac, së bashku me një numër të
pjesëtarëve të komuniteteve RAE, derisa rreth 800 serbë jetojnë në fshatin e afërt Hoçë e
Madhe/Velika Hoča. Edhe pse gjatë vitit 2006 nuk janë shënuar raste të dhunës etnike,
serbët edhe më tutje nuk shkojnë në pjesën e poshtme të qytetit. Kur dëshirojnë të
largohen nga enklava e tyre, shkojnë në përcjelljen e SHPK-së ose KFOR-it. Për të blerë
shkojnë në Mitrovicën Veriore/ Mitrovica dhe në Graçanicë/Gračanica, të organizuar me
autobusë të UNMIK-ut. Gjithashtu, nxënësit nga Hoça e Madhe/Velika Hoča shkojnë në
shkollën serbe që gjendet në pjesën e epërme të Rahovecit/Orahovac. Megjithatë, disa
serbë shkojnë në pjesën e poshtme të qytetit për të blerë gjëra të nevojshme ose për t’i
kryer punët administrative në komunë. Disa prej tyre ishin të provokuar nga shqiptarët,
por nuk i ka sulmuar askush. Serbët që punojnë në komunë, 16 prej tyre, në vende të
punës shkojnë lirë, pa përcjelljen e SHPK-së dhe deri më tash nuk kanë pas kurrfarë
problemesh.

Në ndërkohë në shitore ka hyrë Nekiu, komshiu i ynë i cili bashkë me bashkëshortin tim
pinte birrë. Përderisa ata bisedonin, ne të tria gjendeshim para shitores dhe në atë çast
erdhën dy të rinj shqiptarë. Njëri prej tyre që mbante kovë plastike ka filluar të na shante
dhe ofendonte. Përveç tjerash disa herë në gjuhën serbe tha “ shiko si janë liruar, në
rrotë të samës''. Iu drejtua edhe shitësit duke e sharë pse na ka pranuarën në shitore. I
tha ” pse i ke pranuar, dëboi në rrotë të samës,.” Ne menjëherë kemi hyrë në veturë dhe
nuk kemi reaguar. Nuk ka reaguar askush.

                                                      S.V. serb nga Rahoveci /Orahovac
                                                             FDH, intervistë, 5 prill 2006.

Sot në Gjilan/Gnjilane jetojnë afro 10 serbë. Gjatë vitit 2006 nuk kishte incidente serioze
etnike. Serbët lëvizin më lirë dhe shkojnë në pjesët e qytetit në të cilat më herët nuk
guxonin të shkonin edhe pse shqiptarët shpeshherë i provokojnë. Në përgjithësi, pozita e
serbëve në qytet edhe më tutje është e vështirë. Edhe pse 60 objekte, që janë shkatërruar
me 17 mars 2004, janë rindërtuar me mjete të Qeverisë së Kosovës, serbët edhe më tutje
nuk kthehen në shtëpitë e rindërtuara, ngase kërkojnë garancitë shtesë nga SHPK-ja dhe
komuna për siguri në çoftë se do të kthehen. Gjithashtu edhe serbët e zhvendosur nga
Obiliqi/Obilić nuk dëshirojnë të kthehen në shtëpitë e tyre të rindërtuara për shkaqe
sigurie, veçanërisht ata, shtëpitë e të cilëve janë të rrënuara gjatë dhunës së marsit 2004.




                                                                                          4
Siguria është më e mirë në krahasim me periudhat e mëhershme. Momentalisht njerëzit
më shumë lëvizin në qendër të qytetit, por edhe në disa rrugë të tjera ku më herët nuk
guxonin. Të themi se lëvizin afër bankave, shtëpisë së mallrave, ndërsa disa shkojnë edhe
në lagjen Gavran/Gavran ku më herët duhej shumë trimëri për të shkuar. Padyshim është
evident një përparim në planin e sigurisë dhe lirisë së qarkullimit. Megjithatë, siguri të
plotë edhe më tutje nuk ka. Kaluan 7 vjet dhe asgjë e rëndësishme nuk ka ndryshuar në
pozitën e komunitetit serb në këtë komunë. Nuk është përmbushur asnjë nga standardet
deri në fund. Pozitën e serbëve e vështirëson gjendja e rëndë ekonomike dhe papunësia

                             B.P. nënkryetari i Kuvendit të Komunës Gjilan/ Gnjilane
                                                           FDH, intervistë, 5 prill 2006.

Serbët në komunën e Pejës/Peć lirisht lëvizin në pjesët e banuara të fshatrave ku jetojnë,
si    ata nga Gorazhdeci/Goraždevac dhe të kthyerit në fshatrat Sigë/Siga,
Brestovik/Brestovk, Bellopojë/Belo Polje dhe Osojan/Osojane. Jashtë fshatit nuk lëvizin
pa përcjelljen e SHPK-së ose KFOR-it. Në qytetin e Pejës/Peć është kthyer një çift
bashkëshortor i moshuar. Serbët lëvizin lirshëm nëpër qytet, por shqiptarët i provokojnë.
Komunitetet e tjera etnike nuk kanë probleme me lirinë e qarkullimit.

Këtu jemi të sigurt. Unë dhe gjyshja lirisht shkojmë në treg (...) Kur dalim në qytet më
përshëndesin shumë shqiptarë. Nga larg më përshëndesin “ Tung Bagi”. Kështu më
thirrnin edhe më herët. Me disa përshëndetemi me dorë, me disa përqafohemi por ka
edhe shumë prej atyre që nuk i njoh. Janë vetëm dy njerëz që janë të sëmurë nga trauma,
ata vijnë të dehur në orët e vona dhe trokasin në dyer. Na zgjojnë por unë nuk
lajmërohem dhe ata shkojnë. Unë komshiut tim që ka kafenenë afër shtëpisë sime i kam
thënë: “ Komshi, ti punon shumë vonë, pse nuk u thua ti: “ Ejani ditën dhe bisedoni me
Brankun, shkëmbeni mendimet. Në qoftë se Branku ka gabuar diçka i thuani dhe le të
përgjigjet për gabim ose të përmirësohet”. Si duket komshiu ia ka transmetuar fjalët e
mia dhe ata e kanë ndërprerë trokitjen në dyert e mia..

                                                                 B.F. serb nga Peja/Peć
                                                            FDH, intervistë, 12 tetor 2006

Serbët edhe më tutje i punojnë vetëm ato toka që janë në afërsi të fshatit, derisa tokat që
janë më larg nuk punohen për shkaqe sigurie, siç është rasti me serbët nga
Osojani/Osojan. Kamionët dhe autobusët që i transportojnë nga Osojani/Osojan në veri të
Mitrovicës/Mitrovica edhe më i nënshtrohen hedhjes me gurë afër fshatit Runik/Rudnik,
komuna e Skenderajt/Serbica, ndërsa popullata lokale shqiptare e din se me këto autobusë
barten serbët.

Neve shpeshherë na gjuajnë me gurë derisa shkojmë me autobus në Mitrovicë. Në kohën
e fundit këto sulme janë shpeshtuar. Më së shpeshti na gjuajnë me gurë në fshatin Runik,
komuna e Skenderajt/Serbica. Saktësisht i shohim kur të rinjtë 17-20 vjeçar tubohen dhe
përgatiten për të gjuajt gurë. Kjo është mjaft vështirë të shihet dhe të përjetohet, aspak
nuk është e thjeshtë. Ne e dimë se nga kjo njeriu nuk vdes, por kur e ndjeni se dikush ju
gjuan dhe ju në këtë rast nuk mund të mbroheni, nuk është e lehtë. Të gjitha incidentet



                                                                                         5
rregullisht i paraqesim policisë së UNMIK-ut dhe SHPK-së, por nuk u besojmë, sepse
nuk janë efikas. Për të pasur besim do të duheshim ta zgjidhnin madje një rast. Kjo nuk
ndodh vetëm sot. Këto incidente ndodhin në dy vitet fundit. Ato tash janë me intensitet
më të fuqishëm. Deri më tash asgjë nuk është bërë që kjo të ndërpritet. Nuk e kanë
arrestuar asnjë vjedhës dhe as nuk e kanë dënuar asnjë kryes të këtyre veprave.

                                                                     S.V. i kthyer në Osojan/Osojane
                                                                      FDH, intervistë, 17 qershor 2006


1.2. RAE (komunitetet e romëve, ashkalive, egjiptianëve)

Deri në fillim të konfliktit të armatosur në Kosovë rreth 8.000 romë dhe ashkali kanë
jetuar në “Mahallën e Rasadnikut/Rasadnik Mahalla” në pjesë jugore të
Mitrovicës/Mitrovica. Kjo ishte lagjja më e madhe e tyre në Kosovë. Pas tërheqjes së
MPB-së të Serbisë dhe ushtrisë jugosllave nga Kosova, romët dhe ashkalinjtë braktisën
shtëpitë e veta të cilat pastaj shqiptarët në shenjë hakmarrjeje deri në themel i rrënuan,
sepse besohej se romët2 ishin bashkëpunëtorë të regjimit serb. Një pjesë e tyre u vendos
në lokalet e shkollës fillore “Vuk Karaxhiq”(Vuk Karadžić), në pjesën veriore të
Mitrovicës/ Mitrovica, derisa UNHCR-i nuk ndërtoi tri kampe: Çeshmilluk/Česmin Lug,
Zhitkofc/Žitkovac dhe Kabllarë/Kablar. Në këto kampe deri kah mesi i vitit 2006 kanë
jetuar rreth 1.000 romë dhe ashkali. Shumica e tyre janë transferuar në kampin tjetër
Osterod/Osterode në pjesën e njëjtë të qytetit ku janë kushtet pak më të mira për jetë.
Romët dhe ashkalinjtë në pjesën veriore të Mitrovicës/Mitrovica ndihen të sigurt dhe
lëvizin lirë, si dhe mbajnë gjithashtu kontakte edhe me shqiptarët nga Jugu i
Mitrovicës/Mitrovica.

Unë këtu ndjehem i lirë dhe i sigurt. Unë lirisht lëvizi edhe në pjesën jugore dhe në
pjesën veriore të qytetit. Në të dy anët kam miq, por kur ndodhin incidentet disa ditë nuk
guxoj të lëvizi askund. Shumë njerëz nga kampi nuk lëvizin, nuk guxojnë, frikohen. Prej se
jemi vendosur këtu, shumë prej nesh nuk e kanë bërë asnjë hap matanë Ibrit (...) Jetojmë
në kushte tejet të vështira. Mund ta paramendoni si është në baraka në kamp. Jemi duke
fjetur në një dhomë shtatë, tetë njerëz. Nuk kemi banjat, ujë të nxehtë. Dhomat kanë
lagështi dhe janë të errëta. Nuk kemi mjete themelore dhe kushte për jetë normale. Jemi
romë, por nuk jemi shtazë.

                               E.B. përfaqësues i romëve nga kampi Çeshmilluk/Cesmin lug
                                                             FDH, intervistë, 19 shkurt 2006.


1.3. Boshnjakët

Në pjesën jugore dhe veriore të Mitrovicës/Mitrovice tash jetojnë rreth 2.500 boshnjakë,
ndërsa para konfliktit të armatosur kanë jetuar rreth 7.000. Shkaku për braktisjen e qytetit
nuk është siguria, por mungesa e perspektivës për jetë normale. Rreth 90 % të
2
    Para konfliktit të armatosur në Kosovë, ashkalinjët dhe egjiptianet janë konsideruar romë.


                                                                                                    6
boshnjakëve ishin të punësuar në pjesën veriore të qytetit. Gati të gjithë kanë mbetur pa
punë. Një pjesë e objekteve të tyre banesore ose janë të uzurpuar ose të shkatërruar.
Objektet e shkatërruara nuk janë rindërtuar, kurse prona e uzurpuar nuk është kthyer. Për
këto shkaqe boshnjakët shkojnë për Sanxhak, Bosnjë Hercegovinë ose në Evropën
Perëndimore dhe Amerikë.


2. Incidentet me motive etnike


2.1. Vrasja e Dragan Popović në Klinë/Klina

Më datën 12 qershor 2006, rreth orës 10.00 në shtëpinë e tij në Klinë/ Klina është gjetur
trupi i Dragan Popović, që ishte një prej 53 serbëve të kthyer në këtë qytet. Dragan
Popović është kthyer më 13 qershor 2005. Banorët e kanë përshkruar të vrarin si njeri i
mirë. Shtëpia e Dragan Popović ishte transite për të gjithë serbët që vizitonin shtëpitë e
veta në Klinë/Klina. Ky rast i ka brengosur të kthyerit, janë rikthyer frika dhe pasiguria
që penguan kthimin në numër më të madh. Gjatë vitit 2006, në Klinë/Klina kishte më
shumë sulme ndaj serbëve të kthyer.

Lidhur me këtë në Klinë dëgjohen thashetheme të ndryshme. Flitet se Dragani mbrëmë
është vrarë në shtëpi të vet. Se është shtënë me armë zjarri në kokën e tij. Gjithashtu flitet
se trupi i tij i pajetë është dërguar për autopsi në Rahovec dhe është konstatuar se është i
vrarë, si dhe se këtë rast janë duke hetuar pjesëtarët e SHPK-së. Gjithashtu, flitet se kjo
vrasje përbënte mesazhin e shqiptarëve ekstrem për të gjithë serbët e zhvendosur që të
mos kthehen në vatrat e tyre, ngase i pret fati i njëjtë.

                                    T.T. drejtor i Zyrës për Komunitete në Klinë/Klina
                                                        FDH, intervistë, 20 qershor 2006.


2.2. Sulmi me bomba ndaj të kthyerve në Klinë/ Klina

Më datën 19 shtator 2006, në orën 19.45, mbi banesën e të kthyerit Milorad Pavlović
është hedhur mjeti shpërthyes. Në momentin e eksplodimit në banesë gjendeshin Milorad
Pavlović, nëna e tij, bashkëshortja dhe një kushërirë. Të gjithë janë të lënduar, kurse
lëndime më të rënda ka pësuar Milorad Pavlović. Familja Pavlović është kthyer në
Klinë/Klina, ndërmjet të kthyerve të parë, më 19 prill 2005. Para këtij incidenti nuk
kishte probleme.

Rreth orës 19.45 u dëgjua eksplodimi. Ishim shumë të frikësuar. Menjëherë djali im e
mori telefonin dhe e thirri policinë. Për pesë minuta erdhi policia dhe vetura e ndihmës
së parë. Unë e kam parë kur e nxorën Pavlovićin nga banesa. Miloradi ishte i lënduar në
kokë, kurse nënën e tij e nxorën me barelë.

                                                            S.B. shqiptar nga Klina/Klina



                                                                                            7
                                                                       FDH intervistë 21 shtator 2006.

Përndryshe, FDH – Kosovë, më 9 maj 2005, me qëllim të hartimit të raportit për
respektimin e të drejtave të komuniteteve etnike në Kosovë në vitin 2005, mori
deklaratën e Milorad Pavlović:

Dalim në qytet dhe mund të blejmë në çdo shitore. Asnjëherë nuk kemi pasur probleme.
Shpeshherë shkoj në komunë dhe shërbimi është i mirë. Një herë kam shkuar në Gjykatën
Komunale për ta marrë një dokument. Unë përndryshe e flas gjuhën shqipe mjaftë mirë.
Ai mu përgjigj me shumë mirësjellje që të pres pak. Shumë shpejtë i kam kryer punët dhe
kam shkuar në shtëpi.

                                                                          M.P. serb nga Klina/Klina
                                                                          FDH, intervistë, 9 maj 2005.


2.3. Sulmi me thikë ndaj Milisav Ilinčić në Mitrovicë/Mitrovica, afër urës së
Ibrit/Ibar

Afër urës së Ibrit, më 28 mars 2006, dy shqiptarë e kanë sulmuar dhe e kanë therur me
thikë një serb nga veriu i Mitrovicës/ Mitrovica, Milisav Ilinčić, i cili ishte me një vajzë.
Pas kësaj ngjarjeje forcat ndërkombëtare përkohësisht e kanë mbyllur urën.3

2.4. Sulmi i armatosur ndaj dy serbëve, punëtorë në pompën e benzinës

Në natën ndërmjet 9 dhe 10 maj 2006, në pompën e benzinës ndërmjet fshatit
Grabofc/Grabovac dhe Rudarë/Rudare, komuna e Zveçanit/Zvečan, persona të panjohur
me armë zjarri shkrepën 12 breshëri plumbash dhe me këtë rast plagosën rëndë dy
punëtorë të pompës së benzinës, Jablan Jevtić dhe Jovan Milošević, nga fshati
Grabofc/Grabovac.

Sulmi ndodhi herët në mëngjes, rreth orës 3.00. Papritmas dëgjova të shtëna dhe
bërtitmë. Nuk dija çka po ndodhë, por e dëgjova dhembjen në pjesën e dorës dhe këmbës.
Arrita për të ikur në drejtim të lumit Ibër. E hoqa nga trupi fanellën e bardhë që të mos
më vërenin sulmuesit. Nga plaga që e mora nuk kisha mundësi për të ecur. Disi ia arrita
që të dal në rrugë. E pash se kishte arritur patrulla e SHPK-së. Atëherë vërejta se edhe
Jova ishte i plagosur. Pjesëtarët e SHPK-së e thirrën ndihmën e parë nga spitali. Neve
na transferuan në spitalin në Veri të Mitrovicës ku iu nënshtruam operacionit. Jovani më
ka treguar se e ka vërejtur një person me maskë në kokë që nga rruga dhe nga afërsia ka
shtënë mbi ne. Pjesëtarët e SHPK kanë dalë në vendngjarje dhe kanë filluar hetimin, por
deri më tash nuk janë zbuluar kryesit.

                                                                  J.J. serb nga Grabofci/ Grabovce

3
 Zëri, sulmuesit e panjohur kanë therur me thikë të riun serb, 29. mars 2006.
Koha Ditore, pas therjes me thikë të ë riut serb policia punon në identifikimin dhe arrestimin e kryerësve të
vepres, 29. mars 2006.


                                                                                                            8
                                                                     FDH, intervistë, 7 qershor 2006.


2.5. Sulmi me bombë mbi tarracën e kafenesë "Dolçe Vita" në pjesën veriore të
Mitrovicës/Mitrovica

Nëntë persona janë lënduar kur më 26 gusht 2006, në orët e vona të pasdites u gjuajt
mjeti shpërthyes në tarracën e kafenesë ''Dolçe Vita'' në Veri të Mitrovicës/Mitrovica.
Lidhur me këtë rast SHPK-ja ka arrestuar gjashtëmbëdhjetëvjeçarin, Adem Dibranin, nga
pjesa jugore e Mitrovicës/Mitrovica, nën dyshimin se e ka gjuajtur bombën. Pas sulmit,
në pjesën veriore të urës u tubua një grup serbësh që protestuan. Ura ishte e mbyllur për
një muaj të ardhshëm për këmbësorë dhe për automjete.

Më 26 gusht 2006, rreth orës 18.50 gjendesha në kafenenë ''Dolçe Vita'', kur e dëgjova
eksplodimin (...) Disa sekonda pas eksplodimit kam vërejtur një grup njerëzish, rreth 15
sish, në mesin e të cilëve edhe pjesëtarët e SHPK-së se si vraponin në drejtim të urës së
Ibrit. Më vonë kam kuptuar se i riu që ka gjuajtur bombën ka tentuar për të ikur në
drejtim të pjesës jugore të qytetit. Në mes të urës një pjesëtar i SHPK-së e arriti dhe
arrestoi të riun. (...) Në tarracë gjendeshin rreth tridhjetë persona, ndërsa në lokal rreth
12.

                                                                Qytetar4 nga Mitrovica/ Mitrovica
                                                                      FDH, intervistë, 1 tetor 2006.


2.6. Gjuajtja me gurë në taksi - automjetin në veri të Mitrovicës/Mitrovica

Më 17 gusht 2006 u gjuajt me gurë një taksi-automjet në afërsi të lagjes Tre Soliterë/Tri
solitera në pjesën veriore të Mitrovicë, të cilin e drejtonte shqiptari Arben Peci. Taksisti
pohon se pasi që është sulmuar ka dëgjuar sharje në gjuhën serbe.

Unë nuk e kam parë kush më ka gjuajtur, por kam dëgjuar sharje në gjuhën serbe. Nuk
ka pas arsye që të sulmohemi dhe mendoj se dikujt i kanë penguar targat e regjistrimit
'KS' në automjetin tim.

                                                             A.P. taksist nga Mitrovica/Mitrovica
                                                                    FDH, intervistë, 25 gusht 2006.


2.7. Sulmi i armatosur ndaj shtëpisë transite për serbë të kthyer në lagjen Lug/Ljug
në Istog/Istok

Në shkurt 2006, 50 meshkuj, përfaqësues të familjeve të zhvendosura nga lagja Lug/Ljug
në Istog/Istok kanë nënshkruar marrëveshje me organizatën gjermane THW për
rindërtimin e shtëpive të tyre të rrënuara. Dhjetëra përfaqësues të familjeve janë kthyer në
4
    I intervistuari ka dashur të mbetet anonim. Emri, mbiemri dhe adresa e njohur për FDH – Kosovë.


                                                                                                      9
Istog/Istok dhe janë vendosur në shtëpinë e të kthyerit, Aleksa Ljušić, tek i cili zakonisht
qëndrojnë ata që presin rindërtimin e shtëpive. Më 8 qershor 2006, persona të panjohur
sulmuan shtëpinë ku qëndronin të kthyerit. SHPK-ja deri më tash nuk i ka zbuluar
kryesit e këtij sulmi.

Sulmi ka ndodhur në orën 23.30. Në momentin e sulmit në shtëpinë time ishin 10 serbë të
kthyer. Papritmas kemi dëgjuar të shtëna nga armët automatike. Plumbat janë shtënë mbi
murin dhe çatinë e shtëpisë. Për fat askush nuk është lënduar. Dy ditë më parë e kanë
prerë dhe vjedhur instalimin e rrymës nga njëra prej shtëpive të ndërtuara, kurse në
shtëpinë tjetër, që është gjithashtu në ndërtim e sipër, e kanë vendosur flamurin shqiptar.
Me siguri se qëllimi i sulmuesve ishte që të na frikësojnë, me qëllim që të na zmbrapsin
nga qëllimi për tu kthyer dhe për ta ngadalësuar procesin e kthimit në vatrat tona.

                                                          A.Lj. serb nga fshati Lug/Ljug
                                                         FDH, intervistë, 13 qershor 2006.


2.8. Sulmi me bombë mbi autobusin e “Adio-Tours”

Në rrugën magjistrale Prizren/Prizren – Prishtinë/Priština, në vendin e quajtur
Biraç/Birač, më 4 janar 2006, mbi autobusin e agjencisë turistike ''Adio - Turs'' nga
Obiliqi/Obilić, që rregullisht udhëton në vijën Dragash/Dragaš - Beograd, është hedhur
një bombë. Në momentin e sulmit në autobus ishin 55 udhëtarë. Gjysma e udhëtarëve
ishin shqiptarë, kurse pjesa tjetër ishin boshnjakë, goranë, një turk dhe një kinez.

Si zakonisht, në orën 20.30 u nisa nga Dragashi/Dragaš për në Beograd. Pas qëndrimit
të shkurtër në Prizren/Prizren ku pranova udhëtarë të ri, vazhdova rrugën (...) Rreth orës
22.10 arritëm afër vendit të quajtur ''Biraç''. Papritmas jemi sulmuar (...) Në retrovizor
kam vërejtur se pas rrotës së pasme del flakë. Vozitja edhe rreth 50-60 metra dhe pastaj
u ndalova. Tymi dilte nga pjesa e pasme e autobusit, ndërsa u ndiente edhe tymi i barutit.
Udhëtarët ishin në panik, bërtitnin që ta hapë derën. U përpoqa që t’i qetësojë, duke u
thënë se nuk ka ndodhur asgjë, por vetëm është shpërthyer goma. Nuk kishte të lënduar.

                                                XH.A. vozitës i autobusit ''Adio Tours''
                                                            FDH intervistë 5 janar 2006.


2.9. Sulmi me mjet shpërthyes mbi shtëpinë e një pjesëtari të komunitetit goran në
fshatin Rapcë e Epërme/Gornje Rapče

Më 1 tetor 2006, mbi shtëpinë e një pjesëtari të komunitetit goran, Zeqir Zurapi, në
fshatin Rapcë e Epërme/Gornje Rapče, është hedhur një mjetë shpërthyes.

E dëgjova erën e acidit, prandaj e kuptova se është vendosur ndonjë mjet shpërthyes.
Reagova shumë shpejtë dhe i thashë vajzës të ikte. U ktheva që ta thërras bashkëshorten.
U nisëm në drejtim të dyerve të tjera nëpër kuzhinën e verës kur u dëgjua eksplodim i



                                                                                         10
vogël, ndërsa më pas edhe një eksplodim i madh që na nxori nga shtëpia. Falë fatit se me
kohë jemi larguar nga shtëpia askush nuk ishte i lënduar, por dëmi material është shumë
i madh (...) Dëme më të vogla materiale u shkaktuan në shtëpitë 100 metra përreth.

                                  Z.Z. goran nga fshati Rapcë e Epërme/ Gornje Rapče
                                                          FDH, intervistë, 10 tetor 2006.


2.10. Pengimi i vizitës në varrezat serbe në Ditën e të Vdekurve në Leshanë/Lešane

Në Ditën e të Vdekurve, më 5 nëntor 2006, rreth orës 8.00, banorët shqiptarë të fshatit
Leshanë/Lešane, afër Suharekës/Suva Reka, penguan serbët e zhvendosur që t’i vizitojnë
varrezat ortodokse. Përndryshe, serbët e zhvendosur shkonin në përcjellje të SHPK-së.5


2.11. Sulmi në ekspoziturën e ''Bankës Komerciale'' SH.A. në Dragash/Dragaš

Më 18 mars 2006, mbi filialin e ''Bankës Komerciale'' SH.A. në qendër të Dragashit/
Dragaš është hedhur një bombë rreth orës 21,00.

Nga eksplodimi është dëmtuar muri i objektit. E kam parë vrimën në muri me madhësi
prej 1 metri. Muret e tjera ishin të plasaritur. Dëmtime të tjera nuk kishte. Në kasafortë
kishte mjaftë para, por asgjë nuk u mor.

                                                    O.O. Shqipëtar nga Dragashi/Dragaš
                                                           FDH, intervistë, 23 mars 2006


2.12. Sulmi mbi Vuk Danilović, person i zhvendosur nga Deçani/ Dečane

Në qendër të Deçanit/Dečane, më 21 gusht 2006, një shqiptar e ka rrahur Vuk Danilović,
person i shpërngulur dhe profesor nga Deçani/Dečane. Vuk Danilović po e udhëhiqte një
grup prej dhjetë nxënësish nga Berane (Mali i Zi), ku gjendet numri më madh i
refugjatëve serbë nga Deçani/Dečane, për të marrë pjesë në kampin shumetnik të OSBE-
së [OSCE], me qëllim të përparimit të bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve etnike në
rajonin e Deçanit/Dečane.

Danilović me banorët vendas ka biseduar, përshëndetur dhe shumë prej tyre u ka shtrirë
dorën. Megjithatë, pas pak kohe ai erdhi dhe kërkoi ndihmën time. Tregoi se është
paraqitur një i ri, i cili iu drejtua me fjalë fyese dhe e grushtoi në kokë dhe bark dhe se ky
nga të rënat është rrëzuar në tokë. Gjithashtu tha se kolegët e tij nga grupi së bashku me
disa qytetarë i kanë ndihmuar dhe e sollën tek unë. Rastin e kemi paraqitur në SHPK, të
cilët arritën ta kapin sulmuesin që ishte rreth moshës 30 vjeçare.

                                        N.S. kryetar i Kuvendit Komunal Deçan/Dečane
5
    Zeri, 6 nëntor 2006


                                                                                           11
                                                                   FDH, intervistë, 2 tetor 2006.


2.13. Dëmtimi dhe plaçkitja e kishës në fshatin Gojbulë/Gojbulja

Në fshatin serb Gojbulë/Gojbulja, komuna e Vushtrrisë/Vučitrn, është plaçkitur dhe
dëmtuar kisha.

Incidenti i fundit ndodhi para një muaji. Populli është mbledhur afër kishës së fshatit.
Kur u shpërndanë njerëzit, rreth orës 15.15, në varreza kanë hyrë persona të panjohur.
Nga shtëpia ime që është larg disa qindra metra i kam parë qartë njerëzit që kanë hyrë
në varreza nga drejtimi i lumit që kalon në fshat. Ata nga kisha morën dy flamuj tanë,
kanë thyer dyert dhe kanë hyrë në kishë ku kanë thyer dy ikona, dy lusterë dhe orën. E
morën kryqin që qëndronte pranë kishës, të cilin na kanë dhuruar ushtarët grek të
KFOR-it.

                                                      Ž.K. serb nga fshati Gojbujë/Gojbulja
                                                                 FDH, intervistë, 15 maj 2006


2.14. Dëmtimi i kishës në Babimofc/Babin Most

Në natën ndërmjet 6 dhe 7 qershor 2006, u plaçkit Kisha e Zonjës së Bekuar në
Babimofc/ Babin Most.

Personat e panjohur i thyen kanatet e jashtme të dritareve, xhamat nga ana e pasme e
kishës dhe morën 50.000 dinarë. Kanë vjedhur një pjesë të veshjes dhe objekteve për
ceremonitë fetare, ndërsa dëmtuan 10 ikona të hequra nga muri (...) SHPK-ja ka dal
menjëherë në vendngjarje, por deri më tash nuk kanë bërë të ditur hollësitë lidhur me
këtë incident. Me keqardhje, unë mendoj se kjo është edhe një mënyrë e presionit ndaj
popullatës serbe.

                                                     Lj.M. serbe nga Babimofci/Babin Most
                                                              FDH, intervistë, 16 gusht 2006.


3. Qasja në administratë dhe gjyqësorin, përdorimi zyrtar i gjuhëve

Gjuha shqipe, serbe dhe angleze janë gjuhë zyrtare në Kosovë. Të gjitha dokumentet
zyrtare dhe formularët në nivelin komunal janë në këto gjuhë, kurse në disa komuna të
tjera dokumentet mund të merren edhe në gjuhën turke dhe boshnjake. Në pajtim me
Ligjin për Përdorimin e Gjuhëve6, në qoftë se në ndonjë komunë një komunitet përbën
më shumë se 5 % të popullatës së përgjithshme, gjuha e këtij komuniteti në komunë do të
jetë zyrtare. Shqiptarët dhe serbët në gjuhën e vet mund t’i drejtohen Kuvendit të

6
 Ligji për Përdorimin e Gjuhëve, http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2006_02-
L37_sr.pdf


                                                                                              12
Kosovës dhe kuvendeve komunale, kurse për pjesëtarët e komuniteteve të tjera sigurohet
përkthimi. Të gjitha ligjet që i nxjerr Kuvendi i Kosovës publikohen në gjuhën shqipe,
serbe, boshnjake, turke dhe angleze.7

Ligji për Përdorimin e Gjuhëve që ka hyrë në fuqi në tetor 2006, nuk sjell shumë risi por
përcjell vetëm atë që është përcaktuar me Kornizën Kushtetuese të Kosovës, Ligjin për
Qeverisjen Lokale dhe Ligjin për Qasje në Dokumente Zyrtare8. Një nga risitë që
parashikohet me Ligj është që në komunën e Prizrenit/Prizren gjuha turke të shpallet si
gjuhë zyrtare, pa marrë parasysh nëse në këtë komunë numri i turqve është më i lartë se 5
% nga popullata e përgjithshme e Prizrenit/Prizren. Dragana Rodić nga Zyra e Avokatit të
Popullit (Ombudsman) thekson se praktika dëshmon se ekziston diskriminimi përkitazi
me zbatimin e këtij Ligji, që ka të bëjë me përdorimin e gjuhës turke, edhe pse turqit në
tërësi janë të integruar në shoqërinë e Kosovës.

Përkthimi i ligjeve, rregulloreve dhe akteve të tjera nuk është adekuat. Mosrespektimi i
barazisë së gjuhëve është evidentuar edhe në dokumentet e ndërmarrjeve publike, fatura
e leje ndërtimi. Diskriminimi është evidentuar edhe në korrespodencën zyrtare me
komuna, e cila nuk respekton madje as rregullat e shkrimit të emrave personal (...)
Trendi i mosrespektimit të emrave të komunave vazhdon, edhe pse ekziston Ligji për
numrin dhe emrat e komunave në Kosovë (...) Shembulli më karakteristik i
mosrespektimit të këtij Ligji janë mediat në Kosovë.

                       D.R. përfaqësuese e zyrës së Avokatit të Popullit (Ombudsman)
                                                       FDH, intervistë, 29 nëntor 2006.

Rregullat ekzistuese lidhur me përdorimin e barabartë të gjuhës turke në praktikë nuk
zbatohet në Kosovë. Konkretisht, në asnjë gjykatë në Kosovë procedurat gjyqësore nuk
zhvillohen në gjuhën turke, për arsye se nuk kanë siguruar përkthyes gjyqësor në gjuhën
turke. Ftesat, vendimet gjyqësore dhe dokumentacioni tjetër nuk lëshohet në gjuhën turke.
Gjuha turke nuk përdoret as në administratë, si në nivel lokal ashtu edhe atë qendror
Situatë e ngjashme është edhe në SHPK, si dhe në institucionet shoqërore e publike.
Emrat dhe mbiemrat e pjesëtarëve të komunitetit turk në letërnjoftime, certifikata të
lindjes e të tjera nuk shkruhen në pajtim me drejtshkrimin turk, me arsyetim se shërbimet
e UNMIK-ut në kompjuterë nuk i kanë rregulluar shenjat e gjuhës turke.

                                                           S.O. turk nga Prishtina/Priština
                                                           FDH, intervistë, 12 qershor 2006.

Prizreni/Prizren është përjashtim, nga se në këtë qytet gjuha turke është gjuhë zyrtare dhe
në mënyrë të barabartë përdorët me gjuhë të tjera. Të gjitha dokumentet në komunë
nxjerrën në gjuhën turke. Gjithashtu, në të gjitha institucione arsimore, prej atyre
parashkollore deri te ato universitare, ekzistojnë programe në këtë gjuhë. Në televizionin
lokal dhe radio emetohen programe në gjuhën turke, si dhe emisione informative. Kjo ka

7
 op.cit. Korniza Kushtetuese ... www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf
8
 Ligji për Qasje në Dokumente Zyrtare,
http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2003_12_sr.pdf


                                                                                                13
ndodh pasi që deputetët e Partisë Demokratike Turke të Kosovës me deputetët boshnjak
të koalicionit Vakat, të bashkuar në Grupin Parlamentar “6+”, braktisën seancën e
Kuvendit të Kosovës, të mbajtur më 28 prill 2006, ngase ishte refuzuar propozimi i tyre i
amendamenteve për Ligjin mbi Përdorimin e Gjuhëve, me ç’rast është kërkuar
përfaqësimi më i madh i gjuhës turke dhe boshnjake në mjediset ku pjesëtarët e këtyre
komuniteteve janë shumicë.

Ka mbetur që gjuhët zyrtare në komuna të jenë gjuhët e atyre komuniteteve ku ka së
paku 6 % të qytetarëve që e flasin atë gjuhë. Këtë qëndrim e kemi kundërshtuar. Kemi
thëne se ende nuk ka përfunduar procesi i decentralizimi dhe gati 25 vjet nuk është kryer
regjistrimi i mirëfilltë i popullatës. Prandaj, të bazohemi në përqindje pa regjistrim dhe
decentralizim të përfunduar, për ne ishte e pakuptueshme. Prandaj kemi propozuar një
zgjidhje paraprake në formë së drejtës së fituar, ku jeton shumica e qytetarëve të
komunitetit turk, siç është rasti në Prizren, që gjuha turke në atë komunë të jetë gjuhë
zyrtare, por nuk është pranuar.

                                  M.Y. turk, anëtar i Kryesisë së Kuvendit të Kosovës
                                                        FDH, intervistë. 11 gusht 2006.

Kuvendi i Komunës në Gjilan ka miratuar vendimin që gjuha serbe është gjuhë zyrtare në
territorin e komunës, por ky vendim shpeshherë nuk respektohet, veçanërisht në
gjyqësorin dhe polici. Palët mund ta përdorin gjuhën e vet nëpërmjet përkthyesit.
Aktvendimet kryesisht janë në gjuhën shqipe. Rast i tillë është edhe tek policia e
komunikacionit e cila dënimet i shkruan kryesisht në gjuhën shqipe.

                                B.P. nënkryetar i Kuvendit Komunal Gjilan/Gnjilane
                                                         FDH, intervistë, 5 prill 2006.

Komuna e Klinës mund të theksohet si shembull pozitiv kur bëhet fjalë për serbët.

Të gjithë të kthyerit munden lirisht ta përdorin gjuhën e vet dhe deri më tash nuk kemi
pasur ankesa për këtë. Nuk kemi ankesa as për shërbimet e punëtorëve në sportele,
shqiptarëve që punojnë në institucione. Në komunë serbët munden të papenguar t’i
nxjerrin dokumentet që u nevojiten. Në fillim palët vinin në Zyre për Komunitete, ngase
frikësoheshin (...) Megjithatë, tash kjo nuk është e nevojshme, ngase të kthyerit lirë i
drejtohen komunës dhe janë të kënaqur me shërbime që ofrohen..

                                        M.S. nëpunës komunal për kthim, Klinë/Klina
                                                      FDH, intervistë, 24 qershor 2006.



4. Shfrytëzimi i shërbimeve shëndetësore dhe sociale

Shërbimet shëndetësore të spitaleve dhe ambulancave që janë në kompetencë të Qeverisë
së Kosovës i shfrytëzojnë të gjitha komunitetet etnike, përveç serbëve që shërohen në



                                                                                       14
institucione paralele dhe ambulancat që financon Qeveria e Serbisë. Megjithatë, disa
serbë shfrytëzojnë shërbime shëndetësore të institucioneve të Qeverisë së Kosovës, në
mjediset ku janë boshnjakët popullatë shumicë. Rasti i tillë është me serbët e kthyer në
fshatin Sigë/Siga dhe Brestovik/Brestovik, të cilët shërohen në ambulantë në
Vitomiricë/Vitomirica.

Një nga problemet më të mëdha në Kosovë është varfëria e shtresave të gjëra të
popullatës pas përfundimit të konflikteve të armatosura. Sipas të dhënave të Ministrisë
për Punë dhe Mirëqenie Sociale të Qeverisë së Kosovës, deri më tash janë evidentuar
rreth 41.000 familje me afro 185.000 anëtarë që jetojnë vetëm nga asistenca sociale.
Ndërmjet tyre është një numër i konsiderueshëm i pjesëtarëve të komuniteteve etnike.

Lartësia e ndihmës sociale është prej 35 deri në 75 euro në muaj, varësisht nga numri i
anëtarëve të familjes: disa marrin 35 euro; familjet që kanë dy anëtarë 50, me tre 55, me
katër 60, me pesë anëtarë 65, ndërsa me gjashtë e më shumë anëtarë 75 euro.
Shfrytëzuesit e asistencës sociale konsiderojnë se pushteti i Kosovës nuk ndanë mjete të
mjaftueshme për mbrojtjen sociale të pjesëtarëve të komuniteteve pakice, ngase kjo nuk
është e mjaftueshme as për ta blerë ushqimin për një muaj. Krahas kësaj, një pjesë e
konsiderueshme e pjesëtarëve të komuniteteve pakicë që kanë nevojë për ndihmë sociale
nuk janë të informuar lidhur me të drejtat e tyre, kështu që nuk marrin asistencë sociale.

I gjithë territori është i përfshirë dhe funksionojmë pa kurrfarë problemesh. Asistencën
sociale sipas kategorive të ndryshme e shfrytëzojnë 32.915 familje shqiptare me 148.758
anëtarë, 4.567 familje serbe, me 11.846 anëtarë, 12 familje malazeze, me 42 anëtarë, 721
familje boshnjake me 2.449 anëtarë, 119 turke me 357 anëtarë, 1.227 familje ashkalinjtë
me 5. 957 anëtarë, 814 familje rome me 3.586 anëtarë dhe të tjerë 364 familje me 1.299
anëtarë. Gjithsej 40.745 familje me 174.646 anëtarë. Departamenti ynë kujdeset për
personat e moshuar që nuk kanë familje që të kujdesen për ta. Kemi Shtëpinë e Pleqve në
Prishtinë, Entin special për të sëmurit mental dhe psikik në Shtimje dhe një institucion
special për fëmijët në Graçanicë/Gračanica. Gjithashtu, obligimi ynë është t’i paguajmë
pensionet themelore për të gjithë banorët që kanë mbushur 65 vjet, pa marrë parasysh në
përkatësinë etniket. Këto pensione kemi filluar t’i paguajmë më 1 korrik 2002.

                                  M.G. drejtor i Departamentit për Mbrojtje Sociale
                   në Ministrinë për Punë e Mirëqenie Sociale në Qeverinë e Kosovës
                                                     FDH, intervistë, 24 nëntor 2006.

Askush nuk interesohet që t’na ndihmojë për ta rindërtuar shtëpinë, në mënyrë që edhe
ne të jetojmë në kushte të dinjitoze për njeriun. Serbëve të zhvendosur që kthehen u
ofrojnë mundësi më të mira, u ndërtojnë shtëpi të reja, u japin orendi shtëpiake, vegla
dhe para. Unë që nuk jam larguar nga këtu më thonë: “Ty nuk të takon sepse nuk je i
kthyer”'. Unë dhe motra ndonjëherë jemi të uritur, nga se nuk kemi ushqim për të ngrënë.
Nuk mund të jetohet nga asistenca sociale prej 35 eurosh. Kjo shumë nuk mjafton as për
ilaçe që duhet t’i blej për motrën. Ajo ka disa ilaçe të vjetra që nuk dëshiron t’i merr. Ajo
nuk del nga dhoma dhe nuk flet me askënd, madje as me mua. Për këtë shkak unë nuk




                                                                                          15
mund të largohem nga shtëpia. Nuk kam mundësi ta dërgoj atë në Beograd, më duhen
paratë, ndërsa unë para nuk kam.

                                                          D.B. serb nga Prizreni/Prizren
                                                           FDH, intervistë, 13 tetor 2006.

Suzana Rankoviq, Serbe nga Klina e cila ka qenë e martuar për Shqipëtar, është i vetmi
pjesëtar i komunitetit serb në Gjakovë/ Đakovici. Me tre fënijët e saj jeton në lagjen
Kolonija/Kolonija. Pas përfundimit të bombardimit të NATO-s janë zhdukur bashkëshorti
i saj Daut Morina (Daut Morina) dhe i biri Dalibori, fati i të cilëve ende është i panjohur.
Ajo dhe fëmijët lirisht lëvizin, shfrytëzojnë shërbimet shëndetësore, fëmijët vijojnë
mësimin pa probleme, por asistenca sociale që marrin nuk është e mjaftueshme për
kushte normale të jetës.

Ne jetojmë tash gjashtë vite e gjysmë në një shtëpi të vjetër në kushte johigjienike, pa
ushqim të mjaftueshëm, veshmbathje dhe ngrohje. Vajzën më të vogël Angjela u detyrova
ta jap në përkujdesje të një ushtari italian të KFOR-it. Ajo tash jeton në Itali dhe atje
shkollohet. Shpresoj se një ditë do të kthehet. Unë asgjë nuk punoj. Fëmijët, djali
Ramadani dhe vajzat Sllagjana dhe Zhivana shkojnë në shkollë dhe e vijojnë mësimin në
gjuhën shqipe. Ata janë nxënës të shkëlqyeshëm, nuk din për kinema, teatër, parti e
kompjuter. Luajnë me fëmijët e romëve, ashkalive edhe egjiptianëve, afër një grumbulli të
kontejnerëve për bërllok dhe shumë rrallë shkojnë në qytet. Veshmbathjen e marrim nga
ndihma humanitare. Para nuk kemi për ta blerë gardërobë të re ose diç tjetër. Jetojmë
nga asistenca sociale prej 55 euro në muaj dhe kjo është e gjitha. Obligimet janë të
mëdha. Vetëm për rrymë kemi borxh prej 1.400 euro. Nuk mund ta paguajmë. Askush nuk
na ndihmon (...) Nuk kam çfarë të shpresoj, nuk kam punë, shtëpi time nuk kam, për fatin
e burrit dhe djalit asgjë nuk di. Më mbetet vetëm të presim. Si ka thënë Zoti.

                                                       S.R. serbe nga Gjakova/Đakovica
                                                              FDH, intervistë, 6 maj 2006.

Shfrytëzuesit e shumtë të asistencës sociale për shkak të mungesës së mjeteve nuk e
paguajnë rrymën. Për këtë arsye Ministria për Punë dhe Mirëqenie Sociale dhe KEK-u
filluan iniciativën dhe arritën marrëveshje për të ndihmuar këtë kategori të banorëve.

Me marrëveshje parashikohet që për rreth 40.000 shfrytëzues të asistencës sociale të
shlyhet borxhi prej 500 kw/h çdo muaj. Në bazë të kësaj marrëveshjeje, KEK-u ka filluar
në nëntor 2006 ta shlyej borxhin për vitin 2005. Për këtë qëllim, prej 20 milionë eurosh
sa i ka dhënë Qeveria e Kosovës në emër të subvencioneve, pesë milionë euro do të
shërbejnë për shlyerjen e borxheve për kategorinë e rrezikuar të popullatës në vitin 2005.
Marrëveshja e njëjtë vlen edhe për vitin 2006.9




9
    Infopress, 15 nëntor 2006.


                                                                                         16
5. Punësimi

Papunësia në Kosovë është një nga problemet më të mëdha, çka është veçanërisht e
shprehur tek pjesëtarët e komuniteteve pakicë. Në pajtim me rregulloret e UNMIK-ut çdo
institucion duhet të sigurojë një numër të caktuar të vendeve të punës për pjesëtarët e
komuniteteve pakicë. Megjithatë, diskriminimi më i madh në baza etnike me rastin e
punësimit ndodh në ndërmarrjet: KEK, Postë (PTK) dhe në ndërmarrjet komunale
publike. Gjithashtu, raste të rralla janë kur një ndërmarrës privat shqiptarë punëson
pjesëtarët e komuniteteve pakicë. Në rastin e serbëve dhe romëve që jetojnë në mesin e
serbëve, problem shtesë me rastin e punësimit është siguria, kështu që serbët dhe romët
nuk kanë mundësi të kërkojnë punë në tërë territorin e Kosovës. Në rritjen e papunësisë
ka ndikuar edhe privatizimi i ndërmarrjeve në pronë shoqërore, duke marrë parasysh se
shumë pjesëtarë të pakicave, por edhe shqiptarët kanë mbetur pa punë.

