d word kurs infor 1456 by 69pX9Y

VIEWS: 98 PAGES: 25

									                                                                             1
                      Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
                                   Qərb Universiteti




Fakültə: Kompüter elmləri və Dizayn
Kafedra: Riyaziyyat və kompüter texnologiyaları
İxtisas: İnformasiya texnologiyaları sistemləri və mühəndisliyi
Fənn: Kompüter texnologiyaları və proqramlaşdırma




                              KURS IŞI
    Mövzu: Turbo Pascal proqramlaşdırma
     dilinin riyazi məsələlərin həllinə tətbiqi




                                         Tələbə: Nağıyev İsmayıl     Imza:
                                          Rəhbər: dos.R.C.Hacıyeva   Imza:
                                          Kurs: 1. Qrup 220.




                                      Bakı – 2011
                                                                                                                                      2
MÜNDƏRİCAT
GIRIŞ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3
FƏSIL 1.Xətti alqoritmik strukturlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4
1.1. Alqoritmik dillər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
1.2. Proqramlaşdırma dilləri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.3. Xətti alqoritmik struktur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9
FƏSIL 2. Budaqlanan alqoritmik strukturlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.1 Turbo Pascal dilində sabit və dəyişənlər,onların tipləri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
2.2. Budaqlanan alqoritmik struktur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12
FƏSIL 3. Dövri alqoritmik strukturlar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
3.1 Dövri alqoritmik strukturlar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
3.2 Dövri strukturlu alqoritmlərin proqramlaşdırılması. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16
Nəticə. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
İstifadə olunmuş ədəbiyyat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25
                                                                                                3
                                                    PLAN


1.             x  2,457; y  0,435; z  3,548 olduqda




                    
        2 sin  x  
     a             5
                        ;                 y2
          1                       b  1       ;   ifadələrinin hesablanması üçün blok-sxem çəkin
             cos z2
                                            z2
          3                              2
                                             3
      və proqram tərtib edin.


              cos x 2
                             x  1
             1  x
                    2

             
      2. y  arctgx 2      1  x  1 olduqda
             
             
             ln x  2,5      x 1
             

      funksiyasının hesablanması üçün blok-sxem çəkin və proqram tərtib edin.




                    x  2x
      3. y 
               x  x  1  3x 2
                2




      funksiyasının [0,1] parçasında 0,01 addımı ilə qiymətlər cədvəlini tərtib etmək üçün
      blok-sxem çəkin və proqram tərtib edin.
                                                                                                 4
                                              GİRİŞ
           Pascal dili, 1968-1970-ci illərdə İsveç ali politexnik məktəbinin informatika
     institutunun direktoru professor Niklaus Virt tərəfindən tələbələrin proqramlaşdırmanı
     öyrənməsi məqsədilə işlənib hazırlanmışdır.
           Pascal proqramlaşdırma dili 1971-ci ildə akademik ətraflara strukturca
     proqramlaşdırma anlayışını tanıtmaq üçün Niklaus Virth tərəfindən inkişaf etdirilmiş
     (Dilin yaradıcısı, dilə riyaziyyatçı və filosof Blaise Pascalın adını vermişdir) və bu dil
     qısa zaman içində universitetlərdə istifadə edilən proqramlaşdırma dili halına gəlmişdir.
        Kurs işinin strukturu giriş, 3 fəsil, nəticə və 15 adda istifadə olunmuş ədəbiyyatdan
     təşkil olunmuşdur. Birinci fəsil Xətti alqoritmik strukturlar 3 mövzudan ibarətdir. Ikinci
     fəsil Budaqlanan alqoritmik strukturlar 2 mövzudan ibarətdir. Üçüncü fəsil Dövrü
     alqoritmik strukturlar 2 mövzudan ibarətdir. Girişdə kurs işinin aktuallığı məqsədi və
     Turbo Pascal proqram dili haqqında məlumat verilmişdir. Turbo Pascal proqramlaşdırma
     dilinin riyazi məsələlərinin həllinə tətbiqində alqoritm anlayışından da istifadə olunur.
     Alqoritm anlayışının özü riyaziyyatın fundamental anlayışıdır. Pascal dilinin başlanğıc
     variantı məhdud imkanlara malik idi, indi isə yəni onun genişləndirilmiş forması daha
     böyük imkanlara malikdir. Pascal dili           fransız alimi Blez Pascalın şərəfinə
     adlandırılmışdır. B.Pascal 1642-ci ildə birinci mexaniki hesablama maşını icad etmişdir.
     Pascalın maşını toplama maşını idi.
        Translyatorlar iki yerə bölünür – interpretatorlar və kompilyatorlar:
1.          İnterpretator proqramı sətirbəsətir tərcümə edir və yerinə yetirir.
2.          Kompilyator proqramı bütövlükdə tərcümə edir, sonra isə yerinə yetirir.
                                                                                             5
                        FƏSİL 1.XƏTTI ALQORITMIK STRUKTURLAR

