0085 kilavson bir neche soz bey hadi 762KB by 1TIyd2E

VIEWS: 0 PAGES: 49

									1                     sır jerar qılavson




                Sır Jerar
        Qılavson
        0n üçüncü yüz ilədək

        türkcənin
                 etimolojyasından
             bir neçə örnək söz




                   İngilizcədən çevirən



               HƏSƏN BƏY HADI


                          1382
                          2003
                  Təbriz şəhəri
    a    şaşmağı göstərir,     o məni ak qıldı: oməni şaşırtdı
         çağırma sözü, hərfi   tüzün oğluma : mənim gözəl oğlum.
2             13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

              nida                          anacıma: mənim əziz anam
                                            a yigit : ay igid \ a kiçi: ay kişi
                                            a altün buğa: ay altın buğa.
    aba       apa. ebe . ululara            eçüm apam: atam anam.
              qarşı sayqı                   eçimiz apamız\ eçesi apası.
              göstərən söz. ata             tartışapam: (?)tartış dədəm.
              baba, böyük ata,              apa tərxan: üst başçı, alp başçı
              böyük ana, dədə,              apa oğlanı: ata ürələri (balalari), dədə
              ana, əmi, əmmə,               bala.
              dadaş, bacı, nənə             acunqa apa enmişindən bəri
              (ev işi görənə: evçi)         dədəmiz yerə inəndən bəri.
              abaqamöğol,                   apa yazdı irsə: ata günah qılır isə.
              eqeçimoğol: böyük             ebem köməçi: bir ot adı
              bacı.
    abaçı     abakı: xoxan,                 abaçı gəldi: o deməkdiki ‘‘dev gəldi’‘
              uşaqları qorxutan             ‘‘xuxan gəldi’‘
              = ? <> aba\ apa
              abakı: apak: cin,
              qul, qorkula, kukula,
              qolçak
    abımaq    abıt, abımaq,                 ol anı kişidin abıdı: o onu xalqından
              gizləmək                      yaşındı (gizlətdi)
                                            katun sını: tanqutla çin arasında bir
                                            şəhər
                                            sınka1 girüb2 gerrü yanmaz3
                                            sına (qəbrə)1 girən2 geri qayıtmaz3
    abınmaq   ubanmaq,                      ol mendinq abındı:
              gizlənmək                     o məndən gizləndi.
    abıt      abıtur, abıtmaq               ol özin menden abıttı:
                                            ol özün menden gizlətdi.
                                            ol anı kişidinğ abıttı
                                            o onu xalqdan gizlətdi
                                            ol ər, ol özüni kişidin abıtğan:
                                            o kişi özünü adamlardan gizlədir
                                            (gizlətən)
    aç        ac                            türkü bodun1 aç erti2.
              acın\ açla                    türk xalqı1 acıdı2 (aclığa vardı).
                                            aç bars: ac bəbir.
                                            açsar: acalsa.
                                            açmak suvsamak emqeki: aclıq
                                            susuzluk inciyi.
                                            aç karınka: aç bağurpuktın: ac
                                            qarına.
                                            men aç men sanğa1: mə acam, sənə
                                            mən1 acam
3                             sır jerar qılavson
    aç        çağrış, də'vət           aç berü kel: hey! gəl bura.
              sözcüğü. örnəyin:
              ağa, əfənim, hey,
              buyur, ...
    açığlıq   acığlıq qayğılı,         acığlığ küp: acıdan küp: o küpə
              yazıq, incik, hirsli,    acıtmaq istənilən şeyləri tökərlər.
              qıslı, sıklı, sıkıl
    açık      acık (ajcıq)             er açıktı: ər acaldı\ açıkmış böri: acalmış
                                       qurd.
    açıq      sunuş, ötüş,             yüklerin açtılar ertütin1 açuğun2
              ərməğan, hidyə\          ötindiler3
              rahat, açığ.             yüklerin açtılar olduğu1 (gətdiyi)
                                       sunuların (hidyələri)2 hüdülədilər
                                       (arnadılar, atdılar)3
                                       beqlerdinq açığ1 ayaq2alır
                                       bəylerdən hüdür (töhfə)1 hörmət2 alır.
                                       xan manğa açığ berdi: xan mənə sunuş
                                       verdi.
                                       özünğüni açığlığ1 tut:
                                       özüvü hüdülə1\ özüvü rahat1 tut.
                                       meninğidin açığ bolsu sendin
                                       tapuğ
                                       məndən bolluq səndən qulluq.
                                       eliqme1 açığ birle2 açtı qapuğ3
                                       elində1 töhfə ilə2 açtı qapunu3.
    açıq      <> acı, ekşiq, acığ,     açıq emgek: acı azab, qara duzağ.
              yandıran, tüt, tuş,      açığ nara: acı nar
              çox şor, əkşi            açığ üninğ siğtayu.
              (əsidli)\ incik, ağrı,   acı (dərdli) səsin (ininq) çınlarak.
              sıxılı, qussəli, hirs,   ağazımtakı tatağlar açıq bolup:
              tarkamaq : >             ağzımdaki dadlı (şirin) dadlar
              talxamaq, acımaq,        acımsıyıb.
              küsmək                   eldin xandin açığ bolurmu?: eldən
              açığlık <> acığlık:      bəydən küsmək olurmu.
              tüt, acı                 açığqa tatığ: acımsır şirin.
              açığsar\                 acı su: şor su.
              açığsamaq                ağudan açığ: ağıdan (zəhərdən) acı
                                       açığ, bu ölüm: bu ölümki var, acıdı\
                                       ölüm acıdır.
                                       süçüq tattınğ erse1, açığqa anın2
                                       şirin dadın varsa1 acıya hazırlan2
                                       er açığsadı: kişi acıya (turşa)
                                       yerikləyir.
                                       üzüm açığsıdı: üzüm acılaşdı
                                       (turşlaşdı, turşadı)
4              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