Në disa komuna, siç është Gjilani/Gnjilane, serbët mund të punësohen dhe ka të punësuar
në qeverisjen lokale, por përqindja e vendeve të punës ku punojnë serbët nuk përputhet
me përqindjen e serbëve që jetojnë në komunë, kështu që janë të punësuar vetëm 15 %
prej 20 % sa është paraparë me ligj. Nga 300 nëpunës të punësuar në komuna 47 janë
serb, ndërsa do të duheshin të ishin 63. Në Gjykatën e Qarkut në Gjilan/ Gnjilane janë të
punësuar vetëm dy gjyqtarë serbë.10 Në Rahovec/Orahovac nënkryetari i dytë është serb,
kurse nga 31 deputetë në Kuvendin e Komunës, një është serb. Në Gjykatën Komunale
janë të punësuar tre serbë, ndërsa një serbe është e punësuar në Zyrën për Komunitete.

Kemi të punësuar 20 boshnjakë, 12 turq, dy serb, shtatë ashkalinjë dhe një rom. Në
administratën komunale në pjesën jugore të Mitrovicës/Mitrovica janë të punësuar
gjashtë boshnjakë, gjashtë turq, dy ashkali, dy serbë dhe një rom. Në PTK dy boshnjakë
dhe dy ashkali. Në ujësjellës dy boshnjakë, dy turq dhe tre ashkalë. Në shëndetësi pesë
boshnjakë dhe një turk, ndërsa në KEK pesë boshnjakë dhe tre turq.

                             M.D. nëpunës në Zyrën e Komuniteteve në Mitrovicë/Mitrovica
                                                              FDH, intervistë, 1 prill 2006.

Disa organizata ndërkombëtare organizojnë rikualifikim të kuadrove dhe kualifikim
plotësues të kuadrove, me qëllim që të papunësuarit të punësohen më lehtë, por kjo edhe
më tutje nuk e zbut ndjeshëm problemin e papunësisë.

Problemi më i madh është papunësia e madhe e njerëzve të fshatit tonë. Rreth 5 % janë të
punësuar. Disa prej tyre marrin asistencë sociale dhe pensione. Afro 95 % jetojnë nga të
ardhurat vetjake që fitojnë me shitjen e prodhimeve bujqësore që i shesim në
Graçanicë/Gračanica ose në veri të Mitrovicës, që është mjaftë vështirë për shkak të
transportit. Në afërsi të fshatit tonë kemi rreth 1.000 hektarë të tokës pjellore. Është
problem ta punojmë pronën tonë që është matanë lumit Sitnicë, sepse shqiptarët na kanë
penguar. Gjatë periudhës verore meshkujt shkojnë në Serbi dhe Mal të Zi dhe atje
punojnë, kështu që në këtë mënyrë sigurojnë ekzistencën për familjet e veta. Në qoftë se
ndonjë prej tyre gjen punë të mirë atëherë e tërheq edhe familjen e vet.
10
     B.P. nënkryetar i komunës së Gjilanit/ Gnjilane, FDH, intervistë, 5 prill 2006.


                                                                                         17
                                                V.V. serb nga fshati Prilluzhë/ Prilužje
                                                         FDH, intervistë, 14 korrik 2006

Në fillim të marsit të vitit 2006, Qendra Bashkërenduese për Kosovë e Metohi ka
kërkuar që të gjithë serbët që marrin paga nga Buxheti i Kosovës t’i refuzojnë këto paga,
në qoftë se marrin paga nga Buxheti i Qeverisë së Serbisë. Shumë serbë kanë vepruar
kështu duke e ndërprerë marrëdhënien e punës në Kosovë.

Ekzistojë shumë arsye që ndikuan për të marrë një vendim të tillë. Ata ishin në listën e
pagave në Serbi dhe në Kosovë. Kjo ishte gjendja e vitit 1999 që e ka pranuar UNMIK-u,
ndërsa më vonë edhe Institucionet e Përkohshme të Kosovës. Megjithatë, tash Qeveria e
Serbisë, përkatësisht Qendra Bashkërenduese për Kosovë e Metohi ka marrë qëndrim që
serbët duhet të përcaktohen ose për paga të Kosovës ose për paga të Serbisë. Mendoj se
ky vendim është i drejtë, ngase askund në botë nuk ka që një i punësuar t’i merr dy paga -
nga dy punëdhënës. Qendra Bashkërenduese u dërgoi shkresë serbëve të Kosovës, me
kërkesë që të përcaktohen për një pagë - të Kosovës ose të Serbisë. Ata u përcaktuan për
këtë të dytën - pagat e Serbisë, sepse janë më të larta, kanë sigurimin shëndetësor,
pensional dhe invalidor, të cilat nuk i kanë këtu. Serbët edhe më tutje punojnë në
shërbimet komunale, sikurse unë që jam nënkryetar në komunë. Këtu janë të punësuar
edhe nëpunësi për kthimin e personave të zhvendosur, arkëtari, bibliotekisti në Hoçë të
Madhe, vozitësi në komunë, vozitësi i autobusit dhe disa të tjerë. Janë edhe disa serbë që
punojnë në shërbimet komunale sipas nevojës, dy herë në javë, siç janë ofiqarët,
inspektorët dhe nëpunësit e tjerë.

                           Lj.Gj. nënkryetar i Kuvendit Komunal Rahovec/Orahovac
                                                       FDH, intervistë, 24 gusht 2006.

Në Dragash/ Dragaš, Drejtoria Komunale për Arsim ka shpallur konkurs për pranimin e
mësimdhënësve në Gorë/ Gora. Pas kësaj punëtorët e shkollave që punojnë sipas plan –
programeve të Qeverisë së Serbisë dhe që financohen nga Beogradi, u kanë dërguar letër
të hapur zyrtarëve ndërkombëtar, zyrtarëve të Kosovës dhe zyrtarëve të Serbisë, me të
cilën protestojnë ashpër për shkak të konkursit të shpallur. Ata konsiderojë se me këtë
konkurs dëshirohet që në arsim të angazhohen punëtorë të tjerë që do të punojnë sipas
planeve të Ministrisë së Arsimit të Kosovës dhe përkundër dëshirës së kuadrit të tanishëm
mësimdhënës, si dhe përkundër dëshirës së prindërve dhe nxënësve. Në letër të hapur,
përveç tjerash thuhet:

Veprimin e drejtorisë e konsiderojmë të papërgjegjshëm dhe të dëmshëm për te gjithë
neve në Gorë /Gora, që po bëjmë përpjekje për arsimimin e brezave të reja dhe se kjo ka
të bëj drejtpërsëdrejti me shuarjen e mësimit në gjuhën serbe dhe kjo mund të kuptohet
edhe nga vetë teksti i konkursit ku nuk përmendet gjuha serbe (...) Me ketë procedurë
bëhet e pamundshme, ruajtja, mbrojtja dhe zhvillimi i identitetit dhe të drejtave të
komunitetit, për të cilat veçanërisht insiston Korniza Kushtetuese e Kosovës, Kreu 4.




                                                                                       18
6. Arsimimi

Me Nenin 4.4 të Kornizës Kushtetuese të Kosovës, arsimimi në gjuhën amtare është i
garantuar për të gjitha komunitetet1. Megjithatë, në praktikë kjo e drejtë nuk realizohet në
tërësi. Më së shumti probleme kanë serbët që edhe më tej i vijojnë mësimet në
institucionet paralele të Qeverisë së Serbisë, që janë në enklavat serbe. Njëri prej
shkaqeve që serbët i vijojnë mësimet në këto shkolla qëndron te fakti se Qeveria e
Kosovës ende nuk e ka nxjerrë vendimin për arsimin në gjuhën serbe, prandaj serbët
mësojnë sipas plan - programeve mësimore të Serbisë.

Duke marrë parasysh se ata nuk kanë kushte normale për shkollim në Kosovë, gjithë një
e më pak ka nxënës serb në enklavat serbe. Arsimtarët në këto shkolla i financon Qeveria
e Serbisë. Një numër i arsimtarëve i ka marrë pagat nga Buxheti i Kosovës, që ishte njëra
prej mënyrave të integrimit të serbëve në shoqërinë kosovare. Me kërkesën e Qeverisë
serbe, shumica e arsimtarëve i kanë mbyllur llogaritë e veta rrjedhëse në Kosovë dhe i
kanë refuzuar pagat nga Buxheti i Kosovës.

Për romë, mësimi nuk është organizuar në gjuhën e tyre amtare. Ata i vijojnë mësimet në
shkollat e Kosovës, sipas programeve në gjuhën shqipe, boshnjake apo në gjuhën turke,
ose shkojnë në shkolla serbe ku mësimet i vijojnë në gjuhën serbe. Ashkanlinjtë dhe
egjiptianët në mënyrë plotësisht të lirë i vijojnë mësimet në gjuhën shqipe, që është gjuhë
e tyre amtare, së bashku me fëmijët shqiptarë. Megjithatë, numër shumë i vogël i
ashkanlinjëve dhe egjiptianëve, e vazhdojnë shkollimin e mesëm pas përfundimit të
shkollës fillore, por edhe shumë më pak shkollimin e lartë ose fakultetet.

Në lagjën Kolonia në Gjakovë/Đakovica funksionon Qendra për Rehabilitimin e
Banorëve ''Bethany Christian Services''. Veprimtaria e kësaj qendre ka të bëjë me
edukimin e pjesëtarëve të komunitetit RAE të moshës parashkollore. Më shumë se 250
fëmijë të komunitetit RAE i kanë vijuar programet e ndryshme të qendrës. Një numër i
tyre janë nga Gjakova/Đakovica dhe janë refugjatë që për shkak të frikës e kanë
ndërprerë shkollimin e rregullt. Në qendër vijojnë mësimin ngase organizohet mësimi
intensiv në gjuhën shqipe, për ta kompensuar mësimin e humbur dhe për ty inkuadruar
në mësimin e rregullt.

Në fakultetet e universitetit të Prishtinës mësimi zhvillohet vetëm në gjuhën shqipe dhe
nuk ka serbë, ndërkaq numri i studentëve boshnjakë, turq dhe pjesëtarë të komunitetit
RAE është shumë i vogël. Situata e njëjtë është edhe në universitetet private.

Në pjesën veriore të Mitrovicës, në Zveçan /Zvečan, Leposaviq/Albanik dhe në Zubin
Potok/Zubin Potok funksionojnë fakultetet nën kontrollin e Qeverisë së Serbisë ku
mësimi zhvillohet në gjuhën serbe. Aty studiojnë serbët, ndërsa nuk ka shqiptarë – e
njëjta situatë si në Universitetin e Prishtinës. Në këto fakultete shkollohet një numër
shumë i vogël i pjesëtarëve të komuniteteve të tjera të Kosovës.

Me Rregulloren e Qeverisë së Kosovës, të datës 4 nëntor 1999, boshnjakëve u
mundësohet shkollimi në gjuhën e vet amtare sipas planeve dhe teksteve mësimore të



                                                                                         19
Bosnjë Hercegovinës, ndërsa me Rregullore të datës 11 dhjetor 2002, pjesëtarëve të
komunitetit turk sipas planeve dhe teksteve mësimore nga Turqia. Mësimi në gjuhën
boshnjake është organizuar në nivelin fillor dhe të mesëm si dhe janë hapur edhe dy
fakultete, Fakulteti i Biznesit në Pejë/Peć dhe Fakulteti i Edukimit në Prizren.

Edhe pse me rregulloren e cekur më lartë është vendosur e drejta e boshnjakëve që të
shkollohen në gjuhën e tyre, ata në disa mjedise nuk kanë mundësi ta shfrytëzojnë këtë të
drejtë, sepse u bëhet presion që fëmijët e tyre mësimin ta vazhdojnë në gjuhën shqipe.
Kjo ka ndodhur në fshatin Lubizhdë/Ljubižde ku disa shqiptarë ekstremistë i kanë
frikësuar prindërit boshnjak që fëmijët e tyre ta vijojnë mësimin në gjuhën shqipe. Të
drejtën e boshnjakëve për shkollim në gjuhën e vet e pamundësojnë edhe të punësuarit në
shkolla. Drejtori i shkollës       fillore “Ekrem Rexha – Drini / 7 marsi” në
Lubizhdë/Ljubižde nuk i ka informuar boshnjakët qe fëmijët e tyre, krahas mësimit në
gjuhën shqipe, mund të regjistrohen edhe për mësimin në gjuhën boshnjake. Situatë e
njëjtë është në fshatin fqinjë Romajë/Skorobište dhe në fshatrat e Zhupës së Sreckës
/Sredačka Župa të Prizrenit.

Në shkollën fillore i kemi rreth 650 nxënës, ndërsa vetëm 48 sish mësimin e vijon në
gjuhën boshnjake (prej klasës së parë deri në klasën e nëntë). Drejtoria e shkollës nuk ka
dhënë kurrfarë informata se fëmijët tanë mund t’i vijojnë mësimet në gjuhën boshnjake.
Të gjitha informatat dhe mbishkrimet në lokalet shkollore janë vetëm në gjuhën shqipe.
Fëmijët boshnjakë që mësimin e vijojnë në gjuhën shqipe nuk e njohin mirë as gjuhën
shqipe e as atë boshnjake ( ...) Në fshatin fqinjë Skorobisht/Skorobište të banuar
ekskluzivisht me pjesëtarë të komunitetit boshnjak, në ndërtesën e re të shkollës fillore
''Nefit Jusufi'', që është ndërtuar me mjetet e komuniteteve, nuk mbahet mësimi në gjuhën
boshnjake. Më shumë se 240 nxënës mësimet i vijojnë në gjuhën shqipe (...). Edhe në
fshatrat boshnjake të Zhupës së Sreckës / Sredačae Župa: Planjan /Planjan, Fshati i
Epërm /Gornje Selo dhe Drajëçiq /Drajčić , gjithashtu është bërë presion që për fëmijët
boshnjak të aplikohet mësimi në gjuhën shqipe.

                                         E.A. boshnjake nga fshati Lubizhdë /Ljubižda
                                                        FDH, intervistë, 18 nëntor 2006.

Në Gjakovë/Đakovica ka mbetur një numër i vogël i boshnjakëve, kështu që ata në
komunikim e përdorin gjuhën shqipe, ndërsa fëmijët e tyre i shkollojnë në gjuhën shqipe,
meqë numri i nxënësve boshnjakë nuk mjafton për organizimin e mësimit edhe në gjuhën
boshnjake. Edhe pse kanë kërkuar që për fëmijët e tyre të organizohet mësimi shtesë në
gjuhën boshnjake në të cilin ata do të njoftohen për historinë, kulturën dhe traditën
boshnjake, Drejtoria Komunale për Arsim ka thënë se kjo gjë nuk është e mundur për
shkak të mungesës së mjeteve financiare.

Numri më i madh i boshnjakëve jeton në Prizren/Prizren, ku më shumë se 1.000 nxënës
boshnjakë e vijojnë mësimin në gjuhën shqipe dhe atë turke. Prindërit e tyre i regjistrojnë
në mësimin në këto gjuhë për të siguruar që ata mund t’i vazhdojnë studimet në
Prishtinë/Prishtinë. Ata që mësimet i vijojnë në gjuhën turke kanë shpresë të fitojnë bursë




                                                                                        20
për studim në Turqi. Këta Boshnjak nuk duan t’i dërgojnë fëmijët e tyre në Bosnjë për
studime, ngase shpenzimet e këtyre studimeve atje janë të larta.

Në Prishtinë/ Priština mësimi në gjuhën boshnjake zhvillohet në shkollën Naim Frashëri.
Një numër prej 32 nxënësish boshnjak e vijon mësimin në gjuhën boshnjake në këtë
shkollë.

Nga 28 shkolla që funksionojnë në territorin e komunës së Pejës, pjesëtarët e
komuniteteve etnike e vijojnë mësimin në 21 shkolla. Në fshatin Gorazhdec/ Goraždevac
mësimet i vijojnë 120 nxënës serb. Në Vitomiricë/Vitomirica në arsimin fillor janë
përfshirë 335 nxënës të përkatësisë boshnjake. Në shkollën fillore “Xhemajl Kada” në
Pejë mësimet i vijojnë 232 pjesëtarë të komuniteteve etnike: 127 boshnjakë, 46 romë dhe
59 egjiptianë. Një numër i konsiderueshëm i pjesëtarëve të komuniteteve etnike i vijon
mësimet edhe në shkolla të mesme. Sipas shënimeve të Drejtorisë për Arsim të Pejës
mësimet i vijojnë gjithsej 1.390 nxënës nga radhët e komuniteteve etnike. Në të gjitha këto
shkolla mësimi zhvillohet pa pengesë. Të gjithë nxënësit mësojnë në objekte të
përbashkëta shkollore. Të vetmin përjashtim e përbëjnë nxënësit e komunitetit serbë që
mësimet i vijojnë në fshatin Gorazhdec. Organet komunale nuk kanë kurrfarë njohuri për
procesin mësimor i cili zhvillohet në këtë fshat. Me qëllim krijimin e kushteve më të
volitshme për arsimimin e pjesëtarëve të komuniteteve etnike, komuna ka investuar në
ndërtimin e shkollave fillore në fshatrat Brestovik, Zlopek,Vitomiricë/Vitomirica dhe
Orosh/Orašje.

                                  N.K. nëpunës për kthim në Kuvendin Komunal të Pejës/Peć
                                                              FDH, intervistë, 11 tetor 2006.

Korniza Kushtetuese e Kosovës e garanton lirinë për themelimin e institucioneve
arsimore dhe kulturore në lëmenjtë e kulturës, artit, shkencës, si dhe institucione të tjera
për të mundësuar ruajtjen e identitetit të komuniteteve etnike pakicë. Mirëpo, romët e
Kosovës ende nuk i gëzojnë këto të drejta. Dy herë me radhë 54 përfaqësues të
inteligjencies rome iu kanë drejtuar Ministrisë për Arsim, Shkencë e Teknologji, me
kërkesë që tu mundësohet fëmijëve të përkatësisë rome që në klasën e nëntë të mësojnë
gjuhën rome me elemente të kulturës dhe historisë rome, por deri më tash nuk kanë marr
kurrfarë përgjigje.

Në bazë të hulumtimit të cilin në bashkëpunim me Zyrën për Komunitete e ka kryer
organizata joqeveritare e romëve ''Durmish Asllano'' nga Prizreni, është konstatuar se në
komunën e Prizrenit ka 1.950 fëmijë rome të moshës shkollore. Nga ky numër, në
sistemin ne arsimimit janë të inkuadruar vetëm 24 % të fëmijëve rome, nga ta 21,6 % e
vijojnë shkollën fillore, 1,6 % shkollën e mesme, dy romë janë në shkollë të lartë,
ndërkaq vetëm një e ka regjistruar fakultetin.11

Afro 77% të fëmijëve romë ndodhën jashtë sistemit arsimor. Duke marrë parasysh këtë,
ne kemi caktuar disa prioritete që kanë të bëjnë me këtë problem. Në radhë të parë, jemi
të bindur që duhet favorizuar arsimin parashkollor të fëmijëve romë, duhet organizuar
11
     N.M., kryetari i O.J.Q. ''Durmish Asllano'' nga Prizreni/Prizren, FHP, intervistë 27 janar 2006.


                                                                                                        21
mësimin shtesë për fëmijët romë ku ata vëmendjen më të madhe do ta përqendronin në
gjuhën dhe kulturën rome, më pas duhet siguruar bursat për ata që e vijojnë mësimin në
nivelin e mesëm dhe të lartë, si dhe duhet përkrahur projekte që kanë të bëjnë me çështjet
e domosdoshmërisë së arsimit, angazhimit të prindërve lidhur me arsimin e fëmijëve të
tyre, rritjes së asistencës sociale, inkuadrimit të komunitetit rom në institucione në nivel
lokal ku nxjerrën vendime mbi arsimin dhe në fund afirmimit të shembujve pozitiv për
arsimimin e romëve etj

                          N.M. kryetar i OJQ ''Durmish Asllano'' iz Prizrena/Prizren
                                                       FHP, intervistë 27 janar 2006.

Problemi ynë më i madh është që nuk kemi shkollë dhe as mësimin shtesë në gjuhën
rome. Në shkollat kosovare ku fëmijët romë e vijojnë mësimin ata shpesh injorohen dhe
nënçmohen, gjë që shkakton pasoja negative. Te ata paraqitet kompleksi i inferioritetit
dhe kjo është një nga arsyet për shkak së cilës shumë romë e braktisin shkollimin.


                                                           I.E. rom nga Prizreni/Prizren
                                                            FHP, intervistë, 15 mars 2006.

Në Dragash/Dragaš afro 2.000 nxënës të përkatësisë Goranë vijojn mesimin në shkolla
ne te cilat mesimi eshte i organizuar sipas plan programit të Qeverisë së Serbisë. Një
pjesë e arsimtarëve Goranë të cilët kanë dhene mësim sipas plan programit të qeverisë së
Serbisë, nga prilli i vitin 2006. kanë refuzuar të marrin pagat nga bugjeti i Kosovës. Për
këtë arsye Drejtorati për arsim në komunën e Dragashit/Dragaš në qershor të vitit 2006 ka
shpallur konkurs për pranim të arsimtarëve të rinj, për shkak se arsimtarët Goranë nuk
kan qen me ne listen e pagave të Ministrisë së Arsimit, Shkencës dhe Kulturës së
Kosovës. Si përgjigje në këtë vendim rreth 160 arsimtarë Goranë kanë refuzuar që të
lajmërohen në shkolla me 1. shtator dhe të nënshkruajnë kontratat e reja, duke kërkuar që
të anulohet konkursi. Gjithashtu, prindërit Goranë nuk iu kanë lejuar fëmijëve te tyre të
shkojnë në shkollë përderisa nuk iu mundësohet prapë që të arsimohen me plan
programin e qeverisë së Serbisë. Disa dhjetëra nxënës me 11. shtator janë mbledhur para
shkollës fillore “Nazim Berati” në Dragash/Dragaš dhe kan hedhur ve dhe domate ne
ndërtesën e shkollës duke kërkuar që të fillohet me mësime. Në takimin që është mbajtur
me 15. shtator 2006. në Dragash/Dragaš ku ishin prezent përfaqësuesit e Ministrisë së
Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë, Drejtoratit për Arsim të komunës së Dragashit/
Dragaš, arsimtarët Goranë, përfaqësuesit e OSBE-së, UNMIK-ut, KFOR-it, është
vendosur dhe iu eshte mundësuar që arsimtarve Goranë të kthene në shkolla dhe të
mësojnë ata nxenës Goranë të cilët dëshirojnë të vijojnë mësimet sipas plan programit të
qeverisë së Serbisë. Pas këtij vendimi, deri në fund të shtatorit 2006 shumica e
arsimtarëve Goranë janë kthyer në shkolla.

Në mesin e nxënësve që nuk e vijojnë mësimin është edhe djali im, nxënës i klasës së
katërt të gjimnazit. Në këtë gjimnaz nuk ka më nxënës të klasës së parë, dytë dhe të tretë.
Kanë mbetur vetëm nxënësit e klasës së katërt që tani nuk mund t’i vazhdojnë mësimet.
Me këtë vendim të komunës praktikisht pezullohet gjimnazi. Organet komunale i kanë



                                                                                         22
lënë pas dore interesat tona. Nuk mund të kuptoj se si ata mund të ndalojnë që fëmijët të
shkollohen, të edukohen dhe të fitojnë diturinë. Nuk ka përgjigje tjetër përveç asaj se kjo
bëhet për shkak të interesave të tyre politike, ndërkaq në këtë lojë të ndytë më së shumit
pësojnë fëmijët. Nga ana tjetër, edhe mësimdhënësit goranë që refuzojnë t’i nënshkruajnë
kontratat dhe të punojnë sipas programeve mësimore kosovare i ndjekin interesat e veta.
Ata nga Serbia marrin 500-600 euro, ndërsa pagat kosovare janë më të vogla se sa 200
euro.

                                                         S.J. goran nga Dragashi/Dragaš
                                                          FHP, intervistë, 28 shtator 2006.

Pushteti komunal thotë se bëhet fjalë për keqpërdorimin e fëmijëve për qëllime politike
dhe për shkak të fitimit të pagave të dyfishta nga Beogradi. Për një situatë të tillë ata e
akuzojnë Serbinë.

Efektet e punës së Qendrës Bashkërenduese janë të rënda. Përkundër vullnetit të madh të
nxënësve dhe arsimtarëve, ata kanë arritur që 90 % të mësimdhënësve ti refuzojnë plan –
programe të Ministrisë për Arsim, Shkencë dhe Teknologji të Kosovës, për shkak të
pagave të mira nga Beogradi. Secili që pranon planet dhe programet arsimore të
Kosovës do të largohet nga lista e pagave të Qeverisë së Serbisë. Bëhet fjalë për para të
majme. Çdo i punësuar merr nga Beogradi 500 euro. Kohë më parë ata merrnin edhe
pagat nga Buxheti i Kosovës. E di Serbia përse është duke i dhënë këto para. Ka ardhur
koha që të përfitohet nga kjo.

                               S.C. nënkryetari i Kuvendit Komunal, Dragash/Dragaš
                                                       FHP, intervistë, 28 shtator 2006

Është më se e qartë se pushteti komunal në Dragash/Dragaš dëshiron të heq paralelizmin
në arsim, që të pamundësoj që fëmijët të mësojnë sipas vullnetit të vet dhe kjo përmes
angazhimit të punëtorëve të ri arsimor, të cilët do të punonin sipas planeve dhe
programeve të Ministrisë për Arsim, Shkencë dhe Teknologji të Kosovës dhe kundër
vullnetit të nxënësve, prindërve dhe kuadrit të tanishëm arsimor.

                                              B.D. goran nga fshati Krushefc/ Kruševoc
                                                          FHP, intervistë, 22 gusht 2006.


7. Qasja ndaj pronës

Pjesëtarët e pakicave ende kanë probleme me shfrytëzimin e pronës së vetë. Pengesa më
e madhe e serbëve për shfrytëzimin e pronës së tyre ka të bëjë me sigurinë dhe lirinë e
lëvizjes. Ka edhe shembuj ku komunitetet etnike pakicë i shfrytëzonin banesat, shtëpitë
apo tokën në periudhën prej vitit 1999 e deri në mars të vitit 2004, ndërkaq pas kësaj
kohe nuk i shfrytëzojnë ato. Kjo vlen për serbët e Gjilanit/Gnjilane. Atje ka jetuar afro 60
familje serbe. Gjatë trazirave të marsit shtëpitë e tyre janë djegur, ndërkaq serbët e
Gjilanit janë evakuuar. Shtëpitë e tyre tani janë të rinovuar, por ata nuk ndjehen të sigurt


                                                                                         23
dhe nuk janë kthyer ende në shtëpitë e rindërtuara. I njëjti rast ka ndodhur me serbët dhe
romët që kanë jetuar në fshatin Frashër/Svinjare, në afërsi të Mitrovicës/Mitrovica, në
komunën e Vushtrrisë/Vučitrn, në Kastritot/Obilić dhe Fushë Kosovë/Kosovo Polje.
Shumë nga këta serbë tani janë duke e shitur pronën e tyre.

Pakicat kanë më së shumit probleme me pronën e uzurpuar, para se gjithash me objekte
banimi, por edhe me objekte komerciale dhe tokën bujqësore. Më 15 nëntor 1999,
UNMIK-u e ka nxjerr Rregulloren 1999/2312 me të cilën themelohet Drejtoria për Çështje
Banesore e Pronësore [HPD] dhe Komisioni për kërkesa pronësore [HPCC] për ti
zgjidhur kontestet banesore e pronësore në Kosovë. Në raportin e tij të fundit HPD shton
se të gjithë personat që e kanë paraqitur kërkesën për kthimin e pronës në afat ligjor (deri
më 1 korrik 2003) kanë mundësi të zgjedhin ndërmjet tre opsioneve të ndryshme: mund
të kërkojnë që rasti i tyre të mbyllet, sepse e kanë arritur marrëveshjen mbi shitblerjen,
mund të kërkojnë që pasuria e tyre të jetë nën administrimin e HPD-së deri në përfundim
të kontekstit apo tu kthehet prona në posedim. Ky raport thekson se deri më 31 dhjetor
2005, 24.600 parashtruesit e kërkesave kanë marrë vendime me të cilat konfirmohet e
drejta e tyre pronësore, ndërkaq 2.402 parashtresë të kërkesave e kanë kthyer pronën e
tyre.13 Mirëpo, vendimet e HPD-së nuk po zbatohen: uzurpatori ose nuk pranon që ta
lëshoj shtëpinë apo banesën, ndodh që largohet por pas disa ditësh sërish kthehet në
pronë. Në këto raste pronarët sërish dhe nga fillimi e nisin procedurën për kthimin e
pronës. Pjesëtarët e komuniteteve pakicë në Kosovë kanë probleme edhe me shfrytëzimin
e tokave të veta. Serbët nuk ndjehen të sigurt, veçanërisht për punimin e tokës që ndodhet
larg fshatrave të tyre. Për këtë arsye toka e tyre mbetet e papunuar, ndërsa ndonjëherë ajo
punohet nga shqiptarët. Në raste ekstreme uzurpatorët jo vetëm që e punojnë tokën, por
ata edhe u kërcënohen pronarëve.

Të gjitha 60 objekte janë rinovuar me mjete nga buxheti komunal dhe donacionet e
Qeverisë së Kosovës. Por, serbët e zhvendosur nuk janë kthyer ende në shtëpitë e tyre. Në
kemi biseduar kohë me parë me të zhvendosurit nga fshati Shillovë/Šilovo dhe kemi
kërkuar nga ta që të kthehen, por ata nuk duan ta bëjnë këtë meqë, siç thonë, nuk janë të
sigurt dhe kërkojnë garancitë nga komuna dhe policia. Jo vetëm atyre, por askujt nuk
mund t’i garantohet siguria absolute. Unë i kuptoj ata njerëz, sepse më 17 mars kanë
përjetuar gjëra të tmerrshme.

                                 B.P. nënkryetari i Kuvendit Komunal të Gjilanit/Gnjilane
                                                               FHP, intervistë, 5 prill 2006.

Unë e kisha banesën me dy dhoma në qendër të qytetit, afër stacionit policor. Banesën e
ka uzurpuar një shqiptar nga fshati Tërstenik. E kam parashtruar ankesën pranë
HABITAT-it. Janë gati dy vjet prej se ata e kanë marrë vendimin se banesa më takon mua
dhe se uzurpatori duhet ta liroj atë, por deri më sot asgjë nuk ka ndodhur. Në fillim të
këtij muaji isha në HABITAT në Gjilan, ku më kanë thënë se më duhet të shkruaj edhe një
ankesë dhe më pas të shihet se si do të më lirohet banesa. Rastin e kam paraqitur edhe në

12
   Rregullorja nr. 1999/23 për themelimin e Drejtorisë për Çështje Banesore e Pronësore dhe Komisionit
për Kërkesa Pronësore, http://www.unmikonline.org/serbian/regulations/1999/rsc1999_23.pdf
13
   Statistika e HPD-së, www.hpdkosovo .org, broshura në botimin e HPD-së, ''Sytë flasin për të gjitha''.


                                                                                                           24
polici, por ata thonë se kjo nuk është në kuadrin e kompetencave të tyre dhe se këtë duhet
ta bëjë HABITAT-i.

                                                              S.B. serb nga Vitia/Vitina
                                                          FDH, intervistë, 10 qershor 2006

Tani shtat vjet me radhë tokën time e punon një shqiptar, Faik Shala nga Trudna. Ai jo
vetëm që e punon tokën, por në disa raste edhe më ka kërcënuar. Ajo është ngastra e
jonë, kemi të gjitha dokumentet, por ai as që dëshiron të dëgjon për këtë. Kam provuar të
bëjë diçka përmes përfaqësuesve të fshatit, por kot, askush as që brengoset që unë vuaj
për këtë (...) Tani, unë e punoj vetëm një pjesë të kësaj ngastre, sepse Faiku e ka
uzurpuar pjesën tjetër. Disa herë kam tentuar që të dakordohem më të, por ai as që
dëshiron të dëgjojë për këtë (...) Më ka thënë se as që “për 400 vjet ti nuk do ta shohësh
këtë tokë, sepse ajo është e imja.''

                                       R.V. serbe nga fshati Bardhosh/Nëntë Jugoviqët
                                                        FHP, intervistë, 12 qershor 2006.

Banorët e Osojanit i punojnë vetëm ato ngastra që gjenden afër shtëpive të tyre. Pra, ato
për të cilat konsiderojnë se janë të sigurta dhe se ku nuk ka rrezik për ta. Një pjesë e mirë
e tokës atje nuk punohet për shkaqe sigurie. Për shembull është një absurd. Fshati
Osojan është i rrethuar me male dhe ato male janë tonat të cilat ne fatkeqësisht ne nuk i
punojmë. Neve nga Qendra Bashkërenduese marrim dru për çdo dimër. Ndodhë që i
dëgjojmë nganjëherë shqiptarët duke e prerë malin tonë, ndërsa nuk mund të ndërmarrim
asgjë. I shikon malet e tua dhe pret Qendrën Bashkërenduese që t’i sjell drutë nga
Beogradi. Këtë jemi duke e paraqitur rregullisht nga dita e parë por asgjë nuk ndermirët.

                                                    S.V. serbe nga fshati Osojan/Osojane
                                                          FDH, intervistë, 17 qershor 2006.

Një numër i madh i pjesëtarëve të pakicave nuk është në gjendje të përfitoj nga mjetet
financiare të fituara nga privatizimi i ndërmarrjeve shoqërore. Sipas Rregullores së
UNMIK-ut nr. 2003/13, punëtorëve të këtyre ndërmarrjeve u takon 20 % të çmimit
shitblerës. Problemi i kësaj rregulloreje ka të bëjë me caktimin e punëtorëve që u takon
kjo pagesë. Neni 10, paragrafët 2 dhe 4 e rregullojnë këtë çështje.

Neni 10.2

Organi që përfaqëson të punësuarit në ndërmarrjen shoqërore, në bashkëpunim me
Bashkimin e Sindikatave të Pavarura të Kosovës, mbi baza që nuk janë diskriminuese e
përcakton listën e punëtorëve që kanë të drejtën për pagesë, në bazë të nenit 10 dhe këtë
listë ia dorëzon Agjencisë. Agjencia e kontrollon listën dhe bënë korrigjime të cilat i
konsideron të domosdoshme për të siguruar qasjen e barabartë të të gjithë të punësuarve
të cilët kanë të drejtë për mjete të cilat ndahen për punëtorë.

Neni 10.4



                                                                                          25
Për nevojat e këtij neni konsiderohet që të drejtën për pagesë e kanë ata punëtorë që janë
të regjistruar si të punësuar pranë ndërmarrjes shoqërore në kohën e privatizimit apo
nëse konstatohet se ishin në listën e pagave të ndërmarrjes të paktën për 3 vjet. Kjo
kërkesë nuk i parandalon të punësuarit që pohojnë se do të ishin në listën e të
regjistruarve apo të punësuarve, sikur të mos ishin objekt i diskriminimit, ti parashtrojnë
ankesën Kolegjit special në bazë të nenit 10.6.14

Pra, të drejtën për një pjesë të mjeteve financiare nga privatizimi e kanë vetëm ata
punëtorë që ishin në listën e pagave në tre vjetet e fundit para privatizimit. Kjo do të thotë
se të gjithë ata që e kanë themeluar ndërmarrjen dhe kanë marrë pjesë në zhvillimin e saj
- ndërkaq janë përjashtuar nga puna me dhunë, apo për shkaqe sigurie nuk kishin
mundësi të shkonin në punë - nuk kanë të drejtë për këtë kompensim.

Në fshatin tonë ka diku afro 300 serbë të cilët para qershorit 1999 kanë punuar në
ndërmarrje të ndryshme shoqërore në Pejë dhe rrethinë. Tashmë shumica e këtyre
ndërmarrjeve nuk punon apo janë të privatizuar. Pa marrë parasysh që këta njerëz me
dekada kanë punuar në këto ndërmarrje, ata nuk mund të realizojnë të drejtën e tyre për
pjesëmarrje në ndarjen e mjeteve nga privatizimi dhe kjo për shkak të Rregullores së
UNMIK-ut 2003/13, ngase atje shkruan se vetëm ata që ishin në listat e pagave në tre
vjetet e fundit kanë të drejtë për ndarjen e mjeteve nga privatizimi, ndërkaq dihet mirëfilli
se serbët as që mundnin të lëviznin në Pejë/Peć, e le të punojnë nga viti 1999.

                              S.P. shef i Zyrës për Komunitete në Gorazhdec/Goraždevac
                                                           FDH, intervistë, 15 korrik 2006.


8. Informimi

Nga 116 mediume elektronike që e kanë licencën e Komisionit të Pavarur për Media, 43
mediume private elektronike e transmetojnë radio dhe programin televiziv në gjuhët e
pakicave. Programi në gjuhën serbe emetohet nga 29 radio stacione në të gjitha pesë
rajonet kosovare dhe nga gjashtë televizione në rajonet e Gjilanit dhe Mitrovicës. Tre
radio stacione e emetojnë programin në gjuhën boshnjake: dy në rajonin e Prizrenit dhe
një në rajonin e Pejës, ndërsa një TV stacion në rajonin e Prizreni emeton programin në
gjuhën boshnjake. Një televizion dhe një radio stacion në Prizren, si dhe një radio stacion
në Prishtinë i emetojnë edicionet në gjuhën turke. Dy radio stacione në Dragash kanë
program në gjuhën gorane. Asnjë radio stacion në të cilin gjuha rome do të ishte gjuhë
kryesore nuk ka marrë deri më tani frekuencat.

Nga mesi i vitit 2006 në fuqi është Ligji mbi Radio Televizionin e Kosovës [RTK],
rregullat e të cilit u garantojnë komuniteteve pakicë hapësirën për emetimin e programit
në gjuhën e tyre, hapësirë kjo e cila nuk do të duhej të përbënte më pak se 15 % të

14
  Rregullorja nr.2003/13 për Ndryshimin e së Drejtës për Shfrytëzimin e Pronës së Patundshme në Pronësi
Shoqërore
www.kta-kosovo.org/ktareg/land use ser.pdf


                                                                                                     26
skemës së përgjithshme programore. Me këtë ligj është parashikuar se 10 % të buxhetit të
RTK-së të ndahet për realizimin e këtyre programeve, si dhe për emetimin e programit
përmes satelitit. Një herë në javë në RTK emetohen programe njëorëshe në gjuhën serbe,
boshnjake dhe turke. Kjo skemë programore ka filluar së emetuari nga Tetori 2006,
përderisa më parë këto programe zgjasnin për 45 minuta. Po ashtu, në këto gjuhë dhe
pesë herë në javë, nga e hëna deri të premten, emetohen edicione informative prej 15
minutash. RTK-ja e ka ngushtuar skemën e vet programore karshi edicioneve në gjuhën
rome, kështu që programi i së dielës ''YEKHIPE'' në gjuhën rome nga tetori i vitit 2006
zgjat 45 minuta.

Sinjali i RTK-së e mbulon 78 % të territorit të Kosovës, ndërkaq 22 % të territorit të
pambuluar është në rajonin e Prizrenit ku jeton numri më i madh i boshnjakëve, turqve
dhe goranëve dhe në Veri të Kosovës, ku në shumicë jetojnë serbët, të cilët nuk mund të
shikojnë dhe as të dëgjojnë programe në gjuhën e vet. Për shkak të sistemit joadekuat të
informimit, pjesëtarëve të komuniteteve pakicë u pamundësohet e drejta për informim
mbi zhvillime ditore e politike, gjë që vështirëson integrimin e komuniteteve pakicë në
shoqërinë kosovare.

Neve para së gjithash na pamundësohet përcjellja e programeve që emetohen nga Serbia.
Më parë ka qenë një repetitor, por ai tani nuk funksionon më. Ajo që emetohet nga RTK-
ja në gjuhën serbe është shumë e shkurtër dhe mendoj se do të ishte mirë që të na
mundësohet që t’i përcjellim programet që i emeton Serbia.

                                                             M.I. serb nga fshati Bosce
                                                          FDH, intervistë, 18 korrik 2006.

Mediat e Kosovës nuk i përmbushin nevojat e pjesëtarëve të komunitetit rom. Një edicion
prej 45 minutash emetohet nga RTK-ja dhe një edicion në këtë gjuhë prej 60 minutash
emetohet nga TV ''Yeni Donem'' në Prizren. Edicionet që emetohen në Radio 'Yeni
Donem'', Radio ''Prizren'', Radio ''Prishtinë'' dhe Radio ''Dardan'' në Kamenicë jo vetëm
që nuk i përmbushin nevojat tona për nga gjatësia e tyre, por ato janë edhe të kualitetit të
dobët. Kryesisht emetohet muzika dhe kanë tepër pak informacione për romët. Nga ana
tjetër, romët nuk i kanë kuadrot adekuate dhe as staf teknik për realizimin e edicioneve në
gjuhën rome. Në Kosovë nuk ka media të shkruara në gjuhën rome.

                             K.P. redaktor në RTV ''Yeni Donem'' në Prizren/Prizren
                                                      FDH, intervistë, 23 nëntor 2006.

Problemi me të cilin ballafaqohemi që nga dita e parë është mungesa e sinjalit tokësor të
shërbimit publik të RTK-së në territorin ku jeton shumica e popullatës boshnjake,
përkatësisht në territorin e Zhupës së Prizrenit dhe në Gorë. Është e pashpjegueshme që
shtatë vjet rresht, respektivisht gjashtë vjet prej se emetohet programi në gjuhën
boshnjake, abuzohet dhe pamundësohet e drejta themeltare dhe substanciale e
boshnjakëve të Kosovës për tu informuar në gjuhën e vet. Është një gjë pozitive në këtë
kuadër që të dy edicionet e kanë gjetur vendin e tyre në faqen zyrtare të RTK-së në
Internet, por kjo nuk e zbut abuzimin e të drejtave themeltare të qytetarëve të Kosovës.



                                                                                         27
                                 N.A.V. redaktore e programit në gjuhën boshnjake në RTK
                                                            FDH, intervistë, 14 nëntor 2006.

Puna e mediave private është rregulluar me Kodeksin mbi Veprimin e Mediave
Elektronike15, ndërkaq puna e RTK-së me Ligjin mbi Radio-Televizionin e Kosovës me
të cilin garantohet informimi i shpejt dhe i saktë i qytetarëve të Kosovës. Mirëpo,
mungesa e përgatitjes teknike të RTK-së ndikon në implementimin e këtij ligji.

Një problem esencial me të cilin përballemi që nga vetë starti i emetimit të programit në
gjuhën turke përbëhet nga kufizimi në përdorimin e ekipit për incizim, ngase kemi
mundësi që të shfrytëzojmë këtë ekip vetëm dy herë në javë, gjë që ndikon në kualitetin e
programit, sepse nuk kemi mundësi që ti mbulojnë ngjarjet që zhvillohen ditëve të tjera
dhe që janë të rëndësishme për komunitetin tonë. Me të njëjtin problem përballemi edhe
kur bëhet fjalë për kohën saktësisht të caktuar dhe të kufizuar për montazhin e materialit
të regjistruar (...) Kemi hapësirë në faqen zyrtare të Radio Kosovës në Internet që është
shumë efikase, ngase jemi duke bërë përpjekje për të “ngjitur” tërë lajmin në mënyrë që
ai të shfrytëzohet edhe nga mediat tjera që e emetojnë programin në gjuhën turke.

                                                          G.D. redaktor në gjuhën turke në RTK
                                                                            FDH, 14 nëntor 2006.


9. Pjesëmarrja në jetën politike

Pjesëmarrja e pjesëtarëve të komuniteteve etnike në organet e pushtetit lokal, si dhe në
nivelin qendror, nga aspekti i përgjithshëm, është në shkallë të kënaqshme. Sipas
rregullores së UNMIK-ut në organet lokale të pushtetit dhe në Kuvendin e Kosovës,
pakicave u garantohen vende të rezervuara, karshi numrit të tyre. Në këtë mënyrë 20
vende në Kuvendin e Kosovës janë të rezervuar për përfaqësuesit e komuniteteve etnike.
Mirëpo, mungojnë instrumentet ligjore që do të përforconin pozitën e përfaqësuesve të
pakicave në Kuvend, sidomos kur bëhet fjalë për çështje të rëndësishme dhe ata tepër
shpesh mbivotohen. Për këtë arsye përfaqësuesit e pakicave kryesisht përcaktohen për
bojkot apo largohen nga seancat e Kuvendit. Deputetët serb nuk marrin pjesë në
Kuvendin e Kosovës nga marsi 2004. Gjithashtu, serbët nuk marrin pjesë në pushtetin
lokal, para se gjithash për shkak të vendimit të Qeverisë së Serbisë që nga institucionet e
Kosovës të tërhiqen të gjithë zyrtarët serb që punonin atje. Romët nuk janë të inkuadruar
në mënyrë të mjaftueshme në jetën politike të Kosovës. Ata, po ashtu, nuk janë të
kënaqur me punën e përfaqësuesve të tyre në institucione lokale dhe qendrore, ngase
mendojnë se ata nuk bëjnë asgjë për të përmirësuar pozitën e pjesëtarëve të komunitetit të
tyre.