                                        1.1. Alqoritmik dillər
        Komputer istehsalının ilk dövründə proqramlar maşın dilində yazılırdı. Maşın dili
     komputerin “başa düşdüyü” kodlarla ifadə olunmuş əmrlərdən ibarət olub, konkret
     komputerin arxitekturasından asılı idi. Hər bir əmrdə umumi şəkildə, aparılacaq
     əməliyyatın məzmunu haqqında məlumat,üzərində maşın əməliyyatı aparılacaq
     başlanğıc verilənlərin yerləşdiyi yer-ünvan, nəticənin ünvanı və bu əmrdən sonar yerinə
     yetiriləcək əmr haqqında məlumat verilirdi. Maşın kitab, qəzet, jurnalların və digər nəşr
     məhsullarının hazırlanmasında geniş istifadə olunur. Bu tip proqramlara misal olaraq
     Adobe PageMarker, QuarkXpress proqramlarını gostərmək olar. Adətən, mətnlər mətn
     redaktorlarının birində yığılır, sonra yuxarıda sadalanan proqramların biri vasitəsilə
     tərtibat işləri yerinə yetirilir. Dilində proqramların yaradılması və onların komputerdə
     yerinə yetirilməsi kifayət qədər murəkkəb və vaxt aparan idi. Bu səbəbdən komputer
     texnologiyasının inkişafının sonrakı mərhələsində təbii dilə daha yaxın olan simvolik
     dillər yarandı. Belə ki, ikinci nəsil komputerlərin yaranması, konkret maşının yox,
     qoyulmuş məsələnin xususiyyətlərindən asılı olan dillərə ehtiyac yaratdı. Bu dillərə
     formal dillər və ya sadəcə alqoritmik dillər deyilir və bir sıra üstünlüklərə malikdir. Bu
     dillər əyani olub,onlarla ixtiyari alqoritmi asanlıqla ifadə etmək mümkündür. Alqoritmik
     dillər alqoritmin birqiymətliliyini, mürəkkəb alqoritmin daha sadə alqoritmlərin vəhdəti
     şəklində ifadə edilməsini təmin edir.
         Elektron hesablama maşınında (EHM) istənilən məsələnin həlli aşağıdakı mərhələlər
     ardıcılığı ilə aparılır.
1.          məsələnin qoyuluşu.
2.          həll alqoritminin yaradılması
3.          hər hansı proqramlaşdırma dilində ilkin proqramın tərtibi
4.          ilkin proqramın maşın dilinə tərcüməsi və redaktə edilməsi
5.          işçi proqramın sazlanması
6.          işçi proqramın icrası və nəticələrin alınması
                                                                                              6
7.         nəticələrin təhlili.
        Məsələnin müvəffəqiyyətli həlli onun düzgün qoyuluşundan çox aslıdır. Məsələnin
     qoyuluşu sadə halda aşağıdakıları nəzərdə tutur: ilkin verilənlərin siyahısı, onların tipi,
     dəqiqliyi və ölçüləri; dəyişənlərin dəyişmə hədləri, başlanğıc və sərhəd şərtləri;
     nəticələrin siyahısı, onların tipi, dəqiqliyi və ölçüləri; məsələnin həllini təmin edən
     hesabat düsturları və tənlikləri.
           Bu mərhələdə müəyyən sinif məsələlər üçün onların riyazi formalaşdırılması da
     aparılır, yəni tədqiq edilən prosesin baxılan halda əlverişli olan formal dildə, fortmatda
     riyazi modeli qurulur, bəzi riyazi və mühəndis məsələləri üçün ədədi hesablama üsulu
     seçilir və yaradılır. Mühəndis hesabatlarında rast gələn əksər məsələlərin həlli üçün
     ədədi hesablama üsulları yaradılmalıdır. Bəzi məsələlərin həlli üçün bir neçə üsul
     mövcuddur. Bu və ya digər həll üsulunun seçilməsi bir tərəfdən məsələnin
     qoyuluşundakı tələblərdən, digər tərəfdən isə EHM-in və proqram vasitələrinin ədədi
     həll üsulunun reallaşdırılmasına qoyduqları tələblərdən asılıdır.
           Alqoritm məsələnin həll yoludur, başqa sözlə məsələnin həllini təmin edən formal
     qaydalar sistemidir. Məsələnin EHM-lə həlli baxımından alqoritm axtarılan cavabaların
     alınması üçün məsələnin verilənlərin üzərində icra olunan hesabi və məntiqi əməliyatlar
     ardıcılığıdır. Hesablama mərhələləri arasında mövcud olan məntiqi əlaqələr bu və ya
     digər əlaqəni əks etdirən şərtin yoxlanması və yoxlamanın nəticəsinə görə bu və ya digər
     hesablama yolunun seçilməsini təmin edən məntiqi əməliyyatlar vasitəsilə həyata
     keçirilir. Həll alqoritminin tərtibi məsələni ardıcıl yerinə yetirilən mərhələlərə bölmək
     deməkdir. Bu zaman əvvəlki mərhələlərin nəticələri sonrakı mərhələlərdə istifadə oluna
     bilər. Əsas şərt ondan ibarətdir ki, hər bir mərhələnin məzmunu və mərhələlərin yerinə
     yetirilməsi qaydası müəyyən olunmalıdır. Bu alqoritimin müəyyənlik xassəsini təşkil
     edir. Bundan əlavə alqoritm nəticəlik və kütləvilik xassələrinə də malik olmalıdır.
     Alqoritim əyani, yığcam və standart vasitələrlə təsviri böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu
     məqsədlə təbii dildən, sxem üsulundan və alqoritmik dildən istifadə olunur.
                                                                                        7