    açıl       başla, təmizlən,      könqülleri açıldı: könülleri açıldı
               durul                 tenğri kapığı açıldı: cənnət (uçmaq)
                                     qapısı açıldı.
                                     kök açıldı: göy açıldı.
                                     tüpürmezince1 açılmas: əsməyincə
                                     (yel)1 (göy üzü) açılmaz.
                                     okısa açılğay: oxusa açılar
                                     (düşünülür).
                                     açıldı tanğuk: açılmış töhvələr
                                     (hüdülər).
    açkı       əçi. dadaş, böyük qardaş, əmi
               açık <?> ocak\ açkım: ocağım?
    açlık      aclık, qarınpalıq
    açlınmaq   açılmaq               kapuğ açlındı: qapı açıldı.
    açlışmaq   bərabər açılmaq,      kapuğlar açlışdı: qapılar hamısı
               bir biri ilə gəvşək   bərabər açıldı
               rahat olmaq
    açmaq      safatmaq, arıtmaq,    sünqüqün açdımız: süngüynən
               içləmək, daramaq      açdıq
                                     temir son açtı: dəmir zənciri açtı.
                                     ayağ qılınçımıznı aça: günah
                                     işlərimizdən ayıra.
                                     açtı uştmağ yolı: cənnət yolun açtı.
                                     manğa ay açık: mənə ayta (danışa)
                                     aça.
                                     sözüq açsamu yeq: sözün açılması
                                     yeğdi (yaxcıdı).
                                     sen munda kal aç qalıq1: burda qal
                                     pəncərəni1 aç.
    açuq       aydın, dost,          açuk adırtlıq: açık aydın.
               dosyana, rahat.       açuk iş:gizli olmayan
               açuğluk: açıkca       açuk kapuğ\ kapuğ açukluğı
                                     açuk kök: açığ göy.
                                     açuk tuttu yüz: xoş yüz görsətdi.
                                     açığlığ er: açuğluk ər: anık, razı, əli açıq
                                     olan bol kişi
                                     ayu berdim1 emdi2 açukluğ3 sana
                                     indi2 (çok)açukca3 söylədim
                                     (ayutdum )1 sənə.
                                     yüz açukluğı: sırtıqlıq\.
    açur       acıktırmaq            ol anı açurdı: o onu acıtdıka.
               açurur\ açurmaq       bu aş ol kişini açurğan
                                     bu yemək o kişini tez acaldır (tez sinib
                                     iştahaya gətirir.
                                     açurup özünğ: özüvü acırdıb.
5                           sır jerar qılavson
    adalığ    <ada. xətər,           adalığ1 orunlartın2 ozğuluk3
              uçurum                 xətərli1 yerlərdən2 uzaqlıq3
    adınçığ   adınsığ, ayrı,         adınçığ1 bark2: seçgin (gözəl, başqa,
              seçgin, dəyişik,       ali)1 töhvə2
              dəyərli, başqa,        adınçığ bediz2
              gözəl, özəl            seçgin (gözəl, başqa, ali)bəzək2
                                     (sinidə qəbir daşında ya hər başqa bir
                                     şeydə qoyulan özəl bəzək).
                                     iki yeqirmi1 törlüq2 adınçığ3
                                     munqadınçığ4 belqü körtqürdi4
                                     oniki1 cürə2 özəl3; şaşırdıcı4 bəlgə
                                     (əlamət) göstərdi4.
                                     adınçığ əmrək1: gözəl sevgilim 1
                                     (sevincim )
                                     adınçığ türkçe başık: gözəl türk
                                     sayası (hymningi: səri (toyuq
                                     sərir)sirud)
                                     adınçığ edqu: çox1 iyi (yaxcı)
                                     adınçığ ıduk xaqan xan süsi
                                     həzrəti ali xaqan xan qoşunu
                                     (tanqsuk ulu xaqan) ?
                                     kişidə1 adınğsığ2: adamlar1 (içində)
                                     bam başqa2 (kişilikdə başqa dəyəri
                                     olan)
                                     tanqrim1 yarlığın2 adınsığ3
                                     kılmağaymın4
                                     tanrımın1 buyruğun (dan)2 başqa3
                                     qılmaram (edmərəm)4
                                     birök1 muni2 ukmadın3 adınsığrak4
                                     adıra5 tutsar6
                                     ama1 bunu2 qanmıyıb3 çaşarak4
                                     başqa (dəyişik)5 tutarlar6 (düşünərlər)
                                     erende1 adınsığ2 kişide3 önği4
                                     ərənlər1 ara başqa2, insan olaraq3
                                     birinci (öncü)4.
                                     adınsıq bolur1 barça2 qılqınğ3
                                     sözünğ
                                     başqalaşır (dəyişir) sənin tamam2
                                     xəsiyətin3 sözün.
    adınmaq   ayılmaq, açılmaq       ol tüzün1 ər əsrüki2 adıntı3
                                     o düz1 kişi keflilikdən (əsrüklükdən)2
                                     ayıldı3
                                     adınu umatın: ayıla bilməyən (çox
                                     içən kişi)
                                     bir ança adın: bir az (anlıq) ayıl
    adnamaq   aynımaq,               yer adnadı: yer dəğişdi
6              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