Të gjitha institucionet në Kosovë janë shumetnike: 9,5 % të gjykatësve, 9 % të
prokurorëve dhe 15,5 % të pjesëtarëve të SHPK-së janë nga radhët e komuniteteve etnike
(...) Nga mesi i vitit 2006, serbët përbënin 11,4 të të punësuarve në administratën
15
     www.rtklive.com/site/2004/regulloret/kodi_serbisht.pdf


                                                                                             28
qendrore dhe 13,4 në administratat lokale. Qendra Bashkërenduese për Kosovën u ka
urdhëruar të gjithë serbëve që punonin në institucionet që gjenden nën kontrollin e
Qeverisë së Kosovës, që të heqin dorë nga pagat. Sipas të dhënave të UNMIK-ut 70 % të
serbëve të punësuar në institucionet kosovare kanë vepruar sipas këtij urdhri të
Beogradit. Qeveria e Kosovës i ka deponuar pagat e tyre në një llogari të veçantë, kështu
që nëse dikush nga ta dëshiron të tërheq pagën, mund ta bëjë këtë (...) Trupat Mbrojtëse
të Kosovës (TMK) janë një shembull i mirë i integrimit të pjesëtarëve të komuniteteve
etnike. Pakicat përbëjnë 5,8 % të përbërjes aktive të TMK-së. Nga gjithsej 207 pjesëtarë
të komuniteteve pakicë 60 prej tyre janë serbë. Në komandë janë dy serb.

10. E drejta për kthim

Gjatë vitit 2006, UNMIK-u dhe institucionet e Kosovës kanë vazhduar me aktivitete për
krijimin e konditave për kthim të personave të zhvendosur, duke u fokusuar para se
gjithash mbi lirinë e lëvizjes, pengimin e diskriminimit dhe afrimit të institucioneve ndaj
pakicave. U tregua se pengesat kryesore për kthim janë ende mungesa e sigurisë dhe
lirisë së lëvizjes, keqpërdorimi i pronës, situata e vështirë ekonomike, shkalla e lartë e
papunësisë dhe mungesa e perspektivës. Institucionet kosovare kanë marrë përsipër
përgjegjësinë për kthimin e të zhvendosurve, sidomos atyre që janë larguar nga Kosova
pas dhunës së marsit të vitit 2004.

Sipas të dhënave që i ka bërë të ditur UNHCR-i, nga viti 2000 deri më 31 dhjetor 2006 në
Kosovë janë kthyer vullnetarisht 15.939 të zhvendosur: 7.132 serbë, 4.324 egjiptianë dhe
ashkali, 1.858 romë, 1.403 boshnjakë, 637 shqiptarë dhe 585 goranë. Krahasuar me vitet
e pasluftës, në vitin 2006 është shënuar kthimi më i vogël i të zhvendosurve. Gjatë këtij
viti janë kthyer 1.430 të zhvendosur: 554 serbë, 282 romë, 75 boshnjakë, 407 ashkali dhe
egjiptianë, 98 goranë dhe 14 shqiptarë.

Në rajonin e Prizrenit, në vitin 2006 janë kthyer gjithsej 168 veta: 20 serbë, një rom, 29
ashkalinjë dhe egjiptianë, 26 boshnjakë dhe 92 goranë. Serbët janë kthyer në fshatrat:
Malësi e Re/Novake, Sredskë/Sredska, Hoçë e Madhe/Velika Hoča dhe në qytetin e
Rahovecit; goranët në fshatin Gorë/Gora, një rom në Prizren/Prizren, ndërkaq ashkalinjtë
dhe egjiptianët në Prizren/Prizren dhe fshatrat e komunës së Suharekës/Suva Reka.

Ende nuk ka kthim të serbëve në Rahovec të Poshtëm, edhe pse nëpunësi komunal për
kthim Beqir Haxhijaha/Bećir Hadžijaha, pohon se ekzistojnë kushtet për kthimin e
serbëve, ngase prona e tyre nuk është e uzurpuar dhe as e shkatërruar, si dhe që në
komunë nuk po ndodhin incidentet të motivuar etnikisht.

Askush deri më tash nuk është kthyer në pjesën e poshtme të qytetit. Atje nuk ka shtëpi
dhe banesa të dëmtuara, të djegura apo të uzurpuara serbe. Gjithsej 128 objekte banimi
në pronë serbe janë atje në gjendje të njëjtë sikurse para luftës. Janë të pajisura tërësisht
dhe janë të përgatitura për shfrytëzim. Mirëpo, askush nga pronarët serb nuk dëshiron të
kthehet. Shumica prej tyre, ndoshta 90 % , tani e kanë shitur pronën e vet. Ata që nuk e
kanë bërë këtë deri më tash, janë duke bërë përpjekje për ta gjetur blerësin.




                                                                                          29
               B.H. nëpunës për kthim në Kuvendin Komunal në Rahovec/Orahovac
                                                    FDH, intervistë, 22 gusht 2006.

Në fshatin Zoqishtë/Zočište, në komunën e Rahovecit është duke u rindërtuar manastiri
serb Sveti Vraçi ku më herët janë kthyer tre priftërinj serb. Me mjete të Qeverisë së
Kosovës, në këtë fshat janë rindërtuar 44 shtëpi për të rikthyerit serb, ambulanca,
ujësjellësi dhe kanalizimi.

Në rajonin e Gjilanit në vitin 2006 janë kthyer gjithsej 121 persona: 85 serbë, 23 romë, 5
ashkali dhe egjiptianë, 2 goranë dhe 6 shqiptarë. Në numrin më të madh serbët janë
kthyer në fshatin Kllokot/Klokot, romët në Gjilan/Gnjilane dhe fshatin Zhiti/ Žitinje në
komunën e Vitisë/Vitina, ashkalinjtë dhe egjiptianët në Ferizaj/ Uroševac dhe Viti/Vitina,
shqiptarët në fshatin Firaj, ndërkaq goranët në Gjilanë/ Gnjilane.

Ende nuk ka kthim më të madh të romëve në Gjilan/Gnjilane. Kjo kryesisht për shkak se
shtëpitë e tyre janë të uzurpuara apo të shkatërruara. Shtëpitë e tyre janë të uzurpuara nga
shqiptarët e ardhur nga Presheva. Romët janë kryesisht të papunë dhe nuk i shkollojnë
fëmijët e tyre, por i angazhojnë si lypës apo punëtorë në mbledhjen e gjërave prej hekuri
dhe kanateve të vjetra, me çka e sigurojnë ekzistencën. Para konfliktit të armatosur në
këtë qytet kanë jetuar mbi 6.000 romë dhe ata kanë qenë të vendosur kryesisht në
Mëhallën Avdullah Presheva/ Avdulah Preševa dhe Marija Shllaku/Marija Šlaku, tani
Elez Agushi/Elez Aguši. Tani për tani në Gjilan/Gnjilane, në lagjen Avdullah
Presheva/Avdulah Preševa jetojnë vetëm 11 familje rome.

Me projektin e organizatës humanitare ndërkombëtare ARC në Gjilan janë rindërtuar
vetëm 34 shtëpi rome, ndërkaq disa riparime të vogla janë bërë në 20 shtëpi te tjera
rome. Presim që në fazën e dytë do të rindërtohen edhe 34 shtëpi në të cilat do të
vendosen 28 romë të kthyer nga Serbia dhe 6 nga Maqedonia. Në këtë lagje janë
ndërtuar kanalizimi dhe rrjeti i ri elektrik, ndërkaq na kanë premtuar se do t’i asfaltojnë
edhe rrugët. Me këtë, pa dyshim, do të krijoheshin kushte më të mira për kthim (...) Por,
çdo gjë në Gjilan është e ndarë. Në qytet funksionojnë dy tregje, njëra shqiptare dhe
tjetra serbe që ndodhet te kisha. Ato janë larg njëra tjetrës afër 100 metra. KFOR-i,
UNMIK-u dhe Komuna kanë bërë shumë përpjekje për t’i kthyer serbët në tregun e qytetit
në Gjilan. Kemi mbajtur shumë takime, por pa sukses. Këtu çdo gjë është e ndarë, arsimi,
shkollat, shëndetësia, administrimi. Neve romët jemi në mes të dy palëve. Neve na kanë
ndarë edhe në mëhallën tonë. Nuk jemi më të gjithë së bashku. Ndërmjet neve ndodhën
shqiptarët që i kanë uzurpuar shumë shtëpi rome.

                              G.H. rom nga lagjja Avdullah Presheva/Avdulah Preševa
                                                         FDH, intervistë, 11 maj 2006.

Keq është që askush prej nesh nuk punon. Çdo gjë do të ishte ndryshe sikur bile burrin të
ma punësonin (...) Me të vërtet, kushtet tona të jetës janë të tmerrshme. Fëmijët tanë më
parë shkojnë të kërkojnë mëshirë si lypës, të mbledhin letër, kanate, hekur të vjetër për të
fituar diç sesa t’i vijojnë mësimet në shkollë. Për këtë arsye kemi shumë të pashkolluar që
tepër vështirë do të mund të gjejnë ndonjë punë. Për neve nuk ka punë, një numër i vogël



                                                                                         30
prej nesh merr asistencë sociale, ndërkaq shtëpitë e një numri të madh të romëve janë të
shkatërruara apo të plaçkitura. Pozitën e romëve e vështirëson edhe numri i madh i
shtëpive që janë ende të uzurpuara. Shumicën e shtëpive tona i kanë uzurpuar shqiptarët
që kanë ardhur nga Serbia dhe Lugina e Preshevës. Ata janë banditë që plaçkitin, janë
banditë dhe rrugaç. Ata bëjnë probleme dhe prej tyre as që mund të dalësh në rrugë
lirshëm. Këtë e bëjnë me qëllim për të na detyruar që të largohemi apo për të penguar
kthimin e atyre që kanë shkruar dhe shtëpitë e të cilëve i kanë uzurpuar. Këto dhe raste të
tilla ne romët nuk kemi guxim t’i paraqesin në SHPK.

                                                         A.K. rome nga Gjilani/Gnjilane
                                                            FDH, intervistë, 11 maj 2006

Askush nga serbët nuk është kthyer ende në Ferizaj/Uroševac. Në kuadër të projektit
“shko - shiko”, një grup i serbëve të zhvendosur ka shkuar më 7 korrik 2006 për të
vizituar shtëpitë e tyre në qytet. Pas vizitës, përfaqësuesit e komunës, UNMIK-ut, KFOR-
it dhe ARC-së kanë mbajtur takim me ta ku është biseduar për mundësitë e kthimit.

Nuk është punë e lehtë që njerëzit të kthehen në tokën e tyre. Shumica e shtëpive është
djegur, disa prej tyre janë edhe të rrënuar. Kjo është dëshpëruese për ne. Nuk është e
lehtë të shihet që shtëpia ku keni lindur nuk ekziston më apo nga ajo kanë mbetur vetëm
gërmadhat dhe se gjithandej shihet vetëm bari pa shenja të jetës. Andaj, mendoj se së
pari është e rëndësishme që njerëzit të fitojnë pasqyrën e vërtet për pasurinë e tyre dhe
atëherë të përcaktohen nëse duan të kthehen apo jo.

                                                         M.J. serb nga Ferizaj/Uroševac
                                                          FDH, intervistë, 7 korrik 2006.

A kanë organet komunale mjete për të mundësuar kthimin? Në Ferizaj 62 shtëpi janë
djegur, ndërkaq për renovim nevojiten mjete të mëdha financiare. Ku të gjendet një
shumë aq e madhe? Ka ide për jetën e përbashkët të serbëve të kthyer në një ndërtesë
kolektive, por edhe kjo kushton. Këta nga komuna thonë se fondet janë të zbrazëta dhe
shtrohet pyetja nëse serbëve u duhet që të presin edhe shtatë vjet të tjera në shpresë që
një ditë do të kthehen?

                                                         Zh.S. serb nga Ferizaj/Uroševac
                                                           FDH, intervistë, 7 korrik 2006.

Gjatë vitit 2006 në rajonin e Mitrovicës/Mitrovica janë kthyer 34 të zhvendosur: 11 serbë,
2 romë, 13 ashkalinjë dhe egjiptianë. Serbët janë kthyer në fshatin Banjskë/Banjska dhe
Gojbulë/Gojbulja në komunën e Vushtrrisë/Vučitrn, ndërkaq dy në fshatin Banjë/Banja
në komunën e Skenderajt/Srbica. Ashkalinjtë dhe egjiptianët janë kthyer në Jug të
Mitrovicës/Mitrovica, shqiptarët në fshatin Bistricë/Bistrica të komunës së
Albanikut/Leposavić, ndërkaq romët në Veri të Mitrovicës/ Mitrovica.

Nijazi Pllavcit, ashkaliut nga Vushtrria, shtëpia iu është rrënuar gjatë trazirave të marsit
2004. Shtëpia e tij është rindërtuar dhe ai është kthyer me familje. Sidoqoftë, shumica e



                                                                                         31
ashaklinjëve nuk është kthyer ende meqë shtëpitë e tyre nuk janë të rindërtuara, ndërkaq
nuk kanë mundësi as për punësim. Ata që janë kthyer jetojnë nga ndihmat sociale e
humanitare.

Në fshatin Frashër/Svinjare me mjetet e Qeverisë së Kosovës janë ndërtuar 137 njësi
banuese për kthimin e serbëve. Të gjitha ata i kanë nënshkruar kontratat për kthim,
ndërkaq 130 prej tyre e kanë marrë ndihmën në mjete financiare prej 2.000 eurosh. I
kemi pasur 33 të kthyer, por ata kanë qëndruar tepër shkurt, kështu që tani atje kemi
vetëm dy persona të kthyer dhe një çift bashkëshortor. Të tjerët nuk duan të kthehen
ngase konsiderojnë se kjo është e rrezikshme, se ata nuk mund të lëvizin lirshëm,
mendojnë se nuk janë të sigurt. Sidoqoftë, shumë prej tyre vijnë rregullisht dhe gjatë ditës
qëndrojnë në shtëpitë e tyre, e punojnë tokën dhe në mbrëmje me tren kthehen në Zveçan
apo në Veri të Mitrovicës.

             H.B. nëpunëse për kthim në Kuvendin Komunal në Mitrovicë/Mitrovica
                                                    FDH, intervistë, 15 maj 2006.

Në rajonin e Pejës është regjistruar numri më i madh i të kthyerve në vitin 2006, ku janë
kthyer 713 persona të zhvendosur: 398 serbë, 65 romë, 197 ashkali dhe egjiptianë, 49
boshnjakë dhe 4 goranë. Numri më i madh i serbëve është kthyer në fshatrat
Brestovik/Brestovik, Klinafc/Klinovac, Dershnik/Drsnik dhe në qytetin e Klinës/Klina.
Ashkalijë, egjiptianët, romët dhe goranët janë kthyer në Pejë/ Peć, ndërsa boshnjakët në
Novosellë/Novo Selo dhe Dobrushë/Dobrušu.

Në komunën e Deçanit/Dečani ende nuk janë krijuar kushtet, para se gjithash ato të
sigurisë, për kthim të serbëve.

Kthimi i serbëve përbën në komunën tonë një proces të vështirë dhe të komplikuar i cili
kërkon angazhimin e të gjithëve. Problemet që ndikojnë negativisht në procesin e kthimit
janë shkalla e ulët e zhvillimit ekonomik të komunës, shkalla e lartë e papunësisë,
pamundësia e hapjes së vendeve të reja të punës, buxheti i varfër komunal, mungesa e
fondeve për financimin e projekteve të infrastrukturës, mungesa e dialogut ndëretnik dhe
urrejtja që është e trashëguar nga e kaluara.

                                   N.S. kryetari i Kuvendit Komunal në Deçan/Dečani
                                                          FDH, intervistë, 2 tetor 2006.

Është bërë progresi i rëndësishëm në komunën e Istogut/Istok drejt krijimit të kushteve
për kthim të të zhvendosurve. Përfaqësuesit e të gjitha komuniteteve etnike janë të
pranishëm në institucionet lokale. Fazli Stolaj/Fazlji Stolaj, me përkatësi egjiptiane është
zëvendës i kryetarit të komunës. Komandanti i stacionit policor është, gjithashtu,
egjiptian. Në Zyrën për Komunitete punojnë dy serb, dy boshnjak, një egjiptian dhe
shqiptarë. Gjuhët zyrtare në komunë janë gjuha shqipe, boshnjake dhe serbe dhe të gjitha
mbishkrimet në komunë, përfshirë edhe emrat e rrugëve janë në të gjitha tri gjuhët
zyrtare. Komunitetet kanë qasje në të gjitha shërbimet komunale. Në fshatin
Crkolez/Crkolez është duke u ndërtuar shkolla e re fillore në të cilën mësimin do të duhej



                                                                                         32
të vijonin fëmijët shqiptar dhe serb bashkërisht, ndërkaq janë duke u krijuar kushtet që
edhe shkollat në fshatrat Llukafc i Thatë/Suvi Lukavac dhe Serbobran/Srbobran të bëhen
shumetnike. Në fshatrat Dobrushë/Dobruša dhe Banjë/Banja gjenden shkollat në të cilat
mësimin bashkë e vijojnë fëmijët e boshnjakëve dhe shqiptarëve.

Planifikohet ndërtimi i ujësjellësit në fshatin Dobrushë/Dobruša, si dhe pjesën jugore të
Istogut/Istok, në të cilin do të kyçeshin fshatrat Zaq/Zać, Osojan/Osojane dhe
Tuçep/Tučep, ku jetojnë pjesëtarët e komuniteteve pakicë. Po ashtu, janë duke u krijuar
kushtet që në shërbimet komunale të komunës të punësohet një numër të pjesëtarëve të
pakicave, si dhe që disa prej tyre të lirohen nga pagesa e komunaleve.

Krejt kjo ka ndikuar pozitivisht në procesin e kthimit. Janë kthyer 390 serbë, 215
boshnjakë, 322 egjiptianë dhe 23 romë. Vetëm në vitin 2005 janë kthyer 98 serbë, 53
boshnjakë dhe 77 egjiptianë. Diku nga fundi i prillit të këtij viti janë kthyer edhe 30 serbë
që janë vendosur në një shtëpi pranuese - transitore ku janë duke pritur rindërtimin e
shtëpive të tyre të djegura në lagjen Lug të fshatit Bllagaq, përkatësisht të 50 shtëpive në
Lug dhe 25 në Bllagaq. Mjete financiare për ndërtimin e këtyre shtëpive prej 2 milionë
eurosh i ka siguruar Qeveria e Moskës. Tash për tash në komunën e Istogut jetojnë 412
familje boshnjake me 1.383 anëtarë, 320 familje egjiptiane me 1.818 anëtarë, 212 familje
serbe me mbi 500 anëtarë dhe ndërmjet 200 dhe 300 romëve.

                                  F.Z. nënkryetari i Kuvendit Komunal të Istogut/Istok
                                                       FDH, intervistë, 13 qershor 2006.

Në fshatin serb Osojan/Osojane janë rindërtuar 136 shtëpi. Rindërtimin e ka financuar
Agjencia Evropiane për Rindërtim [EAR], ndërsa kryerësi i punëve ka qenë THW. Edhe
banorët lokal serb ishin të inkuadruar në rindërtimin e shtëpive të veta. Por, problemi i
madh në këtë fshat janë vjedhjet.

Në fshatin etnikisht të përzier të Vitejës/Vidanje për serbët e kthyer janë ndërtuar 49
shtëpi. Janë kthyer 40 serbë dhe planifikohet kthimi edhe 10 të tjerëve. Edhe 40 serbë të
tjerë do të ktheheshin në fshat, por shtëpitë e tyre ende nuk janë të rindërtuara. Të kthyerit
thonë se ndjehen absolutisht të sigurt, përveç të provokimeve të vogla nga ana e
shqiptarëve. Pushteti lokal bashkërisht me Këshillin Danez për Refugjatë [DRC] i cili ka
organizuar kthimin kolektiv të serbëve, e kanë asfaltuar rrugën deri në Klinë/Klina dhe
fshati Budisavcë/Budisavce në gjatësi preh 7 kilometrash. Janë duke u asfaltuar edhe
rrugët në fshat. Përmirësime të nevojshme bëhen edhe në rrjetin e kanalizimit, ujësjellësit
dhe ndriçimit publik. Serbët në fshat merren me bujqësi.

Tash për tash jemi të sigurt, por lufta neve na ka larguar prej tyre dhe ata prej neve.
Kemi drojë për mundësinë e kthimit të ndonjë vale të re të dhunës, edhe pse unë nuk shoh
ndonjë arsye për këtë. Këtu janë të pranishëm rregullisht pjesëtarët e SHPK-së, Policisë
së UNMIK-ut dhe KFOR-it. Po lëvizim lirshëm, shkojmë në qytet kur kemi nevojë për të
blerë diçka në shitore, në treg apo të kryejmë ndonjë punë në komunë. Prej se jemi kthyer
nuk ka pasur incidente të rënda, edhe pse ka pasur sharje të herëpashershme si dhe
incidente të vogla sikurse “çfarë po kërkoni ju këtu” , “nuk do të qëndroni tepër gjatë



                                                                                           33
këtu.” Sipas asaj që mund të dëgjohet në fshat, këto i bëjnë kryesisht gratë dhe fëmijët
adoleshent.

                                                     N.V. serb nga fshati Vitejë/Vidanje
                                                           FDH, intervistë 10 gusht 2006.

Nga 394 persona të zhvendosur që në vitin 2006 janë kthyer në rajonin e
Prishtinës/Priština 40 janë serbë, 191 romë dhe 163 ashkali dhe egjiptianë. Serbët janë
kthyer në fshatrat e komunës së Lipjanit/Lipljan, romët në Plemetinë/Plemetina,
Magurë/Magura, Graçanicë/Gračanica dhe Fushë Kosovë/Kosovo Polje dhe
Prishtinë/Prištinu, ndërkaq ashkalinjë dhe egjiptianët në Prishtinë/Priština, Lipjan/Lipljan
dhe Magurë/Maguru ku janë ndërtuar shtëpi të reja për 17 familje Ashkalinje, të kthyer
nga kampi i Plemetinit/Plemetina. Në vitin 2006 është regjistruar shpërngulja e serbëve
nga komuna e Obiliqit/Obilić.

Ajo që mund të konsiderohet specifike për Kastriotin/Obilić është fakti se atje në vitin
2005 në vetë qytetin jetonte 150 serbë, përderisa sipas statistikave në fund të vitit 2006
atje kanë mbetur nga 70 deri në 89 serbë.

                                  S.A. shefi i Zyrës për Komunitete në Kastritot/Obilić
                                                         FDH, intervistë, 23 nëntor 2006.

Rosa Tašević e përkatësisë serbe, është një nga të kthyerit të paktë në komunën
Kastriotit/Obilić. Ajo u kthye më 6 qershor 2005 dhe deri më tash ka qenë e vendosur në
një kontejner në qendrën kolektive që gjendet në godinën e shkollës së dikurshme të
mesme në Kastriot/Obilić. I biri Zoran me bashkëshorten dhe tre fëmijë dëshiron po ashtu
të kthehet, por shtëpinë nuk e kanë ende të rinovuar.

Nëse ma ndërtojnë shtëpinë unë do ta kthej tërë familjen. Nuk ka kurrfarë arsye që të mos
kthehem. Të gjithë ata që kanë ardhur këtu për të na përçarë le të shkojnë atje nga kanë
ardhur, ndërkaq ne vetë do t’i zgjidhim problemet tona. Neve na duhet që të jetojmë së
bashku. Nëse këtë nuk e duam sot, atëherë kjo nesër do të jetë e domosdoshme. Këtu nga
një trung kemi marruar djepin për fëmijët serb, shqiptar dhe boshnjak. E kemi bluar
miellin në një mulli.

                                                            R.T. serbe nga Obiliqi/Obilić
                                                           FDH, intervistë, 22 gusht 2006.

Pushteti komunal në Lipjan/Lipljane ka filluar asfaltimin e rrugës Ganimete
Tërbeshi/Ganimete Trbeši, rrugën rreth Shtëpisë së Kulturës, si dhe atë të kisha katolike
dhe në fshatin Rubovcë/Rubavac ku jeton komuniteti serb, për të përkrahur kthimin e të
zhvendosurve dhe për të krijuar kushtet më të mira të jetës.

Ne në komunë nuk ndërmarrin dhe nuk zgjidhim asgjë pa i marrë parasysh edhe interesat
e serbëve dhe komuniteteve të tjera etnike. Ata janë të sigurt, lëvizin lirshëm në qytet dhe
lirshëm i shfrytëzojnë të gjitha shërbimet komunale. Nga trazirat e marsit të vitit 2004 në



                                                                                         34
komunë nuk është regjistruar asnjë incident etnikisht i motivuar. Kjo me siguri se ka
ndikuar që një numër i konsiderueshëm i serbëve të shpreh publikisht dëshirën për kthim.
Ata i kanë përcaktuar disa kushte dhe si problem e kanë cekur papunësinë dhe
infrastrukturën e dobët. Ne do ti shqyrtojmë së shpejti kërkesat e tyre dhe shpresoj se do
të gjejmë zgjidhje për to.

                               S.R. nënkryetari i Kuvendit Komunal në Lipjan/Lipljan
                                                      FDH, P intervistë, 16 nëntor 2006.

Gracko/Gracko përbën një fshat serb në afërsi të Lipjanit/Lipljana që është e izoluar nga
enklavat e tjera serbe. Ai është i rrethuar nga fshatrat shqiptare dhe e vetmja dalje nga
fshati drejt rrugës kryesore dhe Kosovën Qendrore shkon nëpër fshatrat shqiptare. Nga
kjo arsye banorët nuk lëvizin jashtë fshatit pasi që terrohet.

Deri më tani në Grackon e Vjetër janë kthyer 8 familje me gjithsej 28 anëtarë. Janë
kthyer familjet e Nenad Mirić me pesë anëtarë, Cvetko Todorović me pesë anëtarë,
Slaviša Janićijević me pesë anëtarë, Smiljana Ćirković me katër anëtarë, Olgica
Stoisavljević, familja e Dragan Prica me katër anëtarë, Mileta Đekić me dy anëtarë dhe
Radojica Matović me dy anëtarë (...) Të gjithë të kthyerit, si edhe të tjerë në këtë fshat
janë të sigurt, por gjatë natës nuk lëvizim jashtë fshatit. Ne jemi këtu si një pikë kontrolli,
nuk kemi lidhje me mjedise të tjera serbe.

                                Z.Ć. arsimtar nga fshati Gracko e Vjetër/Staro Gracko
                                                       FDH, intervistë, 15 qershor 2006.

10.1. Kthimi i dhunshëm i pjesëtarëve të komuniteteve etnike nga jashtë.

Gjatë vitit 2006, FDH – Kosovë, ka regjistruar rastet e kthimit të dhunshëm të pjesëtarëve
të komuniteteve etnike të Kosovës nga vendet e Bashkimit Evropian [EU, European
Union] të cilët nuk e kishin lejen e qëndrimit. Nuk ka ende të dhëna zyrtare për numrin e
të kthyerve, ngase shumë prej tyre nuk janë paraqitur pas kthimit në Kosovë. Para se
gjithash bëhet fjalë për pjesëtarët e komuniteteve RAE (romë, ashkali dhe egjiptian), por
ka edhe goranë. Qeveria e Kosovës, tani për tani, nuk ka mundësi për sigurimin e
asistencës sociale për këtë kategori të të kthyerve.

11. Decentralizimi dhe negociatat për statusin e ardhshëm të Kosovës

Përfaqësuesit e UNMIK-ut theksojnë se decentralizimi ka rëndësi vendimtare për të
arritur një zgjidhje të pranueshme për palën shqiptare dhe atë serbe për statusin e
ardhshëm të Kosovës. Gjithashtu, me anë të decentralizimit do të krijoheshin kushtet
adekuate që komunitetet etnike të integroheshin në shoqërinë e ardhshme kosovare dhe të
krijoheshin kushtet për kthim të qëndrueshëm e të gjithë të të zhvendosurve.

Në raundin e fundit të negociatave delegacioni i Kosovës ka propozuar themelimin e pesë
komunave të reja në Kosovë në të cilat serbët do të përbënin shumicën me mbi 50 %




                                                                                            35
popullatës së përgjithshme. Ekipi i Qeverisë së Serbisë ka kërkuar themelimin e 15
komunave me shumicë serbe, kështu që nuk është arritur kurrfarë marrëveshje.

Nga ana tjetër, edhe një pjesë e shqiptarëve konsideron se propozimi i palës kosovare nuk
është i mirë sepse ai çon në ndarje të Kosovës. Lëvizja “Vetëvendosje” me në krye Albin
Kurtin, sidomos i kundërshton negociatat dhe decentralizimin. Kurti konsideron se
decentralizimi krijon ndarje, ndërkaq ndarja luftën. Nisur nga kjo ai propozon që se pari
të zgjidhet statusi i Kosovës, ndërkaq më pas të diskutohet mbi decentralizimin.

Afro 30.000 qytetarë të Gjilanit/Gnjilane dhe të Vitisë/Vitina e kanë nënshkruar një
peticion përmes së cilës kërkohet ndalja e procesit të decentralizimit, sepse konsiderohet
se kjo është e rrezikshme për të ardhmen e Kosovës.

Ky proces është shumë i dëmshëm sepse përjashton edhe përpjekjen më të vogël për
integrimin e komuniteteve etnike në shoqërinë e Kosovës dhe për kultivimin e tolerancës
ndëretnike. Më formën dhe përmbajtjen e tij, ky proces çon domosdoshmërish nga
“enklavizimi” i grupeve etnike në Kosovë, përkatësisht i komunitetit etnik serb.16

As serbët nuk janë të kënaqur me negociatat mbi statusin e ardhshëm të Kosovës. Numri
më i madh i kërkesave të palës serbe për krijimin e komunave ka të bëjë me komunën e
Gjilanit/Gnjilane, por delegacioni i Kosovës nuk u pajtua me këtë propozim.

Bisedimet që zhvillohen në Vjenë ndërmjet përfaqësuesve serbë dhe shqiptarë do të duhej
të siguronin decentralizimin thelbësor e jo decentralizimin që i konvenon Prishtinës.
Duhet formuar komunat serbe me shumicën e qartë, kompetencat e qarta dhe me lidhjen
e qartë me Beogradin. Para se gjithash, duhet lejuar që komunat serbe të lidhen
horizontalisht dhe njëherësh të kenë lidhjen vertikale me Beogradin. Komunat këtu janë
të varfra dhe nëse nuk kanë lidhje me Beogradin nuk do të mund të mbijetonin. Fshati
Partesh është propozuar si një komunë e re. Kjo u refuzua, sepse ishte e papranueshme
për neve. Ishte planifikuar që fshatrat Budriga, Partehs/Parteš dhe Cernica, ku ka edhe
shqiptarë, të përbëjnë një pilot komunë. Sipas këtij plani do të ishte e mundur një
shqiptar të fitoj në zgjedhje dhe të bëhet kryetar në këtë komunë serbe.. Ne kemi kërkuar
që kjo komunë të përfshinte edhe fshatin Pasjan, sepse në një rast të tillë serbët do të
përbënin shumicën absolute. Kjo nuk u pranua dhe plani ka dështuar.

                                      Z.P. nënkryetari i Kuvendit Komunal i Gjilanit/Gnjilane
                                                                   FDH, intervistë, 5 prill 2006.

Përfaqësuesit e institucioneve kosovare konsiderojnë se i kanë përmbushur të gjitha
kushtet e serbëve lidhur me decentralizimin dhe se tani problemin kryesor e përbën
Qeveria e Serbisë. Kryeministri i Kosovës Agim Çeku e ka ilustruar këtë problem me
fshatrat Shillovë/Šilovo te Gjilani/Gnjilane.

Fshati Shillovë/Šilovo gjithmonë ishte nën komunën e Gjilanit. Mirëpo, Beogradi ka
kërkuar që ky fshat t’i bashkëngjitet komunës së Novobërdës/Novo Brdo e cila është 26
16
     Lajm, 26 tetor 2006., ''30.000 nënshkrime kundër decentralizimit''


                                                                                              36
kilometra larg Gjilanit. Kjo nuk është aspak e lehtë për banorët e Shillovës. Atje ku ne
angazhohemi për lehtësimin e situatës për njerëzit, Beogradi dëshiron që të manipuloj me
serbët e Kosovës dhe që përmes tyre të ketë kontroll mbi të gjitha vendet e Kosovës ku
jetojnë serbët, duke i kundërshtuar përpjekjet për integrimin e tyre.17

Fshati Mamush/Mamuša në shtator 2005 është caktuar si një pilot komunë e cila do të
duhej të përbënte shembull për decentralizim. Fshati ndodhet afër Prizrenit/Prizren dhe ka
afro 5.000 banorë prej të cilëve 95 % janë turq. Në fshat jetojnë edhe shqiptarët dhe
romët. Në Mamushë/Mamuša ekziston një ambulancë, më shumë se 40 shitore në të cilat
mund të blihet malli i ndryshëm. Mësimet në shkollën fillore dhe atë të mesme i vijojnë
870 nxënës turk, 74 shqiptarë dhe disa dhjeta romë. Banorët lëvizin lirshëm, lirshëm e
përdorin edhe gjuhën e tyre dhe nuk kanë probleme sigurie. Mirëpo, komuna
Mamushë/Mamuša ende nuk i ka ato kompetenca që i kanë komunat e tjera të Kosovës,
kështu që banoret e saj nuk janë të kënaqur me mënyrën e ngritjes së kësaj komune.

Përfaqësuesit më të lartë të Qeverisë dhe UNMIK-ut kanë deklaruar se shumë gjëra do të
ndryshonin, se çdo gjë do të bëhej më mirë dhe se komuna e re do të ishte më afër
qytetarëve të saj. Mirëpo, gati asgjë nuk kemi fituar, asgjë nuk ka ndryshuar në të mbarë,
të gjitha gjërat kanë mbetur të njëjta. Kemi fituar vetëm një kryetar, dy nënkryetar dhe 15
deputetë nga të cilët 13 janë turq, një shqiptar dhe një rome. Janë ngritur edhe disa
komisione dhe këshilla, por ne nuk e shohin veprimin e tyre. Qytetarët tanë ende nuk janë
në pozitë që t’i realizojnë disa të drejta të tyre elementare që janë nën kompetencat e
administratës komunale. Për të nxjerr certifikatën e lindjes, atë mbi vdekjen apo
kurorëzimin, e mos të flasim për certifikatat e kadastrës apo ndonjë dokument tjetër, neve
na duhet që kërkesën të dorëzojmë këtu për të pritur që këto dokumente të arrijnë nga
administrata e komunës së Prizrenit. Nganjëherë presim më shumë për këto certifikata se
sa më herët kur ato i nxirrnim në komunën e Prizrenit.

                                                        N.M. turk nga fshati Mamushë/Mamuša
                                                                  FDH, intervistë, 8 shkurt 2006.

Shqiptarët e përbëjnë pakicën në Veri të Kosovës, në komunat e Zveçanit/Zvečan,
Albanikut/Leposavić dhe Zubin Potokut/Zubin Potok, si dhe në veri të
Mitrovicës/Mitrovica. Një nga propozimet është që në procesin e decentralizimit komuna
e Zveçanit/Zvečan t’i bashkëngjitet Veriut të Mitrovicës. Në Zveçan, shqiptarët jetojnë në
fshatrat Zhazha/Žaža, Boletin/Boljetin, Lipë/Lipa dhe Rahovicë/Orahovica dhe përbëjnë
5,9 % të popullatës së përgjithshme atje. Disa prej tyre jetojnë nga asistenca sociale,
përderisa disa të tjerë merren me bujqësi.

Deri në qershor të vitit 1999, goranët në rajonin e Gorës/Gora e kishin administratën e vet
lokale me qendër në Dragash/Dragaš. Mirëpo, pas vendosjes së administratës së UNMIK-
ut, vetëqeverisja lokale është pezulluar. Pas konflikteve të armatosura, një pjesë e
goranëve të Kosovës deklarohen si boshnjakët, ndërkaq disa goranë nga fshatrat kufitare
Restelicë/ Restelica, Kryshefc/Kruševo dhe Gllobiqicë/Globočica deklarohen edhe si

17
  Intervista e kryeministrit të Qeverisë së Kosovës Agim Çeku gazetës franceze ''Corrier Internacional'', që
e ka transmetuar ''Koha Ditore'' më 12 nëntor 2006.


                                                                                                         37
shqiptarë. Konform parimit të decentralizimit, goranët dëshirojnë që edhe në Gorë të
formohet një komunë me qendër në Dragash/Dragaš i cili është etnikisht i përzier. Kjo
kërkesë i është dërguar zyrtarisht UNMIK-ut më 14 prill 2006. Goranët deklarojnë se
rajoni i Gorës i përmbush kushtet e caktuara gjeografike, historike, kulturore dhe etnike
që të jetë komunë.

Qytetarët tanë janë të bindur se ekzistojnë të gjitha kushtet e nevojshme për të pasur
komunën e vet. Gora e ka një infrastrukturë të shkëlqyer rrugore. Numri më i madh i
vendbanimeve është i lidhur me Dragashin si një qendër administrative. Përmes Gorës
kalon rruga rajonale Prizren – Restelicë që e lidh Kosovën me Maqedoninë. Si një
qendër urbane, Dragashi e ka një infrastrukturë të kënaqshme komunale: Shtëpinë e
Kulturës, Qendrën për Punë Sociale, Shtëpinë e Kulturës, shkollën fillore dhe atë të
mesme, hotelin, tregun, parkingun, fushën për futboll, stacionin e autobusëve dhe
hapësirën tërësisht të rregulluar urbane (...) Me krijimin e komunës së re do të
krijoheshin kushtet për një kthim ekonomikisht të qëndrueshëm të një numri të madh të
goranëve, ndërkaq një numër i madh i tyre është i interesuar për të investuar në
zhvillimin e komunës së vet, që do të mund të sillte deri te punësimi më i madh. Me një
formë të re të organizimit administrativ, qytetarët e Gorës në një mënyrë shumë më të
lehtë dhe më të tërësishme do të mund të realizojnë kërkesat dhe nevojat të veta, si dhe të
përmbushin obligimet e përgjegjësitë e tyre që i kanë ndaj shoqërisë dhe Kosovës.

                                                    R.I. deputet në Kuvendin e Kosovës
                                                           FDH, intervistë, 2 gusht 2006.

Në kuvendin themelues të Këshillit Kombëtar Boshnjak të Kosovës [BNVK] në
Vitomiricë/Vitomirica te Peja/Peć më 19 mars 2006, është kërkuar që komunat e reja në
të cilat boshnjakët do të përbënin shumicën të jenë Vitomirica/Vitomirica, Reçan/Rečane,
Gora/Gora, Mahalla e Boshnjakevë /Bosnjačka Mahala dhe Dobrusha/Dobruša. Po ashtu,
është kërkuar boshnjakët të jenë të barabartë në punësim, që të jenë të përfaqësuar në
institucione, polici dhe në gjyqësorin, të kenë mundësi të shfrytëzojnë në mënyrë të
barabartë gjuhën e vet, të hapen fakultete ku mësimi do të zhvillohet në gjuhë boshnjake,
si dhe të investohet në mjedise boshnjake.

12. Rekomandimet

      Institucionet e Përkohshme të Kosovës dhe UNMIK-ut duhet të bëjnë përpjekje
       më të mëdha në përmirësimin e gjendjes së përgjithshme të pjesëtarëve të
       komuniteteve etnike në Kosovë, para se gjithash në siguri, lirinë e lëvizjes,
       punësim, shërbime sociale, zgjerimin e hapësirës për shfrytëzimin e gjuhës amtare
       dhe arsimin në gjuhët e pakicave, si dhe në krijimin e kushteve për kthim të të
       gjithë të zhvendosurve.

      Institucionet e Përkohshme të Kosovës dhe UNMIK-ut duhet të vazhdojnë
       zbatimin e standardeve të përcaktuara për të siguruar sundimin e ligjit. Duhet
       siguruar pjesëmarrjen më aktive të të gjitha komuniteteve etnike në këtë proces,
       ngase vetëm në këtë mënyrë do të mund të sigurohet mbrojta e tërësishme e të


                                                                                        38
    drejtave të pakicave.
   Pushteti lokal dhe ai qendror, si edhe të gjitha partitë politike, para se gjithash ato
    shqiptare, duhet ti dënojnë në mënyrë konstante incidentet etnikisht të motivuara
    dhe të ndikojnë në zgjedhësit e tyre dhe tërë shoqërinë kosovare, sidomos në
    shqiptarët si komuniteti shumicë, për të mundësuar eliminimin efikas të shkaqeve
    që çojnë në këto incidente.

   SHPK-ja dhe Policia e UNMIK-ut duhet ti hetojnë të gjitha rastet e dhunës së
    motivuar etnikisht dhe të punojë në mënyrë më efikase në zbulimin e kryerësve, si
    dhe ti bëjnë të ditur publikisht njohuritë që për këto raste që i kanë zbuluar gjatë
    hetimeve, për të anashkaluar spekulime dhe politizime.

   Institucionet e Kosovës duhet të sigurojnë pjesëmarrjen më të madhe të
    përfaqësuesve të komuniteteve etnike në procesin e vendimmarrjes në
    institucionet e Kosovës, si në nivelin lokal, ashtu edhe në atë qendror. Kjo, në
    radhë të parë, ka të bëjë me ato çështje që kanë rëndësi për komunitetet pakicë,
    sikurse liria e lëvizjes, shfrytëzimi i gjuhës, arsimi në gjuhë amtare dhe kthimi.

   Institucionet e Kosovës duhet ti zbatojnë ligjet e aprovuara. Një kujdes i veçantë
    duhet ti kushtohet eliminimit të problemeve në zbatimin e tyre. Lypset, po ashtu,
    monitorimi i përhershëm mbi implementimin e ligjeve, sidomos atyre që kanë
    interes vital për komunitetet pakicë.

   Nisur nga fakti se kthimi i të zhvendosurve, sidomos të serbëve, është ende i
    vogël, institucionet e Kosovës duhet të bëjnë përpjekje shtesë për arritjen e
    përparimit në këtë fushë. Kthimi do të jetë shumë më i mundshëm nëse
    rindërtohen shtëpitë e rrënuara, rindërtohen objektet fetare, kthehet prona e
    uzurpuar, ndërkaq uzurpatoret ndiqen penalisht. Po ashtu, institucionet duhet të
    krijojnë ndërgjegjen ne mesin e popullatës shumicë, shqiptarëve, se pakicat janë
    bashkëqytetarët e tyre dhe se ata duhet ti pranojnë të kthyerit.

   Institucionet e Kosovës duhet ti ftojnë në mënyrë permanente të zhvendosurit që
    të kthehen dhe ti inkurajojnë në të gjitha mënyrat që të përcaktohen për një hap të
    tillë.

   Qeveria e Kosovës është e përgjegjshme që në afatin sa më të shkurtë të rindërtoj
    të gjitha shtëpitë e rrënuara gjatë trazirave të marsit të vitit 2004.

   Institucionet e Kosovës duhet të ndërmarrin të gjitha masat për të mundësuar
    kthimin në shtëpitë e tyre të të gjithë atyre romëve, ashkalive dhe egjiptianëve që
    jetojnë ende në kampet e Mitrovicës/Mitrovica dhe Plemetinit/Plemetina.

   FDH konsideron se Rregullorja e UNMIK-ut 2003/13 e cila ka të bëjë me
    privatizimi është diskriminuese ndaj pjesëtarëve të pakicave, ngase atyre nuk u
    është mundësuar kompensimi nga privatizimi i ndërmarrjeve shoqërore. Kjo
    rregullore diskriminuese duhet të ndryshohet për të mundësuar që edhe pakicat të


                                                                                        39
       marrin atë që u takon dhe që gjatë viteve të tëra e kanë fituar në procesin e punës.

      Institucionet e Kosovës duhet të krijojnë kushte që pjesëtarët e pakicave të
       punësohen në ndërmarrjet publike, si dhe të krijojnë kushte që pakicat të
       punësohen edhe në ndërmarrjet private.

      Fëmijët romë në Kosovë ende nuk kanë mundësi të shkollohen në gjuhën e vet
       amtare. Ministria e Arsimit, Shkencës dhe teknologjisë duhet të përpiloj programe
       për përfshirjen e të gjithë romëve në procesin arsimor dhe tu mundësoj shkollimin
       në gjuhën amtare. Po ashtu, institucionet kosovare duhet të pranojnë që nxënësit
       serb të shkollohen në gjuhën e vet, sipas programeve të Qeverisë së Serbisë, siç
       është vepruar në rastin e fëmijëve boshnjak që arsimohen sipas programeve dhe
       librave nga Bosnjë Hercegovina, apo fëmijëve turq që shkollohen sipas
       programeve dhe teksteve shkollore nga Turqia.

      Mediat e Kosovës duhet të jenë shumë më të hapura ndaj komuniteteve pakicë, të
       emetojnë programe me anë të cilave popullarizohet kultura e pakicave, si ajo në
       gjuhën e tyre ashtu edhe ajo në gjuhën shqipe, për ti afruar pakicat te popullata
       shumicë dhe për të mundësuar që shqiptarët ti pranojnë pakicat. Gjithashtu,
       mediat kosovare duhet të sigurojnë që pakicat të jenë më mirë të informuara në
       gjuhët e vet dhe të raportojnë në mënyrë transparente për incidente etnike.