                        Başlanğıc və
                        sonu bloku

                      Daxil etmə bloku


                      Hesablama və ya
                       əməliyat bloku

                         Şərt bloku


                         Dövr bloku


                         Çap bloku




                       1.2. Proqramlaşdırma dilləri
    Müxtəlif təyinatlı məsələlərin müasir kompüterlərdə həll olunması üçün standart
proqramlar və tətbiqi proqramlar paketlərinin tətbiqi ilə yanaşı hazırda istifadəçi
tərəfindən hazırlanmış proqramlardan istifadə də xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Qeyd edək
ki, istifadəçinin tərtib etdiyi proqramlar proqramlaşdırma dillərinin köməyi ilə həyata
keçirilir. Proqram - proqramlaşdırma dilinin əmrləri, funksiyaları və operatorlarının
köməyi ilə tərtib olunmuş xüsusi yazılışlar ardıcıllığıdır. Qeyd etmək lazımdır ki,
proqramlaşdırma dillərinin yaranma tarixi və inkişafı EHM-larının yaranma tarixi ilə sıx
əlaqədar olmuşdur.
      Kompüterə daxil ediləcək əmrlər danışıq dilinə yaxın xüsusi dillərdə yazılır. Belə
dillərə proqramlaşdırma dilləri deyilir. Proqramlaşdırma dillərinin də adi dillərdə olduğu
kimi əlifbası, lüğəti, tərkibi və sintaksisi var. Adi dillərdən fərqli olaraq proqram-
laşdırma dilində ən çoxu bir neçə yüz söz olur, sözlərin çoxmənalılığına yol verilmir,
                                                                                         8
yalnız bir məna daşıyır. Proqramlaşdırma dilləri çoxdur. Onlar aşağı və yüksək səviyyəli
dillərə bölünür. Aşağı səviyyəli dillərə maşın dili və assembler dili aiddir. Bu dillər
istifadə edildiyi maşının tipindən asılı olduğundan maşın yönümlü dillər adlanır. Maşın
dillərindən istifadə hazırda geniş yayılmamışdır. Belə ki, bu cür dillərdən istifadə
edilməsi xüsusi hazırlıq və bacarıq tələb edir. Bu proqramlarla adətən peşəkar
proqramçılar məşğul olurlar. Maşın dilində proqramın tərtibi olduqca çox zəhmət tələb
edir, sonradan oxunması çətin olur. Başqa çatışmamazlığı ondan ibarətdir ki, eyni bir
alqoritmin müxtəlif kompüterlərdə yerinə yetirilməsi üçün müxtəlif proqramlar
yaratmaq lazım gəlir.
      Hal-hazırda maşın kodundan istifadə olunmur və kompüter üçün proqram hər
hansı proqramlaşdırma dillərinin birində tərtib olunur. Proqramlaşdırma dilləri bir qayda
olaraq, verilənlərin təsviri, hesabi operatorlar, dövrün təşkili və idarəedici vasitələr,
informasiyanın daxil və xaric olunma vasitələri ilə təmin olunub. Dillərin çoxunun
proqramın tərtibində oxşar prinsipdən istifadə etməsinə baxmayaraq, onların sintaksisi
müxtəlifdir.
    Yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dilləri (alqoritmik dillər) isə müxtəlif tipli
maşınlarda istifadə edilə bilər. Alqoritmik dillər maşın dillərinə nisbətən daha sadə olub,
geniş istifadəçi kütləsini əhatə edir. Proqramlaşdırma dillərində əmrlər operatorlar və ya
təlimat adlanır. Hər hansı alqoritm üçün tərtib olunan bu cür əmrlər ardıcıllığı ilkin
proqram və ya sadəcə ilkin mətn adlanır. Ilkin mətn çevirici proqram (translyator)
vasitəsilə çevriləndən sonra icra olunur. Proqramlaşdırma dilləri də öz növbəsində
interpretator və kompilyatorla işləyən dillərə bölünürlər. İnterpretatorla işləyən dillərdə
proqram tərtib edildikdə hər yeni proqram sətrinin daxil edilməsi zamanı həmin sətirdə
səhvin olub-olmadığı yoxlanılır və əgər səhv olarsa yerinə yetirmə avtomatik olaraq
dayandırılır. Kompilyatorla işləyən dillərdə isə proqram mətni tam daxil edildikdən
sonra mövcud səhvlər haqqında məlumat verilir. Səhvlərin göstərilən nömrə və
izahatlarına əsasən onlar uyğun şəkildə aradan qaldırılır. Alqoritmik dillərə FORTRAN,
PL, Ada, C, Modula-2, COBOL, BASİC, Pascal və s. dillərini aid etmək olar. Maşın
                                                                                         9
dillərinə isə ASSEMBLER tipli dilləri aid etmək mümkündür. Biz alqoritmik dillərdən
biri olan Paskal dilinin Turbo Paskal 7.0 versiyası ilə tanış olacağıq. Bu dil 1984-cü ildə
Borland İnternational şirkəti tərəfindən yaradılmışdır. Dilin Turbo Paskal 5.0 variantı
1988-ci ildə, Turbo Paskal 7.0 variantı isə 1992-ci ildən istifadə edilir.
       1.3.Xətti alqoritmik struktur
      Tərkibində məntiqi və dövri mərhələ olmayan mərhələlər ardıcıllığında təşkil
olunur. Xətti alqoritm elə alqoritmdir ki, bu alqoritmi təşkil edən blokların hamısı növbə
ilə yerinə yetirilir. Məsələn, y  a  b  x     funksiyasının qiymətinin bir nöqtədə
hesablanması. Təbii danışıq dilində bu funksiyanın qiymətinin hesablanması alqoritmini
aşağıdakı kimi yazmaq olar.
1. Proqramın başlanğıcı
2. a,b,x-verilənlərini daxil etməli
3.y=a+b*x funksiyasının qiymətinin hesablamalı.
4. Nəticəni çap etməli.
5. Son.
Bu alqoritmin blok-sxemi aşağıdakıdır.