               aynamaq,                      ər adnatti: ər dəğişdi.
               dəyişmək,
               başqamaq\
               iylənmək,
               küflənmək
               adnar, aynar
    ağıl        (< av:                       ağılınğta1 yılkınğ2 bolzun3: ağılında1
               yığmaq),ayilmoğul, >          ılxın2 olsun3
               aulrus.ağul.                  ağılım, on yılkım, sansız ərti1: on
               1) bağlı yer, çəpərli         ağılım saysız heyvanım varıydı1
               yer, yığılma yeri,            (ağılım onudu ılxım saysızıydı)
               halqa                         ağılda oğlak tuğsa: ağılda oğlak
               2) hilal. ay ağılı: ay        (keçi balası) doğsa.
               dövrəsində oluşan             koyun ağılı
               halqa.
    ağın       lal, güng, səssiz             ağın1 teq bolup: lala1 tay olup
                                              (qərib yad ölkədə kişi)
                                             gelin1 teq bolup ər2 ağın3 teq tili
                                             kişi (adam)2 gəlinə1 tay olub dili lal3
                                             olur (gəlinə tay dili lal olur)
    ağış       yokuş, yukarı                 ağışka eniş ol: o yokuşlu enişli
                                             ağaş eniş: ağış eniş
    ağnama     mızıldamaq,                   ər ağnadı: kişi mızıldamağa düşdü.
               burunda
               səslənmək, lala
               pitiklənmək.
               ağnar.
    ağnamaq    kürəyi üsdə yerə              balıkça ağnayu: balık kimi (yerdə)
               sürtünmək,                    sürünmək
               sürünmək,                     öz arığsızında ağnayu: öz poxunda
               əvədəmək                      (kəsafətində) əvədiyir.
               büdrəmək,                     at ağnadı1: at büdrədi1 (yıxıldı).
               yıxılmaq, axmaq,              ağnap yora: bir biri dalısı gedir, axıb
               daşmaq, dışmaq,               gedir, süzüb gedir (yıxıla qalxa).
    ağsamaq    qalxmaq istəmək               ol tağka ağsadı: o dağa qalkmaq
                                             (aşmaq) istədi.
    ağtarıl    1) aşmaq 2)                   kemi ağtarılur: gəmi aşır
    maq        uzaqlaşmaq                    axtarılu tonğdarılu: aşıb dönmək,
                                             aşıb gedmək, aşıb çönmək.
                                             axtarlu1 yanturu2 yorıdı3: aşıb2
                                             qayıda2 dururdu3 (aşıb qayıdırdı)
                                             ər ağtıldı: kişi aşırıldı (vuruldu,
                                             düşürüldü)
    ağturmaq   çıxarmaq,                      (o şayıtlarını) tanğda1 erte2 uluğ3
               qaldırmaq                     yaylıkka4 ağturmışın
7                            sır jerar qılavson

                                     səhər1 ertən (tezdən)2 böyük3
                                     tənəbiyə (otağa, salona)4 qaldırmış
    ağukmaq                          yelvikip1 ağukup2 öltürqeli3
                                     sakınsar.
                                     büyüləyib (cadu edib, üfüləyib,
                                     ovsunlayıb)1 ağulayıb (zəhirləyib)2
                                     öldürməyi3 düşünsə4
                                     ödsüz ölüm (yada :) yelvikmek
                                     ağumek
                                     zamansız (sezilməz, birdən, vaxsız)
                                     ölüm: (ya) büyüylə (ovsunla)
                                     (ya)ağuyla (ölüm).
                                     er ağuktı: adam ağulandı,zəhərləndi)
    axsak      aksak, askak,         axsak boxsak: axsak boxsuk.
               ağsak, akşak.         at axsadı
               topal. şil, çolaq.    ol anı axsattı
    ajunçı     < ajun                ajuncı kişi: dünyanın iyəsi xanı şahı.
    akığılığ   axımlıq, axardan, durman axan. durmadan
    akığsız    axmadan duran, gedmədən duran, dölək, ağır, sakit, dinc,
               getməz qanıtmaz, duran. sabit, tuturuklı duruklı, ilqarlı,
               yapışqaq, çıkmaz
    akıtmaq    ağıtmaq. axın         kül tüqin beq başlayu1akıt (t)ımız
               yapmaq,               gül təkin bəy başçılıq edən1 axınımız
               süzdürmk,             tün1 akıtdımız2: gecə1 axınımız2
               dışarmaq,             buyanlığ1 taluy2 öqüz3 akıtıp
               yügürmək,             ərdəmliqin (iyiligin, yararlığın,
               hicumlamaq            yaraşığın, bacarlıqın)1 böyük2 çayın3
                                     axıdıb
                                     kan öqüz akıtar: qan(dan), çay
                                     axıdar. qan çay (yerinə) axıdar
                                     tenğri akın akıttı: tanrı axın (sel?)
                                     axıddı.
                                     ol suv akıttı: o su axıddı (sızdırdı,
                                     süzdürdü)
                                     beq akınçı akıttı: bəy qoşun (axın)
                                     saldırdı (göndərdi).
                                     bu tağ tavrak1 akın2 akıtğan
                                     bu dağ itirak (çox tez, çox iti)1 sel (su
                                     basını)2 axdıran.
                                     akıtsa suvuğ yerde: su akıtılırsa
                                     yerə.
                                     akıtğu kanı: qanın akıt.
                                     xazine tolulap akıtğu kerek: xəzinə
                                     doldurub (açıb) axıtmaq gərək.
    akturmaq   akuzmaq,              akturur közüm yulak: axıtır gözüm
               akutmaq.              bulaq (gözüm bulaq tək yaş tökür)
8              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