Shkurtesat
SHPK                                 Shërbimi Policor i Kosovës
KFOR                                 Forcat e Kosovës
Zyra për komunitete                  Zyra për punët administrative të komuniteteve
                                     etnike
UNHCR                                Komisariati i Lartë i KB-së për Refugjatë
THW                                  Organizata Humanitare Teknike
OSCE                                 Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim Evropian
KEK                                  Korporata Energjetike e Kosovës
PTK                                  Post Telekomunikimi i Kosovës
UNMIK                                Misioni i Administratës së Përkohshme të KB-së në
                                     Kosovë
HPD                                  Drejtoria për Çështje Banesore e Pronësore
HPCC                                 Komisioni për Çështje Banesore e Pronësore
HABITAT                              Programi i KB-së për Banim
EAR                                  Agjencia Evropiane për Rindërtim
ARC                                  Këshilli Amerikan për Refugjatë
EU                                   Bashkimi Evropian
DRC                                  Këshilli Danez për Refugjatë
RAE                                  Komunitetet e romëve, ashkalive dhe
                                     egjiptianëve
BNVK                                 Këshilli Nacional Boshnjak i Kosovës
VAKAT                                Koalicioni i partive boshnjake në Kuvendin e
                                     Kosovës


                                                                                         40
Përmbajtja

Vërejtjet Hyrëse                                                                     1
Përmbledhja                                                                          1

1. Respektimi i së drejtës për lirinë e lëvizjes dhe i sigurisë                      3

        1.1.   Serbët                                                                4
        1.2.   RAE (komunitetet e romëve, ashkalive, egjiptianëve)                   6
        1.3.   Boshnjakët                                                            6

2. Incidentet me motive etnike                                                       7

        2.1. Vrasja e Dragan Popović në Klinë/Klina                                   7
        2.2. Sulmi me bomba ndaj të kthyerve në Klinë/ Klina                          7
        2.3. Sulmi me thikë ndaj Milisav Ilinčić në Mitrovicë/Mitrovica,
             afër urës së Ibrit/Ibar                                                  8
        2.4. Sulmi i armatosur ndaj dy serbëve, punëtorë në pompën e benzinës         8
        2.5. Sulmi me bombë mbi tarracën e kafenesë "Dolçe Vita" në pjesën
             veriore të Mitrovicës/Mitrovica                                          9
        2.6. Gjuajtja me gurë në taksi - automjetin në veri të Mitrovicës/Mitrovica    9
        2.7. Sulmi i armatosur ndaj shtëpisë transite për serbë të kthyer në lagjen
             Lug/Ljug në Istog/Istok                                                   9
        2.8. Sulmi me bombë mbi autobusin e “Adio-Tours”                            10
        2.9. Sulmi me mjet shpërthyes mbi shtëpinë e një pjesëtari të komunitetit
             goran në fshatin Rapcë e Epërme/Gornje Rapče                            10
        2.10. Pengimi i vizitës në varrezat serbe në Ditën e të Vdekurve
              në Leshanë/Lešane                                                      11
        2.11. Sulmi në ekspoziturën e ''Bankës Komerciale'' SH.A. në Dragash/Dragaš 11
        2.12. Sulmi mbi Vuk Danilović, person i zhvendosur nga Deçani/ Dečane       11
        2.13. Dëmtimi dhe plaçkitja e kishës në fshatin Gojbulë/Gojbulja            12
        2.14. Dëmtimi i kishës në Babimofc/Babin Most                               12
3. Qasja në administratë dhe gjyqësorin, përdorimi zyrtar i gjuhëve                 12
4. Shfrytëzimi i shërbimeve shëndetësore dhe sociale                                 14
5. Punësimi                                                                          17
6. Arsimimi                                                                          19
7. Qasja ndaj pronës                                                                 23
8. Informimi                                                                         26
9. Pjesëmarrja në jetën politike                                                     28
10. E drejta për kthim                                                              29
     10.1. Kthimi i dhunshëm i pjesëtarëve të komuniteteve etnike nga jashtë.        35
11. Decentralizimi dhe negociatat për statusin e ardhshëm të Kosovës                35
12. Rekomandimet                                                                     38




                                                                                     41
Etničke zajednice na Kosovu u 2006.
Izveštaj Fonda za humanitarno pravo


Uvodne napomene

Izveštaj se odnosi na period od januara do decembra 2006. godine, kada su se u Beču
(Vienna) vodili pregovori između vlade Srbije i kosovskog pregovaračkog tima o
budućem statusu Kosova. U takvim okolnostima praćenje poštovanja ljudskih prava
etničkih zajednica predstavlja aktivnost od najvećeg značaja.

Tokom 2006. godine tim istraživača FHP – Kosovo prikupio je 262 izjave pripadnika
etničkih zajednica i predstavnika lokalne i centralne vlasti na Kosovu o položaju manjina
na Kosovu. Posebna pažnja posvećena je povratnicima. Sa svim sagovornicima FHP –
Kosovo vodio je razgovor na temu bezbednosti i slobode kretanja, o pristupu
administrativnim institucijama i korišćenju maternjeg jezika u komunikaciji sa
institucijama na lokalnom i centralnom nivou, o socijalnim pitanjima, mogućnostima
zapošljavanja, obrazovanja na jezicima manjina, korišćenja privatne svojine, učešća u
političkom životu, o informisanosti, o mogućnostima za povratak i o tome kako
pripadnici manjina vide pregovore o budućem statusu Kosova i problem decentralizacije.
Cilj izveštaja je da na dokumentovan način pruži svedočanstvo o položaju manjina na
Kosovu tokom 2006. godine, da ukaže na probleme i da kosovskim institucijama i
UNMIK-u da preporuke kako bi se položaj manjina popravio i kako bi se omogućilo
njihovo potpuno integrisanje u kosovsko društvo.


Rezime

Dobijeni podaci sa terena pokazuju da je tokom 2006. godine postignut značajan
napredak u pogledu slobode kretanja svih etničkih zajednica, da su pripadnici turske
etničke zajednice, Bošnjaci, Aškalije i Egipćani generalno integrisani u kosovsko
društvo, ali da nije došlo do osetnijeg napretka u integrisanju Srba i Roma. Ipak, prava
manjina na Kosovu i dalje se svakodnevno krše, a kosovske institucije većinu ovih
slučajeva kršenja prava dosad nisu uspevale da rasvetle. Veliki deo uzurpirane imovine
još uvek nije vraćen. Iako je obnovljeno mnogo uništenih kuća pripadnika manjinskih
zajednica, vlasnici nisu zadovoljni kvalitetom radova. a srušene kuće nisu obnovljene.
Nemogućnost zapošljavanja je problem za sve etničke zajednice, a novčani iznos
socijalne pomoći koju prima veliki broj stanovnika Kosova vrlo je skroman.

Srbi i deo Goranaca i dalje uče po programima vlade Srbije i idu u škole, paralelne
obrazovne institucije koje su pod nadležnošću vlade Srbije. Vlada Kosova još ništa nije
učinila da bi uključila đake Srbe u obrazovne institucije Kosova. Đaci Turci i Bošnjaci su
potpuno integrisani u obrazovni sistem Kosova i uče na svojim jezicima, po planovima i


                                                                                       42
programima Turske (Turkey) i Bosne i Hercegovine. Ni u kosovskim školama ni u
paralelnim institucijama vlade Srbije nastava nije organizovana na romskom jeziku.

Slične probleme kao Srbi imaju i pripadnici onih etničkih zajednica koje su integrisane u
kosovsko društvo, poput Turaka, i to prvenstveno u pogledu obrazovanja na turskom
jeziku i korišćenja turskog jezika u komunikaciji sa institucijama Kosova. U nekim
mestima ni Bošnjaci nisu u mogućnosti da pohađaju nastavu na bosanskom, iako je
Ustavnim okvirom Kosova,18 članom 4.4, to pravo svim zajednicama zagarantovano.
Zbog toga neki Bošnjaci planiraju da napuste Kosovo, iako nemaju problema u smislu
bezbednosti.

Povratak raseljenih, naročito Srba i Roma, Aškalija i Egipćana koji se nalaze u
kampovima u severnoj Mitrovici/Mitrovicë i Plemetini/Plemetinë i dalje je na niskom
nivou. Glavni problem je besperspektivnost, nemogućnost zapošljavanja i to što srušene
kuće nisu obnovljene, a uzurpirana imovina nije vraćena. Što se tiče samih Srba, iako je
stepen bezbednosti značajno povećan pa su Srbi počeli da se vraćaju u Klinu/Klinë ili da
mnogo slobodnije odlaze u Istok/Istog, istraživači FHP – Kosovo zabeležili su značajan
broj incidenata, poput bombaških i oružanih napada, podmetanja eksplozivnih naprava,
kamenovanja, fizičkih i verbalnih napada, naročito na povratnike, čak i ubistvo Dragana
Popovića, povratnika u Klinu/Klinë.

Pitanje poštovanja prava i položaja etničkih zajednica na Kosovu politizuje se i
problemima manjinskih zajednica se manipuliše, što je naročito činila vlada Srbije u
periodu pregovora o budućem statusu Kosova. Iz te perspektive potrebno je analizirati
preporuku vlade Srbije da se svi Srbi odreknu plata koje primaju iz kosovskog budžeta,
ako već primaju platu iz Beograda. Time se uništava jedini mehanizam kojim je vlada
Kosova pokušala da integriše Srbe u kosovsko društvo, što znači da vlada Srbije upravo
ohrabruje Srbe da se udaljavaju od kosovskog društva i institucija, a time se sprečava i
njihova minimalna integracija.




18
 Ustavni Okvir za privremenu samoupravu na Kosovu
www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf



                                                                                      43
1. Poštovanje prava na slobodu kretanja i bezbednost


U 2006. godini FHP – Kosovo beleži napredak u pravcu poboljšanja bezbednosti i
slobode kretanja svih etničkih zajednica. U poređenju sa ranijim periodima ima manje
napada na pripadnike manjina i njihovu imovinu. Ukinuti su kontrolni punktovi
Kosovske policijske službe (KPS) i KFOR-a (Kosovo Force) i pripadnici manjina u sve
većem broju koriste javni prevoz. Srbi se vraćaju u urbana naselja, kao što je slučaj sa
povratnicima u Klinu/Klinë. Takođe, Srbi slobodno odlaze u Istok/Istog kako bi obavili
svoje administrativne poslove, što ranije nije bio slučaj, jer su sve takve aktivnosti
obavljali preko Kancelarije za zajednice ili su to u njihovo ime radili Albanci poznanici.
Takođe, Srbi sada smeju da se kreću i po onim delovima gradova gde ranije nisu smeli da
se kreću, poput naselja Javram/Javram u Gnjilanu/Gjilan.

Međutim, generalni položaj manjina, naročito srpske zajednice, nije zadovoljavajući. Srbi
i dalje žive u enklavama i ne mogu slobodno da se kreću po čitavoj teritoriji Kosova. U
svojim enklavama nemaju bezbednosnih problema, ali im je sloboda kretanja ograničena
na naseljeni deo sela. Slična je situacija sa Albancima u severnom delu Kosova koji
uopšte ne odlaze u srpske sredine i slobodno se kreću samo u naseljenom delu svojih
enklava. Uočen je napredak u Istoku/Istog i Gnjilanu/Gjilan, gde se Srbi potpuno
slobodno kreću, ali su i dalje na oprezu. Pored Srba, nasilju su izloženi, mada manje,
Goranci i Romi. Turci, Bošnjaci, Aškalije i Egipćani osećaju se potpuno slobodno i
bezbedno i oni su u potpunosti integrisani u kosovsko društvo.

Specifičan primer je grad Mitrovica/Mitrovicë, jer je još uvek podeljen na južni deo u
kojem žive Albanci i severni deo, u kojem žive Srbi. U jednom delu severne
Mitrovice/Mitrovicë, kod Tri solitera/Tre soliterat, Mikro naselju/Kodra e minatorëve u
Bošnjačkoj mahali/Mahalla e Boshnjakëve žive i Albanci i tu se dešava najviše
incidenata. Inače, u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë, gde uglavnom žive Srbi, nalaze
se brojni pripadnici KFOR-a, UNMIK policije i KPS.

U severnom delu Kosovske Mitrovice živi oko 18.000 Srba, među njima 5.000–6.000 onih
koji su se tu raselili iz ostalih delova Kosova posle dolaska međunarodnih snaga.
Albanaca ima 2.500, a žive u tri odvojena naselja: Bošnjačkoj mahali, Tri solitera i u
Mikronaselju. U severnom delu grada ima i oko 300 Bošnjaka, 100 Goranaca, 400 Roma
i 80 Turaka. Pored toga, u tri odvojena kampa, Česmin lug, Žitkovac i Kablar, živi oko
hiljadu Roma i Aškalija. Bezbednost svih stanovnika je dobra. Ljudi se slobodno kreću,
rade, trguju, ali ipak su na oprezu, jer se plaše da ne naiđe neki ekstremni Albanac iz
južnog dela grada. Tu je KFOR, UNMIK policija i KPS, koji nadziru stanje. Ponekad se
dogodi neka sitna čarka ili provokacija. Najčešće ih izazivaju Albanci koji iz južnog dela
grada, gde čine apsolutnu većinu, zalaze u rubove severnog dela Mitrovice. Oni dolaze
preko mosta kod Bošnjačke mahale i naselja Tri solitera. Nema većih problema, jer nema
direktnih kontakata, pošto oni ne idu u centar severnog dela grada.

                                                           Z. V., Srbin iz Mitrovice/Mitrovicë
                                                                    FHP intervju 1. aprila 2006.




                                                                                            44
1.1. Srbi

U opštini Orahovac/Rahovec živi oko 1.300 Srba. Blizu 500 živi u enklavi u gornjem
delu Orahovca/Rahovec, zajedno sa jednim brojem pripadnika RAE zajednica, dok ih
oko 800 živi u obližnjem selu Velika Hoča/Hoqa e Madhe. Iako tokom 2006. godine nisu
zabeleženi primeri etničkog nasilja, Srbi i dalje ne idu u donji deo grada. Kada žele da
napuste svoju enklavu, idu pod pratnjom KPS ili KFOR-a. U kupovinu idu u severnu
Mitrovicu/Mitrovicë i u Gračanicu/Graçanicë, organizovano autobusima UNMIK-a. Isto
tako učenici iz Velike Hoče/Hoqa e Madhe idu u srpsku školu koja je u gornjem delu
Orahovca/Rahovec. Ipak, neki Srbi odlaze u donji deo grada, bilo radi kupovine ili radi
obavljanja administrativnih poslova u opštini. Neke od njih su Albanci provocirali, ali ih
niko nije napao. Srbi koji rade u opštini, njih 16, na svoja radna mesta odlaze slobodno,
bez pratnje KPS i do sada nisu imali nikakvih problema.

U međuvremenu, u radnju je ušao Nekija, naš komšija Albanac, koga je moj muž častio
pivom. Dok su oni razgovarali, nas tri smo stale ispred radnje i u tom trenutku naiđoše
dvojica mladića Albanaca. Jedan od njih, koji je držao crvenu plastičnu kantu, počeo je
odmah da nas psuje i vređa. Između ostalog više puta je i na srpskom jeziku rekao „vidi
kako se oslobodile pička im materina“. Obratio se i prodavcu psujući ga što nas je
primio u radnju. Rekao mu je „što si ih primio, pička ti materina. Teraj ih, majku im
jebem“. Mi smo odmah ušle u kola i nismo reagovale. Nije reagovao niko.

                                                           S. V., Srpkinja iz Orahovca/Rahovec
                                                                      FHP intervju 5. aprila 2006.

Danas u Gnjilanu/Gjilan živi oko 100 Srba. Tokom 2006. godine nije bilo ozbiljnijih
etničkih incidenata. Srbi se slobodnije kreću i odlaze u delove grada u koje ranije nisu
smeli ići, mada ih Albanci često provociraju. Generalno, položaj Srba u gradu je i dalje
težak. Iako je 60 objekata koji su uništeni 17. marta 2004. godine obnovljeno sredstvima
vlade Kosova, Srbi se i dalje ne vraćaju u obnovljene kuće, jer traže dodatna uveravanja
od KPS i opštine da im se ništa neće dogoditi ako se vrate. Takođe, ni raseljeni Srbi iz
Obilića/Obiliq neće da se vrate u renovirane kuće iz bezbednosnih razloga, naročito oni
čije su kuće srušene tokom martovskog nasilja 2004. godine.

Bezbednost je bolja nego u ranijem periodu. Trenutno se ljudi više kreću centrom grada,
ali i nekim drugim ulicama, gde ranije nisu smeli. Recimo, kreću se do banaka, robne
kuće, a neki idu čak i u naselje Javram, gde je ranije trebalo puno hrabrosti da neko ode.
Bez sumnje, evidentan je pomak na planu bezbednosti i slobode kretanja. Međutim,
potpune bezbednosti još uvek nema. Prošlo je sedam godina i ništa bitno se nije
promenilo u položaju srpske zajednice u ovoj opštini. Nijedan od standarda nije do kraja
ispunjen. Položaj Srba čini težim loša ekonomska situacija i nezaposlenost.

                                         B. P., potpredsednik Skupštine opštine Gnjilane/Gjilan
                                                                     FHP intervju 5. aprila 2006.

Srbi se u opštini Peć/ Peja slobodno kreću isključivo u naseljenim delovima sela u kojima
žive, kao Srbi iz Goraždevca/Gorazhdec i povratnici u sela Siga/Sigë,


                                                                                               45
Brestovik/Brestovik, Belo Polje/Bellopojë i Osojane/Osojan. Izvan sela se ne kreću bez
pratnje KPS ili KFOR-a. U grad Peć/Peja se vratio stari bračni par, Srbi koji se slobodno
kreću kroz grad, ali ih Albanci često provociraju. Ostale etničke zajednice nemaju
problema sa slobodom kretanja.

Ovde smo bezbedni. Ja i baba potpuno slobodno idemo na pijac (...) Kad izlazim u grad
javljaju mi se mnogi Albanci. Iz daleka me pozdravljaju „ćao Bagi“, tako su me zvali
ranije. Sa nekima se rukujem, a ponekim i zagrlim, ali ima dosta onih koje ne poznajem.
A samo dva čoveka, bolesna od traume, kako se to kaže, dođu pijani kasno posle ponoći i
lupaju mi na vrata. Probude nas, ali ne javljamo se, oni malo lupaju pa odu. Ja sam mom
komšiji koji ima kafić do moje kuće rekao: „Komšija, bre, ti radiš do kasno, kako im ne
kažeš, 'dođi u dan pa razgovaraj sa Brankom, razmenite mišljenja. Ako je Branko nešto
grešio, kaži mu, pa da za grešku odgovara ili popravi'“. Izgleda da im je komšija preneo
moje reči i oni su prestali da mi lupaju na vrata.

                                                                       B. F., Srbin iz Peći/Peja
                                                                  FHP intervju 12. oktobra 2006.

Srbi generalno i dalje obrađuju samo one njive koje su u blizini sela, dok udaljene njive
ne obrađuju iz bezbednosnih razloga, kao što je slučaj sa Srbima iz Osojana/Osojan.
Kamioni i autobusi kojima se prevoze iz Osojana/Osojan u severnu Mitrovicu/Mitrovicë i
dalje se kamenuju kod sela Rudnik/Runikë u opštini Srbica/Skenderaj, a lokalno albansko
stanovništvo zna da se baš tim autobusima prevoze Srbi.

Nas često kamenuju kad idemo autobusom za Mitrovicu. U poslednje vreme baš su
intenzivirani ti napadi. Najčešće nas kamenuju kod sela Rudnik u opštini Srbica i to na
jednom brdašcu, kad se spuštamo. Tačno vidimo kada se mladići, stari 17–18 godina,
okupljaju i pripremaju za kamenovanje. To je jako teško videti i preživeti, uopšte nije
jednostavno. Znamo da se takvim kamenovanjem ne može čovek ubiti, ali kad osetite da
vas neko gađa i da ste pri tom potpuno nemoćni, nije baš lagodno. Sve incidente redovno
prijavljujemo UNMIK policiji i KPS, ali u njih nemamo poverenja, jer nisu efikasni. Da
bismo im verovali, trebalo bi bar neki slučaj da reše. I to se ne dešava danas, ti incidenti
se dešavaju poslednje dve godine. I mada se intenzitet incidenata pojačava, do sada nije
učinjeno ništa da bi im se stalo na put. Nisu uhvatili nijednog lopova, niti kaznili one koji
nas kamenuju.

                                                             S. V., povratnik u Osojane/Osojan
                                                                       FHP intervju 17. jun 2006.

1.2. RAE

Sve do početka oružanog sukoba na Kosovu, oko 8.000 Roma i Aškalija živeli su u
Rasadnik mahali/Mahalla e Rasadnikut u južnom delu Mitrovice/Mitrovicë. To je bilo
njihovo najveće naselje na Kosovu. Posle povlačenja MUP-a Srbije i Vojske Jugoslavije
sa Kosova, Romi i Aškalije su napustili svoje domove koje su nakon toga Albanci do




                                                                                              46
temelja uništili iz osvete, s obzirom na to da je vladalo verovanje da su Romi 19 saradnici
srpskog režima. Deo njih najpre je bio smešten u prostorijama Osnovne Škole „Vuk
Karadžić“ u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë dok UNHCR nije podigao tri kampa:
Česmin lug/Çeshmilluk, Žitkovac/Zhitkofc i Kablar/Kabllarë. U tim kampovima do
sredine 2006. godine živelo je oko 1.000 Roma i Aškalija. Većina njih premešteni su u
drugi kamp Osterode/Osterod, u istom delu grada, gde su malo bolji uslovi za život.
Romi i Aškalije se u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë osećaju bezbedno i svuda se
slobodno kreću, održavaju takođe kontakt i sa Albancima iz južne Mitrovice/Mitrovicë.

Ja se ovde osećam slobodnim i bezbednim. Slobodno i bez problema odlazim u južni i
severni deo grada. Na obema stranama imam prijatelje, ali kad se dešavaju incidenti po
nekoliko dana ne smem nikuda da maknem. Mnogi iz kampa nikuda ne idu, ne smeju,
plaše se. Otkad su nas smestili ovde, mnogi ni jedan korak preko Ibra nisu napravili (...)
Živimo u veoma teškim uslovima. Možete zamisliti kako je u barakama u kampu. Između
sedam, osam ljudi spava u jednoj sobi. Nemamo kupatila, vruće vode. Sobe su vlažne,
mračne. Nemamo osnovna sredstva i uslove za normalan život. Ako smo Romi, nismo
stoka.

                                             E. B., predstavnik Roma iz kampa Česmin lug/Çeshmilluk
                                                                         FHP intervju 19. februara 2006.

1.3. Bošnjaci

U južnom i u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë sada živi oko 2.500 Bošnjaka, dok ih je
pre oružanog sukoba živelo oko 7.000. Razlozi za napuštanje grada nisu bezbednosne
prirode, već zato što nemaju perspektivu za normalan život. Oko 90 procenata Bošnjaka
je bilo zaposleno u severnom delu grada. Skoro svi su ostali bez posla. Deo njihovih
stambenih objekata je u oba dela grada ili uzurpiran, ili uništen. Uništeni objekti još nisu
obnovljeni, a uzurpirana imovina nije vraćena. Zbog tih razloga Bošnjaci odlaze u
Sandžak, BiH ili u zapadnu Evropu i Ameriku.


2. Etnički motivisani incidenti


2.1. Ubistvo Dragana Popovića u Klini/Klinë

Dana 12. juna 2006. godine, negde oko 10.00, u svojoj kući u Klini/Klinë pronađen je
ubijen Dragan Popović, koji je bio jedan od 53 Srba povratnika u ovaj grad. Dragan
Popović se vratio 13. jula 2005. godine. Meštani su ubijenog opisali kao dobrog čoveka.
Kuća Dragana Popovića bila je tranzitna za sve one Srbe koji su dolazili da obiđu svoju
imovinu u Klini/Klinë. Ovaj slučaj zabrinuo je povratnike, vratio im strah i neizvesnost i
sprečio da se vrate u većem broju. Tokom 2006. godine u Klini/Klinë je bilo više napada
na Srbe povratnike.


19
     Pre oružanog sukoba na Kosovu, Aškalije i Egipćani su smatrani Romima.


                                                                                                     47
O tome u Klini kruže razne priče. Govori se da je Dragan sinoć ubijen u svojoj kući, da je
pogođen u glavu iz vatrenog oružja. Takođe se priča da je njegovo beživotno telo
prebačeno u centar za obdukciju u Orahovac, da je obdukcijom utvrđeno da je ubijen,
kao i da ovaj slučaj istražuju pripadnici KPS. Ima i komentara da je ovo ubistvo poruka
ekstremnih Albanaca svim raseljenim Srbima da se ne vraćaju na svoja ognjišta, jer ih
čeka ista sudbina.

                                                    T. T., direktor Kancelarije za zajednice u Klini/Klinë
                                                                               FHP intervju 20. juna 2006.

2.2. Bombaški napad na povratnike u Klinu/Klinë

Dana 19. septembra 2006. godine u 19.45, na stan povratnika Milorada Pavlovića bačena
je eksplozivna naprava. U trenutku eksplozije u stanu su bili Milorad Pavlović, njegova
majka, supruga i rođaka. Svih četvoro su povređeni, a najteže povrede je zadobio Milorad
Pavlović. Porodica Pavlović se među prvima vratila u Klinu/Klinë, i to 19. aprila 2005.
godine. Do ovog incidenta nisu imali problema.

Bilo je oko 19.45 kada se čula            jaka eksplozija. Sve u stanu se treslo i svi smo bili
uplašeni. Odmah posle toga moj            sin je uzeo telefon i pozvao policiju. Za manje od pet
minuta došla je policija i kola           hitne pomoći. Ja sam video kada su izveli iz stana
porodicu Pavlović. Miloradu je            bila povređena glava, a njegovu majku su izneli na
nosilima.

                                                                            S. B., Albanac iz Kline/Klinë
                                                                          FHP intervju 21. septembra 2006.

Inače, FHP – Kosovo je 9. maja 2005. godine za potrebe pisanja izveštaja o poštovanju
prava etničkih zajednica na Kosovu u 2005. godini uzeo izjavu od Milorada Pavlovića:

Izlazimo u grad, možemo da kupujemo u svakoj radnji. Nijednom nismo imali problema.
Često odlazim u opštinu, gde budem uslužen kako treba. Jednom sam išao u Opštinski
sud da uzmem neki dokument. Ja inače dosta dobro govorim albanski. Pitao sam
službenika na albanskom jeziku. On mi je odgovorio najljubaznije da malo sačekam. Vrlo
brzo su mi završili posao i ja sam otišao kući.

                                                                               M. P., Srbin iz Kline/Klinë
                                                                                FHP intervju 9. maja 2005.

2.3. Napad nožem na Milisava Ilinčića u Mitrovici/Mitrovicë, u blizini mosta na
Ibru/Ibër

U blizini mosta na Ibru 28. marta 2006. godine dva Albanca su napala i ubola nožem
Srbina iz severne Mitrovice/Mitrovicë Milisava Ilinčića, koji je tada bio sa devojkom.
Nakon tog događaja međunarodne snage su privremeno zatvorile most.20


20
     Zeri, Nepoznati napadači su nožem uboli srpskog mladića, 29. mart 2006. godine


                                                                                                       48
2.4. Oružani napad na dvojicu Srba, radnika na benzinskoj pumpi

U noći između 9. i 10. maja 2006. godine na benzinskoj pumpi između sela
Grabovac/Grabofc i Rudare/Rudarë u opštini Zvečan/Zveçan, nepoznate osobe su iz
vatrenog oružja ispalile 12 rafala i tom prilikom teško ranili dvojicu radnika benzinske
pumpe, Jablana Jevtića i Jovana Miloševića iz sela Grabovac/Grabofc.

Napad se dogodio rano, negde posle 3.00. Iznenada sam čuo pucnjavu i vrisak. Nisam
znao šta se dešava, ali sam osetio bol u predelu ruke i noge. Uspeo sam da pobegnem u
pravcu reke Ibar. Skinuo sam sa sebe belu majicu da ne bih bio uočljiv napadačima. Od
rane koju sam zadobio nisam mogao da se podignem i hodam. Puzeći uspeo sam nekako
da stignem do puta. Video sam da je došla patrola KPS. Tada sam primetio da je ranjen i
Jova. Pripadnici KPS pozvali su kola hitne pomoći iz bolnice. Nas su ukrcali u ta kola i
prebacili u bolnicu u severnom delu Mitrovice. Tamo su nas lekari operisali. Jovan mi je
ispričao da je primetio jednog napadača sa fantomkom na glavi koji je sa puta, iz
neposredne blizine, pucao na nas. Pripadnici KPS izvršili su uviđaj i pokrenuli istragu,
ali do sada nisu uspeli otkriti napadače.

                                                                        J. J., Srbin iz Grabovca/Grabofc
                                                                                 FHP intervju 7. juna 2006.

2.5. Napad bombom na letnju baštu kafea „Dolce vita“ u severnom delu
Mitrovice/Mitrovicë

Devet osoba je povređeno kada je 26. avgusta 2006. godine u kasnim popodnevnim
časovima bačena eksplozivna naprava u letnju baštu kafića „Dolce vita“ u severnoj
Mitrovici/Mitrovicë. KPS je uhapsila šesnaestogodišnjeg Adema Dibranija/Adem Dibrani
iz južne Mitrovice/Mitrovicë pod sumnjom da je bacio bombu. Posle napada, na
severnom kraju mosta skupila se grupa Srba koji su protestovali. Most je bio zatvoren
sledećih mesec dana i za pešake, i za vozila.

Dana 26. avgusta 2006. godine oko 18.50 nalazio sam se u lokalu „Dolce Vita“ kada
sam čuo jaku eksploziju (...) Nekoliko sekundi posle eksplozije video sam masu ljudi, oko
15 njih, među kojima i pripadnike KPS kako jure ka mostu na Ibru. Kasnije sam saznao
da je mladić koji je bacio bombu počeo da beži ka južnom delu grada. Na sredini mosta
pripadnik KPS sustigao je i uhapsio tog mladića (...) U bašti lokala nalazilo se tridesetak
osoba, a u samom lokalu 12.

                                                                      Građanin21 iz Mitrovice/Mitrovicë
                                                                           FHP intervju 1. oktobra 2006.




Koha Ditore, Nakon uboda nožem srpskog mladića, policija radi na identifikaciji i hapšenju počinilaca, 29.
mart 2006. godine
21
   Ispitanik je želeo da ostane anoniman. Ime, prezima i adresa poznati su FHP - Kosovo.


                                                                                                        49
2.6. Kamenovanje taksi vozila u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë

Dana 17. avgusta 2006. godine kamenovano je taksi vozilo u blizini Tri solitera/Tre
soliterat u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë. Vozilom je upravljao Albanac Arben
Peci/Arben Peci, taksista. On tvrdi da je neposredno posle napada čuo psovke na srpskom
jeziku.

Nisam video ko nas je kamenovao, ali sam čuo psovke na srpskom jeziku. Nije bilo
nikakvog razloga da budemo napadnuti i mislim da su nekome smetale registarske
oznake 'KS' na mom vozilu.

                                                         A. P., taksista iz Mitrovice/Mitrovicë
                                                                  FHP intervju 25. avgusta 2006

2.7. Oružani napad na tranzitnu kuću za Srbe povratnike u Ljug/Lug

Februara 2006. godine 50 muškaraca, predstavnika porodica raseljenih Srba iz Ljuga/Lug
kod Istoka/Istog potpisali su ugovore sa nemačkom organizacijom THW za obnovu
njihovih uništenih kuća. Desetak predstavnika porodica vratilo se u Istok/Istog i smestilo
u kuću povratnika Alekse Ljušića kod koga obično odsedaju oni koji čekaju da im se
obnove kuće. 8. juna 2006. godine nepoznata lica napala su kuću u kojoj su bili smešteni
povratnici. KPS do sada nije otkrio počinioce ovog napada.

Napad se dogodio u 23.30. U trenutku napada u mojoj kući bilo je 10 Srba povratnika.
Iznenada smo čuli pucnje iz automatskog oružja. Meci su ispaljeni na zid i krov kuće.
Srećom, niko nije povređen. Dva dana pre toga napadači su isekli i odneli
elektroinstalacije sa jedne od kuća u izgradnji, a potom na drugoj koja je takođe u
izgradnji i istakli albansku zastavu. Očito da je cilj napadača bio da zastraše kako bi nas
odvratili od namere i usporili proces povratka na naša ognjišta.

                                                                A. Lj., Srbin iz sela Ljug/Lug
                                                                   FHP intervju 13. juna 2006.

2.8. Napad bombom na autobus „Adio Tours“-a

Na magistralnom putu Prizren/Prizren – Priština/Prishtinë na mestu zvanom Birač, 4.
januara 2006. godine na autobus turističke agencije „Adio Turs“ iz Obilića/Obiliq, koji
redovno saobraća na liniji Dragaš/Dragash – Beograd, bačena je bomba. U trenutku
napada u autobusu je bilo 55 putnika. Polovina putnika bili su Albanci, dok su drugu
polovinu činili Bošnjaci, Goranci, jedan Turčin i jedan Kinez.

Kao i obično u 20.30 krenuo sam iz Dragaša/Dragash za Beograd. Nakon kratkog
stajanja u Prizrenu/Prizren, gde sam primio nove putnike, produžio sam putovanje
magistralnim putem (...) Negde oko 22.10 stigli smo blizu mesta zvanog „Birač“.
Iznenada smo napadnuti (...) Na retrovizoru sam primetio da iz zadnjeg točka autobusa
izlazi plamen. Vozio sam još oko 50–60 metara i onda sam stao. Dim je izlazio iz zadnjeg
dela autobusa, a osetili smo i miris baruta. Putnici su bili u panici i vikali da otvorim


                                                                                            50
vrata. Pokušao sam da ih smirim govoreći da nije ništa strašno i da je samo pukla guma.
Nije bilo povređenih.

                                                         Dž. A., vozač autobusa „Adio Tours-a“
                                                                    FHP intervju 5. januara 2006.

2.9. Napad eksplozivnom napravom na kuću Goranca u selu Gornje Rapce/Rapcë e
Epërmë

Na kuću Goranca Zećira Zurapija/Zeqir Zurapi u selu Gornje Rapce/Rapcë e Epërmë
bačena je bomba 1. oktobra 2006. godine.

Osetio se miris kiseline i shvatio sam da je postavljena eksplozivna naprava. Reagovao
sam brzo i ćerki rekao „beži“. Vratio sam se da pozovem suprugu. Krenuli smo na druga
vrata kroz letnju kuhinju, kada se začula manja eksplozija, a odmah zatim i detonacija
koja nas je izbacila iz kuće. Zahvaljujući tome što smo na vreme napustili kuću, niko od
nas nije povređen, ali je materijalna šteta ogromna (...) Manja materijalna šteta nastala
je na okolnim kućama u prečniku oko 100 metara.

                                           Z. Z., Goranac iz sela Gornje Rapce/Rapcë e Epërmë
                                                                   FHP intervju 10. oktobra 2006.

2.10. Ometanje posete srpskom groblju za Zadušnice u selu Lešane/Leshanë

Na Zadušnice 5. novembra 2006. godine oko 8.00 sati Albanci, stanovnici sela
Lešane/Leshanë kod Suve Reke/Suharekë sprečili su raseljene Srbe iz tog sela da dođu na
groblje. Inače, raseljeni Srbi išli su u pratnji KPS.22

2.11. Napad na filijalu „Komercijalne banke“ a.d. u Dragašu/Dragash

Na filijalu „Komercijalne banke“ a.d. u centru Dragaša/Dragash bačena je bomba 18.
marta 2006. godine oko 21.00.

Od eksplozije je oštećen zid objekta. Video sam otvor u zidu u prečniku od oko jedan
metar. Ostali zidovi su napukli. Drugih oštećenja nije bilo. U kasi je bilo dosta novca, ali
ništa nije odneto.

                                                             O. O., Albanac iz Dragaša/Dragash
                                                                     FHP intervju 23. marta 2006.

2.12. Napad na Vuka Danilovića, interno raseljeno lice iz Dečana/Deçanë

U centru Dečana/Deçanë 21. avgusta 2006. godine jedan Albanac pretukao je Vuka
Danilovića, izbeglo lice i profesora iz Dečana/Deçanë. Vuk Danilović je vodio grupu od
desetak učenika iz Berana, gde se nalazi najveći deo izbeglih Srba iz Dečana/Deçanë, da


22
     Zeri, 6. novembar 2006.


                                                                                              51
bi učestvovali u multietničkom kampu OEBS-a sa ciljem unapređenja saradnje među
etničkim zajednicama na području Dečana/Deçanë.

Danilović je sa meštanima razgovarao, pozdravio ih je i sa mnogima se rukovao.
Međutim, on se ubrzo vratio i od mene zatražio pomoć. Ispričao mi je da se pojavio jedan
mladić koji je prišao i uz psovke ga udarao pesnicama u glavu i stomak, pa je on od
silnih udaraca pao na zemlju. Rekao je još da su njegove kolege iz grupe zajedno sa
nekoliko građana pritrčali da mu pomognu i da su ga oni doveli kod mene. Pozvali smo
pripadnike KPS koji su uspeli da uhvate napadača, mladića, starog oko 30 godina.

                                             N. S., predsednik Skupštine opštine Dečani/Deçanë
                                                                   FHP intervju 2. oktobra 2006.

2.13. Demoliranje i pljačka crkve u selu Gojbulje/Gojbujë

U srpskom selu Gojbulje/Gojbujë u opštini Vučitrn/Vushtrri crkva je opljačkana i
oštećena.

Poslednji incident desio se pre mesec dana. Narod se okupio na groblju kod seoske crkve.
Kad su se ljudi razišli, negde oko 15.15, u groblje su upale nepoznate osobe. Iz moje
kuće, koja je udaljena nekolika stotina metara od crkve, jasno sam video ljude koji su u
groblje ušli iz pravca reke koja prolazi kroz selo. Oni su iz naše crkve odneli dve zastave,
razbili vrata i ušli u crkvene prostorije za ručavanje, gde su polomili dve ikone, razbili
dva lustera i sat. Odneli su krst koji je stajao pored crkve, a koji su nam poklonili grčki
vojnici iz sastava KFOR-a.

                                                           Ž. K., Srbin iz sela Gojbulje/Gojbujë
                                                              FHP intervju 15. maja 2006. godine

2.14. Skrnavljenje crkve u Babinom Mostu/Babimoc

U noći između 6. i 7. jula 2006. godine opljačkana je crkva Pokrova presvete Bogorodice
u Babinom Mostu/Babimoc.

Nepoznati počinioci razbili su rešetke i staklo na prozoru sa zadnje strane crkve i odneli
50.000 dinara priloga. Deo crkvenih odeždi i obredne predmete takođe su ukrali, a
uništili su 10 ikona koje su skinuli sa zida (...) KPS je odmah obavila uviđaj, ali do sada
nisu saopštili pojedinosti o ovom incidentu. Na žalost, mislim da je to još jedan vid
pritiska na srpsko stanovništvo.

                                                    Lj. M., Srpkinja iz Babinog Mosta/Babimoc
                                                                  FHP intervju 16. avgusta 2006.




                                                                                             52
3. Pristup administraciji i sudu, službena upotreba jezika


Albanski, srpski i engleski su službeni jezici na Kosovu. Sva zvanična dokumenta i
formulari u opštinama i sudovima dostupni su na ovim jezicima, a u nekim drugim
opštinama dokumenti mogu da se dobiju i na turskom i na bosanskom. U skladu sa
Zakonom o upotrebi jezika23 ukoliko u nekoj opštini jedna etnička zajednica čini više od
pet procenata ukupnog stanovništva, jezik te zajednice će u opštini biti službeni. Albanci
i Srbi mogu da se obrate Skuštini Kosova i skupštinama opština na svom jeziku, dok se
za pripadnike drugih etničkih zajednica obezbeđuje prevod. Svi zakoni koje donosi
Skupština Kosova objavljuju se na albanskom, srpskom, bosanskom, turskom i
engleskom jeziku.24

Zakon o upotrebi jezika, koji je stupio na snagu u oktobru 2006. godine, ne donosi mnogo
novina i prati samo ono što je već utvrđeno Ustavnim okvirom Kosova, Zakonom o
lokalnoj samoupravi i Zakonom o uvidu u službena dokumenta.25 Jedna od novina je da
zakon predviđa da u opštini Prizren/Prizren turski bude proglašen za službeni, bez obzira
na to da li u toj opštini broj Turaka iznosi više od pet procenata od ukupnog stanovništva
Prizrena/Prizren. Dragana Rodić iz kancelarije ombudsmana ističe da praksa pokazuje da
postoji diskriminacija kad je u pitanju primena ovog zakona, a što se odnosi i na upotrebu
turskog, iako su Turci u potpunosti integrisani u kosovsko društvo.

Prevod zakona, uredbi i ostalih akata je neadekvatan. Nepoštovanje ravnopravnosti
jezika evidentirano je i na dokumentima javnih preduzeća, na računima, građevinskim
dozvolama. Diskriminacija je zabeležena i u službenoj korespondenciji sa opštinama koje
ne poštuju čak ni pravila u pisanju ličnih imena (...) Trend nepoštovanja imena opština se
nastavlja, iako postoji Zakon o broju i imenima opština na Kosovu (...) Najslikovitiji
primer nepoštovanja ovog zakona su mediji na Kosovu.

                                                         D. R., predstavnik kancelarije ombudsmana
                                                                      FHP intervju 29. novembra 2006.

Postojeća zakonska regulativa oko ravnopravne upotrebe turskog jezika na Kosovu u
praksi se ne primenjuje. Konkretno, ni pred jednim sudom na Kosovu sudski postupci se
ne vode na turskom jeziku, iz prostog razloga što nema obezbeđenih sudskih prevodilaca
za turski jezik. Pozivi, sudske odluke i ostala dokumentacija ne izdaju se na turskom.
Turski se ne upotrebljava ni u administraciji, kako na lokalnom, tako ni na centralnom
nivou. Slična situacija je i u KPS, kao i u društvenim i javnim institucijama. Imena i
prezimena pripadnika turske zajednice u ličnim kartama, izvodima iz matične knjige
rođenih i drugo ne pišu se na pravilan način, u skladu sa turskim pravopisom, uz
obrazloženje da Unmikove službe u kompjutere nisu unele slova i znake iz turske azbuke.
                                                                   S. O., Turčin iz Prištine/Prishtinë
                                                                           FHP intervju 12. jula 2006.

23
   Zakon o upotrebi jezika, http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2006_02-L37_sr.pdf
24
   Op.cit. Ustavni Okvir ... www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf
25
   Zakon o uvidu u službena dokumenta,
http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2003_12_sr.pdf


                                                                                                   53
Prizren/Prizren je izuzetak, jer je u tom gradu turski jezik službeni i ravnopravno se
koristi sa ostalim jezicima. Svi dokumenti u opštini se izdaju na turskom. Takođe, u svim
obrazovnim institucijama, od predškolskih pa do univerziteta, postoje programi na ovom
jeziku. Na lokalnoj televiziji i radiju emituju se programi na turskom, kao i informativne
emisije. Do ovoga se došlo pošto su poslanici Turske demokratske partije Kosova,
zajedno sa poslanicima bošnjačke koalicije „Vakat“, okupljeni u poslaničkoj grupi „6+”
napustili sednicu Skupštine Kosova koja je održana 28. jula 2006. godine, kada je
odbačen njihov predlog amandmana na Zakon o upotrebi jezika. Tim predlogom tražena
je veća zastupljenost turskog i bosanskog jezika u sredinama gde pripadnici ovih
zajednica žive u većem broju.

Ostalo je da službeni jezici po opštinama na Kosovu budu jezici onih zajednica u kojima
ima najmanje šest procenata građana koji taj jezik govore. Takvom stavu smo se
protivili, rekli smo da još nije završen proces decentralizacije i skoro 25 godina nije
validno izvršen popis stanovništva. Stoga, da se baziramo na nekim procentima bez
popisa i završene decentralizacije, za nas je bilo nerazumljivo. Zato smo predlagali
prethodno rešenje kao stečeno pravo, tj. da u opštini u kojoj većinu građana čine
pripadnici turske zajednice, kao sto je slučaj u Prizrenu, turski jezik bude službeni jezik.
Ali, to nije prihvaćeno.

                                            M. Y., Turčin, član Predsedništva Skupštine Kosova
                                                                   FHP intervju 11. avgusta 2006.

Skupština opštine Gnjilane usvojila je odluku da je srpski jezik službeni na području
opštine, ali se ta odluka često ne poštuje, naročito u pravosuđu i policiji. Stranke mogu
da koriste svoj jezik na sudskim raspravama, preko prevodioca. Presude se uglavnom
dostavljaju samo na albanskom. To je slučaj i kod saobraćajne policije, koja mandatne
kazne piše isključivo na albanskom jeziku.

                                          B. P., potpredsednik Skupštine opštine Gnjilane/Gjilan
                                                                      FHP intervju 5. aprila 2006.

Opština Klina/Klinë može da se navede kao pozitivan primer u odnosu na Srbe.

Svi povratnici ovde mogu slobodno da koriste svoj jezik i do sada nismo imali pritužbe po
tom pitanju. Nemamo žalbi ni na usluge šalterskih radnika Albanaca koji rade u
institucijama. U opštini Srbi mogu sasvim nesmetano da vade sva dokumenta koja su im
potrebna. U početku, stranke su dolazile u Kancelariju za zajednice, jer su bile u strahu
(...) Međutim, sada više nema potrebe za tim, jer se povratnici sami sasvim slobodno
obraćaju opštini i svi su oni zadovoljni uslugama.

                                             M. S., opštinski službenik za povratak u Klini/Klinë
                                                                       FHP intervju 24. juna 2006.




                                                                                               54
4. Korišćenje zdravstvenih i socijalnih usluga


Zdravstvene usluge bolnica i ambulanata koje su u nadležnosti kosovske vlade koriste sve
etničke zajednice, osim Srba koji se leče u paralelnim institucijama, ambulantama koje
finansira vlada Srbije. Međutim, neki Srbi koriste usluge zdravstvenih ustanova vlade
Kosova u sredinama gde su Bošnjaci većinsko stanovništvo. Takav je slučaj sa Srbima
povratnicima u sela Siga/Sigë i Brestovik/Brestovik, koji se leče u ambulanti u
Vitomirici/Vitomiricë.

Jedan od najvećih problema na Kosovu je siromaštvo širokih slojeva stanovništva nakon
prestanka oružanih sukoba. Prema podacima Ministarstva rada i socijalne zaštite vlade
Kosova, do sada je evidentirano oko 41.000 porodica sa blizu 185.000 članova koji žive
samo od socijalne pomoći. Među njima je značajan broj pripadnika manjinskih etničkih
zajednica.

Visina socijalne pomoći kreće se u rasponu od 35 do 75 evra mesečno, u zavisnosti od
broja članova porodice: pojedinci primaju po 35 evra; porodice koji imaju dva člana 50,
sa tri 55, sa četiri 60, sa pet članova 65, a sa šest i više članova 75 evra. Korisnici
socijalne pomoći smatraju da vlasti na Kosovu ne izdvajaju dovoljno novca za socijalnu
zaštitu pripadnika manjinskih etničkih zajednica, jer ta pomoć nije dovoljna ni da se kupi
hrana za mesec dana. Pored toga, značajan deo pripadnika manjina kojima je potrebna
socijalna pomoć nisu dovoljno informisani o svojim pravima i zato ne dobijaju pomoć.