                              Başlanğıc




                                a,b,x




                              y=a+bx




                                 y




                               Son
                                                                                       10
                 FƏSİL 2. BUDAQLANAN ALQORITMIK STRUKTUR


                  2.1. Turbo Paskal dilində sabit və dəyişənlər, onların tipləri
      Turbo Paskal dilində sabit və dəyişənlərin proqramda istifadəyə qədər tipləri müəy-
yən olunmalıdır. Verilənlər, başqa sözlə sabit və dəyişənlər 5 əsas tipə bölünürlər:
      1. sadə tiplər;
      2. struktur tipi;
      3. göstərici tipi;
      4. sətir tipi;
      5. prosedura tipi.
      Öz növbəsində sadə tiplər: nizami tiplərə və həqiqi tipə bölünürlər.
      Nizami tiplər aşağıdakılardır:
tam tip; məntiqi tip; simvol tipi; sadalanan tip; diapazon tipi.
Struktur tipli verilənlərin isə aşağıdakı növləri mövcuddur:
massivlər; yazılar; çoxluqlar; fayllar.
   - tam tiplər Tam dəyişən və sabitləri təsvir etmək üçün beş tip mövcuddur ki, onlar
aşağıdakılardır: işarəli qısa tam (Shortint), İşarəli tam ( integer), İşarəli uzun tam
(longint), İşarəsiz qısa tam (Byte), İşarəsiz tam (Word)
            Məsələn, A, B, C, D dəyişənləri
Var
 A, B: integer;
 C, D : byte:
kimi elan edilibsə, onda A və B dəyişənləri yaddaşda 2 baytlıq yer tutaraq -32768-dən
+32768-ə qədərki aralıqda qiymət ala bilərlər, C və D dəyişənləri isə yaddaşda 1 baytlıq
yer tutaraq 0-dan 255-ə qədərki aralıqda qiymət ala bilərlər. Məntiqi tipli verilənlər
BOOLEAN kimi elan edilir və onların ala biləcəyi qiymətlər FALSE (yalan) və ya
TRUE (doğru) ola bilər.
       Sadalanan tip elan edilərkən, dəyişənin ala biləcəyi qiymətlər mötərizədə göstəril-
                                                                                         11
məlidir. Məsələn,
Type
     İxtisaslar= (menecment, marketinq, mühasibat uçotu, informasiya sistemləri,
iqtisadçı-mühəndis);
     Bu o deməkdir ki, İxtisaslar adlı identfikator proqram daxilində mötərizədəki 5
ixtisasın adlarından birini ala bilər.
     Simvol tipli verilənlər CHAR tipi kimi göstərilir. Bu tipə aid olan sabit və
dəyişənlərin qiymətləri dırnaq arasında verilir: məsələn X=’a’. Qeyd etmək lazımdır ki,
hər bir simvola 0..255 arasında bir ədəd kod kimi uyğundur. 0..31 arasındakı kodlar
xidməti kodlardır. Əsas simvollara (klaviaturaya uyğun simvollara) uyğun kodlar 32 ..
127 arasılığında yerləşir. Məsələn 4 rəqəminin simvol kodu 52, A hərfinin simvol kodu
65, a hərfinin (kiçik və baş hərflərin kodları fərqlidir) simvol kodu 97- dir.
       -həqiqi tiplər. Bu qrupa beş birqat dəqiqlikli həqiqi (Single), həqiqi (real), ikiqat
dəqiqlikli həqiqi (Double), yüksək dəqiqlikli həqiqi (Extended), tam həqiqi formatda
(comp) tiplər daxildir.
     Qeyd edək ki, COMP tipindən böyük tam ədədlərlə işləmək məqsədilə də istifadə
etmək mümkündür.
     Turbo Paskal dilində riyazi funksiyalarla işlədikdə ən çox tam tipli verilənlər üçün
İNTEGER, həqiqi tipli verilənlər üçün isə REAL tipləri istifadə edilir.
     Qeyd edək ki, istifadəçi özü də yeni tiplər müəyyənləşdirə bilər. Yəni əvvəldə tipi
verilən sabit və ya dəyişəni sonra yeni dəyişənin tipi kimi göstərə bilər. Bu halda mütləq