    al         arğavan, qırmızı,             al kızıl
               narıncı, tüt qırmızı,         al kedip: al geyip (al don)
               kül; toz; topraq              al sarığ: qırmızı sarı
               rəngi, boz, şabalıt           bu hila1 bile2 kıl3 yağı4 menğzi5 al6
               rəngi, sarıya çalan           bu kələklə1-2 qıl3 düşman4 üzünü
               karışnı.                      (bənizin)5 qırmızı6.
               -yazılarda                    al qül: qırmızı gül.
               'altamğa' qırmızı             beq tamğası elqinğde ornağlığ
               rəngdə olan damğa             orun anınğda.
               deməkdir.                     bəy damqası əlində şahlık təxtin
                                             qabağında (?)
                                             bu kafırlar1 alında2
                                             bu ilqarsızların (gavurların)1
                                             qabağında2
    al         düşüncə, düşünüş,             yeq1 alığ2 buluşğalı3 unamaduklar4:
               yol, siyasət. öğüd            iyi1 öğüd2 tapmayaraq3 qəbul
                                             etmədilər4
    alınğa     alnına                        navayi alınğa yazğanı: nəvayinin
                                             alnına yazılan.
                                             bir köl arasında alındın bir ığaç
                                             kördi:
                                             bir göı arasında, qabağında bir ağac
                                             gördi
                                             tenğri allında: tanrı önündə
                                             allındaki kaş: alnındaki qaş
    alkundın   hər                           alkundın1 sınğar2: hər1 sarı ( (tərəfə)2
    alqirus    < al
    alnıda     alyıda, alında, qabağında, önündə
    alyıda     alnıda, alında, qabağında, önündə
    amarı      bə'zi                 amarı1 tınlıklar2 : bə'zi1 adamlar2
    amtı ma    hələ, hələdə. indidə
    ançula     ançumaq.              yarıklığdı1 xaqanka ançuladı2:
    maq        ançulayu.             yaralı olaraq (yaraklı yarıqlı)1 xaqana
               ençulamaq (?).        sundu2:
               armağan etmək,        çik bodunka1 totok2 bertim3 ışvaras
               vermək, göstərmək, tarxat anta4 ançuladım5.:
               tanıtmaq dartmaq,     çik elinə1 totok2 (şavaş başçısı)
               arnamaq,              verdim3, ışvaras tarxat orda4 onlara
               hüdümək,              sundum5 :
               hüdüləmək,            ağır ayamakın1 tapınzun2
               atamaq, sunmaq,       ançulazun3 :
               ötünmək, qulluq       ağır silağla (hörmətlə)1tapunlayın
               edmək.                (xidmətində durun)2 (və özüzü)
                                     sunun3.
                                     ançlasar tapunsar: qulluq edib
9                            sır jerar qılavson