Cela teritorija Kosova je pokrivena i funkcionišemo bez ikakvih problema. Socijalnu
pomoć po različitim kategorijama koristi 32.915 albanskih porodica sa 148.758 članova,
4.567 srpskih porodica, sa 11.846 članova, 12 crnogorskih porodica, sa 42 člana, 721
bošnjačka porodica sa 2.449 članova, 119 turskih porodica sa 357 članova, 1.227
aškalskih porodica sa 5. 957 članova, 814 romskih porodica sa 3.586 članova i ostali
364 porodice sa 1.299 članova. Ukupno 40.745 porodica sa 174.646 članova. Naš
departman vrši i zbrinjavanje starijih lica koja nemaju bližnjeg da se stara o njima.
Imamo Starački dom u Prištini, Specijalni zavod za mentalne i psihičke bolesnike u
Štimlju i jednu specijalnu ustanovu za decu u Gračanici. Takođe, naša obaveza je da
isplatimo osnovne penzije za sve stanovnike koji su navršili 65 godina života, i to bez
obzira na etničku pripadnost. Takve penzije počeli smo da isplaćujemo od 1. jula 2002.
godine.
           M. G., Direktor Departamenta za socijalnu zaštitu pri Ministarstvu rada u vladi Kosova
                                                                  FHP intervju 24. novembra 2006.

Niko se ne interesuje da mi pomogne da se kuća obnovi, kako bismo i mi živeli u uslovima
dostojnim čoveka. Raseljenim Srbima koji se vraćaju daju sve, grade im nove kuće, dele
nameštaj, stvari za domaćinstvo, alat i novac. Meni, koji se nisam makao odavde
kažu „ne sleduje ti, jer nisi povratnik”. Ja i sestra ponekad gladujemo, jer nemamo sta da
jedemo. Ne može se živeti samo sa 35 evra socijalne pomoći. Ta suma novca nije
dovoljna ni za lekove koje treba da kupim za sestru. Ona ima neke stare lekove koje neće
da uzima. Ona ne izlazi iz sobe i ne priča ni sa kim, čak ni sa mnom. Zbog nje ne mogu


                                                                                              55
puno da se udaljim od kuće. Nemam mogućnosti da je vodim za Beograd, treba mi novac,
a ja nemam.

                                                              D. B., Srbin iz Prizrena/Prizren
                                                                FHP intervju 13. oktobra 2006.

Suzana Ranković, Srpkinja iz Kline/Klinë koja je bila udata za Albanca, je jedini
pripadnik srpske zajednice u Đakovici/Gajkovë. Sa svoje troje dece živi u naselju
Kolonija/Kolonia. Nakon prestanka NATO bombardovanja nestali su njen muž Daut
Morina (Daut Morina) i sin Dalibor o kojima i dalje nema nikakvih informacija. Ona i
njenih troje dece slobodno se kreću, slobodno koriste zdravstvene usluge, deca pohađaju
nastavu bez problema, ali socijalna pomoć koju primaju nije im dovoljna za normalan
život.

Živimo već punih šest i po godina u jednoj tuđoj istrošenoj kući u nehigijenskim
uslovima, bez dovoljno hrane, odeće i ogreva. Najmlađu ćerku Anđelu bila sam
prinuđena da dam na starateljstvo jednom italijanskom vojniku KFOR-a. Ona se sada
nalazi negde u Italiji i tamo se školuje. Nadam se da će se jednog dana vratiti. Ja sedim u
kući i ništa ne radim. Deca, sin Ramadan i ćerke Slađana i Živana idu u školu, nastavu
pohađaju na albanskom jeziku. Odlični su učenici, ali oni ne znaju šta je bioskop,
pozorište, žurka, kompjuter. Igraju se ovde sa decom pripadnika Roma, Aškalija i
Egipćana pored gomile sakupljenih kartona i kontejnera za smeće i retko idu u grad.
Oblače ono što nam daju kao humanitarnu pomoć. Novca nemamo da kupimo novu
garderobu i bilo šta drugo. Živimo od socijalne pomoći od 55 evra mesečno i to nam je
sve. Obaveze su velike. Samo za struju dugujemo 1.400 evra. Ne možemo da platimo,
nemamo čime. Niko nam ništa ne pomaže (...) Nemam čemu da se nadam, posla nemam,
kuću svoju takođe nemam, o sudbini sina i muža ništa ne znam. Preostaje samo da
čekamo, pa kako Bog da.

                                                          S. R., Srpkinja iz Đakovice/Gjakovë
                                                                     FHP intervju 6. maja 2006.

Mnogi uživaoci socijalne pomoći zbog nedostatka sredstava ne plaćaju struju. Iz tog
razloga Ministarstvo za socijalna pitanja i Elektrokorporacija Kosova (KEK) pokrenuli su
inicijativu i sklopili sporazum da pomognu ove kategorije stanovništva.

Sporazum predviđa da se za oko 40.000 korisnika socijalnih usluga briše dug od 500
kWh svakog meseca. Na osnovu ovog sporazuma KEK je novembra 2006. godine počela
da briše dug za 2005. godinu. Za tu namenu, od 20 miliona evra koliko je vlada Kosova
dala na ime subvencije, pet miliona evra služiće za brisanje duga ugroženih kategorija
stanovništva za 2005. godinu. Isti sporazum važi i za 2006.26




26
     Infopress, 15. novembar 2006.


                                                                                            56
5. Zapošljavanje


Nezaposlenost je na Kosovu jedan od najvećih problema, što je naročito izraženo kod
pripadnika manjinskih zajednica. U skladu sa uredbom UNMIK-a svaka institucija mora
da ima obezbeđen broj radnih mesta za pripadnike manjinskih zajednica. Ipak, najveća
diskriminacija na etničkoj osnovi pri zapošljavanju dešava se u javnim preduzećima, u
KEK-u, Pošti Kosova (PTK) i u javnim komunalnim preduzećima. Isto tako, retki su
slučajevi da privatnici Albanci zapošljavaju pripadnike manjinskih zajednica. U slučaju
Srba i Roma koji žive među Srbima, dodatni problem pri zapošljavanju je pitanje
bezbednosti, tako da Srbi i Romi nisu u mogućnosti da posao traže na celoj teritoriji
Kosova. Na nezaposlenost je uticala i privatizacija preduzeća u društvenom vlasništvu s
obzirom na to da su mnogi pripadnici manjina, ali i Albanci ostali bez posla.

U nekim opštinama, kao što je Gnjilane/Gjilan, Srbi mogu da se zapošljavaju i ima ih
zaposlenih u lokalnoj samoupravi, ali procenat radnih mesta koja zauzimaju nije u skladu
sa procentom Srba koji žive u opštini, tako da je zaposleno samo 15 procenata od 20,
koliko im po zakonu pripada. Od 300 zaposlenih službenika u opštini, 47 su Srbi, a
trebalo bi da bude 63. U Okružnom sudu u Gnjilanu/Gjilan zaposlena su samo dvojica
Srba sudija.27 U Orahovcu/Rahovec drugi potpredsednik opštine je Srbin, a od 31
odbornika u Skupštini Opštine, jedan je Srbin. U sudu je zaposleno troje Srba, a jedna
Srpkinja u Kancelariji za zajednice.

Ima 20 zaposlenih Bošnjaka, 12 Turaka, dvojica Srba, sedmorica Aškalija i jedan Rom.
U opštinskoj administraciji u južnom delu Mitrovice/Mitrovice zaposleno je šest
Bošnjaka, šest Turaka, dvojica Aškalija, dvojica Srba i jedan Rom. U PTK dvojica
Bošnjaka i dvojica Aškalija. U Vodovodu dvojica Bošnjaka, dvojica Turaka i trojica
Aškalija. U zdravstvu petorica Bošnjaka i jedan Turčin, a u KEK-u petorica Bošnjaka i
trojica Turaka.

                                         M. D., službenik u Kancelariji za zajednice u Mitrovici/Mitrovicë
                                                                                FHP intervju 1. aprila 2006.

Neke međunarodne organizacije organizuju prekvalifikaciju ili dokvalifikaciju kadrova,
kako bi nezaposleni mogli lakše da dođu do zaposlenja, ali to još uvek ne rešava
generalni problem nezaposlenosti.

Najveći problem je velika nezaposlenost ljudi iz našeg sela. Samo oko pet procenata je
zaposleno. Neki od njih primaju socijalnu pomoć i penzije. Blizu 95 procenata stanovnika
živi od prihoda do kojeg dolazi prodajući poljoprivredne proizvode. Ove možemo da
prodajemo u Gračanici ili u severnoj Mitrovici, ali je proizvode teško transportovati
donde. U okolini našeg sela imamo oko 1.000 hektara plodne zemlje. Teško uspevamo i
da obrađujemo njive koje su s one strane reke Sitnice, jer su nas Albanci pre nekog
vremena ometali. U letnjem periodu mnogi muškarci odlaze u Srbiju i Crnu Goru, tamo


27
     B. P. potpredsednik opštine Gnjilane/Gjilan, FHP intervju 5. aprila 2006.


                                                                                                         57
nalaze neke poslove i tim zaradama obezbeđuju porodicama egzistenciju. Ako neko od
njih nađe dobar posao, povlači i porodicu.

                                                            V. V., Srbin iz sela Prilužje/Prilluzhë
                                                                        FHP intervju 14. jula 2006

Početkom marta 2006. godine Koordinacioni centar za Kosovo i Metohiju zatražio je da
svi Srbi na Kosovu koji primaju plate iz kosovskog budžeta prestanu da primaju te plate
ukoliko primaju plate iz budžeta vlade Srbije. Mnogi Srbi su postupili po toj odluci i time
im je prestao radni odnos.

Ima više razloga zbog čega su oni doneli takvu odluku. Jedan od glavnih je taj što su oni
bili na platnom spisku Srbije i Kosova. To je ono stanje zatečeno 1999. godine koje je
prihvatio UNMIK, a kasnije i privremene institucije Kosova. Međutim, sada je vlada
Srbije, odnosno Koordinacioni centar za Kosovo i Metohiju, zauzeo stav da Srbi moraju
da se opredele ili za kosovske, ili za srpske plate. Mislim da je ova odluka ispravna, jer
nigde u svetu nema da jedan zaposleni prima dve plate, to jest od dva poslodavca.
Koordinacioni centar je poslao dopis zaposlenim Srbima na Kosovu sa zahtevom da se
opredele za jednu platu, kosovsku ili srpsku. Oni su se opredelili za ovu drugu, za plate iz
Srbije, jer su one veće, a pored toga imaju zdravstveno, penzijsko, invalidsko osiguranje i
druge pogodnosti koje ovde nemaju. Neki Srbi i dalje rade u opštinskim službama, poput
mene, koji sam potpredsednik u opštini, tu su još službenik za povratak raseljenih lica,
blagajnik, bibliotekar u selu Velika Hoča, vozač u Opštini, vozač autobusa i još neki
drugi. Ima još nekoliko Srba koji u opštinskim službama rade po potrebi, dva puta
nedeljno, kao što su matičari, inspektori i neki drugi službenici.

                                      Lj. Đ., potpredsednik Skupštine opštine Orahovac/Rahovec
                                                                   FHP intervju 24. avgusta 2006.

U Dragašu/Dragash je opštinski Direktorijat za obrazovanje raspisao konkurs za prijem
nastavnika u oblasti Gore/Gora. Nakon toga radnici škola, koji rade po planu i programu
vlade Srbije i primaju plate iz Beograda, uputili su otvoreno pismo međunarodnim,
kosovskim i srpskim zvaničnicima, kojim su najoštrije protestovali zbog objavljenog
konkursa. Oni smatraju da se tim konkursom želi angažovanje novih radnika u
obrazovanju koji bi protiv volje sadašnjeg nastavnog kadra, roditelja i učenika, radili po
planovima Ministarstva obrazovanja Kosova. U otvorenom pismu između ostalog se
kaže:

Postupak Direktorijata smatramo neodgovornim i štetnim za sve nas u Gori koji činimo
maksimalne napore na obrazovanju mladog naraštaja i ovo je direktno u vezi sa
ukidanjem nastave na srpskom jeziku, što se da videti iz teksta konkursa, gde se ne
pominje srpski jezik (...) Ovim postupkom onemogućava se očuvanje, zaštita i razvoj
identiteta i prava zajednica, na čemu posebno insistira Ustavni okvir Kosova, poglavlje
4.




                                                                                                58
6. Obrazovanje


Obrazovanje na maternjem jeziku zagarantovano je svim etničkim zajednicama članom
4.4. Ustavnog okvira Kosova.28 Međutim, u praksi se ovo pravo ne poštuje u potpunosti.
Najviše problema imaju Srbi, koji i dalje idu u škole, paralelne institucije vlade Srbije
koje se nalaze u srpskim enklavama. Jedan od razloga što Srbi idu u ove škole je
činjenica da vlada Kosova nije donela odluku o obrazovanju na srpskom jeziku. Zato Srbi
uče po nastavnom planu i programu Ministarstva prosvete i sporta vlade Srbije. S
obzirom na činjenicu da oni nemaju normalne uslove da na Kosovu idu u školu, sve je
manje učenika Srba i u srpskim enklavama. Nastavnike u ovim školama finansira vlada
Srbije. Jedan broj nastavnika je primao plate i iz kosovskog budžeta, što je bio jedan od
načina integracije Srba u kosovsko društvo. Nakon zahteva vlade Srbije, većina
nastavnika je ugasila svoje kosovske račune i odrekla se plate iz kosovskog budžeta.

Za Rome nije organizovana nastava na njihovom maternjem jeziku. Oni pohađaju ili
kosovske škole gde prate program na albanskom, bosanskom ili turskom jeziku, ili idu u
srpske škole, gde prate nastavu na srpskom. Aškalije i Egipćani potpuno slobodno idu u
škole zajedno sa albanskom decom i pohađaju nastavu na albanskom jeziku koji je njima
maternji. Ipak, mali broj Aškalija i Egipćana nakon završene osnovne škole nastavlja
školovanje u srednjim školama, a još manji na višim školama ili fakultetima.

U naselju Kolonija u Đakovici/Gjakovë funkcioniše centar za rehabilitaciju stanovništva,
„Bethany Christian services”. Delatnost Centra usmerena je na obrazovanje i vaspitanje
pripadnika RAE zajednica, od predškolskog uzrasta. Više od 250 dece RAE je prošlo
kroz razne programe centra. Jedan broj dece RAE iz Đakovice/Gjakovë, koja su izbegla
ili su zbog straha od Albanca prekinula redovno školovanje, odlazi u ovaj centar, koji za
njih organizuje intenzivnu nastavu na albanskom jeziku, kako bi nadoknadila izgubljeno
gradivo i uključila se u redovnu nastavu.

Na fakultetima prištinskog univerziteta nastava se izvodi samo na albanskom jeziku i na
njima nema Srba, dok je broj studenata Bošnjaka, Turaka i pripadnika RAE zajednica
vrlo mali. Ista je situacija i sa privatnim univerzitetima. U severnom delu
Mitrovice/Mitrovicë, Zvečanu/Zveçan, Leposaviću/Leposaviq i Zubinom Potoku/Zubin
Potok funkcionišu fakulteti pod kontrolom vlade Srbije i nastava se odvija na srpskom
jeziku. Na njima studiraju Srbi, dok Albanaca nema. Slično situaciji na prištinskom
univerzitetu, na ovim fakultetima školuje se veoma mali broj pripadnika drugih etničkih
zajednica sa Kosova.

Uredbom vlade Kosova od 4. novembra 1999. godine Bošnjacima je omogućeno da se
školuju na maternjem jeziku prema nastavnim planovima i udžbenicima iz BiH, a
uredbom od 11. decembra 2002. godine pripadnicima turske etničke zajednice prema
nastavnim planovima i udžbenicima iz Turske. Nastava na bosanskom jeziku
organizovana je na nivou osnovnih i srednjih škola, a otvorena su i dva fakulteta, Fakultet
biznisa u Peći/Peja i Učiteljski fakultet u Prizrenu/Prizren.
28
     Op.cit. Ustavni Okvir ... www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf


                                                                                              59
Iako je pomenutom uredbom regulisano pravo Bošnjaka da se obrazuju na svom jeziku,
Bošnjaci su u nekim sredinama u nemogućnosti da se koriste svojim pravom, jer se vrši
pritisak da bošnjačka deca pohađaju nastavu na albanskom. To se upravo događalo u selu
Ljubižde/Lubizhdë, gde su neki ekstremni Albanci zastrašivali roditelje Bošnjake tvrdeći
da njihova deca moraju da pohađaju nastavu na albanskom. Takođe, pravo Bošnjaka da
se obrazuju na svom jeziku onemogućavaju i zaposleni u školama. Direktor Osnovne
škole „Ekrem Redža Drini“/“7. mart“ u Ljubiždu/Lubizhdë nije obavestio Bošnjake da
njihova deca mogu da upisuju, pored nastave na albanskom, i nastavu na bosanskom
jeziku. Slično je i u susednom selu Skorobište/Romajë i u selima Sredačke Župe/Zhupa e
Prizrenit.

U osnovnoj školi imamo oko 650 učenika, a samo njih 48 pohađa nastavu na bosanskom
jeziku, od prvog do devetog razreda. Uprava škole nije dala nikakvo obaveštenje da naša
deca mogu da uče na maternjem jeziku. Sva obaveštenja i natpisi u školskim prostorijama
su isključivo na albanskom. Bošnjačka deca koja pohađaju nastavu na albanskom jeziku
ne znaju dobro ni albanski ni bosanski (...) U susednom selu Skorobište nastanjenom
isključivo bošnjačkim stanovništvom, u novoj zgradi Osnovne škole „Nefit Jusufi”, koja
je sagrađena sredstvima manjinskih zajednica, nema nastave na bosanskom. Više od 240
učenika nastavu pohađa na albanskom (...) I u bošnjačkim selima Sredačke Župe,
Planjanu, Gornjem Selu i Drajčiću, takođe je vršen pritisak kako bi se za bošnjačku decu
uvela nastava na albanskom jeziku.

                                                   E. A., Bošnjakinja iz sela Ljubižde/Lubizhdë
                                                                FHP intervju 18. novembra 2006.

U Đakovici/Gjakove je ostao mali broj Bošnjaka, koji se u međusobnoj komunikaciji
koriste albanskim jezikom, a i svoju decu upisuju u albanske škole, jer je broj đaka
Bošnjaka nedovoljan da bi se organizovala nastava na bosanskom. Iako su tražili da se za
njihovu decu organizuje dopunska nastava da bi učili bosanski i da bi dobili informacije o
bošnjačkoj istoriji, kulturi i tradiciji, opštinski Direktorijat za obrazovanje je odgovorio
da dopunsku nastavu ne može da organizuje, jer za to nema sredstava.

Najviše Bošnjaka živi u Prizrenu/Prizren i tu više od 1.000 učenika Bošnjaka nastavu
pohađa na albanskom i turskom jeziku. Roditelji ih upisuju na te programe da bi njihova
deca mogla da studiraju u Prištini/Prishtinë, a oni koji pohađaju nastavu na turskom
očekuju da dobiju stipendije da bi studirali u Turskoj. Ovi Bošnjaci ne žele svoju decu da
šalju na studije u Bosnu, jer su školarine visoke.

U Prištini/Prishtinë nastava na bosanskom se odvija u školi „Naim Frašeri“/„Naim
Frasheri“. Na bosanskom jeziku u ovoj školi nastavu pohađa 32 učenika Bošnjaka.

Od 28 osnovnih škola koje funkcionišu na području opštine Peć, u 21 nastavu pohađaju i
pripadnici etničkih zajednica. U selu Goraždevac nastavu pohađa 120 učenika Srba. U
Vitomirici je 335 osnovaca Bošnjaka. U Osnovnoj školi „Džemajl Kada“ u Peći nastavu
pohađa 232 pripadnika etničkih zajednica i to 127 Bošnjaka, 46 Roma i 59 Egipćana. I u
srednjim školama nastavu pohađa značajan broj pripadnika etničkih zajednica. Prema


                                                                                            60
podacima Direktorijata za obrazovanju u opštini Peć nastavu pohađa 1.390 učenika iz
redova manjinskih zajednica. U svim školama nastava se odvija normalno. Svi učenici
uče u zajedničkim školskim objektima. Izuzetak su učenici srpske zajednice koji nastavu
pohađaju u selu Goraždevac. Opštinski organi nemaju nikakvog uvida u proces nastave
za Srbe koji se održava u tom selu. Radi stvaranja povoljnijih uslova za obrazovanje
pripadnika etničkih zajednica, opština je investirala u izgradnju osnovnih škola u selima
Brestovik, Zlopek, Vitomirica i Orašje.

                                               N. K., službenik za povratak u Skupštini opštine Peć/Peja
                                                                           FHP intervju 11. oktobra 2006.

Ustavni okvir Kosova garantuje slobodu ustanovljavanja obrazovnih ustanova i institucija
kulture, umetnosti, nauke, vere kao i drugih udruženja, kako bi manjinske etničke
zajednice sačuvale svoj identitet. Međutim, Romi na Kosovu ni ta prava još uvek ne
uživaju. Zato su 54 intelektualca Roma, predstavnika romskih političkih partija i
nevladinih organizacija, 2006. godine ponovo uputili zahtev Ministarstvu za obrazovanje,
nauku i tehnologiju vlade Kosova da romska deca makar u devetom razredu osnovne
škole uče romski, sa elementima kulture i istorije Roma. No, još uvek nisu dobili nikakav
odgovor.

Na osnovu istraživanja koje je izvršila nevladina organizacija Roma „Durmish Asllano”
iz Prizrena/Prizren, a u saradnji sa Kancelarijom za zajednice, konstatovano je da u
prizrenskoj opštini ima 1.950 romske dece školskog uzrasta. Od ovog broja u sistem
obrazovanja uključeno je samo oko 24 procenta romske dece, od toga 21,6 procenata
pohađa osnovne škole, 1,6 procenata srednje škole, dvojica Roma studiraju na višoj školi,
a samo jedan je na fakultetu.29

Skoro 77 procenata romske dece je van sistema obrazovanja. Imajući to u vidu mi smo
zacrtali neke prioritete koji se tiču ovog problema. Pre svega mislimo da treba
favorizovati predškolsko obrazovanje romske dece i organizovati dopunsku nastavu za
romsku decu, gde bi ona veću pažnju posvećivala jeziku i kulturi Roma. Zatim, treba
obezbediti stipendije za decu koja pohađaju nastavu u srednjim i višim školama, podržati
projekte koji obuhvataju pitanja o neminovnosti obrazovanja i aktivnosti sa roditeljima u
vezi sa obrazovanjem dece, povećati socijalnu podršku, uključiti predstavnike romske
zajednice u institucije na lokalnom nivou gde se odlučuje o pitanjima obrazovanja,
afirmisati pozitivne primere u obrazovanju Roma, i drugo.

                                         N. M., predsednik NVO „Durmish Asllano“ iz Prizrena/Prizren
                                                                       FHP intervju 27. januara 2006.

Naš najveći problem je što nemamo škole niti dopunsku nastavu na romskom jeziku. U
kosovskim školama u kojima romska deca pohađaju nastavu, ta se deca često ignorišu i
potcenjuju, zbog čega ima negativnih posledica. Kod njih se javlja kompleks inferiornosti
i to je jedan od razloga što mnogi Romi prekidaju dalje školovanje.
                                                                           I. E., Rom iz Prizrena/Prizren
                                                                              FHP intervju 15. marta 2006.

29
     N. M., predsednik NVO „Durmish Asllano” iz Prizrena/Prizren, FHP intervju 27. januara 2006.


                                                                                                       61
U Dragašu/Dragash oko 2.000 učenika Goranaca ide u osnovne i srednje škole gde je
nastava organizovana po planu i programu vlade Srbije. Deo nastavnika Goranaca koji su
predavali po planu i programu vlade Srbije, od aprila 2006. godine su odbili da primaju
plate iz budžeta Kosova, već samo iz budžeta vlade Srbije. Iz tog razloga Direktorijat za
obrazovanje opštine Dragaš/Dragash je u julu 2006. godine raspisao konkurs za prijem
novih nastavnika, pošto ovi nastavnici Goranci više nisu bili na platnom spisku
kosovskog Ministarstva za obrazovanje, nauku i kulturu. Kao odgovor na ovu odluku,
oko 160 nastavnika Goranaca su odbili da se 1. septembra pojave u školama i da potpišu
nove ugovore, zahtevajući da se poništi konkurs. Takođe, roditelji Goranci nisu dozvolili
svojoj deci da odlaze u školu dok im se ponovo ne omogući da se obrazuju po planu i
programu vlade Srbije. Nekoliko desetina učenika se 11. septembra okupila ispred
Osnovne škole „Nazim Berati” u Dragašu/Dragash i jajima i paradajzom gađali zgradu
škole tražeći da se počne sa nastavom. Na sastanku koji je održan 15. septembra 2006.
godine u Dragašu/Dragash na kojem su bili prisutni predstavnici Ministarstva za
obrazovanje, nauku i tehnologiju Kosova, Direktorijata za obrazovanje opštine
Dragaš/Dragash, nastavnici Goranci, predstavnici OEBS-a, UNMIK-a i KFOR-a
odlučeno je i omogućeno da se nastavnici Goranci vrate u škole i da nastave da uče one
đake Gorance koji to žele po planu i programu vlade Srbije. Nakon ove odluke, do kraja
septembra 2006. godine većina nastavnika Goranaca se vratilo u škole.

Među učenicima koji ne pohađaju nastavu je i moj sin, učenik četvrtog razreda
gimnazije. U toj gimnaziji više nema učenika prvog, drugog i trećeg razreda. Ostali su
samo učenici četvrtog razreda koji sada ne mogu da nastave školovanje. Ovim potezom
ukida se gimnazija. Opštinski organi zanemaruju naše interese. Ne mogu da shvatim kako
mogu zabraniti da se deca školuju, vaspitavaju, stiču znanja. Nema drugog odgovora već
da to čine zbog svojih političkih interesa, a u toj prljavoj igri najviše su pogođena deca. S
druge strane, i nastavnici Gorani koji odbijajaju da potpišu ugovore i rade po kosovskim
nastavnim planovima gledaju svoje interese. Oni iz Srbije primaju 500–600 evra
mesečno, a kosovske plate su manje od 200 evra.

                                                              S. J., Goranac iz Dragaša/Dragash
                                                                 FHP intervju 28. septembra 2006.

Opštinske vlasti ističu da je reč o zloupotrebi dece u političke svrhe, a zarad dobijanja
duplih plata iz Beograda. Za ovakvu situaciju oni krive vladu Srbije.

Efekti rada Koordinacionog centra su poražavajući. Oni su i pored ogromne volje
učenika i roditelja uspeli da, zbog dobrih plata iz Srbije, preko 90 procenata nastavnika
ne prihvati plan i program Ministarstva za obrazovanje, nauku i tehnologiju Kosova.
Svako ko prihvati kosovske planove i programe biće izbačen sa platnog spiska vlade
Srbije. U pitanju su velike pare. Svaki radnik prima po 500 evra iz Beograda, a
donedavno su primali i iz kosovskog budžeta. Zna Srbija zašto daje te pare, a došlo je
vreme da se to naplati.

                                          S. C., potpredsednik Skupštine opštine Dragaš/Dragash
                                                                  FHP intervju 28. septembra 2006


                                                                                              62
Očigledno je da opštinske vlasti u Dragašu/Dragash žele da ukinu paralelizam u
obrazovanju i da ne dozvole da se deca školuju po svojoj volji. To nastoje da postignu
tako što će da angažuju nove radnike u obrazovanju, s tim da ovi, protiv volje učenika,
roditelja i sadašnjeg nastavnog kadra Goranaca, rade po planu i programu Ministarstva
za obrazovanje, nauku i tehnologiju Kosova.

                                                              B. D., Goranac iz sela Kruševo/Krushefc
                                                                         FHP intervju 22. avgusta 2006.



7. Pristup imovini


Pripadnici manjina i dalje imaju problema sa korišćenjem svoje imovine. Najveća
prepreka tome je bezbednost, to jest nedostatak slobode kretanja. Ima i takvih primera da
su manjinske etničke zajednice koristile svoje stanove, kuće i njive u periodu od 1999.
godine do marta 2004 godine, a da ih nakon toga ne koriste. To se odnosi na Srbe iz
Gnjilana/Gjilan. U Gnjilanu/Gjilan je živelo oko 60 srpskih porodica. Tokom nasilja u
martu 2004. godine njihove kuće su spaljene, a oni su evakuisani. Sada su kuće
renovirane, ali se Srbi ne osećaju bezbedno i nisu se vratili.. Isti je slučaj sa Srbima i
Romima koji su živeli u selu Svinjare/Frasher pored Mitrovice/Mitrovicë, u opštini
Vučitrn/Vushtrri, u Obiliću/Obiliq i u Kosovu Polju/Fushë Kosovë. Mnogi od tih Srba
sada prodaju svoju imovinu.

Manjine imaju najviše problema sa uzurpiranom imovinom, prvenstveno stambenim
objektima, ali i komercijalnim i poljoprivrednim zemljištem. UNMIK je 15. novembra
1999. godine usvojio Uredbu 1999/2330 kojom je osnovana Uprava za stambena i
imovinska pitanja (HPD) i Komisija za imovinska potraživanja (HPCC) kako bi se
regulisala stambena i imovinska pitanja na Kosovu. U poslednjem izveštaju HPD navodi
da sva lica koja su podnela zahteve za povraćaj imovine u zakonskom roku (do 1. jula
2003. godine) imaju mogućnost da biraju između tri različite opcije: mogu da traže da se
njihov slučaj zatvori, jer su postigli dogovor o kupoprodaji, da njihova imovina bude pod
upravom HPD-a do okončanja spora, ili da se imovina vrati u posed. Izveštaj naglašava
da se odluka sprovodi i da je 31. decembra 2005. godine 24.600 podnosilaca zahteva
dobilo odluke kojima se potvrdilo njihovo imovinsko pravo, a da su 2.402 podnosioca
zahteva povratila svoju imovinu.31 Međutim, odluke HPD-a se ne izvršavaju: uzurpator
ili ne izađe iz stana ili kuće, ili ih napusti pa se nakon nekoliko dana ponovo useli. U tim
slučajevima vlasnici ispočetka počinju proceduru za povraćaj imovine.

Pripadnici manjinskih zajednica na Kosovu imaju problema i sa korišćenjem svojih njiva.
Srbi se ne osećaju bezbednim da koriste svoju obradivu zemlju, naročito onu koja je
udaljena od sela. Iz tog razloga njihove njive ostaju neobrađene, a neretko ih obrađuju

30
   Uredba br. 1999/23 o ustanovljavanju Uprave za stambena i imovinska pitanja i Komisije za imovinska
potraživanja, http://www.unmikonline.org/serbian/regulations/1999/rsc1999_23.pdf
31
   Statistika HPD, www.hpdkosovo .org, brošura u izdanju HPD, „Oči govore sve”.


                                                                                                     63
Albanci. U ekstremnim slučajevima uzurpatori ne samo što ne oslobađaju zemlju, nego i
prete vlasnicima.

Svih 60 objekata je sanirano sredstvima iz opštinskog budžeta i donacijama vlade
Kosova. Međutim, raseljeni Srbi se još uvek nisu vratili svojim kućama. Mi smo nedavno
razgovarali sa raseljenima u Šilovu i tražili da se vrate, ali oni neće, jer kažu da nisu
bezbedni i traže garanciju od opštine i policije. Niko ne može da garantuje potpunu
bezbednost, ne samo njima, već bilo kome. Ja te ljude razumem, jer su 17. marta doživeli
neviđene strahote.

                                          B. P., potpredsednik Skupštine opštine Gnjilane/Gjilan
                                                                      FHP intervju 5. aprila 2006.

Ja imam jedan dvosoban stan u centru grada, blizu policijske stanice, koji je uzurpirao
jedan Albanac iz sela Trstenik. Uložio sam žalbu u HABITAT. Ima skoro dve godine od
kada su oni doneli rešenje kojim se potvrđuje da je stan moj i da uzurpator mora da mi
ga oslobodi, ali do dan-danas to nije izvršeno. Početkom ovog meseca bio sam u
HABITAT-u u Gnjilanu gde su mi rekli da moram da napišem još jednu žalbu, pa onda
da vidimo kako će mi se osloboditi stan. Ja sam slučaj prijavio i u policiji, ali oni kažu da
to nije njihova nadležnost i da to treba da sredi HABITAT.

                                                                        S. B., Srbin iz Vitine/Viti
                                                                        FHP intervju 10. jula 2006

Već sedam godina zemlju mi obrađuje jedan Albanac, Faik Šalja iz Trudne. Ne samo da
obrađuje moje zemljište nego mi je nekoliko puta pretio. To je naša parcela i mi imamo
sve papire, ali on neće ni da čuje o tome. Pokušala sam preko predstavnika sela da nešto
učinim, ali džabe, nikoga nije briga što se ja mučim oko toga (...) Sada ja obrađujem
samo deo te parcele, a taj Faik je uzurpirao drugi deo. Nekolika puta sam pokušala da se
sporazumem sa njim, ali on neće ni da čuje (...) Rekao mi je „za 400 godina ti nećeš
videti to zemljište, jer to je moje”.

                                                  R. V., Srpkinja iz sela Devet Jugovića/Bardosh
                                                                        FHP intervju 12. jula 2006.

Žitelji Osojana obrađuju samo ona svoja imanja koja su im blizu kuće. Znači, tu gde
smatraju da je sigurno, tamo gde ne postoji opasnost. Dobar deo zemljišta se ne obrađuje
iz bezbednosnih razloga. Recimo, postoji jedan apsurd. Selo Osojane okruženo je
šumama, i to su naše šume, koje mi, nažalost, ne koristimo. Mi drva svake zime dobijamo
od Koordinacionog centra za Kosovo i Metohiju. Dešava se da slušamo kako Albanci
seku naše šume, a mi ne možemo. Gledaš svoje šume, a čekaš da ti drva donose iz
Beograda. I to se prijavljuje od prvog dana od kad smo došli, ali se ništa ne preduzima.

                                                           S. V., Srpkinja iz sela Osojane/Osojan
                                                                       FHP intervju 17. juna 2006.

Veliki deo pripadnika manjina nije u mogućnosti da stekne sredstva koja su dobijena
putem privatizacije društvenih preduzeća. Po Unmikovoj uredbi broj 2003/13, 20


                                                                                                64
procenata prihoda od prodaje deonica preduzeća daje se radnicima preduzeća. Problem sa
tom uredbom je u tome što je mnogim radnicima praktično oduzela pravo na ta sredstva.
Član 10, stavovi 2. i 4. uređuju ovo pitanje.

Član 10.2

Telo koje zastupa zaposlene u društvenom preduzeću o kojem se radi, u saradnji sa
Federacijom nezavisnih sindikata Kosova, ustanovljava na nediskriminatornoj osnovi i
podnosi Agenciji spisak zaposlenih koji imaju pravo na isplate shodno stavu 10.1.
Agencija pregleda spisak i vrši korekcije koje smatra neophodnim da bi bio obezbeđen
ravnopravan pristup svim zaposlenima koji imaju prava na sredstva koja će da budu
podeljena.

Član 10.4

Za potrebe ovog člana smatra se da zaposleni ima pravo na isplatu ako je registrovan
kao zaposleno lice pri društvenom preduzeću u vreme privatizacije i ako je ustanovljeno
da je bio na platnom spisku preduzeća najmanje tri godine. Ovaj zahtev ne sprečava
zaposlene koji tvrde da bi bili tako registrovani i zaposleni da nisu bili predmet
diskriminacije, da podnesu žalbu Specijalnom veću shodno stavu 10.6.32

Dakle, pravo na deo sredstava iz privatizacije imaju samo oni radnici koji su bili na
platnom spisku poslednje tri godine pre privatizacije. To znači da svi oni koji su osnovali
preduzeće i učestvovali u njegovom razvoju, ali su kasnije silom izbačeni ili nisu mogli
da idu na posao jer je to bilo nebezbedno, nemaju pravo na ova sredstva.

U našem selu ima oko 300 Srba koji su pre juna 1999. godine radili u raznim društvenim
preduzećima u Peći i okolini. Sada većina tih preduzeća ne posluje uopšte ili su se
privatizovala. Bez obzira na to što su ljudi radili decenijama u tim preduzećima, oni ne
mogu da ostvare pravo na deo sredstava iz privatizacije zbog Unmikove uredbe 2003/13,
jer tamo piše da pravo na deo sredstava iz privatizacije imaju samo oni radnici koji su na
platnom spisku tri godine unazad, a zna se dobro da Srbi nisu mogli ni da se kreću u
Peći/Peja, a kamoli da rade, od 1999. godine.

                                          S. P., šef Kancelarije za zajednice u Goraždevcu/Gorazhdec
                                                                              FHP intervju 15. jula 2006.



8. Informisanje


Od 116 elektronskih medija koji imaju licencu Nezavisne komisije za medije, 43 privatna
lokalna elektronska medija prenose radio i televizijski program na jezicima manjina.
Program na srpskom jeziku emituje 29 radio-stanica u svih pet kosovskih regiona i šest

32
 Uredba br. 2003/13 o promeni prava na korišćenje nepokretne imovine u društvenoj svojini
www.kta-kosovo.org/ktareg/land use ser.pdf


                                                                                                      65
TV kuća u gnjilanskom i mitrovačkom regionu. Tri radio-stanice emituju program na
bosanskom jeziku i to dve u prizrenskom i jedna u pećkom regionu, a jedna TV stanica u
Prizrenu/Prizren emituje program na bosanskom jeziku. Jedna radio-stanica u prištinskom
i jedna u prizrenskom regionu imaju emisije na turskom jeziku, kao i jedna TV kuća u
Prizrenu/Prizren. Dve radio-stanice u Dragašu/Dragash emituju program na goranskom.
Nijedna radio-stanica na kojoj bi glavni jezik bio romski nije dobila frekvenciju.

Sredinom 2006. godine stupio je na snagu Zakon o Radio-televiziji Kosova (RTK), čije
odredbe garantuju pripadnicima manjinskih zajednica prostor za emitovanje programa na
njihovom jeziku, a što bi trebalo da bude ne manje od 15 procenata programske šeme
RTK. Zakonom je predviđeno da se 10 procenata budžeta RTK izdvoji za realizaciju tih
programa, kao i za emitovanje programa preko satelita. Jednom nedeljno se na RTK
emituje magazin na srpskom, bosanskom i turskom jeziku u trajanju od jednog sata i to
od oktobra 2006. godine, dok je ranije bio u trajanju 45 minuta. Takođe, na ovim se
jezicima pet puta nedeljno, od ponedeljka do petka, emituju informativne emisije u
trajanju od 15 minuta. RTK je suzila svoju programsku šemu u odnosu na emisije na
romskom jeziku tako da nedeljni magazin „Yekhipe” od oktobra 2006. godine traje 45
minuta.

Signal RTK pokriva 78 procenata teritorije Kosova, a 22 procenta nepokrivene teritorije
odnosi se na prizrenski region, gde živi najveći broj Bošnjaka, Turaka i Goranaca i na
severno Kosovo, gde živi najveći broj Srba. Svi ovi pripadnici manjina niti mogu da
gledaju, niti u potpunosti da slušaju programe na svojim jezicima. Zbog neadekvatnog
sistema informisanja pripadnicima manjinskih zajednica uskraćuje se pravo na
informisanost o dnevnopolitičkim dešavanjima, što otežava integraciju manjinskih
zajednica u kosovsko društvo.

Najpre, nama je uskraćena mogućnost da pratimo programe koji se emituju iz Srbije. Pre
nam je to obavljao repetitor, koji sada više nije u funkciji. Ono sto emituje RTK na
srpskom jeziku je veoma kratko i mislim da bi bilo dobro da nam se omogući da pratimo
programe koje emituje i Srbija.

                                                                    M. I., Srbin iz sela Bosce
                                                                   FHP intervju 18. jula 2006.

Mediji na Kosovu ne zadovoljavaju potrebe pripadnika romske zajednice. RTK emituje
jednu emisiju na romskom u trajanju od 45 minuta, a drugu emituje TV Yeni Dönem u
Prizrenu u trajanju od 60 minuta. Emisije na Radio Yeni Dönem, Radio Prizren, Radio
Priština i Radio Dardan u Kamenici ne samo što nisu zadovoljavajuće po dužini, već su i
slabog kvaliteta. Najčešće emituju muziku i imaju veoma malo informacija o Romima. S
druge strane, Romi nemaju adekvatan kadar i tehničko osoblje za realizaciju emisija na
svom jeziku. Na Kosovu nema ni štampanih medija na romskom jeziku.

                                       K. P., urednik na RTV Yeni Dönem iz Prizrena/Prizren
                                                             FHP intervju 23. novembra 2006.




                                                                                           66
Problem koji nas prati od prvog dana rada jeste nedostatak zemaljskog signala javnog
servisa RTK u području gde živi većina bošnjačkog življa, odnosno na teritoriji
Prizrenske Župe i u Gori. Iz tih razloga neobjašnjivo je da se punih sedam godina,
odnosno šest godina od kada se i emituje program na bosanskom jeziku, krši i
onemogućava osnovno, elementarno pravo na informisanje Bošnjaka na Kosovu.
Pozitivno u ovom smislu je da obe emisije imaju svoje mesto na oficijelnom sajtu RTK, ali
to ne ublažava kršenje tih fundamentalnih prava građanima Kosova.

                                               N. A. V., urednik programa na bosanskom jeziku na RTK
                                                                        FHP intervju 14. novembra 2006.

Rad privatnih medija regulisan je Zakonikom o ponašanju elektronskih medija,33 a RTK
Zakonom o Radio-televiziji Kosova, kojim se garantuje program u cilju brzog i tačnog
informisanja građana Kosova. Međutim, tehnička neopremljenost RTK utiče na
sprovođenje odredaba ovog zakona.

Suštinski problem, s kojim se borimo od samog starta emitovanja programa na turskom
jeziku, jeste ograničenost u korišćenju ekipe za snimanje. U mogućnosti smo da je
koristimo samo dva dana u nedelji, a to utiče na kvalitet programa, jer ne možemo da
pokrijemo događaje koji se zbivaju van ta dva dana, a koji su važni za našu zajednicu.
Isti je problem i sa ograničenim i tačno određenim vremenom za montiranje snimljenog
materijala. (...) Imamo prostora i na oficijelnom sajtu Radio Kosova, što je od lepe
pomoći, jer se trudimo da „zalepimo” celu vest, tako da je mogu koristiti i druge
medijske kuće koje emituju program na turskom jeziku.

                                                     G. D., urednik programa na turskom jeziku na RTK
                                                                                FHP 14. novembra 2006.



9. Učešće u političkom životu


Učešće pripadnika etničkih zajednica u lokalnim organima vlasti i na centralnom nivou
je, generalno gledajući, na zadovoljavajućem nivou. Naime, prema uredbi UNMIK-a u
lokalnim organima vlasti i Skupštini Kosova za manjine treba da budu rezervisana mesta
srazmerno broju pripadnika tih manjina. Na taj način 20 mesta je rezervisano u Skupštini
Kosova za predstavnike manjinskih zajednica. Međutim, ne postoje nikakvi zakonski
instrumenti koji bi ojačali poziciju predstavnika manjina, naročito kada se raspravlja o za
njih važnim pitanjima, pa oni često bivaju nadglasani. Zato se predstavnici manjina
uglavnom odlučuju na bojkot ili napuštaju sednice. Srpski poslanici od marta 2004.
godine ne učestvuju u radu Skupštine Kosova. Takođe, Srbi najmanje učestvuju u
lokalnim organima vlasti, prvenstveno zbog odluke vlade Srbije da se povuku iz
kosovskih institucija svi oni koji su do tada tamo radili. Romi nisu dovoljno uključeni u
politički život Kosova i nisu zadovoljni radom svojih predstavnika u lokalnim i


33
     www.rtklive.com/site/2004/regulloret/kodi_serbisht.pdf


                                                                                                    67
centralnim institucijama, jer smatraju da ništa ne čine da bi se poboljšao ukupan položaj
pripadnika njihove zajednice.

Na Kosovu sve institucije su multietničke: 9,5 procenata sudija, 9 procenata tužilaca i
15,5 procenata pripadnika KPS su iz redova etničkih zajednica (...) Sredinom 2006.
godine Srbi su činili 11,4 procenata zaposlenih u centralnoj administraciji i 13,4
procenata na nivou opština. Koordinacioni centar za Kosovo i Metohiju naložio je da se
svi Srbi koji rade u institucijama pod kontrolom kosovske vlade odreknu plata. Prema
podacima UNMIK-a 70 procenata Srba koji su bili zaposleni u institucijama postupili su
po ovom naređenju Beograda. Kosovska vlada njihove je plate stavila na poseban račun
tako da ukoliko neki od njih žele da je podignu, to mogu da učine (...) Kosovski zaštitni
korpus predstavlja dobar primer integracije pripadnika etničkih zajednica. Manjine
predstavljaju 5,8 procenata aktivnog sastava. Od ukupno 207, njih 60 su Srbi. U komandi
su dvoje Srbi.34


10. Pravo na povratak

Tokom 2006. godine UNMIK i institucije Kosova su nastavili sa aktivnostima u pravcu
stvaranja uslova za povratak raseljenih prvenstveno se fokusirajući na slobodu kretanja,
sprečavanje diskriminacije i približavanje institucijama manjina. Pokazalo se da su i dalje
glavne prepreke za povratak nedostatak bezbednosti i slobode kretanja, nezakonito
prisvajanje imovine, loša ekonomska situacija, visok stepen nezaposlenosti i
besperspektivnost. Kosovske institucije preuzele su odgovornost za povratak raseljenih,
naročito onih koji su Kosovo napustili posle martovskog nasilja 2004. godine.

Prema podacima koje je objavio UNHCR na Kosovo se od 2000. godine do 31. oktobra
2006. dobrovoljno vratilo 15.939 izbeglih i raseljenih: 7.132 Srba, 4.324 Egipćana i
Aškalija, 1.858 Roma, 1.403 Bošnjaka, 637 Albanaca i 585 Goranaca. U odnosu na sve
posleratne godine, u 2006. godini zabeležen je najmanji povratak. Tokom godine vratilo
se 1.430 raseljenih: 554 Srba, 282 Roma, 75 Bošnjaka, 407 Aškalija i Egipćana, 98
Goranaca i 14 Albanaca.

