shag v bud Luba

Report as inappropriate Your report has been received

Shared by: ExzLXq4

Tags

Stats

views:: 40
posted:: 4/1/2012
language:
pages:: 20

Public Domain

Document Sample

Улуустаа5ы «Инникигэ хардыы. Юниор»
научно-практическай конференция

Олоххо тардыhыы дьиэ кэргэнтэн
теруттэнэр

Толордо: Чакыр орто оскуолатын
5 кылааhын уорэнээччитэ
Елистеева Люба
Салайааччы: Шадрина Нюргуяна
Васильевна – 5 кылаас
салайааччыта

Амма-2006
Иhинээ5итэ:

Киириитэ…………………………………………………………………………..3
I баьа. О5ону иитии уонна уерэтии………………………….………………..
1.1. Улэ уонна сынньалан – биир хайысханан (сайынны улэ уонна
сынньалан лаа5ырдара)………………………………………………………….
1.2. Тереппут иитэр-уерэтэр тэрилтэлэри кытта алтыhыыта………
1.3. Тереебут тыл – улуу иитээччи…………………………………….
II баьа. О5о доруобуйата ……………………………………………………..
2.1. Чел олох - о5о куннээ5и аьылыга, режими тутуhуу, о5о спортка
сыстыыта, чэбдигирдинии…………………………………………………
2.2. Телевизор, видео, компьютер сайдыытыгар тереппут керуутэ……
III баьа. Мин кыра ситиhиилэрим……………………………..…..……….
Тумук…………………………………………………………………………..
Туттуллубут литература……………………………………………………..
Сыhыарыыта……………………………………………………………………
Киириитэ

Саха омук сурдээх баай историялаах, уйэлэр тухары муспут угус утуе
угэстэрдээх, сиэрдээх-туомнаах. Кини сырдык ыралаах, баай фантазиялаах
норуот буоларын биhиги бары билэбит. Хас биирдии дьиэ кэргэн о5ону
иитэр ньымалардаах, бэйэтэ туhунан суоллаах-истээх. Олортон мин миигин
иитэ ылбыт Пркопьевтар дьиэ кэргэттэр о5ону хайдах иитэллэрин,
уерэтэллэрин туhунан кэпсиэхпин ба5арабын.
Мин бэйэм Олуехумэ улууhун Хоро нэhилиэгэр уhус о5онон
тереебутум. Бииргэ тереебут тердуебут. А5ыйах сыллаа5ыта мин а5ам бу кун
сириттэн баран, ийэм туерт о5отун илдьэ хаалбыта. Кыра быраатым детсад
киhитэ, уонна5ылар бары окуола иитиллээччилэрэ буолан, ону таhынан, ийэм
хара улэhит буолан туерт о5ону иитэр кы5а суо5а. Ол иhин миигин ийэм
киhи-хара оноруон ба5алаах аймахтар иитэргэ кемелеhун диэн кердеспутэ.
Ол кэмнэ Амма улууhун Чакыр нэhилиэгэр баар ыраа5ынан аймахтарбыт
Прокопьевтар дьиэ кэргэн кыыс о5олоро суох буолан биэрбиттэр. Инньэ
гынан миигин уерэ-кете ылбыттара.
Прокопьевтар дьиэ кэргэн тердуелэр. А5а баhылыктара – Прокопьев
Евгений Прокопьевич (дядя Женя)– ер сылларга физкультура учууталынан
улэлээбитэ уонна билигин Чакырга ДЮСШ филиалын тренера. Ийэлэрэ –
Прокопьева Галина Яковлевна (тетя Галя) – Чакыр нэhилиэгин главатын
солбуйааччыта. Улахан уоллара – Проня, СГУ юристка салаатын 1 курсун
устудьуона. Кыра уоллара Витя – Чакыр орто оскуолатын 8 кылааhын
уерэнээччитэ. Галина Яковлевна уруккута начальнай кылаас учуутала, чин
билиилээх-керуулээх педагог буолан, утуену-кэрэни ейдуургэ
уерэнээчилэрин иитэн-уерэтэн, такайан кэллэ5э. Дядя Женя майгылаах
утуетэ, улэhит бэрдэ, утуе субэhит, билэр, чугас дьонноругар истин, эйэ5эс
табаарыс, куруук биhигини иитэ-уерэтэ, такайа сылдьар киhи. Тетя Галя
этэринэн: «Дьиэ кэргэннэ бэйэ-бэйэ5э кемелесуhуу, ейдеhуу, убаастабыл баар
буолуохтаах», - диир.
Мин кыра сааспыттан олох ыарахаттарын билэбин. Прокопьевтар дьиэ
кэргэннэрэ oло5у сыаналыы уерэппит дьоннорбунан буолаллар. Дьиэ кэргэн
иитииитин терде – олоххо тардыhыы, дии саныыбын. Онон мин докладым
темата маннык «Олоххо тардыhыы дьиэ кэргэннэ теруттэнэр». Бу тема, мин
санаабар олус тынааhыннаах. Билинни уйэ5э дьиэ кэргэннэ ирдэбил
урдээбитинэн, ийэ уонна а5а о5ону иитиигэ оруола кууhуруехтээх. Тереппут
о5отун хайдах иитэр да, оннук дьон улаатан тахсар.
Мин бу чинчийэн керуем иннинэ элбэх литератураны хасыhан, ырытан
кердум. Ол курдук дьиэ кэргэн о5ону иитиитин туhунан В.Н. Волков, К.С.
Чиряев, Н.П. Варламов, М.Е. Тимофеев курдук улуу белуhуектэр уонна
чинчийээчилэр анааран кербуттэрин сэргээтим. Ону таhынан, бу
чинчийиибэр септеех уус-уран айымньылары аа5ан септеех санааларга
кэллим. Ол курдук Амма Аччыгыйын «Сааскы кэм» романыттан быhа тардан
Даарыйа эмээхсин о5ону уерэтэр-иитэр ис хоhоонноох остуоруйаларын
аахтым. Софрон Данилов курдук поэттар ийэ5э, дьиэ кэргэннэ сыhыаннаах
айымньыларын интэриэhиргии кердум. Тумугэр кэлбит санааларбын кытта
уллэстэрбин кенуллээн.
Дакылаат сыала: о5ону дьиэ кэргэн кеметунэн олоххо тардыhа уерэтии
(Прокопьевтар дьиэ кэргэттэрин холобуругар). Бу сыалы ситиhэр
наадатыттан маннык соруктар туруорулуннулар:
1. Тереппут о5ону улэни таптыырга, ытыктыырга, убаастыырга
уерэтиитин уонна уhуйуутун чинчийии.
2. Тереппут иитэр уонна уерэтэр тэрилтэлэри кытта, о5о тэнинэн кэриэтэ
алтыhыытын чинчийии.
3. Дьиэ кэргэн чел оло5у тутуhуута (о5о куннээ5и аhылыга, режими
тутуhуу, о5о спортка сыстыыта, чэбдигирдинии) о5о5о теhе септеехтук
дьайыытын ырытыы.
Гипотеза: тереппут чел оло5у тутуhар утуе холобур улэhит бэрдэ
буолла5ына эрэ, о5о олоххо тардыhыыта дьиэ кэргэнтэн теруттэнэр.
Чинчийэн керуу объегынан мин бэйэм, Елистеева Любовь
Альбертовна, Чакыр орто оскуолатын 5 кылааhын уерэнээччитэ буолабын.
Чинчийэн керуу предметэ: мин олоххо тардыhыым туох сыалтан
буолбута.
Чинчийэн керуум сана еруттэрэ: Прокопьевтар дьиэ кэргэннэрин
иитиигэ туттар тус бэйэлэрин ньымаларын сырдатыы, атын дьон аранатыгар
таhаарыы.
Чинчийэн керуу о5ону иитиигэ ньымаларын олоххо туhаныы: ханнык
ба5арар ыал Прокопьевтар дьиэ кэргэн иитиигэ туhанар ньымаларын
сатабыллах диэбиттэрин туhаныахтарын сеп.
Дакылаатым ис туруга: киирии чааhа, ус глава, тумук тыл, туттуллубут
литература, сыhыарыылар.
I баьа. О5ону иитии уонна уерэттэрии