                                      tapınar.
    anda       ork, oraya             men anda1 erdim2: mən orday1dım2
    anda       oynaş. siğə
    andak ok   > andavuk, elə öylə, elə onda, həmən onda
    andan      andın, beləliklə,      andın1 ken2 menğülüq3 bolur4
               ondan, o               ondan1 sonra2 sevincli3 olur (sevinir)4
               zamandan, o
               yandan, o yöndən,
    andan      sonra, və.             andan aydım: sonra dedim.
    andlığ     antlı, dost, yoldaş    antlığ adaşıma: siqə qardaşıma
                                      (yoldaşıma)
                                      ukuş1 ol2 (,) sanğa3 edqü4 andlığ5
                                      adaş6:
                                      qanacaq1 (lı) o2 sənə3 iyi4 and5
                                      yoldaş6
                                      antlım: dosdum (yoldaşım).
    anğut      şarab üçün qıf,        bart1 kiçik bolsa2 anğut3 beduk4 ur5:
               şarab ölçmək üçün bardaq1 kiçik olsa2 böyük4 qıfa3 qoy5
               piyala, bardaq         (?)
    anta       orda, orada (o         anta ötrü: ona görə
               arada) ol yerdə,       anta basa: anta kesre: anda sonğ:
                                      anda kedin
                                      anda munda: orda burda
    antağ      an + teq\ ol + teq\    biz anteq ertimiz: biz öylə varıdıq (biz
               ancaq, anteq:          öyləydik, bizim qoşulumuz koşulumuz
               oncax, öylə, çox,      (drurumumuz, şərayitimiz) öyleydi;
               onatay, o qədər,       öcürriydi)
               öcür . andak ok >      savı anteq: sözü öylə (öylədi).
               andavuk : o qədər      antağınğın üçün: öylə olduğun çüçn
               ki. çox bəs,           körüq savı anteq: ?
               böyləliklə, beləliklə, antaq külüq xaqan ərmiş: öylə (çox)
               deməklə.               adlım xaqan imiş
                                      antağ küçlük men: öylə (çox)
                                      güclümən (güclüyəm).
                                      antağ tər: öylə deyir.
                                      antaq tərkin: öylə (çox) iti, yeyin.
                                      andağ ərmiş: öyleydi.
                                      yek antağ ölti: şeytan öylə öldü.
                                      nenğ1 andağ2 tev kür3 yelvi4 arvış5
                                      yok kim ol umağay6:
                                      heç1 öylə2 kələk oyun3 büyü4 ovsun5
                                      yoxki o bacarmaya6
                                      ərdəmi1 sevinçi2 yel tenqrinin
                                      antağ3 (muntağ)4:
                                      bacarıqı1 sevinci (çəkimi, dartımı)2 yel
10           13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                           tanrının öylədi3, (böylədi)4
                                           ne üçün andak1 tetir2: ne üçün öylə1
                                           deyilir2
                                           bu çurni küçü antağ ol: bu tozun
                                           (barıtın) gücü öylədi (o qədərdi)
                                           andağ körüklük (kim): öylə gözəl!
                                           (öylə gözəl ki)
                                                                              -
                                           andaq1 qadğu2 hasrat birle olturdi
                                           14
                                           o qədər1qayğı2 həsrət ilə oturdi...
                                           andağ olturur erdi2 kim3: öylə1
                                           otururdi2 ki3
                                           andağ aydım: böylə dedim
     ap      şaşığı, vurğunu               ap ağ. ap ak: appak: çox ağ. dümağ,
             yetirən sözcüğü               lap ağ
             (artikli) 'ap' önək            (sap sarı. qap qara kimi)
             olaraq, qovuşulan             ep edqu : çox yaxci
             kəlmənin səslilərinə          üp ürünq : çox ağ. ağappaqka
             görə uyğunlaşır               apanğsızda, apanğsızına
             ep\ up \ üp
     ap      ap...ap (nə.....nə)           bilməzlər ap nomluğ (?) yuluğ
             cümləni mənfi edir            ukarlar:
                                           onlar bilmirlər (nə yolu, nə yönü), nə
                                           anlayırlar qanun yolun
                                           ap yemə közünür acunda, ap yemə
                                           ikinti acunda
                                           nə bu dünyada (çevrəndə), nədə o
                                           çevrəndə (dünyada),
                                           apbu, ap o: nə bu, nə o
                                           yetməz anlarka ziyan ap yemə asığ:
                                           yetməz onlara nə ziyan nə fayda.
                                           öğüz1 girsə tolmaz ap2 ot yem
                                           önür3:
                                           ırmaq1 girsə dolmaz nədə2 ot yem
                                           bitməz (çıkmaz)3
     ap      həm...həm                     ap deyir, ap yeyir:
                                           həm deyir həm yeyir
     apam    apanğ: sar: isə:              apam1 bir adakın2 sısar3
             əgər                          əyər1 bir ayağın2 qırarsa3
                                           apanğ1 sən barsasın2
                                           əyər1 sən gedsənsə2.
                                           apanğ1 iki acun2 kolur3 erse4 sen
                                           əyər1 iki dünya (çevrən)2 istərsənsə3.4
                                           apanğ1 dostunğ erse2
                                           əyər (hətta)1 dosdun olsada2.
     aprak   >oprak
11                             sır jerar qılavson
     apsax       apçax, aşak
     arığsızın   pox, kəsafət
     arvış       tev, tev kür, çeviş, ovsun; büyü duası, ovsun, boya, oyun,
                 (papış), hoqqa, badalaq, fırıldaq, fənd, yol, tasar, pılan,
                 taslaq, ülgü, salma, tökmə.
                 arbış12, arvış12: bilgi, bacarıq
     arvışmaq    arkışmaq, arvaşmaq: birlikdə ovsun duasi söyləmək
     aşamaq      açmaq, güllənmək,         el aşasın yüz yaşasın :
                 əməlləşmək,               el açsın yüz yaşasın
                 gəlişmək, böyümək,
                 boy atmaq,
                 dikəlmək,
                 yüksəlmək,
                 yetginmək,
                 ərginmək,
                 becərmək,
                 cücərmək
     atalığ      dədəsi (atası) olmaq
     av          avlamaq                   av avlasalar: ov avlayanda .
                                           ər avka barmış: kişi ova çıkmış.
                                           xanlık süsi avka ünmiş: xanın qoşunu
                                           ova çıkmış
                                           biçin avka barmanğlar: meymun
                                           ovuna gedənlər
                                           beq avka çıktı: bəy ova çıktı
     ava         şaşamaq                   ava ava!ka eyvay eyvay.
     avçı        ovçı                      avçı keyikçi: ceyran ovçusu
                 anğdımaq: ovlamaq avçı it
                                           avlavçı
     aviçka      qoca, yaşlı kişi, ər      apuçqa, abuşqa (qarı ərini
                 (arvadın əri), yaşlı      səsləyərək söylər)
                 kimsəyə deyilir, qarı,
                 qartay, qart
     avınç       uvunç, uvants,            sevinçin avınçın güvençin:
                 məhəbbət,                 kefin, istəyin, qurummun (ğururun)
                                           (gülüşün, istəyin, qurumun) (gülün,
                                           boyun)
     avınçu      sevinc dinclik            avunçu1 nenğ2: sevinc1 alınan (istəkli,
                 alınan bir nəsnə,         sevməli) nəsnə2.
                 istəkli, oyunçaq,         avunçu1 sevüqler2 bile avunur3:
                 oyalıq, öyüncə,           sevinc1 verən, (istəkli) oynaşlar2 ilə
                 övüncə, məşquliyət sevinir3.
                 özəlliklə oynaş.          gönül avunçası: ürək dincligi;
                 siğə, anda                güvənci, sevinci.
                                           avunçu1 xatun2 bolzun: istəkli
12              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                                       qadın2 olsun
                                              (sevgili)1
     avınmaq    avnalmaq,                     badram1 kılıp avnalım2: bayram1
                şənlənmək, sevmək,            edib sevinəlim2
                sevinmək, uğurmaq,            ol manğa avındı: o mənə xoş
                öyünmək, razı                 göründü (o sevməlidi, o məni razı
                qalmaq, dincəlmək,            saldı)
                xoşu gəlmək
     avırta     avurta \ taya,                avurtasi1 edqu2 kişi tut3 arıq4
                nənəlik edən,                 tayasın iyi (bir) kişi (adam) tut (seç,
                öyrətçi, evişiçi,             ayır?)4
                qabilə, mama
     avıtmaq    oyamaq,                  sevə baktı ərsə, sən özni avıt:
                uyğarlamaq,              sevimli baxarsa ər sənə özüvü
                toxdatmaq,               toxdat.
                rahatlamaq               yok ərsə minğ, edqu avıtğu gərək:
                uvut, oyut,              əgər kişinin manı (aybı) yoxdusa, onu
                                         övütməlisən (təskinlə)
     avlamaq    öğmaq, sürtmək, ütmək, saflamaq.
     avlamaq    uula.                    teqirmeleyü avlab: döğürləyip
                'avlamaq’‘ sözü          bürümək, fırlayıp qurşamaq,
                'avalamaq’‘ ın           anınğ teqrə kişi avaladı: onun teirin
                qısalmış biçimidi =      (dövrün, çevirin) qapamaq.
                abamaq: çevrəsin         simi zərlə kemer avlayıb: qurşaqın
                almq; bürümək            altun gümüşlə süslədi.
                bir şeyi örtmək,         avlap ölürdi: tutdu öldürdü.
                qapamaq, alğamaq, ol manğa ıvık avlattı: o mənə ceyran
                qurşamaq.                (?) avlatdı.
                 (avlamaq <> oğmaq)      ər özinğə avlandi: kişi özü üçün
                oğub, sürtüp, safaldıp avladı
                ağartmaq.                av avlarsa: ov tutanda, ov tutarsa.
                rahatlamaq.
                > avlu: 1) avlamaq
                bölgəsi 2) dövrə belli,
                yan yörəli yer, həyət.
     avlaşmaq   yığışmaq                 kişi avlaşdı: el (bir araya çevrəyə)
                avlaşır.                 yığlaşdı.
     avlu       < av: tutuq yer, çəpərli; duvarlı yer, həyət
     avnalmaq   > avınmaq
     ayamakın   silağla, hörmətlə
     aydım      dedim                    andağ aydım: böylə dedim
     azmaq      yazmaq                   tenqri bilqe xaqanta1 adrılmalım
                                         azmalım3:
                                         tanrı bilqə xaqanla1 ayrılmıyam2
                                         azmıyam3
                                         kuş oğli uça aztı keyik oğlı yügürü
13                           sır jerar qılavson
                                       azdtı:
                                       quş balası uça (uçdi) azdı, maral
                                       balası qaçdı azdı
                                       azmazun tep1 yeriçi2 yarattı:
                                       azmasın diyə1 qılavuz2 yaratdı
     balık    qala, şəhər.             balıkdın balıqqa, uluşdın uluşqa,
                                       eltin elke:
                                       şəhərdən şəhərə ölkədən ölkəyə
                                       eldən elə
     bamuk     (bombuxyunan:           mamuğ çalıçı: bamau çalıçı: cotton
              barama, ipək             dresser?
              qurdu) mamik,
              mamuk, momik,
              pamuk, pambıq
     bandur   >banmaq
     maq
     banğ     səs, çığırma,            oğlan banğ1 sığtadı2: oğlan çığır
              qışqırtı, bağırtı,       bağır1 saldı (çıxartdı)2
              haykırış, hay, huy.
     banmaq   malmaq, manmaq,          er etmek sirkeke bandı:
              bandurmaq,               er əkmək sirkəyə batırdı
              batmaq, batırmaq,        er tulum mandı: ər qurşaqlandı
              çulqanmaq,               koy bandı: qoyun qapandı, bağlandı
              cummaq,
              çulqamaq,
              bağlamaq,
              qapamaq, örtmək,
     benğ     menğ, bən, ləkə,
              xal, çırtdaq, çil.
     benği    menği, ləzzət,           elteriş xaqan elinte qarıp edqü1
              gözəllik, iyilik, kef,   benği2 körti3:
              sevinc, uğur, saya,      elteriş xaqan elində qocalıb iyi1 keflər2
              şən, ayın, damaklı,      gördü3
              dadlı, dəmli             etöz1 menğisi2: cisim (fiziki)1 ləzzəti2
     biçik    > sın
     bile     kimi                     atın tuttu mindi bir oğlan bile1:
                                       atın tutdu mindi bir oğlan kimi1
     bın      bınğ, bin, binğ,         minğliq tümenliq kuvraq: minlik
              minğ, münğ, min          tümənlik (on milik) el.
     binmek   çıxmaq, qalxmaq,         boz atığ binip: boz ata minib.
              sürmək,                  munğu iki at: minək iki at
              quraşdırmaq,             er at mündi: ər at mindi.
              qurmaq, qoşmaq           atın mündi keldi: atın mindi gəldi.
                                       Amru atını münğaç: əmrü atı
                                       minərək
14               13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