U prizrenski region se u 2006. godini vratilo ukupno 168 ljudi: 20 Srba, jedan Rom, 29
Aškalija i Egipćana, 26 Bošnjaka i 92 Goranca. Srbi su se vraćali u sela Novake/Malësi e
Re, Sredsku/Sredskë, Veliku Hoču/Hoçë e Madhe i grad Orahovac/Rahovec. Goranci u
sela u Gori/Gora, jedan Rom u Prizren/Prizren, a Aškalije i Egipćani u Prizren/Prizren i
sela u opštini Suva Reka/Suhareke.

Još uvek nema povratka Srba u donji deo Orahovca/Rahovec, iako opštinski službenik
zadužen za povratak, Bećir Hadžijaha/Beqir Haxhijaha, tvrdi da postoje uslovi da se Srbi
vrate, jer im imovina nije ni uzurpirana ni uništena, niti se dešavaju etnički motivisani
incidenti.

34
   Intervju premijera vlade Kosova Agima Čekua/Agim Çeku francuskom listu Courrier International koji
je prenela Koha Ditore 12. novembra 2006.


                                                                                                   68
Niko se do sada nije vratio u donji deo grada. Tamo nema oštećenih, spaljenih ni
uzurpiranih srpskih kuća i stanova. Ukupno 128 srpskih stambenih objekata su u istom
stanju kao i pre rata, potpuno su opremljeni i odmah useljivi. Međutim, niko od Srba,
vlasnika tih stambenih objekata neće da se vrati. Većina njih, možda 90 procenata već su
prodali svoju imovinu. Oni koji do sada nisu, pokušavaju da nađu kupce.

                              B. H., službenik za povratak u Skupštini opštine Orahovac/Rahovec
                                                                    FHP intervju 22. avgusta 2006.

U selu Zočište/Zoqishtë u opštini Orahovac/Rahovec obnavlja se srpski manastir Sveti
Vrači gde su se još ranije vratila tri monaha. Sredstvima vlade Kosova u iznosu od
1.800.000 evra u tom selu izgrađeno je 44 kuće za Srbe povratnike, ambulanta, vodovod i
kanalizacija.

U gnjilanski region u 2006. godini vratio se ukupno 121 povratnik: 85 Srba, 23 Roma,
petoro Aškalija i Egipćana, dva Goranca, šest Albanaca. Srbi su se najviše vraćali u
Klokot/Kllokot, Romi u Gnjilane/Gjilan i selo Žitinje/Zhiti u opštini Vitina/Viti, Aškalije
i Egipćani u Uroševac/Ferizaj i Vitinu/Viti, Albanci u selo Firaj, a Goranci u
Gnjilane/Gjilan.

Još uvek nema značajnijeg povratka Roma u Gnjilane/Gjilan, najviše zato što su kuće ili
uzurpirane ili uništene. Kuće su uzurpirali Albanci doseljeni iz Preševa. Romi su
uglavnom nezaposleni i deca školskog uzrasta ne idu u škole, jer zarađuju za život
proseći i skupljajući staro gvožđe i limenke. Pre oružanog sukoba u ovom gradu je živelo
preko 6.000 Roma koji su uglavnom bili naseljeni u mahali Avdulah Preševa/Avdullah
Presheva i u Marija Šlaku/Marija Shllaku, sada Elez Aguši/Elez Agushi. Trenutno u
Gjilanu/Gjilan, u naselju Avdulah Preševa/Avdullah Presheva, živi samo 11 romskih
porodica.

Projektom međunarodne humanitarne organizacije ARC u Gnjilanu obnovljene su samo
34 romske kuće, a neke sitne popravke obavljene su u 20 drugih kuća. Očekujemo da će
se u drugoj fazi obnoviti još 34 kuće u koje će se useliti 28 Roma povratnika iz Srbije i
šestoro iz Makedonije. U ovom naselju izgrađena je nova kanalizacije i električna mreža,
a obećali su nam da će asfaltirati i puteve. Time će se svakako stvoriti bolji uslovi za
povratak (...) Međutim, u Gnjilanu je sve podeljeno. U gradu funkcionišu dve pijace,
jedna je albanska, a druga srpska, koja se nalazi kod crkve. Udaljene su jedna od druge
nekolika stotina metara. KFOR, UNMIK i opština uložili su dosta napora da se Srbi vrate
na gradsku pijacu u Gnjilanu. Održano je više sastanaka, ali bez uspeha. Ovde je sve
odvojeno: obrazovanje, škole, zdravstvo, administracija. Mi Romi smo između jednih i
drugih. Nas su podelili i u našoj mahali. Nismo više svi na okupu. Između nas su Albanci,
koji su uzurpirali mnoge romske kuće.

                                       G. H., Rom iz naselja Avdulah Preševa/Avdullah Presheva
                                                                     FHP intervju 11. maja 2006.




                                                                                               69
Loše je što sad niko od nas ne radi. Kad bi mi bar muža zaposlili bilo bi drugačije (...)
Zaista, nasi uslovi života su katastrofalni. Naša deca radije idu da prose, da prikupljaju
kartone, limenke, staro gvožđe, da bi nešto zaradili, nego da pohađaju nastavu u školi.
Zato i imamo veliki broj neškolovanih koji teško mogu da dobiju neko zaposlenje. Za nas
nema posla, mali broj dobija socijalnu pomoć, a mnogima su kuće opljačkane i uništene.
Položaj Roma u Gnjilanu dodatno komplikuje i to što je još uvek veliki broj njihovih kuća
uzurpiran i neobnovljen. Većinu naših kuća su uzurpirali Albanci koji su došli iz Srbije,
Preševa i okoline. To su banditi koji pljačkaju, pijanice, siledžije. Oni prave probleme i
od njih ne možeš slobodno ni da izađeš iz kuće. To namerno čine da bi nas oterali i
sprečili povratak onih Roma koji planiraju da se vrate svojim kućama, koje su oni
uzurpirali. Takve i slične slučajeve mi Romi ne smemo da prijavimo KPS-u.

                                                           A. K., Romkinja iz Gnjilana/Gjilan
                                                                    FHP intervju 11. maja 2006

Još uvek se niko od Srba nije vratio u Uroševac/Ferizaj. U okviru projekta „Idi vidi”
grupa raseljenih Srba otišla je 7. jula 2006. godine da poseti svoje kuće u gradu. Posle
posete, predstavnici opštinske vlasti, UNMIK-a, KFOR-a i ARC održali su sa njima
sastanak na kojem su razgovarali o mogućnostima povratka.

Nije jednostavno da se ljudi vrate na svoja imanja. Većina kuća je spaljena, nekoliko je i
srušeno. Za nas je to razočaravajuće. Nije jednostavno videti da kuća gde ste rođeni više
ne postoji, da je od kuće ostala samo ruševina, svugde trava, da nema znaka života. Zato
mislim da ljudi prvo treba da se naviknu na realnu sliku svoje imovine, pa tek onda da
odluče hoće li stvarno da se vrate ili ne.

                                                              M. J., Srbin iz Uroševca/Ferizaj
                                                                      FHP intervju 7. jula 2006.

Da li opštinski organi imaju sredstva da realizuju povratak? U samom Uroševcu preko
62 kuće su spaljene, a za renoviranje su potrebna sredstva. Gde da se nađe toliki novac?
Ideja je da Srbi povratnici žive zajedno u jednoj stambenoj zgradi, ali i to košta. Ovi iz
opštine kažu da su fondovi iscrpljeni, ali treba li Srbi da još sedam godina žive samo u
nadi da će jednog dana doći do stvarnog povratka?

                                                              Ž. S., Srbin iz Uroševca/Ferizaj
                                                                      FHP intervju 7. jula 2006.

Tokom 2006. godine u region Mitrovice/Mitrovicë vratila su se 34 raseljena lica: 11 Srba,
dva Roma, 13 Aškalija i Egipćana i osam Albanaca. Srbi su se vratili u sela Banj-
ska/Banjska i Gojbulja/Gojbujë u opštini Vučitrn/Vushtrri, a dvoje u selo Banja/Banjë,
koje se nalazi u opštini Srbica/Skenderaj. Aškalije i Egipćani su se vratili u južnu Mitro-
vicu/Mitrovicë, Albanci u selo Bistrica/ Bistricë, opština Leposavić/Leposaviq, a Romi u
severnu Mitrovicu/Mitrovicë.

Aškaliji Nijazi Plavciju/Nijazi Pllavci uništena je kuća u Vučitrnu/Vushtrri tokom
martovskih nemira 2004. godine. Kuća je obnovljena i on se vratio zajedno sa svojom



                                                                                             70
prodicom. Ipak, većina Aškalija se nije vratila zato što im kuće nisu obnovljene i zato što
nemaju mogućnost da se zaposle. Oni koji su se vratili žive od socijalne i humanitarne
pomoći.

U selu Svinjare sredstvima vlade Kosova izgrađeno je 137 stambenih objekata za Srbe
povratnike. Svi su oni potpisali ugovore za povratak, a njih 130 je primilo jednokratnu
pomoć u iznosu od 2.000 evra. Imali smo 33 registrovana povratnika, ali oni su se kratko
zadržali, tako da trenutno imamo samo dva pojedinca i jedan bračni par povratnika.
Ostali se ne vraćaju, jer smatraju da je opasno, da ne mogu slobodno da se kreću, misle
da nisu bezbedni. Ipak, mnogi od njih redovno dolaze i preko dana borave u svojim
kućama, obrađuju svoju imovinu i predveče se vozom vraćaju za Zvečan ili severni deo
Mitrovice.

                            H. B., službenica za povratak u Skupštini opštine Mitrovica/Mitrovicë
                                                                        FHP intervju 15. maj 2006.

U pećkom regionu registrovan je najveći broj povratnika u 2006. godini, gde se vratilo
713 interno raseljenih lica: 398 Srba, 65 Roma, 197 Aškalija i Egipćana, 49 Bošnjaka i
četiri Goranca. Najveći broj Srba se vratio u sela Brestovik/Brestovik, Klinovac/Klinefc,
Dršnik/Dershnik i Klinu/Klinë, Aškalije, Egipćani, Romi i Goranci u Peć/Peja, a Bošnjaci
u Novo Selo/Nvoselle i Dobrušu/Dobrushë.

U opštini Dečani/Deçanë još uvek se nisu stvorili uslovi, prvenstveno bezbednosni, za
povratak Srba.

U našoj opštini povratak raseljenih predstavlja jedan težak i komplikovan proces koji
zahteva angažovanje svih. Problemi koji negativno utiču na proces povratka jesu nizak
nivo ekonomskog razvoja opštine, visok stepen nezaposlenosti, nemogućnost otvaranja
novih radnih mesta, siromašan opštinski budžet, nedostatak fondova za finansiranje
projekata infrastrukture, nedostatak međuetničkog dijaloga i mržnja koja je nasleđena iz
prošlosti.

                                                         N. S., predsednik opštine Dečani/Deçanë
                                                                      FHP intervju 2. oktobra 2006.

U opštini Istok/Istog postignut je značajan napredak u pravcu stvaranja uslova za
povratak raseljenih. U lokalnim institucijama zastupljeni su pripadnici svih etničkih
zajednica koji žive na tom području. Fazlji Stolaj/Fazli Stollaj, Egipćanin, zamenik je
predsednika opštine. Komandant stanice KPS-a je isto Egipćanin, Jahja Jahaj/Jahja Jahaj.
U Kancelariji za zajednice rade dvojica Srba, dvojica Bošnjaka, jedan Egipćanin i dvojica
Albanaca. Zvanični jezici u opštini su albanski, bosanski i srpski i svi natpisi u opštini su
istaknuti na sva tri jezika, kao i table sa imenima ulica. Sve javne službe u opštini su
dostupne svim zajednicama. U selu Crkolez/Cerkolez gradi se nova osnovna škola u koju
bi zajedno trebalo da idu srpska i albanska deca i stvaraju se uslovi da u selima Suvi
Lukavac/Llukafc i Thatë i Srbobran/Serbobran škole postanu multietničke. U selima
Dobruša/Dobrushë i Banja/Banjë nalaze se škole u koje zajedno idu deca Bošnjaka i
Albanaca.


                                                                                                71
U planu je izgradnja vodovoda u selu Dobruša/Dobrushë, kao i vodovod u južnom delu
Istoka/Istog, na koji će da budu priključena sela Zać/Zaq, Osojane/Osojan, Tučep/Tuçep
Koš/Kosh, a u kojima žive pripadnici manjinskih zajednica. Takođe se stvaraju uslovi da
se u javnim službama u opštini zaposli jedan broj pripadnika manjina i da se neki od njih
oslobode plaćanja dažbina.

Sve je to pozitivno uticalo na proces povratka. Vratilo se 390 Srba, 215 Bošnjaka, 322
Egipćana i 23 Roma. Samo u 2005. godini vratilo se 98 Srba, 53 Bošnjaka i 77 Egipćana.
Negde krajem aprila ove godine vratilo se još 30 Srba koji su smešteni u jednu tranzitno-
prihvatnu kuću gde čekaju da im se obnove uništene i spaljene kuće u naselju Ljug u selu
Blagać, tačnije 50 u naselju Ljug i 25 u selu Blagać. Finansijska sredstva za izgradnju
ovih kuća u iznosu od dva miliona dolara obezbedila je vlada Rusije. Trenutno u opštini
Istok živi 412 bošnjačkih porodica sa 1.383 članova, 320 porodica Egipćana sa 1.818
članova, 212 srpskih porodica sa preko 500 članova i između 200–300 Roma.

                                               F. Z., potpredsednik Skupštine opštine Istok/Istog
                                                                      FHP intervju 13. juna 2006.

U srpskom selu Osojane/Osojan obnovljeno je 136 kuća. Izgradnju je finansirala
Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR), a THW je izvodila radove. I meštani Srbi
bili su uključeni u izgradnji svojih kuća. Međutim, veliki problem u selu su krađe.

U mešovitom selu Vidanje/Vitejë u opštini Klina/Klinë za Srbe povratnike je izgrađeno
49 kuća. Vratilo se 40 Srba i planira se dolazak još 10. Još 40 Srba bi se vratilo u selo, ali
njihove kuće nisu obnovljene. Povratnici kažu da se osećaju potpuno slobodno, ali da im
Albanci često dobacuju. Lokalni organi vlasti zajedno sa Danskim savetom za izbeglice
(DRC) koji je organizovao kolektivni povratak Srba, asfaltirali su put do Kline/Klinë i do
sela Budisavce/Budisalc u dužini oko sedam kilometara. Asfaltiraju se i putevi u selu i
popravlja kanalizacija, vodovod i ulična rasveta. Srbi se u selu bave poljoprivredom.

Trenutno smo bezbedni, ali rat nas je ipak udaljio jedne od drugih. Strahujemo da ne
naiđe još koji novi talas nasilja, mada ja lično ne vidim nikakvog razloga da do toga
dodje. Tu su stalno prisutni pripadnici KPS-a, UNMIK policija i KFOR. Slobodno se
krećemo, idemo u grad kad imamo potrebe da nešto kupimo u prodavnicama ili na pijaci,
ili da idemo u opštinu. Od kada smo se vratili nije bilo ozbiljnih incidenata, mada je bilo
nekih sitnih psovki i provokacija, poput „ sta čete vi tu”, „nečete još dugo”. Po onome što
se priča u selu, to uglavnom čine žene i deca pubertetskog uzrasta.

                                                              N. V., Srbina iz sela Vidanje/Vitejë
                                                                    FHP intervju 10. avgusta 2006.

Tokom 2006. godine 394 raseljene osobe vratilo se u prištinski region: 40 Srba, 191 Rom
i 163 Aškalija i Egipćana. Srbi su se vraćali u sela u opštini Lipljan/Lipjan, Romi u
Plemetinu/Plemetinë, Maguru/Magurë, Gračanicu/Graçanicë i Kosovo Polje/Fushë
Kosovë i Prištinu/Prishtinë, a Aškalije i Egipćani u Prištinu/Prishtinë, Lipljan/Lipjan i
Magure/Magurë, gde su izgrađane nove kuće za 17 porodica Aškalija, povratnika iz


                                                                                               72
kampa u Plemetini/Plemetinë. U 2006. godini zabeleženo je iseljavanje Srba iz opštine
Obilić/Obiliq:

Ono što je specifično za Obilić jeste da je u 2005. godini u samom gradu živelo oko 150
Srba, dok je po sadašnjim statistikama, a kraj je 2006. godine, ostalo 70 do 80 ljudi.

                                            S. A., šef Kancelarije za zajednice u Obiliću/Obiliq
                                                                FHP intervju 23. novembar 2006.

Rosa Tašević, Srpkinja, jedna je od retkih povratnika u Obilić/Obiliq. Vratila se 6. juna
2005. godine i do danas je smeštena u kontejneru u kolektivnom centru u zgradi bivšeg
srednjoškolskog centra u Obiliću/Obiliq. Njen sin Zoran sa ženom i troje dece želi da se
vrati, ali kuća im još nije obnovljena.

Ako mi naprave kuću, ja ću celu porodicu vratiti. Nema nikakvog razloga da se ne
vratimo. Neka svi oni koji su došli i zavadili nas idu odakle su došli, a mi ćemo
međusobno da rešavamo naše probleme. Moramo zajedno živeti. Ako nećemo danas,
onda ćemo morati sutra. Ovde smo od jednog drveta pravili kolevku za srpsko, albansko i
bošnjačko dete. Na jednoj smo vodenici mleli brašno.

                                                              R. T., Srpkinja iz Obilića/Obiliq
                                                               FHP intervju 220. avgusta 2006.

Opštinske vlasti u Lipljanu/Lipjan počele su da asfaltiraju put u ulici Ganimet
Terbeši/Ganimet Terbeshi, put u okolini Doma kulture, put oko katoličke crkve i put u
selu Rubavac/Rubovce gde žive pripadnici srpske zajednice, kako bi podržale povratak
raseljenih i obezbedile im bolje životne uslove.

Mi u našoj opštini ništa ne preduzimamo i ne rešavamo, a da pri tome ne uzimamo u
obzir i interes Srba i drugih etničkih zajednica. Oni su bezbedni, slobodno se kreću,
izlaze u grad i slobodno koriste sve javne usluge. Od martovskih nemira 2004. godine u
opštini nije zabeležen ni jedan incident na etničkoj osnovi. To je svakako uticalo da ovih
dana jedan broj raseljenih Srba javno izrazi želju da se vrati. Oni su postavili nekoliko
uslova i kao problem naveli nezaposlenost i lošu infrastrukturu. Mi ćemo veoma brzo
razmotriti njihove zahteve i nadam se da ćemo naći rešenja.

                                         S. R., potpredsednik Skupštine opštine Lipljan/Lipjan
                                                               FHP intervju 16. novembra 2006.

Staro Gracko je srpsko selo u blizini Lipljana/Lipjan, izolovano od ostalih srpskih
enklava. Ono je okruženo albanskim selima i jedini izlaz iz Starog Gracka je magistralni
put koji vodi u centralno Kosovo. Iz tog razloga Srbi seljani se ne kreću noću van sela.

Do sada se u selo Staro Gracko vratilo osam porodica sa 28 članova. Vratila se porodica
Nenada Mirića sa pet članova, Cvetka Todorovića sa pet članova, Slaviše Janićijevića sa
pet članova, Smiljane Ćirković sa četiri člana, Olgica Stoisavljević, porodica Dragana
Price sa četiri člana, Mileta Đekića sa dva člana i Radojice Matovića sa dva člana



                                                                                             73
porodice (...) Svi povratnici kao i ostali u selu su bezbedni, ali noću se ne krećemo van
sela. Mi smo ovde kao karaula, nemamo veze sa ostalim srpskim sredinama.
                                                                        Z. Ć., nastavnik iz sela Staro Gracko
                                                                                   FHP intervju 15. juna 2006.

10.1. Nasilan povratak pripadnika etničkih zajednica iz inostranstva

Tokom 2006. godine FHP – Kosovo je registrovao slučajeve nasilnog povratka iz zemalja
Evropske unije (EU, European Union). Reč je o pripadnicima etničkih zajednica sa
Kosova koji nisu imali odobreni boravak. Zvanična statistika koliko je takvih povratnika
još uvek ne postoji, pošto se mnogi nisu prijavili da su došli na Kosovo. Prvenstveno se
radi o pripadnicima RAE zajednica, ali ima i Goranaca. Vlada Kosova trenutno nije u
mogućnosti da obezbedi socijalnu pomoć za ove kategorije povratnika.


11. Decentralizacija i pregovori o budućem statusu Kosova


Predstavnici UNMIK-a ističu da je decentralizacija od ključne važnosti da bi se postiglo
prihvatljivo rešenje za srpsku i albansku stranu o budućem statusu Kosova. Takođe,
putem decentralizacije stvorili bi se adekvatni uslovi da se manjinske zajednice potpuno
integrišu u buduće kosovsko društvo i da se omogući održivi povratak svih raseljenih.

Kosovska delegacija je na poslednjoj rundi pregovora predložila da se osnuje pet novih
opština na Kosovu u kojima bi Srbi imali više od 50 procenata stanovništva. Tim za
pregovore vlade Srbije tražio je osnivanje 15 opština sa srpskom većinom, tako da nije
došlo do sporazuma.

S druge strane, deo Albanaca smatra da ni predlog kosovske strane nije dobar, jer će time
doći do cepanja Kosova. Naročito se pokret „Samoopredeljenje”/„Vetevendosja” koji
predvodi Aljbin Kurti/Albin Kurti žestoko protivi pregovorima o decentralizaciji. On
smatra da će decentralizacija dovesti do podela, a podele do rata. Iz tog razloga Aljbin
Kurti/Albin Kurti predlaže da se prvo reši status Kosova, a nakon toga da se raspravlja o
decentralizaciji..

Oko 30.000 građana Gnjilana/Gjilan i Vitine/Viti potpisali su peticiju kojom traže da se
proces decentralizacije zaustavi, jer smatraju da je to opasno za budućnost Kosova.

Ovaj proces je veoma štetan, jer se isključuje i najmanje nastojanje da se etničke
zajednice integrišu u kosovsko drustvo i neguje međuetnička građanska tolerancija. Sa
svojom formom i sadržajem ovaj proces neminovno vodi ka enklavizaciji etničkih grupa
na Kosovu, konkretno srpske etničke zajednice.35




35
     Lajm, 26. oktobar 2006, „30.000 potpisa protiv decentralizacije”


                                                                                                           74
Ni Srbi nisu zadovoljni pregovorima o budućem statusu Kosova. Najviše zahteva srpske
strane za formiranjem opština odnosi se na Gnjilane/Gjilan, ali se kosovska delegacija
nije složila s tim predlogom.

Razgovori koji se vode u Beču između albanskih i srpskih predstavnika trebalo bi da
obezbede suštinsku decentralizaciju, a ne decentralizaciju koja odgovara Prištini.
Moraju se formirati srpske opštine sa jasnom većinom, jasnim ingerencijama i
ovlašćenjima i sa jasnom vezom s Beogradom. Pre svega, da se srpske opštine
horizontalno povezuju među sobom i da istovremeno imaju vertikalnu vezu sa
Beogradom. Ovde su opštine siromašne i ako nemaju direktne veze s Beogradom neće
moći da opstanu. Selo Parteš bilo je u predlogu da bude nova pilot opština. To je
odbijeno, jer je neprihvatljivo za nas. Planirano je da jednu opštinu čine sela Budriga,
Parteš i Cernica, gde ima i Albanaca. Po tom planu moglo bi da se desi da na izborima
pobedi Albanac i da u toj srpskoj opštini predsednik bude Albanac. Mi smo tražili da ta
pilot opština obuhvati i selo Pasjane, onda bi apsolutnu većinu činili Srbi. To nije
prihvaćeno i taj plan je propao.

                                              Z. P., potpredsednik Skupštine opštine Gnjilane/Gjilan
                                                                          FHP intervju 5. aprila 2006.

Predstavnici privremenih kosovskih institucija smatraju da su ispunili sve zahteve Srba u
vezi sa decentralizacijom, ali da je glavni problem vlada Srbije. Premijer Kosova Agim
Čeku/Agim Çeku ilustrovao je ovaj problem kroz primer sela Šilovo/Shillovë kod
Gnjilana/Gjilan.

Selo Šilovo oduvek je bilo pod opštinom Gnjilane/Gjilan. Međutim, Beograd je zatražio
da se ovo selo pripoji opštini Novo Brdo/Novobërdë, 26 kilometara udaljenoj od
Gnjilana. To nije nimalo lako za stanovnike Šilova. Tamo gde se mi zalažemo da
olakšamo ljudima, Beograd se koncentriše na teritorije (...) Beograd želi da
instrumentalizuje kosovske Srbe, da preko njih vrši kontrolu svih mesta na Kosovu gde
žive pripadnici srpske etničke zajednice i da se suprostavlja svim nastojanjima da se oni
integrišu.36

Selo Mamuša/Mamushë je krajem septembra 2005. godine postalo pilot opština koja
treba da predstavlja primer decentralizacije. Selo se nalazi u blizini Prizrena/Prizren i u
njemu živi oko 5.000 stanovnika. 95 procenata čine Turci. Pored njih u selu žive Albanci
i Romi. U Mamuši/Mamushë postoji ambulanta, više od 40 prodavnica u kojima može da
se kupi različita roba, u osnovnoj i srednjoj školi nastavu na turskom i albanskom jeziku
pohađa 870 turskih, 74 albanskih i desetak romskih učenika. Stanovnici se slobodno
kreću, slobodno koriste svoj jezik i nemaju bezbednosnih problema. Međutim, opština
Mamuša/Mamushë još uvek nema one prinadležnosti koje imaju druge opštine na
Kosovu, tako da stanovništvo sela nije zadovoljno ustrojstvom ove pilot opštine.



36
  Intervju premijera vlade Kosova Agima Čekua/Agim Çeku francuskom listu Corrier International koji je
prenela Koha Ditore, 12. novembar 2006.


                                                                                                   75
Najviši predstavnici vlade Kosova i UNMIK administracije izjavili su da će se puno toga
promeniti, da će sve biti bolje i da će nova opština biti bliže svojim građanima. Međutim,
skoro ništa nismo dobili, ništa se nije promenilo na bolje, sve je ostalo isto. Dobili smo
samo predsednika, dva potpredsednika i 15 odbornika od koji su 13 Turci, jedan Albanac
i jedna Romkinja. Formirane su i neke komisije i odbori, ali mi njihovo delovanje ne
vidimo. Naši građani i dalje ne mogu da ostvare neka svoja osnovna prava koja su u
kompetenciji opštinske administracije. Da bi naši građani izvadili izvod iz matične knjige
rođenih, umrlih, venčanih ili uverenje o imovinskom stanju, uverenje iz katastra ili neki
drugi dokument, oni zahteve predaju ovde i čekaju da ti dokumenti dođu iz administracije
opštine Prizren. Nekada se čeka više nego ranije kada su građani potrebna dokumenta
sami vadili u opštini Prizren.

                                                      N. M., Turčin iz sela Mamuša/Mamushë
                                                                 FHP intervju 8. februara 2006.

U severnom delu Kosova, u opštinama Zvečan/Zveçan, Leposavić/Leposaviq, Zubin
Potok/Zubin Potok i u severnom delu Mitrovice/Mitrovice Albanci su manjina. Jedan od
predloga je da se u procesu decentralizacije Zvečan/Zveçan pripoji delu opštine
Mitrovica/Mitrovicë. U Zvečanu/Zveçan Albanci žive u selima Žaža/Zhazha,
Boljetin/Boletin, Lipa/Lipë i Orahovica/Rahovic i čine 5,9 procenata ukupnog broja
stanovništva opštine. Albanci u ovim selima uglavnom žive od socijalne pomoći, dok se
neki bave poljoprivredom i stočarstvom.

Do juna 1999. godine Goranci u oblasti Gora/Gora imali su lokalnu samoupravu sa
centrom u Dragašu/Dragash. Međutim, nakon uspostavljanaja UNMIK administracije
lokalna samouprava je ukinuta. Nakon oružanih sukoba jedan deo Goranaca sa Kosova se
izjašnjava kao Bošnjaci, a pojedini Goranci iz pograničnih sela Restelica/Restelicë,
Kruševo/Kryshefc i Globočica/Glloboqicë deklarišu se i kao Albanci. U skladu sa
principom decentralizacije Goranci žele da se u Gori/Gora formira opština sa središtem u
Dragašu/Dragash, koji je po etničkom sastavu mešovit. Taj zahtev je zvanično upućen
UNMIK-u 14. aprila 2006. godine. Goranci naglašavaju da oblast Gora ispunjava
propisane geografske, istorijske, kulturne i etničke kriterijume da bude opština.

Naši građani su uvereni da postoje svi potrebni preduslovi da imaju svoju opštinu. Gora
ima izgrađenu putnu infrastrukturu. Najveći broj naselja je sa Dragašem kao
administrativnim centrom povezan putevima. Kroz Goru prolazi i regionalni put Prizren
– Restelica koji povezuje Kosovo sa Makedonijom. Dragaš kao administrativni centar
ima zadovoljavajuću prateću infrastrukturu: dom zdravlja, centar za socijalni rad,
gradsku biblioteku, dom kulture, osnovnu i srednju školu, hotel, pijacu, parking,
fudbalsko igralište, autobusku stanicu i potpuno uređen gradski prostor (...) Formiranjem
nove opštine stvorili bi se uslovi za ekonomski održiv povratak velikog broja Goranaca, a
mnogi od njih su spremni da ulažu u razvoj svoje opštine, a samim tim i zaposle veći broj
ljudi. Novim oblikom administrativnog organizovanja građani Gore će mnogo lakše i
potpunije ostvariti svoje zahteve i potrebe, realizovati svoje odgovornosti i obaveze koje
imaju prema svojoj zajednici i prema kosovskom društvu.
                                                            R. I., poslanik u Skupštini Kosova
                                                                   FHP intervju 2. avgusta 2006.



                                                                                             76
Na osnivačkoj Skupštini Bošnjačkog nacionalnog vijeća Kosova (BNVK) u
Vitomirici/Vitomiricë kod Peći/Peja 19. marta 2006. godine, zatraženo je da nove opštine
gde bi Bošnjaci bili u većini budu Vitomirica/Vitomiricë, Rečane/Reqan, Gora/Gora,
Bošnjačka mahala/Mahalla e Boshnjakevë i Dobruša/Dobrushë. Takođe su zatražili da
budu ravnopravni u zapošljavanju, da budu zastupljeni u institucijama, policiji i
sudovima i da mogu ravnopravno da koriste jezik, da se otvaraju fakulteti gde bi se
predavalo na bosanskom jeziku i da se ulaže u sredine gde žive Bošnjaci.




                                                                                     77
12. Preporuke


     Privremene institucije Kosova i UNMIK-a treba da ulože veće napore da bi se
      popravio ukupni položaj pripadnika etničkih zajednica na Kosovu, što se posebno
      odnosi na bezbednost, slobodu kretanja, zapošljavanje, socijalne usluge,
      omogućavanje korišćenja maternjeg jezika i obrazovanje na jezicima manjina i
      stvaranjem uslova za povratak svih raseljenih.

     Privremene institucije Kosova i UNMIK-a treba da nastave da sprovode propisane
      standarde da bi se obezbedila vladavina prava. U tom procesu mora da se
      obezbedi aktivnije učešće svih etničkih zajednica, jer samo na taj način mogu u
      potpunosti da se zaštite prava manjina.

     Lokalni i centralni organi vlasti, kao i sve političke partije, prvenstveno albanske,
      treba konstantno da osuđuju etnički motivisane incidente i da utiču na svoje birače
      i čitavo kosovsko društvo, naročito Albance kao većinsko stanovništvo, kako bi se
      efikasno uklonili uzroci koji dovode do takvih incidenata.

     KPS i UNMIK policija treba da istraže sve slučajeve etnički motivisanog nasilja i
      da efikasnije rade na pronalaženju počinilaca, kao i da jasno naglase do kojih su
      saznanja došli tokom istrage kako bi se izbegle špekulacije i politizacija.

     Institucije Kosova treba da obezbede značajnije učešće predstavnika etničkih
      zajednica u procesu odlučivanja u institucijama Kosova, kako na lokalnom, tako i
      na centralnom nivou. To se prvenstveno odnosi na one teme koje su od značaja za
      manjinske zajednice, poput slobode kretanja, korišćenja jezika, obrazovanja na
      maternjem jeziku i povratak.

     Institucije Kosova treba da sprovode usvojene zakone. Naročita pažnja treba da se
      pokloni otklanjanju problema u njihovom sprovođenju i da se vrši konstantan
      monitoring implementiranja zakona, prvenstveno onih koji su od vitalnog interesa
      za manjinske zajednice.

     S obzirom na činjenicu da je povratak raseljenih još uvek zanemarljiv,
      prvenstveno Srba, kosovske institucije moraju da ulože dodatne napore da se
      postigne napredak u tom pravcu. Povratak će biti verovatniji ukoliko se obnove
      srušene kuće, obnove crkveni objekti, vrati uzurpirana imovina, a uzurpatori
      krivično gone. Takođe, institucije treba da stvore sliku među većinskim
      stanovništvom, Albancima, da su manjine njihovi sugrađani i da treba da prihvate
      povratnike

     Kosovske institucije treba konstantno da pozivaju raseljene da se vrate i da ih na
      sve načine ohrabruju da se odluče na takav korak.

     Kosovska vlada je obavezna da u što kraćem roku obnovi sve kuće porušene


                                                                                        78
    tokom martovskih nemira 2004. godine.

   Kosovske institucije treba da preduzmu sve mere kako bi omogućile povratak u
    svoje kuće svim onim Romima, Aškalijama i Egipćanima koji još uvek žive u
    kampovima u Mitrovici/Mitrovicë i u Plemetini/Plemetinë.

   FHP smatra da je Unmikova uredba 2003/13, koja se odnosi na privatizaciju,
    diskriminatorska prema pripadnicima manjina, jer im je uskraćena nadoknada od
    privatizovanja društvenih preduzeća i da ta diskriminatorska odredba treba da se
    promeni, kako bi se i manjinama omogućilo da dobiju ono što im pripada, što su
    tokom godina, kroz radni proces, zaradili.

   Kosovske institucije treba da stvore uslove da se u javnim preduzećima
    zapošljavaju pripadnici manjina, kao i da stvore uslove da se manjine zapošljavaju
    i u privatnim preduzećima.

   Romska deca na Kosovu još uvek nemaju mogućnosti da se školuju na svom
    maternjem jeziku. Ministarstvo obrazovanja, nauke i tehnologije Kosova treba da
    napravi programe kako bi se svi Romi obuhvatili procesom obrazovanja i da im
    omogući da se obrazuju na svom jeziku. Takođe, kosovske institucije treba da
    prihvate da se učenici Srbi školuju na svom jeziku, prema programima vlade
    Srbije, kao što je omogućeno deci Bošnjaka koji se obrazuju prema udžbenicima i
    programima iz BiH ili Turaka koji se obrazuju prema udžbenicima i programima
    iz Turske.

   Kosovski mediji treba da budu mnogo otvoreniji prema manjinskim zajednicama,
    da emituju programe kojima se populariše kultura manjina i na jezicima manjina i
    na albanskom jeziku, kako bi se manjine približile većinskom stanovništvu i kako
    bi Albanci prihvatili manjine. Takođe, mediji treba da omoguće da manjine budu
    bolje informisane i to na svojim jezicima i da transparentno izveštavaju o
    etničkim incidentima, naročito onim koje čine Albanci.




                                                                                   79
Glosar


KPS                        Kosovska policijska služba
KFOR                       Kosovske snage
Kancelarija za zajednice   Kancelarija za obavljanje administrativnih poslova
                           etničkih zajednica
UNHCR                      Visoki komesarijat UN za izbeglice
THW                        Tehnička dobrotvorna organizacija
OEBS                       Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju
KEK                        Kosovska energetska kompanija
PTK                        Pošta-telekomunikacije Kosova
UNMIK                      Misija privremene uprave UN na Kosovu
HPD                        Direkcija za stambena i imovinska pitanja
HPCC                       Komisija za stambene i imovinske zahteve
HABITAT                    Program UN za nastanjivanje
EAR                        Evropska agencija za rekonstrukciju
ARC                        Američki savet za izbeglice
EU                         Evropska unija
DRC                        Danski savez za izbeglice
RAE                        zajednica Roma, Aškalija i Egipćana
BNVK                       Bošnjačko nacionalno vijeće
VAKAT                      koalicija bošnjačkih partija u Skupštini Kosova




                                                                            80
Sadržaj

Uvodne napomene                                                           42

Rezime                                                                    42

1. Poštovanje prava na slobodu kretanja i bezbednost                      44

      1.1. Srbi                                                           45
      1.2. RAE                                                            46
      1.3. Bošnjaci                                                       47

2. Etnički motivisani incidenti                                           47

      2.1. Ubistvo Dragana Popovića u Klini/Klinë                         47
      2.2. Bombaški napad na povratnike u Klinu/Klinë                     48
      2.3. Napad nožem na Milisava Ilinčića u Mitrovici/Mitrovicë,        48
           u blizini mosta na Ibru/Ibër
      2.4. Oružani napad na dvojicu Srba, radnika na benzinskoj pumpi     49
      2.5. Napad bombom na letnju baštu kafea „Dolce vita“ u severnom     49
           delu Mitrovice/Mitrovicë
      2.6. Kamenovanje taksi vozila u severnom delu Mitrovice/Mitrovicë   50
      2.7. Oružani napad na tranzitnu kuću za Srbe povratnike u           50
           Ljug/Lug
      2.8. Napad bombom na autobus „Adio Tours“-a                         50
      2.9. Napad eksplozivnom napravom na kuću Goranca u selu Gornje      51
           Rapce/Rapcë e Eprmë
      2.10. Ometanje posete srpskom groblju za Zadušnice u selu           51
        Lešane/Leshanë
      2.11. Napad na filijalu „Komercijalne banke“ a.d. u                 51
            Dragašu/Dragash
      2.12. Napad na Vuka Danilovića, interno raseljeno lice iz           51
            Dečana/Deçanë
      2.13. Demoliranje i pljačka crkve u selu Gojbulje/Gojbujë           52
      2.14. Skrnavljenje crkve u Babinom Mostu/Babimoc                    52

3. Pristup administraciji i sudu, službena upotreba jezika                53

4. Korišćenje zdravstvenih i socijalnih usluga                            55

5. Zapošljavanje                                                          57




                                                                               81
6. Obrazovanje                                                            59

7. Pristup imovini                                                        63

8. Informisanje                                                           65

9. Učešće u političkom životu                                             67

10. Pravo na povratak                                                     68

      10.1. Nasilan povratak pripadnika etničkih zajednica iz inostranstva 74

11. Decentralizacija i pregovori o budućem statusu Kosova                 74

12. Preporuke                                                             78

Glosar                                                                    80




                                                                                82
Ethnic Communities in Kosovo in 2006
Report by the Humanitarian Law Centre


Introductory commentaries

The report relates to the period January-December 2006, coinciding with the Vienna talks
on the future status of Kosovo between the Serbian Government and Kosovo
Negotiations Team. Given the circumstances, the monitoring of respect for the human
rights of ethnic communities is an activity of the utmost importance.

During 2006 a team of Humanitarian Law Centre (HLC) – Kosovo investigators collected
262 statements by persons belonging to ethnic communities and by Kosovo local and
central government representatives on the situation of the Kosovo minorities. The
investigators paid special attention to the situation of returnees. With every interviewee
the investigators discussed security and freedom of movement, access to administrative
institutions and the use of his/her mother tongue in his/her communication with local and
central institutions, social issues, employment prospects, education in minority
languages, use of private property, participation in political life, information, return, and
his/her views on the Kosovo future status talks and the problem of decentralization. The
object of the report is to produce a well-documented account of the situation of the
minorities in Kosovo in 2006, to highlight the problems, and to make recommendations
to the Kosovo institutions and UNMIK with a view to improving the situation of the
minorities and enabling their full integration into Kosovo’s society.


Summary

The information collected in the field shows that significant headway was made during
2006 regarding the freedom of movement of all the ethnic communities, and that persons
belonging to the Turkish ethnic community as well as Bosniaks, Ashkali, and Egyptians
were by and large integrated in Kosovo’s society, but that no major progress was made in
this respect regarding the Serbs and the Roma. All the same, the rights of minorities in
Kosovo continue to be violated on a daily basis, with the Kosovo institutions failing to
solve most of these cases. A large part of usurped property has not been returned to its
owners yet. Even though a large number of destroyed houses has been rebuilt, owners are
often dissatisfied with the quality of construction works. All the ethnic communities
complained of the difficulty to find jobs, and many residents of Kosovo said their social
security benefits were too low.

The Serbs and some of the Gorani continued to use Serbian Government curricula and to
attend schools and other parallel educational institutions under the control of the Serbian
Government. The Kosovo Government took no steps to admit Serb schoolchildren into


                                                                                          83
Kosovo’s educational institutions; students of Turkish and Bosniak ethnicity are fully
integrated into the Kosovo educational system and follow curricula from Turkey and
Bosnia respectively, in their native languages. Classes in the Roma language were
organized neither in Kosovo schools nor in the parallel institutions run by the Serbian
Government.

Persons belonging to ethnic communities integrated in Kosovo’s society, such as Turks,
had problems similar to those of the Serbs, their chief complaints concerning education in
the Turkish language and the use of Turkish in communication with the Kosovo
institutions. In some localities Bosniaks too were unable to attend classes in Bosnian
although Article 4.4 of the Constitutional Framework for Kosovo guarantees this right to
all the communities.37 Owing to this problem a number of Bosniaks were planning to
leave Kosovo although they had no security problems.

Displaced persons, especially Serbs and Roma, Ashkali and Egyptians, who live in camps
in northern Mitrovica/Mitrovicë and Plemetina/Plemetinë, continued to return in very
small numbers. Lack of prospects was seen as the chief problem, owing to lack of jobs
and the fact that usurped property had not been returned to their owners and destroyed
houses were yet to be repaired. As regards Serbs, in spite of the fact that their level of
security had risen significantly, encouraging them to return to Klina/Klinë and enabling
them to visit Istok/Istog more freely, the HLC – Kosovo investigators registered a
significant number of incidents such as bombing and armed attacks, the planting of
explosives, stonings, physical and verbal attacks especially on returnees, and even the
murder of a returnee to Klina/Klinë, Dragan Popović.

The question of respect for the rights and situation of Kosovo’s ethnic communities was
subject to politicization and the problems of minority communities to manipulation; this
was especially true of the Serbian Government, coinciding as it did with the talks on the
future status of Kosovo. It is in this light that one should examine the Serbian
Government’s recommendation that all Serbs receiving pay from Belgrade should give
up their wages being paid out of the Kosovo budget. The move put paid to the only
mechanism whereby the Kosovo Government tried to integrate the Serbs into Kosovo’s
society, the Serbian Government for its part encouraging the Serbs to distance themselves
from Kosovo’s society and institutions and thereby preventing their minimum
integration.




37
 Constitutional Framework for Provisional Self-Government in Kosovo
www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf



                                                                                       84
1. Respect for the right to freedom of movement and security


In 2006 the HLC – Kosovo registered progress in improving the security and freedom of
movement of all ethnic communities. For a start, there were fewer attacks on persons
belonging to minorities and their property compared with previous years. Checkpoints
manned by the Kosovo Police Service (KPS) and the Kosovo Force (KFOR) were
removed and persons belonging to minorities used public transport in ever greater
numbers. Serbs were returning to urban environments, notably to Klina/Klinë. Also,
Serbs went freely to Istok/Istog to attend to their administrative affairs, whereas before
they did so through the Communities Office or had their Albanian friends do that on their
behalf. Furthermore, Serbs were reported moving freely in parts of settlements where
they had no access before, notably the Javram/Javram quarter of Gnjilane/Gjilan.

In spite of all this, however, the general situation of the minorities, especially of Serbs,
was not satisfactory. Serbs continued to live in enclaves and were unable to move freely
throughout the territory of Kosovo. Although they had no security problems inside their
enclaves, their freedom of movement was restricted to the inhabited parts of the villages.
The Albanians living in northern Kosovo were in a similar situation: they did not visit
Serb-inhabited areas at all and moved freely only within the inhabited parts of their
enclaves. Progress was registered in Istok/Istog and Gnjilane/Gjilan, where Serbs move
quite freely but are still on their guard. In addition to Serbs, Gorani and Roma were
subject to violence though less so. Turks, Bosniaks, Ashkali, and Egyptians felt totally
free and safe and were fully integrated in Kosovo’s society.

The town of Mitrovica/Mitrovicë offered a specific example in that it was still divided
into a southern part populated by Albanians and a northern one inhabited by Serbs. Most
incidents occurred in parts of northern Mitrovica/Mitrovicë with some Albanian
residents, i.e. the localities known as Tri solitera/Tre soliterat, Mikro naselje/Kodra e
minatorëve and the Bošnjačka mahala/Mahalla e Boshnjakëve quarter. In the northern
part of Mitrovica/Mitrovicë, where Serbs predominated, there was a heavy presence of
KFOR, UNMIK police and KPS.

There’re some 18,000 Serbs living in the northern part of Kosovska Mitrovica, including
5,000-6,000 who’d arrived from other parts of Kosovo following the arrival of the
international forces. There are also 2,500 Albanians who live in three separate
neighbourhoods: Bošnjačka mahala, Tri solitera, and Mikro naselje. In the northern
part of the town there are also some 300 Bosniaks, 100 Gorani, 400 Roma, and eighty
Turks. In addition to that, there’re some 1,000 Roma and Ashkali in three separate camps
known as Česmin lug, Žitkovac, and Kablar. The security situation of all the inhabitants
is good. The people move freely, work and trade, but they nevertheless remain vigilant,
watching out for extremist Albanians from the southern part of the town. KFOR, UNMIK
police and KPS are also there and they keep an eye on things. From time to time, there’s
a minor skirmish and a provocation. Such things are mostly provoked by Albanians from
the southern part of the town, they’re in absolute majority over there, and they enter the
outlying neighbourhoods of the northern part of Mitrovica. They arrive by the bridge



                                                                                         85
near the Bošnjačka mahala quarter and the Tri solitera neighbourhood. There’re no big
problems since there’s no direct contact, because they do not go to the centre of the
northern part of the town.