1.1. Улэ уонна сынньалан – биир хайысханан
(сайынны улэ уонна сынньалан ла5ырдара).

Саха киhитэ былыр-былыргаттан улэhит. Биhиги дьиэ кэргэн саха ес
хоhооннорунан сиэттэрэн сылдьабыт: «Ким улэлиир – ол аhыыр», «Улэhит
киhи – дьоллоох киhи», «Улэ диэн дьол». Биhиги ыал хаhаайыстыба бе5е.
Инньэ гынан кыhыннары, сайыннары улэ уеhугэр сылдьар дьоннорбут. Урут
уруккаттан суеhулээх эрэ саха ыала астаах-уеллээх этэ. Прокопьевтар дьиэ
кэргэн о5ону кыра эрдэ5иттэн улэ5э сыhыараллар. Биhиэхэ ына5ы сатаан
ыабат киhи диэн суох. А5а баhылык уолаттарын кыра эрдэхтэриттэн
батыhыннара сылдьан бастаан мас сыыhын, тиэргэн бе5ун ыраастатара,
кэлин мас, муус от улэтигэр, бултка – барытыгар илдьэ сылдьар. Билигин
этиттэриитэ суох дьиэ ис-тас улэтин бэйэбит толоробут. Сурэхтээх, улэhит
буоллахпытына эрэ туhа дьон буолабыт. Евгений Прокопьевич этэринэн:
«Улэни сатыыр, кыайар буолуу, киниэхэ утуе суобастаах сыhыан ханнык
ба5арар киhини дьоллуур киэргэтэр».
Сайынны еттугэр биhиги дьиэ кэргэн, бастатан туран сайынны
сынньалан, улэ уонна спортивнай лаа5ырдарга сынньанабыт. Ийэ
баhылыкпыт этэринэн, о5о улэтин уонна сынньаланын сепке аттарда5ына
улэни убаастыы уерэнэр, улэлиир ба5ата урдуур, кыьамньылаах буолар. О5о
улэ уонна сынньалан лаа5ыгыгар сылдьан улэлииргэ эрэ буолбакка атын
о5олору кытта, ол эбэтэр туора дьону кытта алтыhарга, биир проблемалаах
буолан, ону быhаарарга, биир тылы буларга, ыарахан уонна кучумэ5эй
ситуациялартан тахсарга, наадалаах боппуруостары быhаарсарга уерэнэр. Ол
сылдьан кини аhа5астык бэйэтин санаатын этэргэ, атын дьон тылын истэргэ
уерэх ылар. Онтон спортивнай лаа5ырдар туhаларынан о5ону эт-хаан еттунэн
чэбдигирдии буолар. Спортивнай лаа5ырдар о5ону тулуурдаах буоларга,
туруоруммут сыалы ситиhэргэ араас еттенэн сайыннарар. Прокопьевтар дьиэ
кэргэн сайын аайы биhиги эрэ нэhилиэкпит о5олорун буолбакка, атын
улуустан кытта о5олору ыныран бу сынньалан, улэ уонна спортивнай
лаа5ырдарын «Кэскил» социальнай тэрилтэ ненуе улэлэтэллэр. Бу лаа5ырдар
сайын устата хас да сезон аhыллаллар. Ол курдук 2000 сыга __ о5о, 2001
сылга __ о5о, 2002 - __, 2003 - __, 2004 - __, 2005 - __ о5ону ол лаа5ырдарга
улэлэттилэр.
Лаа5ыр сезоннара буппуттэрин кэннэ тыа ыала буоларбытынан
сибээстээн, хаhаайыстыбалаах ыал буолан, от улэтэ са5аланар. От улэтэ
тубуктээ5ин киhи барыта бэркэ диэн билэр. От улэтэ диэн оттооhун эрэ
буолбатах. От улэтин кэмигэр дэриэбинэ иhигэр хаалбыт суеhулэрбитин
керуу баар. Сарсыарда эрдэ туран отчуттарга ейуе бэлэмнээн, тэрийэн ыытан
баран, ынахтарбытын ыы тахсабыт. Ол быыhыгар куурусса аhатыыта,
торбостору керуу-харайыы эмиэ баар. Эбиэт кэннэ себун сетуелээн,
сынньанан баран, эбэтэр эбиэт иннинэ биьиги тыа5а тахсан кыhынны
саппааспытын оносто сир астыы тахсабыт. Сир аhа, бары билэргит курдук,
элбэх сыраттан тахсар. «Ким улэлиир, ол аhыыр» диэн ес хоhооно этэрин
курдук, эрдэттэн аhыыр аспытын улэлээн, сыра бе5ете бараан булунабыт.
Саха сирэ уhун тымныы кыhыннах буолан, былыр-былыргаттан билиннэ
диэри сахалар утуе угэстэринэн буолар – сир аhын хаhаанан, барыанньалаан
кыhын аhыыр ас эрэ курдук буолбакка, эмп-томп курдук эмиэ туттуу.

1.2. Тереппут иитэр-уерэтэр тэрилтэлэри кытта алтыьыыта

О5о иккис дьиэтинэн оскуола буолар. Кини кунун анара оскуола5а
ааhар. Дьиэ кэргэн уонна иитэр-уерэтэр тэрилтэлэр икки еттуттэн о5ону
иитиилэрэ тэннэ билсиилэринэн оноhуллуохтаах. Хас биирдии ийэ, а5а
эбэтэр иитэ ылбыт дьон о5олорун иитиитигэр улахан эппиэтинэс сугэллэр.
Хайдах киhи буолан тахсара, туох уерэ5и уонна улэни баhылыыра, теhе
иитиилээ5э барыта тутулуктанар. О5ону иитэр-уерэтэр тэрилтэлэргэ оскуола
эрэ буолбакка, библиотекалар, о5о саадтара, кулууптар, уонна да атын о5ону
кытта алтыhар тэрилтэлэр эмиэ киирсэллэр.
Биьиги ийэбит Галина Яковлевна бу тэрилтэлэри барыларын кытта
алтыhар. 2005 сыллаахха кини 7 кылаас уонна оскуола тереппуттэрин
комитетын бэрэссэдээтэлинэн тереппуттэрин комитетын бэрэссэдээтэлинэн
бэриниилээхтик улэлээбитэ, быйыл 8 кылаас тереппуттэрин комитетын
бэрэссэдээтэлинэн улэлиир. Ол кэмнэ да5аны, билигин да5аны Галина
Яковлевна оскуоланы кытта сибээьэ симэлийбэт. Хас тереппут мунньа5ын
аайы тереппуттэргэ да, учууталларга да тереппут быhыытынан субэ-ама
буолар, тереппуттэр керуулэрин, ба5а санааларын этэр.
Хас уерэнэн кэллэ5им аайы дневникпиттэн са5алаан тэрээттэрбэр
тиийэ бэрэбиэркэлиир, уерэхпин учуоттуур. Туохха эмэ ыарар5аппыт
буоллахпына куус-кеме буолар, субэлиир. Начальнай кылааска уерэнэ
сылдьан суруйуубар мелтех этим. Ону хас киэhэ аайы кыры-кыратык диктаан
суруйтарара, эбэтэр ейтен суруйуу биэрэрэ. Билигин мин бу дакылаат
суруйарга ыарахаттары керсубэтим.
Галина Яковлевна хас да сыл нэhилиэкпит киин библиотекатыгар
улэлээбитэ. Онон библиотекабытын кытта ыкса сибээстээх. Биhиги кинигэни
таларбытыгар субэлиир, бириэмэни сепке аттаран кинигэ аа5арбытын
хонтуруоллуур. Библиотека улэhиттэриттэн бу о5о хас кинигэ аахта, ханнык
кинигэни интэриэhиргээтэ диэн мэлдьи сураhар.
А5а баhылыкпыт физкультура учуутала уонна Чакырга ДЮСШ
филиалын тренера буолан о5олору да кытта уонна о5ону иитэр-уерэтэр
тэрилтэлэри кытта алтыhыыта олус куустээх. Кини биhигини эрэ буолбакка
элбэх о5ону спорт салаатыгар уhуйар.