TYPE sözü yazılır, sonra isə dəyişənlərin siyahısı və tip kimi qəbul edilən artıq elan
olunmuş dəyişən ümumi qaydalara uyğun verilir.
                                                                                     12
                                 2.2.Budaqlanan alqoritmik struktur
       Tərkibində bir və ya bir neçə məntiqi mərhələ olan hesablama prosesinin təsvir
edir. Hər bir budaqlanma nöqtəsi uyğun məntiqi mərhələ ilə təyin edilir. Budaqlanan
alqoritmə elə alqoritmə deyilir ki, şərtdən aslı olaraq, alqoritmi təşkil edən blokların
bəziləri yerinə yetirilir, bəziləri yox.


             
             a  b, eger a  b
Məsələn, y  
             
             
             a  b, eger a  b
             




                           Başlanğıc




                           a,b


            yox
                           a>b

                                  hə

   y=a-b              y=a+b




                       y




                      Son
                                                                                           13
                   FƏSİL 3. DÖVRI ALQORITMIK STRUKTUR
                             3.1.Dövri alqoritmik strukturlar
      Təcrübədə çox rast gələn dövri hesablama prosesində məsələnin(və ya onun bir
hissəsinin) həlli eyni hesablama düsturları ilə dəyişənlərin müxtəlif qiymətləri üçün bir
neçə dəfə təkrarən hesabatların aparılmasını tələb edir. Hesablama prosesinin təkrarən
yerinə yetirilən hissəsinə dövr deyilir.
   Dövri strukturlar sadə və mürəkkəb ola bilər. Sadə struktur bir, mürəkkəb struktur
isə biri digərinə daxil olan iki və daha çox dövrdən ibarət olur. Bu strukturları sxematik
olaraq belə göstərmək olar. Dövrü strukturların tərtibi zamanı dövrün girişində hesabat
prosesinin tələb etdiyi hazırlıq əməliyyatlarının aparılması nəzərə alınmalıdır(məsələn,
cəmin və ya hasilin hesablanmasında başlınğıc qiymətlərin məncub edilməsi). Mürəkkəb
dövri strukturlarda xarici və daxili dövrlər və onlar arasındakı                  münasibətlər
müəyyənləşdirilməlidir.
       Sərbəst   dəyişən     arqumentli         dövri   hesablama   prosesləri.   Arqumentin
dəyişilməsində müəyyən qanunauyğunluqlar olmadıqda onun                  qiymətlər çoxluğu
nizamla düzülmüş ardıcıllıq şəklində verilir. Bu ardıcıllıqda hər elementin öz nömrəsi
olmalıdır.
                    x1, x2, ... , x n-1, xn
Verilənlərin belə nizamlı düzülüşünə massiv deyilir. Massivin elementi kimi baxılan hər
bir verilən massivin adı və massivdəki yeri (indeksi) ilə təyin edilir. Elemente müraciət
etmək üçün massivin adı və elementin indeksi gəstərilməlidir. Məsələn X massivində X
(1) -1-ci elementi, X (10) -10-ci elementi göstərir. Massivin elementinə başqa sözlə
indeksli dəyişən deyilir. İndekslərin         sayı   massivin ölçüsünü göstərir. Bir indeks
massivin bir ölçülü yəni xətti olduğunu,iki indeks massivin iki ölçülü yəni matris tipli
olduğunu və s. göstərir.
  Alqoritmik dillərdə massivlərlə işləmək üçün xüsusi vasitələr nəzərə alınır.
   Massivlərin işlədilməsinə aid bəzi tipik hesablama proseslərinə baxaq.
                                                                                             14
a) Arqumentin qiymətlər çoxluğuna                  görə       funksiyanın qiymətləri çoxluğunun
  hesablanması.