                                                         Z.V., Serb from Mitrovica/Mitrovicë
                                                                   HLC interview 1 April 2006

1.1.Serbs

There were some 1,300 Serbs in the municipality of Orahovac/Rahovec. About 500 of
them live in an enclave in the upper part of Orahovac/Rahovec together with a number of
persons belonging to the Roma, Ashkali, and Egyptian (RAE) communities, and a further
800 or so in the nearby village of Velika Hoča/Hoqa e Madhe. Although no instances of
ethnic violence were registered during 2006, Serbs did not venture into the lower part of
the town. Those who wished to leave their enclave did so under KPS or KFOR escort.
They did their shopping in northern Mitrovica/Mitrovicë and Gračanica/Graçanicë in
organized tours with bus transport provided by UNMIK. Serb schoolchildren from Velika
Hoča/Hoqa e Madhe went to the Serb school in the upper part of Orahovac/Rahovec.
Nonetheless, a number of Serbs went to the lower part of the town to buy things or to the
town hall on administrative errands. Some of them were provoked by Albanians but no
one attacked them. The 16 Serb municipal employees went to work without KPS escort
and had no problems whatever.

Meanwhile, Nekija, our Albanian neighbour, went into the store and my husband bought
him a beer. They were talking inside the store and the three of us women were standing
outside when two Albanian youths came along. One of them, who carried a red plastic
canister, started to curse and insult us right away. Among other things, he said several
times in Serbian, ‘See how bold they’ve grown again, those motherfuckers.’ He also
swore at the storekeeper for letting us into the store. He said to him, ‘Why did you let
them in, you motherfucker? Kick them fuckers out!’ We went into the car at once and did
not react. No one reacted.

                                                   S.V., Serb woman from Orahovac/Rahovec
                                                                  HLC interview 5 April 2006

There were some 100 Serbs in Gnjilane/Gjilan at the time of writing. There were no
serious ethnic incidents during 2006. The Serbs moved more freely and entered parts of
the town where they had not ventured before though Albanians continued to provoke
them. As a whole, however, the situation of the Serbs in the town remained difficult.
Although 60 buildings destroyed on 17 March 2004 had been repaired thanks to funds
provided by the Kosovo Government, their Serb owners stayed away and insisted on
further guarantees by the KPS and the municipal authorities that they would not be
attacked if they returned. The Serbs displaced from Obilić/Obiliq also refused to return
to their rebuilt houses on security grounds, especially those whose houses were
demolished during the March 2004 riots.




                                                                                          86
Security is better than it was before. At present more people are moving through the town
centre and through some of the streets into which they wouldn’t dare venture before. For
instance, they move in the vicinity of the banks and the department store, and some go as
far as the Javram quarter, a place it took a lot of courage to visit before.          The
improvement regarding security and freedom of movement is no doubt evident. But
there’s still no total security. The situation of the Serb community in this municipality
remains largely the same after seven years. None of the standards has fully been met. The
situation of the Serbs is additionally aggravated by the economic situation and
unemployment.

                             B.P., Vice-President of the Assembly of Gnjilane/Gjilan municipality
                                                                      HLC interview 5 April 2006

Serbs in the municipality of Peć/Peja, those in Goraždevac/Gorazhdec, and those who
had returned to the villages of Siga/Sigë, Brestovik/Brestovik, Belo Polje/Bellopojë, and
Osojane/Osojan were free to move only within the inhabited parts of their villages. They
did not leave their villages without KPS or KFOR escort. An elderly couple who had
returned to Peć/Peja moved freely about the town but were often provoked by Albanians.
Other ethnic communities had no freedom of movement problems.

We’re safe here. My old woman and I are quite free to visit the marketplace (…) When I
go into town lots of Albanians greet me. They greet me from afar with ‘Hi, Bagi’, as they
used to call me before. I shake hands with them and even hug some, but there’re lots of
them I don’t know. But there’re those two men, people say they’re suffering from trauma.
They used to come late after midnight and bang on my door. They wake us but I don’t
respond, so they bang some more and then go away. I told my neighbour who owns a
café, ‘Neighbour, you work until late, so why don’t you tell them to drop by during the
day and talk to Branko, to talk things over with him?’ ‘If Branko did something wrong,
let them tell him what he did, so he could be called to account for his misdeed or mend
his ways.’ My neighbour appears to have passed on my words and they stopped banging
on my door.

                                                                       B.F., Serb from Peć/Peja
                                                                  HLC interview 12 October 2006

Serbs, such as those from Osojane/Osojan, generally only worked their land near their
villages and kept away from their outlying fields for security reasons. The buses and
lorries transporting Serbs from Osojane/Osojan to northern Mitrovica/Mitrovicë
continued to be stoned near the village of Rudnik/Runikë in the municipality of
Srbica/Skenderaj because the local Albanian population knew who the passengers were.

On our way to Mitrovica our buses are often stoned. Those attacks have if anything
intensified of late. We’re most often stoned near the village of Rudnik in the municipality
of Srbica, that is, on a hillock as we go downhill. You watch as youths aged seventeen or
eighteen gather together and get ready to throw their stones. Such things are very
unpleasant to see and go through, it’s not easy at all. Though you know that the stones
can’t kill you, you don’t feel good about being totally powerless while someone is trying


                                                                                              87
to hit you. We report the incidents to the UNMIK police and the KPS regularly, but we
have no confidence in them because they’re not efficient. Before we can trust them they
should solve at least a case or two. These incidents are not of recent date, they’ve been
going on for the last two years. They’ve now grown in intensity. They’ve done nothing so
far to put a stop to these things. They’ve caught no thieves or punished any of those who
stone us.

                                                                       S.V., returnee to Osojane/Osojan
                                                                             HLC interview 17 June 2006

1.2.RAE

Up until the outbreak of armed conflict in Kosovo, some 8,000 Roma and Ashkali lived
in the Rasadnik mahala/Mahalla e Rasadnikut quarter of southern Mitrovica/Mitrovicë.
That was their largest settlement in Kosovo. Following the withdrawal of the Serbian
Ministry of the Interior (MUP) and Army of Yugoslavia forces from Kosovo, Roma and
Ashkali fled their homes and Albanians razed them out of revenge, believing that Roma38
were collaborators of the Serbian regime. Some of them were given accommodation in
the Vuk Karadžić primary school in the northern part of Mitrovica/Mitrovicë until the
UNHCR built three camps at Česmin lug/Çeshmilluk, Žitkovac/Zhitkofc, and
Kablar/Kabllarë. These camps were the homes of some 1,000 Roma and Ashkali until the
middle of 2006. Most of them were transferred to Osterode/Osterod, another camp in the
same part of the town, in which the living conditions are slightly better. Roma and
Ashkali feel safe in the northern part of Mitrovica/Mitrovicë and move freely throughout
it, as well as keeping in touch with Albanians in the southern part of the town.

I feel free and safe here. I move freely in the southern and northern parts of the town and
have no problems. I have friends in both parts, but when incidents occur I don’t dare go
anywhere for several days. Many people in the camp don’t move, they don’t dare, they’re
afraid. Since we’ve been put in this place, many haven’t set foot on the other side of the
Ibar (…) We live in very difficult conditions. Try to imagine what it’s like in the wooden
sheds in the camp. There’re seven or eight of us sleeping in one room. We’ve got no
bathrooms, no hot water. The rooms are damp and dark. We lack the basic necessities
and conditions for normal living. Though we’re Roma, we’re not cattle.

                                           E.B., Roma spokesperson from Česmin lug/Çeshmilluk camp
                                                                      HLC interview 19 February 2006

1.3.Bosniaks

There were some 2,500 Bosniaks living in the southern and northern parts of
Mitrovica/Mitrovicë, compared with 7,000 or so before the armed conflict. Those who
left the town did so because they felt they lacked prospects for a normal life, not because
they felt unsafe. About 90 per cent of the Bosniaks had been employed in the northern
part of the town and nearly all of them had been left jobless. Part of their homes in both

38
     Before the armed conflict in Kosovo Ashkali and Egyptians were considered Roma.


                                                                                                    88
parts of the town have either been usurped or destroyed. Destroyed property had not been
rebuilt and seized homes not handed back. For these reasons, Bosniaks were emigrating
to Sandžak, Bosnia- Herzegovina, West Europe, and the United States.


2. Ethnically motivated incidents


2.1. Murder of Dragan Popović in Klina/Klinë

The body of Dragan Popović, one of the 53 Serb returnees to Klina/Klinë, was found in
his house on 12 June 2006. Popović, whom the locals described as a good man, had
returned on 13 July 2005.Popović’s house had been open to all Serbs arriving to
Klina/Klinë to inspect the state of their property. The incident alarmed the returnees,
reviving their fears and sense of insecurity and discouraging others from returning in
large numbers. There were several attacks on Serb returnees in Klina/Klinë during 2006.

There’re all sorts of rumours circulating in Klina regarding this affair. The story has it
that Dragan was murdered in his house last night, that he’d been shot in the head. Also,
word is that his dead body’d been taken to the autopsy centre in Orahovac, that a post-
mortem had established that he’d been murdered, that the incident was being
investigated by members of the KPS. It’s also been said that the murder was the Albanian
extremists’ message to all displaced Serbs not to return to their hearths, otherwise the
same fate would befall them.

                                      T.T., Director of the Communities Office in Klina/Klinë
                                                                   HLC interview 20 June 2006

2.2. Bombing attack on returnees in Klina/Klinë

At 19.45 on 19 September 2006, an explosive device was thrown at the flat of a returnee,
Milorad Pavlović. At the time of the explosion, Pavlović, his mother and wife, and a
woman relative were in the flat. All four were injured, Pavlović the most seriously. The
Pavlović’s were among the first to return to Klina/Klinë, having gone back on 19 April
2005. They had had no problems until the incident.

At about 19.45 a powerful explosion was heard. The whole flat shook and we were all
terrified. Soon afterwards my son picked up the telephone and called the police. The
police and an ambulance car arrived in less than five minutes. I saw them evacuate the
Pavlovićs from their flat. Milorad was injured in the head, and his mother was carried
out on a stretcher.

                                                            S.B., Albanian from Klina/Klinë
                                                              HLC interview 21 September 2006

On 9 May 2005 the HLC – Kosovo had interviewed Milorad Pavlović as part of its 2005
report on respect for the rights of ethnic communities in Kosovo:


                                                                                          89
We go out into town, we can do our shopping in any store. We’ve never had a single
problem. I often go to the town hall and get proper service there. Once I went to the
Municipal Court to collect a document. By the way, I speak Albanian rather well. I asked
an officer a question in the Albanian language. He told me most politely to wait a little.
They attended to my business very promptly and I returned home.

                                                                        M.P., Serb from Klina/Klinë
                                                                         HLC interview 9 May 2005

2.3. Knife attack on Milisav Ilinčić near the bridge on the Ibar in
Mitrovica/Mitrovicë

On 28 March 2006, two Albanians attacked and stabbed a Serb from northern
Mitrovica/Mitrovicë, Milisav Ilinčić, near the bridge on the Ibar. Ilinčić was with a
girlfriend at the time. As a result, the international force closed the bridge temporarily.39

2.4. Armed attack on two Serbs, petrol station attendants

During the night of 9-10 May 2006 unidentified persons fired 12 bursts from automatic
weapons at the petrol station between the villages of Grabovac/Grabofc and
Rudare/Rudarë in the municipality of Zvečan/Zveçan, severely wounding two petrol
station attendants, Jablan Jevtić and Jovan Milošević, from Grabovac/Grabofc.

The attack occurred early, sometime after 3 a.m. All of a sudden, I heard shots and a
scream. I didn’t know what was going on, but felt pain in my arm and leg. I managed to
escape in the direction of the River Ibar. I took off my white T-shirt to make it more
difficult for the attackers to see me. On account of the wound I suffered I was unable to
pick myself up and walk. I managed to reach the road crawling on all fours. I saw a KPS
patrol arrive. I was then that I noticed that Jova’d been wounded too. The KPS members
called an ambulance from the hospital. They put us in that car and took us to the hospital
in the northern part of Mitrovica. We were operated on by doctors there. Jovan told me
he’d seen one of the attackers, wearing a balaclava, standing on the road and firing at us
at close range. The KPS members carried out an on-site investigation and launched an
inquest, but have so far failed to track down the attackers.

                                                                  J.J., Serb from Grabovac/Grabofc
                                                                           HLC interview 7 June 2006

2.5. Hand grenade attack on the Dolce Vita café in the northern part of
Mitrovica/Mitrovicë

In the late afternoon of 26 August 2006 nine people were injured by an explosive device
tossed into the beer-garden of the Dolce Vita café in northern Mitrovica/Mitrovicë. The

39
  Zeri, Unknown Attackers Stab Serbian Youth, 29 March 2006; Koha Ditore, Following Stabbing of
Serbian Youth, Police to Identify and Arrest Attackers, 29 March 2006


                                                                                                  90
KPS arrested a 16-year-youth, Adem Dibrani, from southern Mitrovica/Mitrovicë, on
suspicion of tossing the grenade. After the incident, a group of Serb protesters gathered at
the northern end of the bridge. The bridge was closed for vehicles and pedestrians for a
month.

At about 18.50 on 26 August 2006 I was in the Dolce Vita café when I heard a strong
explosion (…) A couple of seconds after the blast I saw a crowd of people, numbering
fifteen or so and including members of the KPS, racing in the direction of the bridge on
the Ibar. I learned later that the youth who’d tossed the grenade had started running
towards the southern part of the town. At the middle of the bridge a member of the KPS
caught up with the youth and arrested him (…) There were thirty people or so in the café
beer-garden and twelve inside.

                                                           N.N., citizen of Mitrovica/Mitrovicë
                                                                  HLC interview 1 October 2006

2.6. Stoning of a taxi in the northern part of Mitrovica/Mitrovicë

On 17 August 2006 a taxi driven by an Albanian, Arben Peci, was stoned near the Tri
solitera/Tre soliterat locality in the northern part of Mitrovica/Mitrovicë. The driver
claimed he had heard imprecations in Serbian after being attacked.

I didn’t see who’d thrown the stones, but I heard someone swear in Serbian. There was
no cause to attack us but I think someone resented the ‘KS’ number plates on my vehicle.

                                                     A.P., taxi driver from Mitrovica/Mitrovicë
                                                                   HLC interview 25 August 2006

2.7. Armed attack on transit house for Serb returnees in Ljug/Lug

In February 2006, 50 men representing displaced Serb families from Ljug/Lug near
Istok/Istog signed agreements with the German organization THW to rebuild their
destroyed homes. About 10 of them returned to Istok/Istog and put up with Aleksa Ljušić,
a returnee who often provided accommodation for people waiting for their houses to be
rebuilt. On 8 June 2006 unidentified persons attacked the house with the returnees. The
KPS had not discovered the perpetrators by the time of writing.

The attack took place at 23.30. At the time of the attack there were ten Serb returnees in
my house. Suddenly we heard shots being fired from automatic weapons. The bullets hit
the wall and roof of the house. Fortunately, no one was hurt. Two days before that,
attackers cut and took away wiring from a house being rebuilt, then they put up an
Albanian flag on another, also under construction. Obviously the attackers’ aim was to
intimidate us in order to deter us from our intention to return to our homes and to slow
the process.

                                                                    A. Lj., Serb from Ljug/Lug
                                                                    HLC interview 13 June 2006




                                                                                            91
2.8. Hand grenade attack on an Adio Tours bus

On 4 January 2006 a hand grenade was thrown at a bus belonging to the Adio Tours
company from Obilić/Obiliq. The bus was attacked on its regular route between
Dragaš/Dragash and Belgrade at a place called Birač on the Prizren/Prizren -
Priština/Prishtinë main road. At the time of the attack, there were 55 passengers in the
bus. Half of them were Albanians and the other half Bosniaks, Gorani, a Turk, and a
Chinese.

I set out from Dragaš/Dragash for Belgrade at the usual time, 20.30. After a brief
stopover in Prizren/Prizren, where I picked up new passengers, I continued along the
main road (…) At about 22.10 we reached the place called Birač. Suddenly we were
attacked (…) Glancing at the rear-view mirror, I saw flames spurting from the rear
wheel. I drove on for another fifty or sixty metres and then pulled up. There was smoke
billowing from the rear end of the bus, and we smelled the odour of gunpowder. The
passengers panicked and yelled to me to open the doors. I tried to calm them down,
telling them that it was no big deal, only a burst tyre. No one was injured.

                                                 Dž.A., driver of the Audio Tours bus company
                                                                   HLC interview 5 January 2006

2.9. Bombing attack on Gorani house in the village of Gornje Rapce/Rapcë e
Epërmë

On 1 October 2006 the house of Zećir Zurapi/Zeqir Zurapi, a Gorani from the village of
Gornje Rapce/Rapcë e Epërmë, was the target of a bomb attack.

There was a smell of acid and I realized at once that an explosive device had been
planted. I reacted quickly and told my daughter, ‘Run!’ Then I turned back to pick up my
wife. We were heading for the other doorway through the summer kitchen when there
was a small explosion, then a blast that hurled us clear out of the house. Owing to the
fact that we’d got out of the house in time, none of us was injured, but the material
damage was enormous (…) The neighbouring houses within a radius of one hundred
metres suffered minor damage.

                                 Z.Z., Gorani from the village of Gornje Rapce/Rapcë e Epërmë
                                                                  HLC interview 10 October 2006

2.10. Serbs prevented from holding memorial service at Lešane/Leshanë village
cemetery

About 08.00 on 5 November 2006, All Souls Day, Albanian residents of the village of
Lešane/Leshanë near Suva Reka/Suharekë prevented displaced Serbs from visiting the
local cemetery. The Serbs were under KPS escort.40

40
     Zeri, 6 November 2006.


                                                                                            92
2.11. Attack on the Komercijalna banka AD branch in Dragaš/Dragash

About 21.00 on 18 March 2006, an explosive device damaged the premises of the
Komercijalna banka AD branch in Dragaš/Dragash.

The explosion damaged a wall of the building. I saw a hole in the wall about one metre
wide. The other walls were cracked. There was no other damage. There was a lot of
money in the safe, but nothing was stolen.

                                                          O.O., Albanian from Dragaš/Dragash
                                                                  HLC interview 23 March 2006

2.12. The beating of Vuk Danilović, an internally displaced person from
Dečani/Deçanë

Vuk Danilović, a refugee and professor from Dečani/Deçanë, was beaten by an Albanian
in the centre of Dečani/Deçanë on 21 August 2006. Danilović was leading a group of
about 10 schoolchildren from Berane, where most of the Serb refugees from
Dečani/Deçanë are staying, on their way to an OSCE multiethnic camp for an event to
promote cooperation between ethnic communities in the area.

Danilović greeted the locals, talked to them, and shook hands with many of them. Shortly
thereafter, however, he came back and asked me to help him. He told me that a young
man had approached him, cursed him and punched him hard in the head and stomach,
causing him to fall down under the blows. He also said that his colleagues from the
group and several residents had run up to help him and that they had brought him to me.
We rang up members of the KPS and they managed to catch the attacker, a man aged
about thirty.
                                  N.S., President of the Assembly of Dečani/Deçan municipality
                                                                   HLC interview 2 October 2006

2.13. Damage to and looting of the church in Gojbulje/Gojbujë village

The Serb church in Gojbulje/Gojbujë village in Vučitrn/Vushtrri municipality was looted
and destroyed.

The latest incident occurred a month ago. There was a gathering of people in the
cemetery near the village church. After the people had dispersed, unidentified persons
entered the village at about a quarter past three in the afternoon. From my house, which
stands a couple of hundred metres from the church, I saw clearly the men as they went
into the cemetery from the direction of the river which passes through the village. They
stole two flags from our church, broke down the door and entered the dining room, where
they smashed two icons, two chandeliers and a clock. They made off with the cross given
us by the Greek soldiers of KFOR which stood next to the church.
                                                      Ž.K., Serb from Gojbulje/Gojbujë village
                                                                    HLC interview 15 May 2006



                                                                                            93
2.14. Desecration of the church in Babin Most/Babimoc

During the night of 6-7 July 2006 the Church of the Shroud of the Most Holy Virgin in
Babin Most/Babimoc was looted.

The unidentified perpetrators broke the bars and glass on a window at the rear of the
church and stole 50,000 dinars in donations. They also stole some vestments and ritual
items, as well as destroying ten icons they’d taken down from the walls (…) The KPS
carried out an on-site investigation at once, but they haven’t announced any details about
this incident yet. I think that this, unfortunately, is yet another form of pressure on the
Serb population.

                                                    Lj. M., Serb woman from Babin Most/Babimoc
                                                                    HLC interview 16 August 2006



3. Access to administrative and judicial authorities, official use of language


Albanian, Serbian, and English are official languages in Kosovo. All official documents
and forms in the municipal offices and courts are available in these three languages, with
documents in Turkish and Bosnian also available in some municipalities. Under the
Language Law,41 if an ethnic community accounts for more than 5 per cent of the
population of a municipality, that community’s language will be in official use in the
municipality. Albanians and Serbs can address the Kosovo Assembly and the municipal
assemblies in their respective languages, whereas in the case of persons belonging to
other ethnic communities interpretation and translation services are provided. All
legislation enacted by the Kosovo Assembly is published in the Albanian, Serbian,
Bosnian, Turkish, and English languages.42

The Language Law, which came into force in October 2006, is not overly innovative and
merely conforms to the provisions of the Constitutional Framework for Kosovo, the Law
on Local Self-Government, and the Law on Access to Official Documents.43
Exceptionally, Turkish may be declared an official language in Prizren/Prizren
municipality irrespective of whether or not Turks account for more than 5 per cent of the
local population. Dragana Rodić from the Ombudsman’s office said that there was
discrimination in the implementation of the Law even regarding Turkish although the
Turks were fully integrated in Kosovo’s society.

The translation of laws, regulations and other acts is inadequate. Disregard for the
equality of languages is in evidence in public company documents, invoices, building
41
   Law on Language, http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2006_02-L37_sr.pdf
42
   op. cit. Constitutional Framework,
www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf
43
   Law on Access to Official Documents, http://www.assembly-
kosova.org/common/docs/ligjet/2003_12_sr.pdf


                                                                                             94
permits. Discrimination has been documented also in official correspondence with
municipalities, where even the rules governing the spelling of personal names are
disregarded (…) The tendency towards disregard for municipality names continues in
spite of the Law on the Number, Names and Boundaries of Municipalities in Kosovo (…)
The Kosovo media present a most glaring example of non-compliance with this Law.

                                              D.R., Spokesperson for the Office of Ombudsman
                                                              HLC interview 29 November 2006

The existing legislation regarding the equal use of the Turkish language in Kosovo is not
being implemented in practice. Specifically, judicial proceedings are not conducted in the
Turkish language in any court in Kosovo for the simple reason that no Turkish court
interpreters have been provided. Summonses, court decisions and other documents are
not issued in Turkish. Likewise, Turkish is not in use for administrative purposes either,
at both local and central levels. A similar state of affairs exists in the KPS and in
community and public institutions. The first names and surnames of members of the
Turkish community are not spelled correctly, according to Turkish orthography, in their
identity cards, birth certificates and other documents, the explanation being that
UNMIK’s computer services staff have not installed the letters and characters from the
Turkish alphabet.

                                                             S.O., Turk from Priština/Prishtinë
                                                                    HLC interview 12 April 2006

An exception to this rule is Prizren/Prizren, where Turkish is an official language on a par
with the rest. In the municipality, every document is available in Turkish too. Also, there
are classes in this language in all the educational institutions from pre-school
establishments to the University. Local television and radio have Turkish-language
programmes and news broadcasts. The change came after the 28 July 2006 walkout from
the Kosovo Assembly session by the deputies of the parliamentary group 6+, comprising
the Turkish Democratic Party of Kosovo and the Bosniak Vakat coalition, following the
rejection of their draft amendment to the Language Law calling for greater use of Turkish
and Bosnian in areas where Turks and Bosniaks live in numbers.

The present arrangement is, if a community accounts for at least 6 per cent of the
population of a Kosovo municipality, its language is in official use in that municipality.
We opposed this position on the grounds that the process of decentralization was not yet
over and that there had been no proper census for almost twenty-five years. For this
reason, we found it unreasonable to be bound by percentages in the absence of a census
and completed decentralization. We therefore argued for the previous solution as an
acquired right, that where most citizens belonging to the Turkish community live, as in
Prizren, the Turkish language should be an official language in that municipality, but
that was not accepted.

                                  M.Y., Turk, member of the Presidency of the Kosovo Assembly
                                                                  HLC interview 11 August 2006




                                                                                            95
Although the Assembly of the municipality of Gnjilane adopted the decision that Serbian
is an official language in the municipality, this decision is often disregarded, especially
on the part of the judiciary and the police. In judicial proceedings parties can use their
own languages with the help of interpreters. Judgements are served for the most part
only in Albanian. This also goes for the traffic police, who write the tickets only in the
Albanian language.

                             B.P., Vice-President of the Assembly of Gnjilane/Gjilan municipality
                                                                      HLC interview 5 April 2006

The municipality of Klina/Klinë can be held up as an example of a positive attitude
towards the Serbs in this regard.

Every returnee is free to use his or her language here and we’ve had no complaints in
this regard so far. We’ve had no complaints either regarding the services of the Albanian
customer service clerks employed in the institutions. In this municipality, Serbs can
obtain any document they need without a problem. In the beginning, customers used to
come to the Communities Office because they were afraid (…) However, there’s no
longer any need for that because the returnees now deal with the municipal authorities
directly and quite freely and all of them are satisfied with the services rendered.

                                                    M.S., municipal return officer in Klina/Klinë
                                                                     HLC interview 24 June 2006



4. Access to health care and social services


The health care services provided by hospitals and clinics within the jurisdiction of the
Kosovo Government were used by all ethnic communities except Serbs, who sought
treatment in parallel institutions, that is, in clinics financed by the Serbian
Government.However, a number of Serbs used the services of health institutions operated
by the Kosovo Government and located in Bosniak-majority areas. For instance, Serb
returnees to the villages of Siga/Sigë and Brestovik/Brestovik used the services of the
clinic in Vitomirice/Vitomiricë.

Since the end of the armed conflict, widespread poverty has been a major problem in
Kosovo. The Ministry of Labour and Social Welfare of the Kosovo Government had
registered some 41,000 families with nearly 185,000 members living on welfare alone by
the time of this writing. A great many of them were persons belonging to minority ethnic
communities.

Social welfare benefits ranged from €35 to €75 a month, depending on the number of
family members: individual received €35, two-member families €50, three-member
families €55, four-member families €60, five-member families €65, and those with six or
more members €75. Social welfare beneficiaries said that the Kosovo authorities did not
set aside enough funds for the social care of persons belonging to minority ethnic


                                                                                              96
communities, saying that the benefits were not enough to buy a month’s supply of food.
A significant number of those who needed social welfare benefits were not getting any
because they were not properly informed about their entitlements.

The whole of the territory of Kosovo is covered and we operate without a problem. Social
welfare benefits are being paid on various grounds to 32,915 Albanian families with
148,758 members, 4,567 Serb families with 11,846 members, 12 Montenegrin families
with 42 members, 721 Bosniak families with 2,449 members, 119 Turkish families with
357 members, 1,227 Ashkali families with 5,957 members, 814 Roma families with 3,586
members and 364 other families with 1,299 members. The total is 40,745 families with
174,646 members. Our department also looks after elderly persons with no next of kin to
take care of them. We have an old people’s home in Priština, a special institution for
mental and psychiatric patients in Štimlje, and a special institution for children in
Gračanica. Also, it is our duty to pay basic pensions to all citizens over sixty-five years of
age regardless of their ethnic origin. We started paying those pensions on 1 July 2002.
       M.G., Director of the Social Care Department of the Kosovo Government Ministry of Labour
                                                                  HLC interview 24 November 2006

No one has expressed any interest in having my house rebuilt so that we could live in
conditions worthy of a human being. They’re giving everything to displaced Serbs,
building them new houses, giving them furniture, household necessities, tools, money. But
I, who haven’t moved from this place, am told, ‘You’re not entitled to any, because
you’re not a returnee.’ My sister and I sometimes go hungry because we’ve nothing to
eat. You can’t live on only thirty-five euros in social welfare benefits. That sum’s not
enough even for the medicines I must buy my sister. She’s got a supply of old medicines
she doesn’t want to take. She doesn’t leave the room and doesn’t talk to anyone, even to
me. Because of her, I can’t go far from the house. I’ve no means to take her to Belgrade,
I need money and I haven’t got any.

                                                                 D.B., Serb from Prizren/Prizren
                                                                  HLC interview 13 October 2006

Suzana Ranković, a Serb from Klina who had returned to Đakovica/Gjakovë and had
been married to an Albanian, was the only Serb living in the town. She lives in the village
of Kolonia with her three children. After the NATO bombing campaign her husband Daut
Morina and son Dalibor went missing without trace. She and her three children moved
freely and had free access to health care, and the children went to school without being
harassed. But the social welfare benefits they were receiving were not enough for a
normal life.

We’ve lived for quite six and a half years in a run-down house belonging to someone
else, in unsanitary conditions without enough food, clothes and fuel. I was forced to put
my youngest daughter Anđela in the care of an Italian soldier with KFOR. She’s now
somewhere in Italy and going to school. I hope that she’ll return some day. I sit in the
house and do nothing. My children, son Ramadan and daughters Slađana and Živana, go
to school and are taught in the Albanian language. They’re top pupils but they don’t


                                                                                             97
know what cinema, theatre, party, computer is. They play here with Roma, Ashkali, and
Egyptian children next to a pile of paperboard and refuse containers and seldom to into
town. They wear things we’re given as humanitarian aid. We’ve no money to buy new
clothes or anything else. We live on social welfare benefits coming to fifty-five euros a
month and that’s all we have. Our debts are large. We owe 1,400 euros for electricity
alone. We can’t pay, we’ve nothing to pay with. No one is giving us any help (…) I’ve no
hope, no job, no house of my own, and I don’t know anything about the fate of my son
and husband. We can do nothing but wait and prey to God for the best.

                                                               S.R., Serb woman from Đakovica/Gjakovë
                                                                              HLC interview 6 May 2006

Many social welfare beneficiaries were not paying their electricity bills owing to lack of
money. In order to help this category of citizens, the Ministry for Social Affairs and the
Kosovo Electricity Company (KEK) concluded an agreement.

Under the agreement, the money owed for 500 kWh will be written off each month for
some 40,000 social welfare beneficiaries. In compliance with the agreement, KEK started
writing off the 2005 arrears in November 2006. Out of €20 million set aside by the
Kosovo Government for subsidies, €5 million will be used to cover the 2005 arrears of
the endangered population groups. The agreement will stay in force during 2006.44


5. Employment


Unemployment is one of Kosovo’s main problems, hitting especially hard persons
belonging to minority communities. Under an UNMIK regulation, every institution must
provide a number of workplaces for persons belonging to minority communities. All the
same, employment discrimination on ethnic grounds is most in evidence in public
companies, that is, KEK, Post and Telecommunications of Kosovo (PTK), and public
utility companies. Similarly, cases of Albanian owners of private businesses employing
persons belonging to minority communities are few. In the case of Serbs and Roma living
among them, security is another aggravating factor, preventing Serbs and Roma seeking
employment throughout Kosovo. Unemployment was also affected by the privatization of
socially-owned enterprises, leaving many former employees, including Albanians,
jobless.

Serbs were not prevented from seeking employment and held a number of jobs in local
self-government institutions in some municipalities such as Gnjilane/Gjilan. But the
percentage of employed Serbs did not match their share of the population as a whole,
being 15 per cent instead of 20 per cent as the law prescribes. Of the 300 municipal
employees, 47 were Serbs instead of 63. Only two judges were employed in the
Gnjilane/Gjilan District Court.45 In Orahovac/Rahovec, the other municipal vice-

44
     Inforpress, 15 November 2006.
45
     B.P., Vice-President of the Assembly of Gnjilane/Gjilan municipality, HLC interview 5 April 2006.


                                                                                                         98
president was a Serb, and there was one Serb deputy in the 31-member Municipal
Assembly. The court employed three Serb men and the Communities Office one Serb
woman.

There are twenty Bosniak employees, twelve Turks, two Serbs, seven Ashkali, and one
Roma. The municipal administration in the southern part of Mitrovica/Mitrovicë employs
six Bosniaks, six Turks, two Ashkali, two Serbs, and one Roma. Two Bosniaks and two
Ashkali work in the PTK. The water company employs two Bosniaks, two Turks, and
three Ashkali. The health care sector employs five Bosniaks and one Turk, and KEK five
Bosniaks and three Turks.

                                  M.D., officer in the Communities Office in Mitrovica/Mitrovicë
                                                                     HLC interview 1 April 2006

Although certain international organizations are organizing the retraining and upgrading
of personnel to help unemployed find work, this is still not solving the general problem of
unemployment.

Widespread unemployment among people from our villages is our biggest problem. Five
per cent or so of them are employed. Some of them are getting social welfare benefits and
pensions. Nearly ninety-five per cent of the population live on income they earn selling
produce. We can sell it in Gračanica or in northern Mitrovica, but transport is a very big
problem. We have about one thousand hectares of fertile land in the neighbourhood of
our village. But working our land across the Sitnica river is a problem because
Albanians interfered with us some time ago. In the summer period many of the men go to
Serbia and Montenegro. They are given an occasional job of work there and it is with
what they earn there that they support their families. Those who find a good job take
their families with them.

                                                       V.V., Serb from Prilužje/Prilluzhë village
                                                                     HLC interview 14 July 2006

Early in March 2006, the Coordination Centre for Kosovo and Metohija asked all Serbs
in Kosovo who were paid by Belgrade to forego any pay they received from the Kosovo
budget. Many such Serbs complied and had their employment terminated.

There are several reasons why they took that decision. The fact that they were on both
Serbia and Kosovo payrolls was a major consideration. This state of affairs existed in
1999 and was accepted by UNMIK and later by the Kosovo provisional institutions.
However, the Serbian Government, that is, the Coordination Centre for Kosovo and
Metohija, has now taken the position that the Serbs must choose between Kosovo and
Serbian wages. I think that the decision is correct, because in no other place in the world
can an employee receive two salaries, that is, from two employers. The Coordinating
Centre has sent letters to Serbs working in Kosovo asking them to choose one salary,
Kosovo or Serbian. They opted for the second, for Serbian salaries, because they’re
higher and, besides, they have health, pension, disability insurance and other benefits
they lack here. Some Serbs continue to work in the municipal services like myself, who


                                                                                              99
am a municipal Vice-President. There’re also an officer for return of displaced persons,
a cashier, a librarian in the village of Velika Hoča, a Town Hall driver, a bus driver and
some others. If necessary, several Serbs such as registrars, inspectors and other clerks
work on a part-time basis in the municipal services, that is, twice a week.

                         Lj.Đ., Vice-President of the Assembly of Orahovac/Rahovec municipality
                                                                    HLC interview 24 August 2006

In Dragaš/Dragash, the municipal Education Directorate invited applications for the
position of teacher in the Gora/Gora region. Thereupon employees of schools using the
instruction plan and programme of the Serbian Government and receiving pay from
Belgrade sent an open letter to international, Kosovo, and Serbian leaders in which they
condemned the competition in the strongest terms. In their view, the competition was
aimed at employing new educational personnel to work according to the Kosovo Ministry
of Education plans against the wishes of the teaching staff, parents and pupils. In their
open letter, they said, inter alia:

We consider the action of the Education Directorate irresponsible and detrimental to all
of us in Gora who are investing maximum efforts in the education of the young
generations; that this is directly related to the abolition of instruction in the Serbian
language is evident in the text of the competition, where there is no mention of the
Serbian language (…) This action prevents the preservation, protection and promotion of
the identities and rights of the communities, something the Kosovo Constitutional
Framework particularly insists upon in Chapter 4.


6. Education


Education in the mother tongue is guaranteed to all ethnic communities by Article 4.4 of
the Constitutional Framework for Kosovo.46 In practice, however, this right is not being
fully respected. Most problems were experienced by Serbs, whose children continue to
attend schools in the Serb enclaves, forming part of the parallel institutions of the Serbian
Government. One of the reasons Serb children go to these schools is due to the fact that
the Kosovo Government has still not passed a resolution on education in the Serbian
language. For this reason the Serb schoolchildren still attend classes according to the
instruction plan and programme of the Serbian Government Ministry of Education. But
owing to the lack of conditions for normal schooling in Kosovo, the number of Serb
pupils has declined even in the Serb enclaves. Teachers in these schools are paid by the
Serbian Government. A number of teachers used to be paid out of the Kosovo budget,
which offered a chance to integrate the Serbs into Kosovo society. As a result of the
Serbian Government’s demand, however, most teachers closed down their Kosovo
accounts and waived their Kosovo pay.


46
 op. cit. Constitutional Framework,
www.unmikonline.org/pub/misc/FrameworkPocket_SRB_Dec2002.pdf


                                                                                           100
There was no organized instruction for Roma in their mother tongue. Roma children go
either to Kosovo schools and are taught in Albanian, Bosnian or Turkish, or to Serb
schools where they are instructed in Serbian. Ashkali and Egyptian children go freely to
schools together with Albanian children and are instructed in the Albanian language,
which is their mother tongue. Nevertheless, after primary school only a small number of
Ashkali and Egyptian children continue their education in secondary schools, and fewer
still at post-secondary schools or faculties.

A centre for social rehabilitation, Bethany Christian Services, operates in the Colonial
quarter of Đakovica/Gjakovë. The Centre’s activities are focused on the education and
upbringing of persons belonging to the RAE communities starting at pre-school level.
Over 250 RAE children have benefited from the Centre’s various programmes so far. The
Centre is attended by a number of local RAE children who either fled or cut short their
regular schooling out of fear of Albanians. The Centre organizes for them intensive
classes in Albanian to help them make up for lost time and rejoin regular classes.

The faculties of the University in Priština/Prishtin have only Albanian language
instruction, with no Serb students and only a few Bosniaks, Turks and RAE students. The
state of affairs at the private universities is no different. Faculties run by the Serbian
Government, with instruction in the Serbian language, operate in the northern part of
Mitrovica/Mitrovicë, Zvečan/Zveçan, Leposavić/Leposaviq, and Zubin Potok/Zubin
Potok. Their students are Serbs, with no Albanians. In common with the University in
Priština/Prishtinë, these facilities are attended by only a very small number of persons
belong to other ethnic communities in Kosovo.

Under the Kosovo Government regulation of 4 November 1999, Bosniaks can be taught
in their mother tongue according to instruction plans and textbooks from Bosnia-
Herzegovina, while another regulation 11, dated 11 December 2002, allows persons
belonging to the Turkish ethnic community to use instruction plans and textbooks from
Turkey. Instruction in the Bosnian language is provided at the level of primary and
secondary schools. Two faculties have also been opened, the Faculty of Business in
Peć/Peja and the Teacher Training Faculty in Prizren/Prizren.

In spite of being granted the right to attend classes in their mother tongue, Bosniaks
living in some areas cannot exercise this right owing to pressure that their children be
instructed in Albanian. In the village of Ljubižde/Lubizhdë, for instance, Albanian
extremists intimidated Bosniak parents and insisted that their children must attend
Albanian classes. Furthermore, the exercise of the right of Bosniaks to be taught in their
mother tongue is also obstructed by school staff. The Governor of the Ekrem Redža-
Drini/7. mart primary school in Ljubižde/Lubizhdë failed to inform the Bosniaks that
their children were entitled to attend both Albanian- and Bosnian-language classes. A
similar state of affairs obtained in the neighbouring village of Skorobište/Romajë and in
villages in the Sredačka Župa/Zhupa e Prizrenit district.

We have about 650 pupils in our school, but only forty-eight attend classes in the Bosnian
language, that is, from first to ninth years. The school administration has given us no



                                                                                      101
information whatever that our children could be taught in their mother tongue. Every
notice and inscription on the school premises is only in Albanian. The Bosniak children
attending classes in the Albanian language have a poor knowledge of both Albanian and
Bosnian (…) The neighbouring village of Skorobište has a purely Bosniak population. In
the new building of the Nefit Jusufi primary school, which was built by resources
provided by the minority communities, there’s no instruction in Bosnian. More than 240
pupils attend classes in Albanian (…) In other Bosniak villages of the Sredačka Župa
district too – Planjane, Gornje Selo, and Drajčić – there was pressure to introduce
Albanian-language instruction for Bosniak children.

                                          E.A., Bosniak woman from Ljubižde/Lubizhdë village
                                                             HLC interview 18 November 2006

The few Bosniaks who remain in Đakovica/Gjakovë communicate among themselves in
Albanian and send their children to Albanian schools because there are not enough
Bosniak children of school age to organize classes in Bosnian. The Bosniak requested
supplementary classes for their children to teach them Bosnian and Bosniak history,
culture, and traditions, and the municipal Education Directorate replied that it lacked
resources for that.

Most Bosniaks live in Prizren/Prizren, where over 1,000 Bosniak pupils receive
instruction in Albanian and Turkish languages. Their parents enrol them in these classes
in order to enable them to later study at Priština/Prishtinë University, and those who are
taught in Turkish hope to obtain scholarships to study in Turkey. Those Bosniaks do not
wish to send their children to study in Bosnia since the tuition fees are high there.

In Priština/Prishtinë, instruction in Bosnian is available at the Naim Frašeri/Naim
Frasheri school. The school has 32 Bosniak pupils attending classes in the Bosnian
language.

In the twenty-eight primary schools in the municipality of Peć, ethnic community children
attend class in twenty-one. In the village of Goraždevac, class is attended by 120 Serb
pupils. There are 335 Bosniak primary school pupils in Vitomirica. In the Džemajl Kada
primary school in Peć, classes are attended by 232 ethnic community members, that is,
127 Bosniaks, forty-six Roma, and fifty-nine Egyptians. A significant number of ethnic
community members attend class in the secondary school too. According to data of the
Education Directorate in the municipality of Peć, classes are attended by 1,390 pupils
from the ranks of minority communities. All the pupils attend class in common school
facilities. Pupils from the Serb community who attend class in the village of Goraždevac
are the exception. The municipal authorities have no access to the process of instruction
given the Serbs in that village. In order to improve the conditions for the education of
persons belonging to ethnic communities, the municipality has invested money in the
construction of primary schools in the villages of Brestovik, Zlopek, Vitomirica, and
Orašje.

                                   N.K., return officer at the Assembly of Peć/Peja municipality
                                                                   HLC interview 11 October 2006



                                                                                           102
The Constitutional Framework for Kosovo guarantees the freedom of establishment of
educational, cultural, artistic, scientific, religious institutions and other associations to
help the minority ethnic communities preserve their identity, though the Kosovo Roma
still do not enjoy this right. In 2006, 54 Roma intellectuals and representatives of Roma
political parties and non-governmental organizations petitioned the Ministry of
Education, Science and Technology of the Kosovo Government for a second time to
permit Roma children to be taught the Roma language with elements of Roma culture and
history at least in the ninth year of their primary education. By the time of this writing
they have received no reply.

A survey by the Roma non-governmental organization Durmish Asllano in
Prizren/Prizren, carried out in collaboration with the Communities Office, found 1,950
Roma children of school age in the municipality. Of these, only 24 per cent or so Roma
were included in the education system: 21.6 per cent in primary schools, 1.6 per cent in
secondary schools, two in post-secondary schools, and only one at a faculty. 47

Nearly seventy-seven per cent of Roma children are outside the education system.
Bearing this in mind, we have drawn up some priorities to deal with the problem: in the
first place, we think that we should prioritize pre-school education of Roma children,
organize supplementary classes for Roma children to focus on the Roma language and
culture, provide scholarships for children attending secondary and higher schools,
uphold projects including issues of necessity of education and of parents’ education-
related activities, increase societal support, include Roma community representatives in
local-level education decision-making, raise awareness of positive instances of Roma
education and other things.

                                          N.M., Durmish Asllano NGO president from Prizren/Prizren
                                                                     HLC interview 27 January 2006

Our biggest problem is lack of schools and supplementary classes in the Romany
language. In Kosovo schools which Roma children attend, they are often ignored and
looked down upon, and this attitude is telling on them. They develop an inferiority
complex and this is one of the reasons why many Roma drop out of school.

                                                                      I.E., Roma from Prizren/Prizren
                                                                          HLC interview 15 March 2006

In Dragas/Dragash around 2,000 Gorani students attent primary and secondary schools
with the Government of Serbia teaching curricula. Some of Gorani teachers who taught
according to the Government of Serbia curriculum refused to receive remuneration from
the Kosovo budget as of April 2006. They insisted on receiving payment remittances
from the Government of Serbia budget only. For this reason, the municipal Education
Directorate of the municipality of Dragas/Dragash published a vacancy announcement for
new teachers in July 2006, since the the Gorani teachers were no longer on the payroll of

47
     N.M., Durmish Asllano NGO president from Prizren/Prizren, HLC interview 27 January 2006.


                                                                                                 103
the Kosovo Ministry of Education, Science and Technology. As a response to this
decision, around 160 Gorani teachers failed to appear at schools on September 1 to sign
new contracts as they requested that the vacancy announcement be annuled. Moreover,
Gorani parents did not send their children to school until they are again allowed to follow
the teaching curricula of the Republic of Serbia. A few tens of students gathered outside
"Nazim Berati" primary school in Dragas/Dragash on 11 September and threw eggs and
tomatoes at the school building asking for classes to commence. At a meeting held in
Dragash on 15 September 2006, which was attended by representatives of the Kosovo
Ministry of Education, Science and Technology, the Dragas/Dragash education
directorate, Gorani teachers, representatives of OSCE, UNMIK and KFOR, it was
decided to enable Gorani teachers to return to schools and teach those Gorani students
who wish to follow the Government of Serbia curricula. Following this decision, most
Gorani teachers returned to schools by the end of September 2006.

My son, a fourth-year secondary school pupil, is among those not attending classes. The
school no longer has first-, second-, and third-year pupils. Only the fourth-year pupils
remain and they now can’t continue their education. This move has abolished the
secondary school. The municipal authorities disregard our interests. I can’t understand
why they’ve forbidden the children to go to school, get education, to add to their
knowledge. The only explanation is, they’re doing that because of their political interests,
and the children get hurt the most in that dirty game of theirs. On the other hand, the
Gorani teachers who refuse to sign the contracts and work according to the Kosovo
instruction programmes are looking after their own interests. Those from Serbia receive
five to six hundred euros a month, compared with Kosovo wages of less than two hundred
euros.