1.3. Тереебут тыл – улуу иитээччи

Биhиги ебугэлэрбит тереебут тыл улахан дьайыылаа5ын бэрт
ердееннуттэн билэллэрэ уонна ону таба туhаналлара. Утуе тыл киhини
кынаттыыр, санаатын кете5ер, утуе5э-кэрэ5э угуйар, иитэр. Куhа5ан тыл
киhини елеруен-еhеруен, таннары дьайыан сеп. Тыл суолтатын туhунан
биhиги суруйааччыларбыт маннык диэн эппиттэрэ кимиэхэ баратыгар
туhуланар: «Дарбааннаах тыл бэрт тургэнник этиллэр да5аны, ол курдук бэрт
тургэнник куугэн кэриэтэ кетер да5аны» (Софрон Данилов). «Утуе киhи
ылбычча да со5уьу тупсара, киэргэтэ сылдьар идэлээх» (Амма Аччыгыйа).
Тыл кууhэ о5о5о ордук остуоруйа, таабырын, ес хоhоонун ненуе кэбэ5эстик
тиийэрин билэллэрэ. Таабырын ей-санаа сайдыытын, булугас буолуутун, ей-
санаа, билии тургутуhуутугар толкуйдуурга уерэтэр. Ос хоhоонноро сэрэтэр,
уерэтэр, сэмэлиир суолталаахтар. Олох бары тускулларыгар сыhыаннаах
буолаллара. Остуоруйалар суолталарын туhунан барыбыт ытыктыыр
суруйааччыбыт Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романыгар сурдээх бэргэнник
этэн турар. Олонхо норуот ейун-санаатын тумэн кердерер буолан сурдээх
улахан иитэр-уерэтэр соругу сугэр. Оhуохай о5о5о оруола: дуоспураннаах,
оттомноох буоларга уhуйар, сомо5олоhуу, до5ордоhуу, биир санаалаах,
тумсуулээх буоларга бастакы хардыы. Айар дьо5уру сайыннарар ырыа
суолтатын туhунан Расул Газматов маннык диэн этэр: «Ийэ ырыата – киhи-
аймах бастакы ырыаларыттан бастыннара. Биhик ырыата суо5а эбитэ
буоллар уеруу, дьол, поэзия суох буолуо этилэр, баар да буолтарын иhин
бэрт дьо5ус буолуо этэ».
Биhигини дьоммут еруу ес хоhооннорунан хайгыыллар, эбэтэр
сэмэлииллэр. Хаhан да утары тылынан, киhини еhургэтэр гына эбэтэр
хаhыынан мехпеттер-эппэттэр.
«Норуот педагогиката киhи аймах баарын тухары баар уонна сорох
еттуттэн дьуhун кубулуйан ыла-ыла бугуннэ диэри бэйэтин улуу кууhун
ыhыктыбакка улэлии сылдьар кестуунэн буолар. Бу – норуот о5ону, киhини
иитэр, такайар, уhуйар муудараhа, ситиhиитэ. Ону ким да айбата5а, норуот
бэйэтэ айбыта уонна салгыы айа турар» (К.С. Чиряев).
II баьа. О5о доруобуйата

2.1. Чел олох - о5о куннээ5и аhылыга, режими тутуhуу, о5о спортка
сыстыыта, чэбдигирдинии