       Misal.Verilmiş X(100) massivinə əsasən                        , i=1,100 düsturu ilə y-in

  qiymətlər çoxluğunu hesablayan alqoritmi qurmalı. Alqoritmin blok-sxemi şəkildə
  göstərilir.




  b) Ədədlər massivinin elementlərinin cəminin (və ya hasilinin) hesablanması.
  Misal.Hörner sxemi vasitəsilə verilmişdir.
                y = a 0 xn + a1 x n-1 + . . . +a n-1 x + an
  n dərəcəli çoxhədlinin qiymətinin hesablamaq üçün alqoritm tərtib etməli.
  Bu məsələnin həlli üçün verilənlər arqumentin x qiyməti və
  a 0, a 1 ,a2, . . . , an əmsallarından düzəlmiş (n+1) elementli massivdir. Hörner sxemi ilə
  verilən çoxhədli ümumi halda aşağıdakı kimi yazılır.
  y = (...(( a 0 x + a1 ) x a2)x + . . . +a n-1 ) x + an
                                                                                           15




            Mürəkkəb dövrü proseslər. Praktik məsələlər əksər hallarda daxildən dövri
   strukturlar olan mürəkkəb dövri proseslər şəklində verilir. Daxili dövrlər ya müstəqil
   şəkildə,ya da biri digərinin içərisində xarici dövrdə daxil ola bilərlər. Dövrlərin birinin
   digərinə daxil olmalarının say məhdudlaşdırılmır.
      Mürəkkə dövri alqoritmlərin xarici və daxili dövrlərinin təşkil qaydaları əsasən sadə
   dövrlərdə olduğu kimidir. Sadə dövri strukturları kombinasiya edərək lazımi mürəkkəb
   struktur almaq olar. Bu zaman aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
- daxili dövrlərin parametrlərinin başlanğıc qiymətləri onların işlənməsinə qədər
   hazırlanmalıdır;
- daxili dövrdən xarici dövrə çıxış daxili dövrü bitdikdən sonra və ya hər hansı şərtin
   ödənməsi nəticəsində yerinə yetirilir;
- xarici dövrdən daxili dövrə yalnız onun başlığı vasitəsilə daxil olmaq mümkündür;
                                                                                          16
       3.2.Dövri strukturlu alqoritmlərin proqramlaşdırılması
      Turbo Paskal dilində dövri strukturalı alqoritmlərin proqramlaşdırılması
məqsədilə üç cür operatordan istifadə edilir.
      1.      Dövr operatoru.
 Operatorun ümumi şəkli aşağıdakı kimidir:
      FOR <dövr parametri>:=<başlanğıc qiymət> TO <son qiymət> DO
      <operator>;
      Burada, FOR, TO, DO –dilin ehtiyat            sözləridir (ingiliscə “üçün”, “qədər”,
“yerinə yetirmək” mənasını daşıyır);
      <dövr parametri> - dövrün parametric olub İNTEGER tipli dəyişəndir (eyni
zamanda ixtiyari nizami tip ola bilər);
      <başlanğıc qiymət> - dövr parametrinin tipində olan parametrin başlanğıc
qiymətidir;
      <son qiymət> - son qiymət dövr parametrinin tipində olan parametrin son
qiymətidir;
      <operator> - Turbo paskal dilinin ixtiyari operatorudur.
      Opertor belə yerinə yetirilir: Əvvəlcə dövr parametrinə başlanğıc qiymət
mənimsədilir. əgər o son qiymətdən kiçikdirsə onda idarəetmə operatora verilir, əks
halda idarəetmə növbəti sətrə verilir. Növbəti mərhələdə başlanğıc qiymətin üzərinə
vahid əlavə edilir və proses analoji olaraq yerinə yetirilir. Qeyd edək ki, burada ,
      <başlanğıc qiymət> ≤ <son qiymət> şərti ödənilməlidir.
      Dövr daxilində olan sətirlər bir neçə olarsa, onda həmin sətirlər BEGİN və END
arasında verilməlidir. Yalnız bir sətir olduqda isə bu operatorlarsız da sətiri vermək olar.
      Dövr operatorunun digər bir variantı da mövcuddur:
      FOR <dövr parametri>:=<başlanğıc qiymət> DOWNTO <son qiymət> DO
      <operator>;
      Bu operatorda da istifadə edilən dəyişənlər üçün qaydalar əvvəlki variantda
olduğu kimidir. Opertatorun fərqi ondan ibarətdir ki, hər sonrakı təkrarlanmada
                                                                                         17
başlanğıc qiymətdən bir vahid çıxılır və onun qiyməti son qiymətdən kiçik olduqda
idaretmə növbəti sətrdəki operatora verilir. Burada