                                                              S.J., Gorani from Dragaš/Dragash
                                                               HLC interview 28 September 2006

The municipal authorities’ argument is that the children are being used for political
purposes and for the sake of double pay from Belgrade. They blame the situation on the
Serbian Government.

The effects of the Coordination Centre’s work are devastating. In spite of the enormous
will of the pupils and their parents to the contrary, they have succeeded in getting over
ninety per cent of the teachers to reject the plan and programme of the Kosovo Ministry
of Education, Science and Technology for the sake of good pay from Belgrade. Anyone
who accepts the Kosovo plans and programmes will have his or her name stricken out of
the Serbian Government list. Big sums of money are involved. Every employee is getting
five hundred euros from Belgrade and, until recently, they’ve also been paid out of the
Kosovo budget. Serbia knows why it’s been paying out that money, and now the time has
come to collect.

                             S.C., Vice-President of the Assembly of Dragaš/Dragash municipality
                                                                 HLC interview 28 September 2006




                                                                                           104
The municipal authorities in Dragaš/Dragash obviously want to abolish parallel
education and to not let the children get the education they want, so they want to hire
new education staff who would work, contrary to the will of the pupils, parents and the
present Gorani teaching personnel, according to the plan and programme of the Kosovo
Ministry of Education, Science and Technology.

                                                          B.D., Gorani from Kruševo/Krushefc village
                                                                        HLC interview 22 August 2006



7. Access to property


Persons belonging to minorities continue to experience difficulties regarding using their
property. In the case of Serbs, the biggest obstacle to the free use of property is lack of
security and freedom of movement. There are examples of minority ethnic communities
having been able to use their flats, houses, and fields from 1999 to 2004 and not having
had any access to them since. This is true of the Serbs from Gnjilane/Gjilan. The
population of Gnjilane/Gjilan had about 60 Serb families. During the March 2004 riots
their houses were burned down and they themselves evacuated. Although their houses
have been repaired since, the Serbs do not feel safe and have not returned to them. This
also applies to the Serbs and Roma who used to live in the village of Svinjare/Frasher
near Mitrovica/Mitrovicë, in the municipality of Vučitrn/Vushtrri, in Obilić/Obiliq, and
in Kosovo Polje/Fushë Kosovë. Many of these Serbs are now selling up their property.

The minorities’ main problems are usurped property, mostly housing, but also
commercial and agricultural land. On 15 November 1999 UNMIK passed its Regulation
1999/2348 establishing its Housing and Property Directorate (HPD) and Housing and
Property Claims Commission (HPCC) to regulate housing and property issues in Kosovo.
In its latest report the HPD announces that all who have filed for restitution of property
within the statutory time-limit (up to 1 July 2003) had three choices: to have their cases
closed on the strength of property purchase and sale agreements; to let their property be
managed by the HPD pending the resolution of the dispute; or to have their property
returned to them. The HPD stresses in the report that the decision is being implemented
and that on 31 December 2005, 24,000 applicants were served with decisions confirming
their property rights, with 2,402 applicants succeeding in having their property
resituated.49 However, the HPD decisions are not being enforced: the illegal occupant
either does not vacate the flat or house, or he goes out only in order to move in again a
few days later. In such cases, the rightful owners must start the restitution proceedings all
over again.

Persons belonging to minority communities in Kosovo also have problems working their
land. The Serbs do not feel safe enough in particular to use their land lying some distance

48
   Regulation 1999/23 on the Establishment of the Housing and Property Directorate and the Housing and
Property Claims Commission, http://www.unmikonline.org/serbian/regulations/1999/rsc1999_23.pdf
49
   HPD statistics, www.hpdkosovo.org, HPD brochure ‘The Eyes Tell it All’.


                                                                                                   105
from their villages. For this reason their fields lie fallow or are often worked by
Albanians. In extreme situations, the usurpers not only do not free the land but make
threats to its owners.

All the sixty houses have been repaired with funds from the municipal budget and with
donations of the Kosovo Government. All the same, the displaced Serbs have not returned
to their homes yet. Recently we talked to the displaced people in Šilovo and urged them to
return, but they refused, saying they were not safe and wanted guarantees from the
municipality and the police. No one can guarantee complete security to them or to
anybody else. I understand those people, seeing that they went through untold suffering
on 17 March.

                             B.P., Vice-President of the Assembly of Gnjilane/Gjilan municipality
                                                                      HLC interview 5 April 2006

I have a two-room flat in the centre of the town near the police station that’s usurped by
an Albanian from the village of Trstenik. I filed a complaint with HABITAT. It’s been
nearly two years since they decided that the flat is mine and that the usurper is to let me
have it, but nothing’s been done about it till this very day. Early this month I called at
HABITAT in Gnjilane and they told me to write another complaint then wait and see how
he can be made to leave my flat. I have also reported the matter to the police, but they
say it’s not their responsibility and that HABITAT ought to sort it out.

                                                                      S.B., Serb from Vitina/Viti
                                                                      HLC interview 10 July 2006

An Albanian, Faik Šalja from Trudna, has been working my land for seven full years.
He’s not only working my land, he’s threatened me a few times.. That’s our plot, we’ve
got all the papers, but he won’t hear of it. I’ve tried to have something done about it
through the village representative, but it’s all in vain, no one cares because this thing’s
giving me such a hard time (…) At present I work only a part of that plot because Faik
has usurped the other part. I’ve tried a number of times to make a deal with him, but he
won’t hear of it (…) He told me, ‘You’re not going to have that land in the next four
hundred years because it’s mine.’
                                         R.V., Serb woman from Devet Jugovića/Bardosh village
                                                                  HLC interview 12 April 2006

The villagers of Osojane only work the land that’s near their houses. In other words,
where they think it’s safe, where there’s no danger. There’s a good stretch of land that’s
not being worked for security reasons. There’s an absurd situation so to speak. The
village of Osojane is surrounded by forest, and that’s our forest which, unfortunately, we
don’t use. We get firewood each winter from the Coordination Centre for Kosovo and
Metohija. Sometimes we hear the Albanians cutting our wood, something we can’t do.
You watch your woods every day, yet you wait for firewood to be brought to you from
Belgrade. This thing’s been going on since the day we arrived, but nothing’s being done
about it.
                                                  S.V., Serb woman from Osojane/Osojan village
                                                                     HLC interview 17 June 2006



                                                                                            106
A great many persons belonging to minorities have no access to funds obtained from the
privatization of socially-owned enterprises. Under the UNMIK Regulation 2003/13, 20
per cent of the proceeds of an enterprise’s share sale is to be distributed to the employees.
The problem this regulation creates is that not all employees are entitled to such
resources. The matter is regulated by subsections 10.2 and 10.4 of Section 10.

Subsection 10.2

The representative body of employees in the Socially-owned Enterprise concerned, in
cooperation with the Federation of Independent Trade Unions of Kosovo, shall establish
on a non-discriminatory basis and submit to the Agency a list of eligible employees
entitled to receive payments pursuant to subsection 10.1. The Agency shall review the list
and make such adjustments as it deems necessary to ensure equitable access by all
eligible employees to the funds to be distributed.

Subsection 10.4

For the purpose of this section an employee shall be considered as eligible, if such
employee is registered as an employee with the Socially-owned Enterprise at the time of
the privatization and is established to have been on the payroll of the enterprise for not
less than three years. This requirement shall not preclude employees, who claim that they
would have been so registered and employed, had they not been subjected to
discrimination, from submitting a complaint to the Special Chamber pursuant to
subsection 10.6.50

As can be seen, only those employees who had been on the payroll during the three years
preceding the privatization are entitled to the privatization funds. In other words, all those
who helped establish the enterprise and took part in its development, but were later
forcibly removed or were unable to report for work on grounds of security, are not
entitled to the funds.

In our village there are some three hundred Serbs who worked in various socially-owned
enterprises in Peć and its neighbourhood before June 1999. Most of these enterprises are
not operating now or have been privatized. Regardless of the fact that these people spent
decades working in these enterprises, they can’t exercise their right to a part of the
privatization proceeds because of the UNMIK Regulation 2003/13, which states that only
those employees who had been on the payroll during the previous three years are entitled
to a share of the privatization proceeds. As is well known, the Serbs were unable even to
move in Peć/Peja, let alone work in 1999.

                                     S.P., Chief of the Communities Office in Goraždevac/Gorazhdec
                                                                          HLC interview 15 July 2006


50
 Regulation 2003/13 on the Transformation of the Right of Use to Socially-owned Immovable Property,
www.kta-kosovo.org/ktareg/land use ser.pdf.



                                                                                                 107
8. Information


Of the 116 electronic media establishments licensed by the Independent Media
Commission, 43 privately-owned local establishments broadcast radio and television
programmes in minority languages. Serbian programmes are broadcast by 29 radio
stations in all five Kosovo regions and by 6 TV channels in the Gnjilane/Gjilan and
Mitrovica/ Three radio stations have Bosniak language programmes – two in the
Prizren/Prizren region and one in the Pec region – and one TV channel in Prizren/Prizren.
One radio station in the Two radio stations in Dragash have programmes in Gorani. No
radio station with the Romany language predominating was granted a frequency.

The Law on Radio-Television Kosovo (RTK) went into force in mid-2006, its provisions
guaranteeing persons belonging to minority communities room for programmes in their
mother tongues occupying not less than 15 per cent of the RTK programme schedule.
The Law provides for 10 per cent of the RTK budget to be used to produce such
programmes and for their satellite transmission. Once a week, RTK has since October
2006 broadcast news and current affairs magazine programme in Serbian, Bosnian, and
Turkish lasting an hour and a half, compared with 45 minutes previously. It also has 15-
minute news programmes five times a week, from Monday to Friday, in these languages.
RTK reduced air time for Romany programmes in its schedule, the YEKHIPE Sunday
news and current affairs magazine lasing 45 minutes from October 2006.

The RTK signal covers 78 per cent of the territory of Kosovo. The remaining 22 per cent
not covered by the signal is the Prizren/Prizren region, where most of the Bosniaks,
Turks, and Gorani live, and northern Kosovo, where the Serbs are concentrated. As a
result, these minorities cannot watch or hear all programmes in their respective
languages. The inadequate information system thus denies the minority communities
their right to be informed about current general and political affairs and impedes their
integration in Kosovo society.

We were first denied the possibility to follow programmes broadcast from Serbia. There
used to be a relay but it’s no longer operative. Since that which RTK broadcasts in the
Serbian language is very short, I think it would be a good idea to let us follow
programmes coming from Serbia too.

                                                               M.I., Serb from Bosce village
                                                                HLC interview 18 July 2006

The Kosovo media don’t meet the needs of the members of the Roma community. RTK
broadcasts a 45-minute programme in Romany and TV Yeni Donem in Prizren
broadcasts another, lasting sixty minutes. The broadcasts of Radio Yeni Donem, Radio
Prizren, Radio Priština, and Radio Dardan in Kamenica are not only not long enough
but are bad as well. They mostly play music and have very little information about the
Roma. On the other hand, Roma have no adequate personnel and technical staff to


                                                                                       108
produce broadcasts in the Romany language. There are no print media in the Romany
language in Kosovo.

                                                      K.P., editor of RTV Yeni Donem in Prizren/Prizren
                                                                        HLC interview 23 November 2006

The problem that’s been with us from the very beginning is the absence of RTK public
service ground signals in regions where most of the Bosniaks live, that is, on the territory
of the Prizren Župa and Gora regions. There’s no explanation why the Bosniaks’ basic,
fundamental right to information has been violated and obstructed in Kosovo for full
seven years, or, rather, for six years since programmes in the Bosnian language began to
be broadcast. What’s good in this regard is that both programmes are featured on the
RTK official website, though this doesn’t mitigate the violation of these fundamental
rights of Kosovo citizens.

                                                       N.A.V., RTK Bosnian language programme editor
                                                                      HLC interview 14 November 2006

The operation of private media is regulated by the Law on the Conduct of Electronic
Media51 while the Law on Radio-Television Kosovo guarantees programmes with a view
to prompt and accurate information of Kosovo citizens. The implementation of the
provisions of this law, however, has been affected by RTK’s technical deficiencies.

The fundamental problem we’ve been struggling against from the day programmes in the
Turkish language started concerns the limited resources of our sight and sound crew: the
fact that we can use it only two days a week affects the quality of the programmes, since
we can’t cover events which are of importance to our community but don’t fall on those
two days. The limited and tightly scheduled time for editing recorded materials is
another problem (…) We also have space on the official website of Radio Kosovo, which
is rather good, and we try to insert integral news items so they can be used by other
media establishments broadcasting in the Turkish language.

                                                         G.D., RTK Turkish language programme editor
                                                                      HLC interview 14 November 2006



9. Participation in political life


The participation of persons belonging to ethnic communities in local organs of
government and at central level was generally satisfactory. The relevant UNMIK
regulation stipulates that the local organs of government and the Kosovo Assembly must
reserve seats for minorities in proportion to their numbers. Accordingly, the Kosovo
Assembly has 20 seats for minority community representatives. But since there are no
legislative provisions to strengthen the position of the minority representatives, especially
during debates on issues of importance to them, they are often outvoted. For this reason
51
     www.rtklive.com/site/2004/regulloret/kodi_serbisht.pdf


                                                                                                   109
the minority representatives mostly resort to boycotts or walkouts. The Serb
representatives have not been attending Kosovo Assembly proceedings since March
2004. Also, Serbs participate the least in local organs of government chiefly because of
the Serbian Government’s decision that all Serbs working in Kosovo institutions should
resign. The Roma are not sufficiently included in Kosovo’s political life and are
dissatisfied with the work of their local and central institution representatives because
they think that the representatives are doing nothing to improve the overall situation of
their community.

All of Kosovo’s institutions are multiethnic: 9.5 per cent of judges, 9 per cent of
prosecutors, and 15.5 per cent of members of the KPS are from the ranks of ethnic
communities (…) At the middle of 2006, Serbs accounted for 11.4 per cent of employees
of central administration and 13.4 per cent at municipal level. The Coordination Centre
for Kosovo and Metohija ordered that all Serbs working in institutions under the control
of the Kosovo Government should give up their wages. According to UNMIK data, 70 per
cent of Serb institution employees complied with Belgrade’s order. The Kosovo
Government has paid their wages into a special account so that if any of them wish to
collect them, they can do so (…) The Kosovo protection corps represents a good example
of integration of members of ethnic communities. Minorities account for 5.8 per cent of
its active-duty component. Out of a total of 207, sixty are Serbs. There are two Serbs at
headquarters.52


10. The right to return

During 2006 UNMIK and Kosovo institutions continued to work towards creating the
conditions for the return of displaced persons, focusing on freedom of movement,
preventing discrimination, and making the institutions more popular with the minorities.
As it turned out, lack of security and freedom of movement, unlawful appropriation of
property, bad economic situation, high unemployment, and lack of prospects were still
the main obstacles to return. Kosovo institutions took upon themselves to ensure the
return of displaced persons, especially of those who left Kosovo as a result of the March
2004 violence.

According to data published by the UNHCR, a total of 15, 939 refugees and displaced
persons returned to Kosovo of their own free will between 2000 and 31 October 2006:
7,132 Serbs, 4,324 Egyptians and Ashkali, 1,858 Roma, 1,403 Bosniaks, 637 Albanians,
and 585 Gorani. The least number of people returning was registered in 2006 of all the
post-war years. In 2006, a total of 1,430 displaced persons returned, or 554 Serbs, 282
Roma, 75 Bosniaks, 407 Ashkali and Egyptians, 98 Gorani, and 14 Albanians.

A total of 168 people returned to the Prizren/Prizren region in 2006: 20 Serbs, 1 Roma,
29 Ashkali and Egyptians, 26 Bosniaks, and 92 Gorani. The Serbs returned to the villages

52
  Interview of Kosovo Prime Minister Agim Çeku with the French newspaper Courrier Internacional
carried by Koha Ditore on 12 November 2006.


                                                                                                  110
of Novaci/Malësi e Re, Sredska/Sredskë, and Velika Hoča/Hoçë e Madhe and to the town
of Orahovac/Rahovec, the Gorani to villages in the Gora/Gora region, the one Roma to
Prizren/Prizren, and the Ashkali and Egyptians to Prizren/Prizren and to villages in the
municipality of Suva Reka/Suhareke.

Serbs are still not returning to the lower part of Orahovac/Rahovec in spite of the
assurances of Beqir Haxhijaha, the municipal officer in charge of returns, that the
conditions for that were in place because their property was neither occupied nor
destroyed and there were no ethnically-motivated incidents.

No one has returned to the lower part of the town yet. There are no damaged, burnt or
usurped Serb houses and flats there. The Serb housing facilities there, totalling 128, are
in the same condition as before the war, they are fully equipped and immediately
available. But none of the Serb owners of these housing facilities wants to return. The
majority of them, perhaps 90 per cent, have already sold their property. Those who have
not are trying to find buyers.

                          B.H., return officer at the Assembly of Orahovac/Rahovec municipality
                                                                    HLC interview 22 August 2006

The Serb Monastery of Holy Doctors in the village of Zočište/Zoqishtë in the
municipality of Orahovac/Rahovec, to which three monks have already returned, is being
repaired. The Kosovo Government has paid €1,800,000 to build 44 houses for Serb
returnees, an out-patient clinic, water supply and sewerage in the village.

A total of 121 returnees went back to the Gnjilane/Gjilan region in 2006: 85 Serbs, 23
Roma, 5 Ashkali and Egyptians, 2 Gorani, and 6 Albanians. Serbs returned mostly to
Klokot/Kllokot, Roma to Gnjilane/Gjilan and to the village of Žitinje/Zhiti in the
municipality of Vitina/Viti, Ashkali and Egyptians to Uroševac/Ferizaj and Vitina/Viti,
Albanians to the village of Firaj, and Gorani to Gnjilane/Gjilan.

Roma were still not returning to Gnjilane/Gjilan in large numbers because their houses
were either occupied or destroyed. The houses are usurped by Albanians who arrived
from Preševo. The Roma are mostly unemployed and their children of school age to not
go to school in order to be able to make a living by begging or collecting scrap iron and
tins. Before the armed conflict the town had a Roma population of over 6,000 who lived
mostly in the Avdulah Preševa/Avdullah Presheva and Marija Šlaku/Marija Shllaku
quarters, the latter having been renamed Elez Aguši/Elez Agushi. There are only 11
Roma families in the hamlet of Avdulah Preševa/Avdullah Presheva in Gnjilane/Gjilan at
present.

Under the project of the international humanitarian organization ARC, only 34 Roma
houses have been rebuilt and small repair work carried out on twenty other houses in
Gnjilane. We hope that thirty-four other houses will be repaired during the second
phase, to accommodate twenty-eight Roma returnees from Serbia and six from
Macedonia. A new sewage system and power grid have been built in this place, and
they’ve also promised to pave the roads. This will no doubt create better conditions for


                                                                                           111
people to return (…) However, there’s total division in Gnjilane. There’re two
marketplaces operating in the town, one Albanian and the other Serb located by the
church. They’re a couple of hundred metres distant from each other. KFOR, UNMIK,
and the municipal authorities have made much effort to get the Serbs to return to the
town marketplace in Gnjilane. A number of meetings have been held but without success.
Everything here is divided, education, schools, health care, administration. We Roma are
between the ones and the others. They’ve divided us in our neighbourhood too. We no
longer live next to each other. Between us stand the Albanians who have usurped many
Roma houses.

                               G.H., Roma from the Avdulah Preševa/Avdullah Presheva quarter
                                                                   HLC interview 11 May 2006

The problem is, none of us works at present. If at least my husband got a job it would be
different (…) Our conditions of life are truly catastrophic. Our children would rather go
out and beg, collect cardboard, tins, scrap iron to earn some money than attend lessons
at school. That’s why there’re so many uneducated ones in our midst who can’t get a job
easily. There’s no work for us, a few are on social welfare, and many have had their
houses looted and destroyed. The situation of the Roma in Gnjilane is further
complicated by the fact that a great many of their houses are still illegally occupied and
unrepaired. Most of our houses have been usurped by Albanians who’ve arrived from
Serbia, from Preševo and the surrounding countryside. They’re thieving bandits, drunks
and bullies. They create problems and it’s because of them that you don’t feel free to get
out of your house. They’re doing these things on purpose to chase us out and to prevent
the return of those Roma who’re planning to return to their homes, the ones they’ve
usurped. We Roma don’t dare report these and similar cases to the KPS.

                                                      A.K., Roma woman from Gnjilane/Gjilan
                                                                  HLC interview 11 May 2006

No Serb has returned to Uroševac/Ferizaj yet. As part of a project called ‘Idi vidi’ [Go
and see], a group of displaced Serbs went on 7 July 2006 to inspect their houses in the
town. After the visit, municipal, UNMIK, KFOR, and ARC representatives met them and
discussed the prospects for their return.

It’s not simple for people to return to their property. Most of the houses have been
torched and a few pulled down. We find this disheartening. It’s not easy to see that the
house in which you were born no longer exists, that a ruin stands in its place, the whole
place is grown over in grass, there’s no sign of life. Therefore I think that the people
should first come to terms with the state of their property, then decide whether they really
want to return or not.

                                                             M.J., Serb from Uroševac/Ferizaj
                                                                     HLC interview 7 July 2006

Do the municipal authorities have the resources to ensure people’s return? In Uroševac
itself more than sixty-two houses were burned down and to repair them you need



                                                                                         112
resources. Where can one find so much money? The idea is that the Serb returnees
should live together in a housing block, but that costs money too. The municipality people
say that the funds are depleted, but ought the Serbs to live another seven years in hopes
that some day they will be able to return after all?

                                                                Ž.S., Serb from Uroševac/Ferizaj
                                                                        HLC interview 7 July 2006

During the course of 2006, 34 displaced persons returned to the Mitrovica/Mitrovicë
region: 11 Serbs, 2 Roma, 13 Ashkali and Egyptians, and 8 Albanians. Most of the Serbs
returned to the villages of Banjska/Banjska and Gojbulja/Gojbujë in the municipality of
Vučitrn/Vushtrri, with two returning to the village of Banja/Banjë in the municipality of
Srbica/Skenderaj. The Ashkali and Egyptians returned to southern Mitrovica/Mitrovicë,
the Albanians to the village of Bistrica/ Bistricë in the municipality of
Leposavić/Leposaviq, and the Roma to northern Mitrovica/Mitrovicë.

The Ashkali Nijazi Pllavci had his house in Vučitrn/Vushtrri demolished during the
March 2004 violence. The house has been repaired and he has returned with his family.
Nevertheless, most of the Ashkali are still away because their houses have not been
repaired and there is no prospect of work. Those who have returned live on social welfare
benefits and humanitarian aid.

In the village of Svinjare, 137 housing facilities have been built for Serb returnees with
funds provided by the Kosovo Government. All of them signed return agreements and 130
of them received 2,000 euros in one-off grants. We had thirty-three returnees but they
didn’t stay long, so at present there are only two individuals and one married couple. The
rest are not coming back because they think it’s dangerous to do so, that they can’t move
freely, they think they’re not safe. All the same, many of them come regularly, staying in
their houses during the day, working their land, and returning by train to Zvečan or to
the northern part of Mitrovica in the early evening.

                         H.B., return officer at the Assembly of Mitrovica/Mitrovicë municipality
                                                                      HLC interview 15 May 2006

The region of Peć/Peja registered most returnees in 2006, a total of 713 internally
displaced persons: 398 Serbs, 65 Roma, 197 Ashkali and Egyptians, 49 Bosniaks, and 4
Gorani. Most of the Serbs returned to the villages of Brestovik/Brestovik,
Klinovac/Klinefc, Dršnik/Dershnik, and Klina/Klinë, the Ashkali, Egyptians, Roma, and
Gorani to Peć/Peja, and the Bosniaks to Novo Selo/Novoselle and Dobruša/Dobrushë.

Conditions, especially regarding security, are not yet in place in the municipality of
Dečani/Deçanë to enable the Serbs to return.

In our municipality, the return of displaced persons is a difficult and complicated process
requiring the participation of all. The problems having a negative effect on the return
process include the low level of economic development of the municipality, the high level
of unemployment, the impossibility of creating new workplaces, the meagre municipal


                                                                                            113
budget, lack of funds for financing infrastructure projects, absence of inter-ethnic
dialogue, and hatred inherited from the past.

                                   N.S., President of the Assembly of Dečani/Deçanë municipality
                                                                    HLC interview 2 October 2006

In the municipality of Istok/Istog, significant progress was made towards creating the
conditions for the return of displaced persons. The local institutions are represented by
persons belonging to all the ethnic communities living in the area. Fazli Stollaj, an
Egyptian, is the deputy municipal president. Another Egyptian, Jahja Jahaj, is the
commander of the KPS station. The Communities Office employs two Serbs, two
Bosniaks, one Egyptian, and two Albanians. The official languages are Albanian,
Bosnian, and Serbian, the inscriptions inside the town hall and all street names also being
written in these languages. Access to the public services in the municipality is free to all
the communities. There are plans for the new primary school being built in the village of
Crkolez/Cerkolez to be used by both Serb and Albanian children, and conditions are
being created to turn the schools in the villages of Suvi Lukavac/Llukafc i Thatë and
Srbobran/Serbobran into multiethnic facilities. The villages of Dobruša/Dobrushë and
Banja/Banjë have schools with a mixed Bosniak-Albanian school population.

There are plans to build a water supply system in the village of Dobruša/Dobrushë and
another in the southern part of Istok/Istog to serve the minority villages of Zać/Zaq,
Osojane/Osojan, Tučep/Tuçep, and Koš/Kosh. The municipality is working on creating
jobs in its public utilities sector for a number of persons belonging to minorities and is
considering exempting some of them from paying dues.

All this has had a positive effect on the return process. 390 Serbs, 215 Bosniaks, 322
Egyptians, and twenty-three Roma have returned. In 2005 alone, ninety-eight Serbs, fifty-
three Bosniaks, and seventy-seven Egyptians returned.. Another thirty Serbs returned
sometime about the end of April this year. They are put up in a private house serving for
transit purposes and are waiting for their demolished and torched houses in the Ljug
quarter of the village of Blagać – to be more precise, fifty in Ljug and twenty-four in
Blagać – to be repaired. The financial resources for the rebuilding of these houses,
amounting to two million dollars, were provided by the Russian Government. At present
there are in the municipality of Istok 412 Bosniak families with 1,383 members, 320
Egyptian families with 1,818 members, 212 Serb families with over 500 members, and
200 to 300 Roma.

                                  F.Z., Vice-President of the Assembly of Istok/Istog municipality
                                                                      HLC interview 13 June 2006

In the Serb village of Osojane/Osojan 136 houses were repaired. The works were
financed by the European Agency for Reconstruction (EAR) and carried out by THW.
The local Serbs also helped to rebuild their houses. However, theft was a big problem in
the village.




                                                                                             114
In the mixed village of Vidanje/Vitejë in the municipality of Klina/Klinë, 49 houses were
built for Serb returnees. Forty Serbs have returned and 10 others are planning to do so.
Another 40 Serbs would return to the village, but their houses have not been rendered
habitable yet. The returnees say that they feel completely free although Albanians often
hurl insults at them. The local organs of government and the Danish Refugee Council
(DRC), which organized the collective Serb return, have jointly paved the road to
Klina/Klinë as well as 7 km of the road to the village of Budisavce/Budisalc. The village
roads are being paved and the village sewerage, water supply, and street lighting systems
repaired. The Serb villagers engage in agriculture.

Though we’re safe at the moment, the war has alienated us from them and them from us.
We’re afraid there might be another wave of violence, though I personally see no reason
for that. Members of the KPS, UNMIK police, and KFOR are present here all the time.
We move freely, we go into town whenever we need to buy things in the shops or the
market, or to go to the town hall. Though there haven’t been any serious incidents since
we came back, we’ve occasionally been cursed and provoked in a small way, like ‘What
are you doing here?’ and ‘You’re not going to be here long.’ Word is in the village that
such things are done mostly by women and adolescents.

                                                         N.V., Serb from Vidanje/Vitejë village
                                                                 HLC interview 10 August 2006

During 2006, 394 displaced persons returned to the Priština/Prishtinë region: 40 Serbs,
191 Roma, and 163 Ashkali and Egyptians. The Serbs returned to villages in the
municipality of Lipljan/Lipjan, the Roma to Plemetina/Plemetinë, Magura/Magurë,
Gračanica/Graçanicë, Kosovo Polje/Fushëe Kosovë, and Priština/Prishtinë, and the
Ashkali and Egyptians to Priština/Prishtinë, Lipljan/Lipjan i Magure/Magurë, where new
houses were built for 17 Ashkali returnee families who left the camp at
Plemetina/Plemetinë At the same time, Serbs were leaving the municipality of
Obilić/Obiliq:

The peculiar thing about Obilić is, there were some 150 people living in the town itself in
2005, whereas the latest statistics – now’s the end of 2006 – say that seventy to eighty
people remain.

                                          S.A., Chief of the Communities Office in Obilić/Obiliq
                                                               HLC interview 23 November 2006

Rosa Tašević, a Serb woman, is one of the few who returned to Obilić/Obiliq. Since she
returned on 6 June 2005, she has lived in a container in the collective centre established
on the premises of the former secondary school centre in Obilić/Obiliq. Her son Zoran
wants to return with his wife and their three children, but their house has not yet been
repaired.

If they build me a house, I’m going to get my whole family to return. There’s no reason
for us not to return. Let all those who came here and set us against each other go back to
where they’d come from, we can solve our problems ourselves. We must live together. If


                                                                                           115
we don’t want to today, we’ll have to do it tomorrow. We used to make cradles for Serb,
Albanian, and Bosniak children from the same tree. We used to bring our grain to the
same watermill.

                                                           R.T., Serb woman from Obilić/Obiliq
                                                                   HLC interview 22 August 2006

The municipal authorities in Lipljan/Lipjan have begun to pave Ganimet Terbeši/Ganimet
Terbeshi street, a road near the Culture Centre, the road around the Catholic church, and a
road in the Serb-inhabited village of Rubavac/Robovce with a view to encouraging the
return of displaced persons and improving their living conditions.

In our municipality, we don’t undertake anything and don’t settle anything without taking
into account the interests of the Serbs and other ethnic communities. They are safe, move
freely, go into town and have free access to all the public services. Since the March 2004
disturbances, no ethnically-motivated incident has been registered in the municipality.
It’s no doubt this state of affairs that caused several displaced Serbs the other day to
publicly announce their wish to return. They set a number of conditions and cited
unemployment and poor infrastructure as problems. We’re going to have a look at their
demands very soon and I hope that we’ll find a solution.

                              S.R., Vice-President of the Assembly of Lipljan/Lipjan municipality
                                                                HLC interview 16 November 2006

Staro Gracko, a Serb village near Lipljan/Lipjan, is isolated from the other Serb enclaves.
The village is surrounded by Albanian villages and the only road out of it is the main
road leading to central Kosovo. For this reason the Serb villagers do not move outside the
village at night.

Up to now eight families with twenty-eight members have returned to Staro Gracko. They
are Nenad Mirić’s family of five members, Cvetko Todorović’s of five members, Slaviša
Janićijević’s of five members, Smiljana Ćirković’s of four members, Olgica Stoisavljević,
Dragan Prica’s family of four, Mileta Đekić’s of two members, and Radojica Matović’s
of two family members (…) Though all the returnees and others in the village are safe,
we don’t move outside the village at night. We live here as in a border outpost, we have
no links with the other Serb communities.

                                                         Z.Ć., teacher from Staro Gracko village
                                                                      HLC interview 15 June 2006

10.1. Forcible repatriation of ethnic communities from abroad

During 2006, HLC – Kosovo registered cases of forcible repatriation from European
Union member states of persons belonging to Kosovo ethnic minorities who had no
residence permits there. There are still no official figures relating to such returnees
because many of them have not reported their arrival in Kosovo. These are mainly Roma,




                                                                                            116
Ashkali, and Egyptians, and a number of Gorani. At the moment, the Kosovo
Government is unable to provide this category of returnees with social welfare benefits.


11. Decentralization and talks on the future status of Kosovo


UNMIK representatives stress that decentralization is of key importance for reaching an
acceptable settlement on the future status of Kosovo to the Serb and Albanian sides.
Decentralization would also help to create adequate conditions for the full integration into
Kosovo’s future society of all minority communities, as well as to enable the sustainable
return of all displaced persons.

At the latest round of talks, the Kosovo delegation proposed establishing five new
municipalities in Kosovo in which Serbs would account for more than 50 per cent of the
population. No agreement was reached because the Serbian Government’s negotiating
team insisted on the establishment of 15 Serb-majority municipalities.

On the other hand, a number of Albanians think that the Kosovo side’s proposal is not
good either because it would lead to a partition of Kosovo. The Vetevendosja (Self-
determination) movement, led by Albin Kurti, is a particularly bitter opponent of talks
and decentralization. Kurti believes that decentralization brings about division, and
division leads to war. For this reason, Kurti proposes that Kosovo’s status should be
settled before any discussion of decentralization.

Some 30,000 residents of Gnjilane/Gjilan and Vitina/Viti have signed a petition
demanding a halt to the decentralization process because they consider it dangerous for
Kosovo’s future.

This process is very harmful because it excludes any attempt to integrate the ethnic
communities into Kosovo’s society and to cherish inter-ethnic civic tolerance. By virtue
of its form and content, this process necessarily leads to the enclavization of ethnic
groups in Kosovo, specifically of the Serb ethnic community.53

The Serbs are not satisfied with the talks on the future status of Kosovo either. Most Serb
demands for the establishment of municipalities relate to Gnjilane/Gjilan, something the
Kosovo delegation has already rejected.

The Vienna talks between the Albanian and Serb representatives ought to ensure a
substantive decentralization rather than a decentralization that suits Priština. Serb
municipalities must be formed with a clear majority, with well-defined competences and
authority, and with a definite relationship with Belgrade. The Serb municipalities should,
above all, link up horizontally with each other, at the same time having a vertical link
with Belgrade. Municipalities in these parts are poor and if they have no direct link with
Belgrade they will not be able to survive. There was a proposal to turn the village of
53
     Lajm, 26 October 2006, ‘30,000 Signatures against Decentralization’.


                                                                                        117
Parteš into a new pilot municipality. This was turned down because it was unacceptable
to us. There’s a plan for a municipality to comprise the villages of Budriga, Parteš, and
Cernica, which has an Albanian population too. That plan leaves the possibility of an
Albanian winning an election and of an Albanian being the president of that Serb
municipality. We insisted that that pilot municipality should include the village of
Pasjane, in which case the Serbs would constitute an absolute majority. That was not
accepted and the plan fell through.

                                     Z.P., President of the Assembly of Gnjilane/Gjilan municipality
                                                                         HLC interview 5 April 2006

Spokespersons for the interim Kosovo institutions consider that they have fulfilled all
Serb demands concerning decentralization and that the Serbian Government is the chief
obstacle. The Kosovo Prime Minister, Agim Çeku, explained the problem by citing the
village of Šilovo/Shillovë near Gnjilane/Gjilan.

The village of has always been part of the municipality of Gjilan. However, Belgrade has
asked that the village should be attached to the municipality of Novobërdë, which is
twenty-six kilometres from Gjilan. That wouldn’t make things easy for the residents of at
all. Where we strive to make things easier for people, Belgrade focuses on territory (…)
Belgrade wants to use the Kosovo Serbs, to control through them every place in Kosovo
where members of the Serb ethnic community live and to oppose any effort to integrate
them.54

At the end of September 2005, the village of Mamuša/Mamushë became a pilot
municipality and a model of decentralization. The village is situated near Prizren/Prizren
and has a population of some 5,000. Turks make up 95 per cent of the villagers, the rest
being Albanians and Roma. The village has an out-patient clinic, over 40 stores selling
miscellaneous goods, and its primary and secondary schools offering instruction in
Turkish and Albanian are attended by 870 Turkish, 74 Albanian, and 10 or so Roma
pupils. The villagers move and use their respective languages freely and have no security
problems. Nevertheless, the population is not satisfied with the way this pilot
municipality is organized because it still lacks the competences other Kosovo
municipalities have.

The highest representatives of the Kosovo Government and the UNMIK administration
said that much would change, all things would improve and the new municipality would
get closer to its citizens. However, we got next to nothing, nothing has changed for the
better, everything remains the same. All we got is a president, two vice-presidents, and
fifteen deputies, thirteen of whom are Turks, one Albanian, and one Roma woman. Some
commissions and boards have been set up, but we can’t see that they’re doing anything.
Our citizens still can’t exercise some of their basic rights falling within the competence of
the municipal administration. Our citizens who need a birth, death, or marriage
certificate, a certificate of means, a cadastral certificate or some other document, file

54
  Interview of Kosovo Prime Minister Agim Çeku with the French newspaper Courrier Internacional
carried by Koha Ditore on 12 November 2006.


                                                                                                  118
their applications here and wait for the documents to be forwarded by the administration
of the municipality of Prizren. Sometimes you wait more than you did before, when
citizens went to Prizren themselves to take out the documents they needed.

                                                   N.M., Turk from Mamuša/Mamushë village
                                                                HLC interview 8 February 2006

Albanians are in a minority in the northern part of Kosovo comprising the municipalities
of Zvečan/Zveçan, Leposavić/Leposaviq, and Zubin Potok/Zubin Potok, and in the
northern part of Mitrovica/Mitrovicë. It has been proposed, among other things, that
Zvečan/Zveçan should be attached to a part of the municipality of Mitrovica/Mitrovicë as
part of the decentralization process. In the municipality of Zvečan/Zveçan, Albanians
inhabit the villages of Žaža/Zhazha, Boljetin/Boletin, Lipa/Lipë, and Orahovica/Rahovic
and make up 5.9 per cent of its population. Most of these Albanians live on social welfare
benefits with some engaging in land cultivation and livestock breeding.

Until June 1999 the Gorani in the Gora/Gora region enjoyed local self-government with
Dragaš/Dragash as its seat. But the local self-government was abolished after UNMIK set
up its own administration. Since the armed conflict some of the Kosovo Gorani have
been declaring themselves Bosniaks while some Goranis from the border villages of
Restelica/Restelicë, Kruševo/Kryshefc, and Globočica/Glloboqicë call themselves
Albanians. The Gorani want a municipality in Gora/Gora with a seat in the ethnically-
mixed town of Dragaš/Dragash, in conformity with the decentralization principle. The
demand was formally submitted to UNMIK on 14 April 2006. The Gorani insist that
Gora meets the prescribed geographic, historical, cultural, and ethnic criteria for being
established as a municipality.

Our citizens are convinced that all the necessary preconditions are in place for them to
have a municipality of their own. Gora has a well-developed road infrastructure. Roads
connect most settlements with Dragaš as the administrative centre. The regional Prizren-
Restelica road linking Kosovo and Macedonia also passes through Gora. As the
administrative centre, Dragaš has an adequate infrastructure: health centre, social work
centre, town library, culture centre, primary and secondary school, hotel, marketplace,
car-park, football field, bus station, and fully developed urban space (…) The
establishment of a municipality would create the conditions for the economically viable
return of a great many Gorani, many of whom are prepared to invest in the development
of their municipality and thereby employ more people. The new form of administrative
organization would make it much easier for the Gorani to satisfy more of their demands
and needs, to exercise their responsibility and fulfil their duty to their community and to
Kosovo’s society.

                                                          R.I., deputy in the Kosovo Assembly
                                                                  HLC interview 2 August 2006

At the constituent assembly of the Bosniak National Council of Kosovo (BNVK) in
Vitomirica/Vitomiricë near Peć/Peja on 19 March 2006, those present demanded that
Vitomirica/Vitomiricë, Rečane/Reqan, Gora/Gora, Bošnjačka mahala/Mahalla e


                                                                                         119
Boshnjakevë, and Dobruša/Dobrushë be established as new municipalities with a
majority Bosniak population. They also demanded equal treatment in employment,
representation on the institutions, police, and courts of law, use of their mother tongue on
terms of equality, faculties with instruction in the Bosnian language, and investment in
Bosniak environments.




                                                                                        120
12. Recommendations


     The interim institutions of Kosovo and UNMIK should make greater efforts to
      improve the general situation of persons belonging to ethnic communities in
      Kosovo, especially with regard to security, freedom of movement, employment,
      social services, use of mother tongue and education in minority languages, and
      creating conditions for the return of displaced persons.

     The interim institutions of Kosovo and UNMIK should continue to implement the
      standards laid down with a view to ensuring the rule of law. In this process, a
      more active participation by all ethnic communities must be ensured as the only
      way of fully protecting the rights of minorities.

     The local and central organs of government and all political parties, especially
      Albanian, should condemn ethnically-motivated incidents all the time and should
      influence their voters and Kosovo’s society in general, especially the Albanians as
      the majority population, to work towards effectively eliminating the causes of
      such incidents.

     The KPS and UNMIK police should investigate all cases of ethnically-motivated
      violence and become more efficient in tracking down the perpetrators, as well as
      publicize their investigation findings in order to forestall speculation and
      politicization.

     The Kosovo institutions should ensure more substantial participation by ethnic
      community representatives in decision-making processes in Kosovo institutions
      both at local and central levels. This relates above all to matters of concern to the
      minority communities such as freedom of movement, use of language, education
      in mother language, and return.

     The Kosovo institutions ought to enforce the law. Special attention should be paid
      to eliminating problems in law implementation and to monitor the implementation
      of laws all the time, especially of those of vital interest to the minority
      communities.

     Considering that return of displaced persons, Serbs in particular, is still negligible,
      the Kosovo institutions must invest additional efforts to achieve progress in this
      regard. Prospects for return will improve if the destroyed houses are rebuilt and
      religious facilities repaired, if usurped property is restored and the usurpers are
      criminally prosecuted. Also, the institutions should encourage the majority
      Albanian population to regard the minorities as their fellow citizens and to accept
      the returnees.

     The Kosovo institutions should continuously invite displaced persons to return
      and to encourage them in every way to do so.


                                                                                         121
   The Kosovo Government has an obligation to rebuild all the houses demolished
    during the March 2004 riots.

   The Kosovo institutions should take every measure to ensure return to their homes
    of all the Roma, Ashkali, and Egyptians still living in the camps in
    Mitrovica/Mitrovicë and Plemetina/Plemetinë.

   The HLC holds that UNMIK’s privatization Regulation 2003/13 is discriminatory
    towards minority employees in that it deprives them of their share of proceeds
    from the privatization of socially-owned enterprises; it also holds that the
    discriminatory provisions of the regulation should be amended to enable the
    minority employees to receive what belongs to them as the fruit of their labour
    over the years.

   The Kosovo institutions should create the conditions for employing persons
    belonging to minorities in both public and private enterprises.

   Roma children in Kosovo still have no opportunity to receive education in their
    mother tongue. The Ministry of Education, Science and Technology of Kosovo
    should prepare programmes to include all Roma in the education process and to
    let them acquire education in their mother tongue. Similarly, Kosovo institutions
    should let Serb children receive education in their mother tongue, according to the
    instruction programmes of the Serbian Government, just as they have let Bosniak
    children use textbooks and programmes from Bosnia-Herzegovina and Turkish
    children textbooks and programmes from Turkey.

   The Kosovo media should become much more open to the minority communities
    and should have programmes, in both minority and Albanian languages,
    popularizing minority cultures in order the bring the minorities and the majority
    population closer together and get the Albanians to accept the minorities. Also,
    the media should see to it that the minorities are better informed in their
    respective languages and should report ethnic incidents, particularly those caused
    by Albanians, with greater transparency.




                                                                                   122
Glossary


KPS                  Kosovo Police Force
KFOR                 Kosovo Force
Communities Office   Office handling ethnic community administrative work

UNHCR                United Nations High Commissioner for Refugees
THW                  Voluntary technical assistance organization
OSCE                 Organization for Security and Cooperation in Europe
KEK                  Kosovo Energy Corporation
PTK                  Post and Telecommunications of Kosovo
UNMIK                United Nations Interim Administration Mission in Kosovo
HPD                  Housing and Property Directorate
HPCC                 Housing and Property Claims Commission
HABITAT              United Nations Centre for Human Settlements
EAR                  European Agency for Reconstruction
ARC                  American Refugee Council
EU                   European Union
DRC                  Danish Refugee Council
RAE                  Roma, Ashkali, and Egyptian community
BNVK                 Bosniak National Council
VAKAT                Coalition of Bosniak parties in the Kosovo Assembly




                                                                            123
Content

Introductory commentaries                                                    83

Summary                                                                      83

1. Respect for the right to freedom of movement and security                 85

      1.1. Serbs                                                             86
      1.2. RAE                                                               88
      1.3. Bosniaks                                                          88

2. Ethnically motivated incidents                                            89

      2.1. Murder of Dragan Popović in Klina/Klinë                           89
      2.2. Bombing attack on returnees in Klina/Klinë                        89
      2.3. Knife attack on Milisav Ilinčić near the bridge on the Ibar in    90
           Mitrovice/Mitrovicë
      2.4. Armed attack on two Serbs, petrol station attendants              90
      2.5. Hand grenade attack on the Dolce Vita café in the northern part   90
           of Mitrovice/Mitrovicë
      2.6. Stoning of a taxi in the northern part of Mitrovica/Mitrovicë     91
      2.7. Armed attack on transit house for Serb returnees in Ljug/Lug      91
      2.8. Hand grenade attack on an Adio Tours bus                          92
      2.9. Bombing attack on Gorani house in the village of Gornje           92
           Rapce/Rapcë e Epërmë
      2.10. Serbs prevented from holding memorial service at                 92
            Lešane/Leshanë village cemetery
      2.11. Attack on the Komercijalna banka AD branch in                    93
            Dragaš/Dragash
      2.12. The beating of Vuk Danilović, an internally displaced person     93
             from Decani/Deçanë
      2.13. Damage to and looting of the church in Gojbulje/Gojbujë          93
            village
      2.14. Desecration of the church in Babin Most/Babimoc                  94

3. Access to administrative and judicial authorities, official use of        94
   language

4. Access to health care and social services                                 96

5. Employment                                                                98



                                                                                  124
6. Education                                                           100

7. Access to property                                                  105

8. Information                                                         108

9. Participation in political life                                     109

10. The right to return                                                110

       10.1. Forcible repatriation of ethnic communities from abroad   116

11. Decentralization and talks on the future status of Kosovo          117

12. Recommendations                                                    121

Glossary                                                               123




                                                                         125

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:318
posted:5/20/2012
language:
pages:125