Чел олохтоох дьон уhун уйэлээх буолаллар дииллэрэ кырдьык.
Прокопьевтар дьиэ кэргэн олохторун тухары биир уруумкэ кетехпетех, табах
тардыбатах дьон буолаллар. Бары сибиэhэй салгыны сии таарыйа тыа5а
хаамалларын себулууллэр, айыл5а5а сылдьан бултуулларын, сир
астыылларын, куулэйдииллэрин астыналлар. Ол курдук, чел олохтоох буолуу
диэн куhа5ан дьаллыктары утарыы эрэ буолбакка, мин санаабар, режими
тутуhуу, улэлээьин-хамсааьын, учугэй майгылаах буолуу, айыл5аны кытта
алтыhыы, септеехтук сынньаланы тэрийии, сиэрдээх буолуу, ыраастык тутта-
хапта сылдьыы барыта киирэр. Бу сурун тускуллары барытын Галина
Яковлевна уонна Евгений Прокопьевич биhиэхэ тиэрдэллэр, ейдетеллер.
1. Режими тутуhуу. Биьиги дьиэ кэргэн хас сарсыарда аайы 6-7 чааска
турабыт, наар биир бириэмэ5э аhыыбыт, киэhэ 10-11 чаастан
хойутаабакка утуйабыт. Мин бастакы куммуттэн ыла бу
режимнэ уерэнним. Ол угэспитин кун бугуннэ диэри
тутуhабыт. Галина Яковлевна этэринэн, биир кун устата о5о
барытын оноруохтаах: сарсыарда туран уерэнэр, кэлэн урок
аа5ар, эбии уерэхтэргэ дьарыктанар, аhыыр кэмин куоттарыа
суохтаах, спордунан дьарыктанарга бириэмэтин аттарыахтаах,
эбиитин ессе дьиэ ис-тас улэтигэр кеме буолуохтаах. О5о таах
сылдьар бириэмэтэ хаалыа суохтаах, оччо5о эрэ толору
сайдыылаах, культуралаах, киэн билиилээх о5о тахсар. Норуот
муудараhа этэринэн, «Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор,
хойут турбут чыычаах хара5ын хастар».
2. Улэнэн уерэтии. Саха киhитэ былыр-былыргаттан улэhит. Биhиги
дьиэ кэргэн саха ес хоhооннорунан сиэттэрэн сылдьабыт: «Ким
улэлиир – ол аhыыр», «Улэhит киьи – дьоллоох киhи», «Улэ
диэн дьол». Биhиги ыал хаhаайыстыба бе5е. Инньэ гынан
кыhыннары, сайыннары улэ уеhугэр сылдьар дьоннорбут. Урут
уруккаттан суеhулээх эрэ саха ыала астаах-уеллээх этэ.
Прокопьевтар дьиэ кэргэн о5ону кыра эрдэ5иттэн улэ5э
сыhыараллар. Биhиэхэ ына5ы сатаан ыабат киhи диэн суох.
А5а баhылык уолаттарын кыра эрдэхтэриттэн батыhыннара
сылдьан бастаан мас сыыhын, тиэргэн бе5ун ыраастатара,
кэлин мас, муус от улэтигэр, бултка – барытыгар илдьэ
сылдьар. Билигин этиттэриитэ суох дьиэ ис-тас улэтин бэйэбит
толоробут. Сурэхтээх, улэhит буоллахпытына эрэ туhа дьон
буолабыт. Евгений Прокопьевич этэринэн: «Улэни сатыыр,
кыайар буолуу, киниэхэ утуе суобастаах сыhыан ханнык
ба5арар киhини дьоллуур киэргэтэр».
3. Утуе майгылаах буолуу. Теhенен учугэй, керсуе майгылааххын да,
соччонон до5отторун эйиигиттэн тэйиэхтэрэ суо5а. «Улахан
дьону убаастаа, кыралары ата5астаама, дьонно эйэ5эстик
сыhыаннас, алама5ай буол, сатабыллахтык кэпсэт» - диэн
куруук биhигини уерэтэллэр. «Кырдьа5аhы хааhахха укта
сылдьан субэлэт» диэн ес хоhоон сурдээх улахан иитэр-уерэтэр
суолталаа5ын туhунан биhиэхэ субэлииллэр.
4. Айыл5аны кытта алтыhыы. Саха – айыл5а о5ото, айыл5а киhитэ.
Сайынын биhиги бары от улэтигэр, сир аhыгар сылдьабыт.
Оруутун сибиэhэй салгынынан тыынабыт. А5а баhылыкпыт
тренер уонна физкультура учуутала буолан, бары тыа5а