     boy         > sın
     buğur       sağ, düzgün, gümrah, sağlam, çağ
     bulğamaq    qatmaq,               eliq 1töröq2 bulğadımız erser3:
                 əngəlləmək, əngəl     elə dəbinə (qanununa)2 toxunduqsa3
                 açmaq, dolaşmaq,
                 sıtalmaq, incitmək,
                 sürtüşmək,
                 toxunmaq
     bulmak      çatmaq                bulmak bolur : çatmaq olur
     bulun       qul, əsir, tutsaq
     buluşğalı   tapmayaraq            yeq1 alığ2 buluşğalı3 unamaduklar4:
                                       iyi1 öğüd2 tapmayaraq3 qəbul
                                       etmədilər4
     bunğ        qayğı, tasa, sıxıntı, kara munğ kelmekinçe:
                 üzüntü, tutuq,        qara bəla gəlməyincə (gəlmədən)
                 pozqun, dağınıq,      munğı1 yok idi, isizninğ2 küninğe3
                 dardağan, ilişik,     minğ4 artar munı5 : dərdi1 yoxiydi,
                 pırtlaşıq, çalpaşıq,  azğın2 (kişinin) gündən günə3 min4
                 yoxsul, qorxu,        artar dərdi5
                 uçurum, talaş,        elte bunğ yok: ölkədə tavasa (qayğı)
                 tavasa, tasa,         yok
                 səksəkə, səksəki,
                 şaşıq.
     burunda     birinci, birincidə,
                 öndə, öncədə
     buyanlığ    ərdəmliq, yaraşıq,    buyanlığ1 taluy2 öqüz3 akıtıp:
                 iyilig, yararlıq,     ərdəmligin (yaraşığın, iyiligin,
                 yaraşıq, bacarıq,     yararlıqın, bacarlıqın)1 böyük2 çayın3
                 iyilik, çıxarlıq      axıdıb .
                 (çıxarıq)
     bün         mün, min, bön,        münsüz kişi: ayıbsız (qısqan (c)sız)
                 bönğ,                 kişi.
                 ayıb, boş, çatışmaz, münüq barmu?: nəyin çatmır? (nə
                 çürük, əsgik,         əsgikdi?)
                 günah, hədər,
                 xaxol, xərab, xəstə,
                 kəsəl, kəsik, kor,
                 qırıq, qısıq, qısqan,
                 qusur, pis, pozğun,
                 pozuq, sarsaq,
                 səfeh, sərək, suc,
                 təntik, uçuq, yanıl,
                 yanlış, yava, yazıq,
     bün         min, mün, müyin,      mün keldür: sup gətir
                 sup, şorba
15                             sır jerar qılavson
     bünmək      >  munmaq
     ceyran      cüyür, maral, keyik, sığır, sığın
     cüyür       maral, keyik, sığır, sığın ceyran
     çeviş       tev = tef = tev kür: tevlik: çeviş
                 bax > arvış: kələh.
     çurni       toz, barıt.             bu çurni küçü antağ ol: bu tozun
                                         (barıtın) gücü öylədi (o qədərdi)
     çüprek      > oprak
     dincəlmək   > avınmaq
     döyülmək    > uvunmaq
     düqnük      çadırın damı
     edlemek     bir nəsnəni yararlı      (bir yer kira verəcəyəm )tonğuz yıl
                 duruma gətirmək,        edlemişke: domuz ili əkmək üçün
                 dəyərləndirmək,         edleqüci bir erklik kişi:
                 düzədmək.               bir qudrətli (bir yükümlü, bir iş bilən,
                 düzənləmək,             bir məsul) əkinçi kişi.
                 edmək, etmək,           bağnı edlep: bağ əkmək (işləmək)
                 eyləmək, əkmək          bağlarımıznı eylep: bağlarımızı əkib
                 (toprağı işləmək ),     ol edledi nenqni: o işləddi (eylədi,
                 əmələ gətirmək,         qurdui, düzəddi) zadı (şeyi, nəsnəni)
                 qurmaq,                 tiken edlqen er: tikan kolu əkən
                 sayqılamaq,             (tikən) ər
                 sahmanlamaq,            eliq ursa1 beqler kimi edlese (?)
                 törəmək, ürəmək,        bəylər əl vurub (əl uzadıb, əl çalıb)1
                 yaratmaq,               kimi qaldırsa (sayqasa, ağırlasa)
                                         edqu savığ edlese: iyi söz (öğüd) qılsa
                                         (edsə, desə).
                                         ol tavarın1 edletti2: o mülkün (malın)1
                                         sağmanladı2
                                         eyletür bezelürler: düzəltir
                                         (düzəddirir) bəzirlər (bəzətirlər)
     el          barış, dosluq.          iki beq birle el boldı: iki bəy bir
                 el olmaq: barışıb       biriynən (barışıb) el oldu.
                 bir el qurmaq.          ajun boldı el: dünya barış tapdı.
                 'el' sözündə
                 birgəlik, birlik
                 anlamı var, elə bu
                 birlikdə bütünlükdə
                 olan dincilik; güvən
                 durumda 'barış'
                 anlamını yaraldır
     el          1) bir xaqanla          meninğ elim içinde balıkdın balıkka
                 sürülmüş (idarə         uluşdın uluşka eltin elke:
                 olunmuş) düzənli        mənim diyarımda şəhərdən şəhərə
                 siyasi toplum, yurd, ölkədən ölkəyə eldən elə
16              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                bodun, əyalət,                elimkə1 elçisi ertim2: elimə1 elçiydim
                hikumət, millət,              (göndərilmişdim )2
                2) barış, yoldaşyana,         tenğri1 elimke2 evükmedim3:
                sayğılı, elgünli (#           qutsal1 (?) elimdə2 ev salanmadım
                yağı)                         (qalanmadım )3
                                              beq eli: bəyin yurdu (vilayəti)
                                              el aşasın yüz yaşasınrabğuzi-14cü yüzlük
     elgün      yaşam, varyox,                sınamış kişi bildi elgün işi: sınaklı
                quruluş, dövlət,              (təcrübəli) kişi bildi yaşam işin
                dünya, dinlik, qərar,          (devlər) yılkılarnı1 elgünlerini2 yer
                ovunc, əmin                   erdi3: ılxıların1 varyoxun2 yiyərdi3
                amanlıq
     eliq       el işlərini                   menği ıdtı1 eliq2 okıtçı3 sanğa4
                düzənləyən, xan,              məni göndərdi1 xan2, çağırmağa3
                xanlıq, xaqan,                səni4
                xaqanlıq, şah, şalıq          eliq etmiş men: xanlıq etmişəm mən
                                              (el işlərinə düzücülük etmişəm mən)
     endekka    üz, üst, səth
     epmek      etmek, ekmek,         çörək
                əppək, əpək
     eprik      >oprak
     erdemliq   olan (olunan, bulunan, ərilən, anınan, hazır)
     erdi       + rurdi.              oturur erdi: otururdi
     erdi       + yərdi               yer erdi: yiyərdi
     erdi       iydi                  yüzü körklük1 erdi2, körüp köz kamar3
                                      üzü gözəl1 iydi2, görüp (görən) göz
                                      qamaşar3
     erdim      + dım                 men anda1 erdim2: mən orday1dım2
     ermiş      idi                   antaq külü xaqan ermiş: öylə xaqan
                                      imiş
     ertimiz    onatay, öcür          biz anteq ertimiz: biz öylə idik;
                                      öcüriydik
     ertinqu    çok
     etlemek    ətlətmək,             ol koyun etlədi: o qoyun bəslədi