       <başlanğıc qiymət>  <son qiymət> şərti ödənilməlidir.
2. WHILE təkrarlanma operatoru.
Operatorun ümumi şəkli aşağıdakı kimidir:
WHILE <şərt> DO begin <operator>;end;
      Burada WHILE, DO - dilin ehtiyat (açar) sözləridir (ingiliscə “hələlik (yerinə
yetirildiyi müddətdə)”, “etmək( yerinə yetirmək)” mənasını daşıyır);
      <şərt> - məntiqi tipli ifadə və şərtdir;
      <operator> - Turbo Paskalın ixtiyari operatorudur.
      Operator aşağıdakı kimi işləyir: əgər şərt ödənirsə, yəni doğrudursa onda operator
yerinə yetirilir və şərtin təkrar yoxlanması aparılır. Şərt ödənmədikdə idarəetmə növbəti
sıradakı operatora verilir.
3. REPEAT operatoru:
Operatorun ümumi şəkli aşağıdakı kimidir:
REPEAT <dövrün gövdəsi> UNTIL <şərt>;
      Burada, REPEAT və UNTİL – dilin ehtiyat sözləridir (ingiliscə “təkrarlamaq”, “
o vaxta qədər ki (yerinə yetirilməyənədək)” mənasını daşıyır);
      <dövrün gövdəsi> - Turbo Paskal dilinin operatorları ardıcıllığıdır;
      <şərt> - məntiqi tipli ifadə və ya şərtdir.
      Operator belə yerinə yetirilir: əvvəlcə dövrün gövdəsi heç olmazsa bir dəfə yerinə
yetirilir. Sonra şərt yoxlanılır, əgər şərt ödənmirsə onda dövrün gövdəsi yenidən
hesablanır, əks halda yəni şərt ödəndikdə idarəetmə dövrdən sonrakı operatora verilir.
                                                                                           18
1. x  2,457; y  0,435; z  3,548 olduqda


                     
         2 sin  x  
      a             5
                         ;     b  1
                                         y2
                                              ; Ifadələrinin hesablanması üçün blok-sxem çəkin
           1                               z2
              cos z2
                                        2
           3                                3
və proqram tərtib edin.
                                         Start




                                   x=2,457;y=-
                                  0,435;z=3,548




                                           
                                2 sun x     
                             a            5
                                  1
                                     cos 2 z
                                  3




                                     y2
                             b  1
                                       z2
                                    2
                                        3



                                         a,b




                                        End

                                        Şəkil(1)
                                          19
Program misal1;
Var x, y, z, a, b, pi:real;
Begin
x:=2.457;y:=0.435;z:=3.548;
a:=(2*sin(x-pi/5)/(3/1+cos(z)*cos(z)));
b:=1+(y*y/(2+z*z)/3);
Write('a=',a:4:2,'b=',b:4:2)
End.




Cavab: a:=0.33,b=1.00
                                                                          20

        cos x 2
                       x  1
       1  x
              2

       
2. y  arctgx 2      1  x  1 olduqda
       
       
       ln x  2,5      x 1
       

funksiyasının hesablanması üçün blok-sxem çəkin və proqram tərtib edin.




      Şəkil(2)
                                                   21
Program Misal2;
Var x,y:real;
Begin
Read(x);
If (-1<=x) or (x<=1) then y:=arctan(x)*arctan(x)
else if x<1 then y:=cos(x)/1+x*x
else if x>1 then y:=ln(x)*x+2.5;
Write ('y=',y:4:2);
End.
5 ədədini daxil etdikdə cavab aşağıdakıdır.
Cavab y=1.89
                                                                                     22
              x  2x
3. y 
         x  x  1  3x 2
          2




funksiyasının 0,1 parçasında 0,01 addımı ilə qiymətlər cədvəlini tərtib etmək üçün blok-
sxem çəkin və proqram tərtib edin.