суурэбит, Амма эбэ хотуммутугар кыратык сетуелээн-
балыктаан сынньанабыт, чэбдигирдинэбит. Биhигини дьоммут
батыhыннара сылдьан субэлииллэр: сири-уоту алдьатыман,
айыл5а5ытын таптыы, харыстыы улаатын, ойуурга улаханнык
айдаарыман. Ол курдук маннык ес хоhооно баар: «Ийэ сир
барахсан иитэр, кун барахсан сылытар».
5. Септеехтук сынньаланы тэрийии. Аны иллэн кэми туhалаахтык
атаарар олоххо олус наадатын туhунан угустук этэллэрэ,
этэллэр да5аны. Ол иhин да буолуо, уолаттар иккиэн а5аларын
туох баар улэтигэр сыста5астар, уhанан да кереллер, мин
учугэйдик уруhуйдуубун, баайабын, танастары
абырахтанабын. Улэни кытары сынньаланы тэннэ дьуерэлээн,
сайын аайы, уерэх дьыла са5аланыыта Дьокуускай куоракка
киирэн парка5а сынньанан, куулэйдээн, киинэ кердерер сиргэ
сэргэхсийэн, уерэххэ наадалаах малы-салы атыылаhан
киирэбит. Дьиэ кэргэн буолан бары бииргэ тыа5а тахсан
походтаан, уерэн-кетен, оонньоон-керулээн,
сынньанааччыбыт. Онно сылдьан ебугэлэрбит утуе угэстэрин
сергутэн, ебугэлэр атах оонньууларыгар курэхтэhээччибит.
6. Сиэрдээх буолуу. «Дьонно куhа5аны ба5ардаххына, онтун бэйэ5эр
тиийэн кэлиэн соп. Куhа5ан тылы санарыма, киhини еhерер
аналлаах» - диэн уерэтэллэр. Онон ханна ба5арар
сырыттаххына ааккын туhэн биэрбэккэ сиэрдээхтик тутта-
хапта сылдьыахтааххын.
7. Ыраастык, культурнайдык тутта-хапта сылдьыы. Дьиэ5э-уокка,
общественнай миэстэлэргэ ыраастык туттуу, культурнайдык
кэпсэтии – бу о5ону иитии биир соругунан буоларын дьонум
санаталлар. Уерэхтээх, улэhит дьон буола улаатан, дьоммут
туйа5ын хатаран, эбээбит, эhээбит удьуордарын сал5аан
улаатарбыт бэйэбитигэр туhалаах буоларын умнубаппыт.
8. Уерэхтээх буолуу. Бу манна кэлиэхпиттэн ыла дьонум саамай
тыкайар тыкаайылара – уерэх. «Уерэ5и ере туппут киhи олоххо
миэстэтин эрэйэ суох булар», - диэн этэллэр. Ол таах хаалбата,
улахан уоллара – Проня, СГУ юристка салаатын 1 курсун
устудьуона буолан, этэннэ учугэйдик уерэнэ сылдьар, оттон
кыра уоллара Витя 8 кылааска ситиhиилээхтик уерэнэ сылдьар
уонна мин эмиэ уерэхпэр учугэйбин. Биhиги бары кыра
эрдэхпититтэн араас конференцияларга, аа5ыыларга,
конкурстарга уо.д.а. курэхтэргэ кехтеехтук кыттан ситиhиибит
элбэх.
Галина Яковлевна маннык кэпсиир: «Билинни тереппуттэр, бары да
буолбатар, о5олорун улэ5э кытыннарбаттар, кенул кеччутэллэр, танас киэнэ
маанытын, ас киэнэ амтаннаа5ын – о5о5о эрэ, ессе сиэптэригэр харчы
симэллэр. Ону о5олоругар учугэйи эрэ онорбут курдук саныыллар. Сурэ5э
суох, улэлиэн ба5арбат, бас-баттах тыллаах-естеех, бардам, бэйэмсэх киhини
уескэттэхтэрэ дьэ ити. О5ону аhынын-танаhынан толорор тэнэ, ейунэн
толоруох баара. Учугэйи-куhа5аны ырыналыыр, утуе5э-кэрэ5э дьулуhар
ейунэн. Иччитэх тебелеех, хачыгырас хармааннаах киhиттэн туох аанньа
киhи тахсыай? Саамай куhа5ана – о5о5о кыраттан «бу орто дойдуга саамай
куустээх – харчы» диэн ейдебулу инэрии. Итиччэтигэр киниэхэ а5ыйа5ы
улэлээн тус уптэнэргэ дьулуhуу бэрт эрдэттэн са5аланар».