                yağlamaq, şişirmək,
                bəsləmək
     etmək      ötmek, ekmek,         bir ötmekenq1: çörəklərinizdən1 biri
                epmek.                tuz ekmekni kenq tut: duz çörəyivi
                çörək                 gen tut.
                                      qara etmek: bir çeşit buğda keki (?)
                                      er ekmeklendi: ər çörəkli oldu
                                      (zənginləşdi)
     etöz       ət-öz, vicud. gövdə   ölüq kergeksiz2 yıdığ3 etöz4:
                                      ölü1 yararsız (gərəksiz, faydasız)2
                                      iyrənc3 gövdə4
17                            sır jerar qılavson
                                        etöz1 menğisi2: cisim (gövdə, fiziki)1
                                        ləzzəti2
     ev         qalaq, yer, çadır       ev bark: ev eşik.
                                        bark, kurşağ: ev.
                                        bedük bir üy: bötük bir ev.
                                        yurtika üyke: evi toprağı.
                                        evliqni: ər, evbaşı, evbaşçı
                                        evlüq: evliq, üylük, evlü, iilü, xanım,
                                        evsakçı, evsak
                                        aya1 evliq2 er sak: gözlə1, evli2 ər,
                                        sakın
                                        kayu1 iki evliq, kayu birkə en2: kimi1
                                        ikiynən dolu, kimi birindən boş2
                                        kalı evliq almaq tilese özünq: ürəyin
                                        qadın almaq istəsə
                                        imran evlüyü: imranın arvadı.
     evçi       qadın, ev arvadı,       ər evçi: ər arvad, kişi qadın.
                xanım, uarğut,          uri1 oğlanlığ2 evçi3 süti
                iişleer, ebçi, epçi,    uşağı1 oğlan2 olan qadın3 sütü
                evdəki epçi.
     evdil      yığılmış, toplanmış     evdildi nenğ: avrındı nenq. yığılmış,
                                        toplanmış şey
     evdimək    evdirmək. yığmaq,       ol yincu evdidi:o mıncıq yığdı
                toplamaq, qoymaq        udurdum adırdım söz tere:
                                        seçdim, savdım, nə deməliyəm:
                                        yığdım, ayırdım söz diyəm (udurdum:
                                        yığdım: evdidim)
     evdinmək                           ol özinğə yemiş evdindi (topladı)
     evek       ivək, yeyin, iti,       teqmə evet işka, körüp turğıl elə
                çabık, yüngül, sivir,   dəymə yeyin işə (işi görməkdə
                diqqətli, tirəl         tələsmə) (bax gör necə hər şey necə
                evet, ebek,             tələsir)qılavson, dayan yavaş yavaş elə9
                olsunki 'k' ilə 't'      (dəymə, tələsik heç bir birişə, baxıb dura
                qarışıb.                dura elə)
                                        eveklik kişiqə isiz: tələsmək kişiyə
                                        mandı (ayıbdı)
                                        andın evekrek işim bar
                                        onla tələsik işim var.
     eveklik    tələsmək
     evin       ebin. efin. çərdək,     kaltı1 uruq2 evin3 örürçə4 :
                çətürdək dənə           yalnız1 tuxum2, çərdək3 cücərincə4.
                                        buğday1 evininçə2: buğda1
                                        dənəsicə2.
                                        tü1 evini2 sayu3: tük1 dənəsi2 sayı3.
                                        bir evin2 tüsinqə3: bir dənə2
18             13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                             tükündən3.
                                             apa1 uçmaq2 içre3 yedi kör4 evin5:
                                             ata (adəm)1 cənnət2 içrə3 yedi kor4
                                             dənə5
                                             evinsüz: dənəsiz..
                                             evin suyu: (dənə suyu), ərlik, məni
                                             evin bağlamaq: dənə bağlamaq.
     evinliq   < evin, çərdək,               adınağununğ1 korığlığ2 evinliq3
               çətürdək dənə                 uzuntonluğka4 yaztım5 yanıltım6
               bağlanan qab.                 erser7.
                (evinli)                     başqasının1 qoruğunda2 (iyəliyində,
                                             ərliyində olan) yüklü3 (hamilə)
                                             uzundonluna4 (arvadına) günahım5
                                             (əyri) ilişgim 6 çatarsa6.
     evinmək   ivmək, ivənmək,               maqar1 taat2 barsa3 evinqil4 yüqür5:
               tələsmək, itilmək             əgər1 əmir (buyruq)2 gəlsə (olsa)3
                                             tələsik4 yeri5
     evir      çevir, çevürmək =             köqmen yışığ1 evirü2:
               tevürmək                      köqmən (dağ meşəsindən)1 keçəraq1
               örmək, (evürür,               nom1 tilmeqin2 evirqey (tevirqey)3:
               evürmək)                      o qanun1 fərmanın2 çevirir3.
                                              (gövdə, oya (fikir) dil işləri) ajunlar1
                                             berü evirdeçi2: olar ki yaşamımın
                                             (varlığın)1 dəyişik duraqların çevirir2.
                                             enetkek1 tılıntın tavğaç2 tılınça
                                             evirmiş: sansikritcədən1 (dilindən)
                                             çincəyə2 çevirdi.
                                             eviru uluğlarım: mənim dəyişik
                                             (çeviri) ulularım (nənəm dədəm....).
                                             ol meni yoldan evürdi: ol məni
                                             yoldan sapdırdı.
                                             ol ayak evürdi : o qabı (istəkəni)
                                             çevirdi.
                                             bu er ol ışığ1 evürqən2 tevürqən3:
                                             bu kişi işi (işləri)1 çevirib2 qarışdırandı
                                             (dağırdan)3.
                                             evrer yüzin: üzün çevirir.
                                             isizni1 kını2 birlə3 kılkın4 evür5: pis
                                             işli kişini1 qınayıb2, həmdə3 onun
                                             qılığın4 çevir (düzəd, ertələt, islah et)5
                                             (günahkarı (manlını)1 qaqınca2, cəza
                                             ilə xəsiyətin4 çevir).
                                             içi evürsen: için çevirsən.
     evləmək   ev iyələmək, qadın            oğlumu evlədim: öz evinə
               köçürmək, gəlin               yerləşdirdim
               almaq,                        qızımı bağladım: bir başqa obaya,
19                             sır jerar qılavson