                            Şəkil(3)
                                      23
Program Ism;
label 1;
Var x,h,y:Real;
Begin
x:=0;h:=0.1;
1:y:=abs(x+2*x)/abs(x*x+x+1)+3*x*x;
Writeln('x=',x:5:2,'y=',y:5:2);
x:=x+h;
if x<=1 then goto 1;
End.




Cavab:


x=0.00 y=0.00
x=0.10 y=0.30
x=0.20 y=0.60
x=0.30 y=0.92
x=0.40 y=1.25
x=0.50 y=1.61
x=0.60 y=2.00
x=0.70 y=2.43
x=0.80 y=2.90
x=0.90 y=3.43
                                                                                      24
                                       NƏTICƏ


      Bu kurs işi Turbo Paskal proqramlaşdırma dilinə aiddir.
      Turbo pascal dilinin imkanlarını öyrəndim. Verilmiş 3 tapşırıga əsasən xətti
proqramların xətti, budaqlanan,dövrü proqramları alqoritmliliyin tərtib olunması
kompüterdə realizə edilməsinin və nəticələrin alınması proseslərini öyrəndim. Bu
proqramlarla əlaqəli şərti və şərtsiz keçid operatorların dövr operatorlarından istifadə
etdim. Tapşırıqlara uyğun blok sxem tərtib etdik, həmin blok sxemlər kurs işində təsvir
edilmişdir. Biz Turbo Pascala əsasən proqramlaşdırmanın əsasına baxışı sona çatdırdıq.
Onların   arasında    məlumatların    hesablanması    və    işlənməsi,   obyektiv-orentir
proqlamlaşdırmanın istifadəsi ilə bir sözlə, biz profesional proqramistlər həmin
məsələrlə üzləşməli oluruq. Profesional proqramlaşdırmanın öyrənilməsində Turbo
Pascal proqramlaşdırmanın ən yaxşı dili kimi seçilmişdir.
      Turbo Pascal proqramlaşdırmanın köhnə məhsuludur. Bununla yanaşı qeyd etmək
lazımdır ki, Pascal-canlı dildir. Pascal proqramında müxtəlif əməliyatlar sistemi üçün
kompilyatorun işlənməsi, proqramın işlənməsi rast gəlinir. Bu sistemlər hərdən müəyyən
hissələrdə, yaxud bütövlükdə Turbo Pascalda eyniləşir. Bununla yanaşı yığılmış təcrübə
ciddi profesional proqramın işlənməsində istifadə oluna bilər.
       Proqram Turbo Pascal dilində yazılmışdır. Bu dil cəbri proqramların
yazılmasında güclü instrumental vəsaitdir. Turbo Pascal Borland firmasının proqram
təminatının işlənməsinin əsasıdır.
                                                                                25
                       İSTIFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYAT


1. Kərimov S.Q., Həbibullayev S.B., İbrahimzadə T.İ., İnformatika. –Bakı ADNA,
  2002. -421s.
2. Kərimov S.Q., Həbibullayev S.B., İbrahimzadə T.İ. İnformatika, Bakı, 2003.
3. Kərimov S.Q. və b. Fərdi kompüterlər və proqramlaşdırma. –Bakı: Maarif, 1992.
  242s.
4. Əskərov T.M., Kərimov S.Q. Alqoritmik dillər və proqramlaşdırma. –Bakı:
5. Марченко A. И., Марченко Л. И.. Програмирование в среде Turbo Pascal
  Киев,1998.
6. N.N.Vəliyev. Turbo Pascal,Bakı,2003.
7. Cəfərov N.D., Rəhimova N. İnformatikadan praktikum, Bakı, 2003.
8. Marsenko A.İ. Marsenko L.M Turbo Paskalda proqlamlaşdırma .Kiev-Moskva 1998.
9. Епанешников А.М.      Епанешников В.А. Программирование в сделе TURBO
  PASCAL 7.0. М. -2001.
10. Фаранов В.В. Turbo Pascal 7.0. Началный курс. Учебное пособие. Москва,
   2001.
11. Həbibullayev S.B. TURBO PASKAL dilində proqramlaşdırma, Bakı, 2001.
12. Уинер Р. Язык ТУРБО ПАСКАЛЬ: Пер. с англ- М.: Мир, 1991.
13. Керниган Б., Ритчи Д. Язык программирование ТУРБО ПАСКАЛЬ: Пер. с
   англ. –М. Финанси и статистика, 1992.
14. Подбельский В.В. Язык ТУРБО ПАСКАЛЬ: Москва, Финанси и статистика,
   1998.
15. Немнюгин С.А. Turbo Pascal. Практикум. Санкт Петербург, Питер, 2002.

								
To top