2.2. Телевизор, видео, компьютер сайдыытыгар
тереппут керуутэ.

Билинни уйэ5э телевизор, видео, кэнникинэн компьютер биhиги
олохпут эрэллээх аргыстара буоллулар быhыылаах диэтэхпинэ сыыспаппын.
Хас биирдии о5олоох ыал бу тэриллэрэ суох табыллыбат. Телевизордаах
дьон о5олорун бириэмэлэрэ урок онороллоругар тиийбэт, онтон киинэ5э –
дэлэй. Дьэ, ол кэнниттэн о5о бе5ете харахтара ыалдьар, суhуехтэрэ мелтуур,
уойуохтарын да сеп. О5о ер кэмнэ куех экраны одуулан олордо5уна кини
майгыта-сигилитэ, тутта-хапта сылдьыыта, мин санаабар, таннары еттугэр
туhэр. Телевизорга кестер рекламалар (холобур, табах, арыгы рекламалара)
о5ону учугэйгэ тиэрдибэттэр. Холобур, мин оскуолабар уерэнэр о5олор
этэллэринэн, рекламаланар буолла да, ол учугэй эбит дии-диилэр
табахтыыллар, онтон улахан кылаас о5олоро соро5ор холуочук да
сылдьааччылар. Онтон аны биир еттуттэн ылан кердеххе, телевизорга кестер
туhалаах перeдачалар эмиэ баллар. Ол передачалар биhигини элбэх учугэйгэ
уерэтэллэр, биhиги онтон туhалаах информация ылыахпытын сеп. Ол гынан
баран, о5о барыта ону кербет.
Биhиги дьиэбитигэр телевизоры олох наадалаах эрэ кэмнэ керебут:
учугэй передачалары, сонуннары, эбэтэр еребул кун биирдэ эмит учугэй
киинэлэри. Галина Яковлевна этэр: «Бириэмэтин сепке туhанар эрэ киhи
оло5о табыллар. Куну супту телевизоры манаан баран олордоххо кемус
бириэмэн барыта онно барыа. Толоруохтаах дьыалаларын барыта
хаалыахтара, олору эн оннугар ким да оноруо суо5а. Телевизор эйиэхэ аhыыр
аскын, таннар танаскын биэриэ суо5а. Эн теhенен ер телевизору кере5ун да
соччонон доруобуйан мелтуен сеп».

III баьа. Мин кыра ситиhилэрим

Мин бу манна II Чакырга кэлбитим уhус сылыгар барда. Мин
кэлиэхпиттэн ыла сууруунэн дьарыктанар буоллум. Миигин Евгений
Прокопьевич – а5а баhылыкпыт дьарыктыыр. Инники эппитим курдук
биhиги дьиэ кэргэн бары сууруунэн, ыстананан, хамыынан, атыннык эттэххэ,
чэпчэки атлетиканан дьарыктанар. Ол курдук, мин 2004 сылга маннык
ситиhиилэрдээхпин: ДЮСШ сууруугэ ыытар курэхтэригэр 60м – 1 миэстэ,
460м – 1 миэстэ,500м – 2 миэстэ уонна уерэ5э учугэй диэн махтал грамота.
Оттон 2005 сылтан маннык курэхтэргэ кыттан миэстэлэспитим:
ДЮСШ сууруугэ ыытар курэхтэригэр 300м – 3 миэстэ, 500м – 1,2 миэстэ,
800м – 1,3 миэстэ. Покровка5а ыытыллыбыт А5а дойду сэриитин
тумуктэммитэ 60 сылыгар аналлаах оонньуу-эстафета курэххэ «Юнга»
хамаанданан бастаабыппыт.
Быйыл 2006 да сылга миэхэ бэрт кердеруулээхпин: ДЮСШ сууруугэ
ыытар курэхтэригэр 500м – 1,1,2 миэстэлэри ылбытым.
Ону таhынан спорт эрэ миигин сэнээрпэт, мин атын уерэх да
салааларын интэриэhиргиирбин эмиэ дакаастыахпын сеп. Кэлбит сылбыттан
ыла уус-уран аа5ыынан себулээн дьарыгырабын. Холобур а5аллахха,
олонхоттон быhа тардыылары, хоhооннору, кэпсээннэри аа5абын, кэпсиибин.
Ол курдук оскуола иhинэн ыытыллар мероприятиеларга да, кэнсиэрдэргэ да,
бичэрдэргэ да актыыбынайдык кытта сатыыбын. Оскуола иhинэн
ыытыллыбыт А5а дойду сэриитэ тумуктэммитэ 60 сыллах убулуейугэр
аналлаах «Аман ес» оратордар курэхтэригэр 1 миэстэ ылбытым.
Оссe эбэн эттэххэ, 2004 сылга алын кылаас суhуе5эр уерэнэ сылдьан
Амма5а буолбут «Аман ос» диэн оратордар курэхтэригэр кыттан, кыргыттар
кыттар эрдэхтэринэ, «Чуор куолас» номинация5а тиксэн Мэнэ суругунан
на5араадаламмытым.
Эбии мин оскуола иhинэн 2005 сылга ыытыллыбыт предметнай
олимпиадаларга миэстэлэспитим: омук тылыгар – 3 миэстэ, терут культура5а
– 2 миэстэ, математика5а – 2 миэстэ, саха тылыгар – 3 миэстэ.
2005 сыллаахха 4-с кылааска уерэнэ сылдьан «Инникигэ хардыы.
Юниор» научно-практическай конференция5а «Сууруу киhи доруобуйатыгар
туhата» диэн теманан кыттан махтал суругунан на5араадаламмытым. Бу сыл
бу теманан 5-с экологическэй Саввинов аатынан аа5ыыларга бастаан
турурдаахпын. Мин интэриэhим биир наадалаах, учугэй еттунэн буолар дии
саныыбын.
Быйыл оскуола иhинэн ыытыллыбыт «Дело в шляпе» диэн моднай
сэлээппэлэр курэхтэригэр кыттан лауреат аатын ылбытым. Оттон «Амгино-
Чакырский сувенир» диэн конкурска кыттан 1 степеннээх дипломунан
на5араадаламмытым.
Тумук тыл

Мин тумукпэр маннык тыллары этиэхпин ба5арабын. Биhиги, икки уйэ
кирбиитигэр олорор кэммитигэр, олохпут бары еттуттэн уустугуран иhэр
кэмигэр, ааспыт оло5у анааран, ырытан, туhалаах сумэтин ылар кэммит
кэллэ. Уерэх улэhиттэригэр, тереппуттэргэ кэлбит уйэ5э туох-ханнык
билиилээх, олоххо хайдах бэлэмнээх киhини таhаара5ыт диэн ыйытыы
тирээтэ. Ол эбэтэр утумэн уйэлэртэн мунньуллан кэлбит о5ону ебугэ утуе
угэстэринэн иитии баай кылаатын сергутэн билинни оло5у кытта сибээстээн
Прокопьевтар дьиэ кэргэттэрэ улэ ыыталлар. Дьэ онон о5ону ебугэ угэстэрин
туhанан дьиэ кэргэннэ иитии улэтин ыытыы уерэх тиhигин бары
салааларыгар, тереппуттэргэ, нэhилиэнньэ киэн аранатыгар таhаарыы ордук
кедьустээх буолуо этэ.
О5ону дьиэ кэргэннэ иитии утуе угэстэрин туhунан еркен ейдеехтер
этиилэриттэн а5ыйах холобуру а5алыахха сеп: «О5ону иитиигэ бастакы
киhинэн ийэ, а5а, эбээ, эhээ буолаллар», - диэн араас норуоттар
педагогикаларын уерэппит академик Г.Н. Волков этэр. «Дьиэ кэргэн о5ону
иитиигэ оруола – норуот сиэрин-майгытын акылаата (кенул, итэ5эл,
кырдьык, улэ теруттэрэ)» (Б.Н. Попов, ф.н.д.). «А5а уонна ийэ сыhыаннара
дьиэмсэх, о5омсох буолалларыгар уhуйаллара…» (Амма Аччыгыйа). Бу
этиилэртэн кердеххе о5о – омук инники кэскилэ буоларын ейдеен, ону
нэhилиэнньэ киэн аранатыгар, ордук чуолаан тереппуттэргэ чопчулаан
этиилэрэ туоhулуур.
Туттуллубут литература:

1. Афанасьев Л.А. – Тэрис. hоп – паа! О5ону ус сааhыгар диэри иитии. –
Дьокуускай, 1994.
2. Бандеров Н.С. Саха ыала былыр//Народное образование Якутии, 1995. -
№4. – С.41-42.
3. Варламов Н.П., Тимофеев М.Е. Дьиэ кэргэннэ о5ону иитии. –
Дьокуускай, 2000.
4. Куликова Т.А. Семейная педагогика и домашнее воспитание: Учебник
для студ. сред. и высш. пед. учеб. заведений. – М.: Изд. центр
«Академия», 1999. – 232 с.Чиряев К.С. Ыал ымыыта – ыччакка
(педагогическай бэсиэдэлэр). – Дьокуускай, 1981.
5. Наумов Д.Ф. Терут буор / Миитэрэй Наумов. – Дьокуускай, 2005 –
160с.
6. О5ону терут культураны тилиннэриинэн уонна салгыы сайыннарыынан
уьуйан иитии-сайыннарыы эркээйитэ. – Дьокуускай, 1994.
7. Попов Б.Н. Ыал быhаарыылаах тылдьыта/Попов Б.Н., редкол.:
А.А.Пахомов уо.д.а.; Дьиэ-кэргэн уонна озо-аймах дьыалаларыгар Саха
Респ. Президенин иhинэн ком. – Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2001.
– 104 с.
8. Прокопьева М.М., Гермогенова М.Д., Бочкарева Т.В. Дьиэ кэргэңңэ
озону иитии/М.М. Прокопьева, М.Д.Гермогенова, Т.В.Бочкарева. Дьиэ
кэргэн уонна озо Респ. Ком. Саха гос. ун-тета. Саха гос. пед. Акад. –
Дьокуускай, 2003. – 71 с.
9. Степанова А.Ф. Кун-дьыл эргииригэр сөп тубэhиннэрэн озолору
сайыннарыы//Народное образование Якутии, 1995. - №1. – С.69-73.
10.Чиряев К.С. Олох педагиката: Бэлиэтээhиннэр, ахтыылар, ыстатыйалар,
кэпсээннэр/Саха респ. уөрэзин министерствота. Саха сиринээзи норуот
педагогикатын Ассициацията. Норуот педагогикатын музейа. –
Дьокуускай, 1998. – 496 с.
1-гы сыhыарыы
Тереебут тыл – улуу иитээччи

1. Олоххо тардыhыы дьиэ кэргэннэ теруттэнэр.
2. «Ким улэлиир – ол аhыыр».
3. «Улэhит киhи – дьоллоох киьи».
4. «Улэ диэн дьол».
5. Улэни сатыыр, кыайар буолуу, киниэхэ утуе суобастаах сыьыан ханнык
ба5арар киhини дьоллуур, киэргэтэр.
6. Тереебут тыл – улуу иитээччи.
7. Утуе тыл киhини кынаттыыр, санаатын кете5ер, утуе5э-кэрэ5э угуйар,
иитэр. Куhа5ан тыл киhини елеруен-еhеруен, таннары дьайыан сеп.
8. «Дарбааннаах тыл бэрт тургэнник этиллэр да5аны, ол курдук бэрт
тургэнник куугэн кэриэтэ кетер да5аны» (Софрон Данилов).
9. «Утуе киhи ылбычча да со5уьу тупсара, киэргэтэ сылдьар идэлээх»
(Амма Аччыгыйа).
10. «Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойут турбут чыычаах хара5ын
хастар».
11. «Улахан дьону убаастаа, кыралары ата5астаама, дьонно эйэ5эстик
сыhыаннас, алама5ай буол, сатабыллахтык кэпсэт».
12. «Кырдьа5аhы хааhахха укта сылдьан субэлэт».
13. Саха – айыл5а о5ото, айыл5а киhитэ.
14. Сири-уоту алдьатыман, айыл5а5ытын таптыы, харыстыы улаатын,
ойуурга улаханнык айдаарыман.
15. «Ийэ сир барахсан иитэр, кун барахсан сылытар».
16. «Дьонно куhа5аны ба5ардаххына, онтун бэйэ5эр тиийэн кэлиэн соп.
Куhа5ан тылы санарыма, киhини еhерер аналлаах».
17. «Уерэ5и ере туппут киhи олоххо миэстэтин эрэйэ суох булар».
18. Тугуда гыммакка олордоххо толоруохтаах дьыалаларын барыта
хаалыахтара, олору эн оннугар ким да оноруо суо5а.
2-с сыhыарыыта
Тереппут иитэр-уерэтэр тэрилтэлэри кытта алтыhыыта

Оскуола О5о саада

Спортзал Тереппут Библиотека

Эбии
Культурнай уерэхтээhин
киин дьиэлэрэ
3-c сыhыарыы

Чел олох тускуллара

Режими Улэнэн
тутуhуу уерэтии

Утуе Айыл5аны
майгылаах кытта
буолуу алтыhыы

Чел олох
тускуллара

Уерэхтээх Сиэрдээх
буолуу буолуу

Ыраастык, Септеехтук
культурнайдык сынньаланы
тутта-хапта тэрийии
сылдьыы