                yerləşdirmək            bağıntıya verdim
     evlənmək   ev bir olmaq            ol bu evni evləndi: o bu evinən ev bir
                ağıllanmaq.             oldu.
                                        ay evləndi: ay evləşdi, ağıllandı.
     evmek      tələsmək                kişiler işka evişdi: kişilər işə tələsdi.
                evişir\ evişmək
     evre       ebre, yenə, qayta,      nequ1 berse2 evre3 anı ok4 alır:
                qabağında, qarşıt,      nə1 verirsə2 yenə3 (həmən;qarşıt;aynı)
                dolayı.                 onu elə4 alır. (nəcür versə elədə alır)
                                        evre1 çık: yenə1 çık (görün)
     evril      çevirmək,turnamaq,      sansarnınğ1 berü2 evrilmekin3
                dolundurmaq             ukup4
                evrənmək\               sansanın1 davamlı2 çevrilişin3
                evrünmək                düşünüp4 (sansar bu deməkdir: üç işin
                                        davamlı olması: 1) olum 2) itim 3)
                                        yenidən olum)
                                        ölüt1 ayığ2 kılıncıntın3 evrilmeser4
                                        öldürmək1, (bu) pis2 işindən3
                                        çönməsə4 (uzaq olmasa). (: öldürmək
                                        pis işdi, ondan çönməsə)
                                        ayığ1 törü2 eyin3 evrilürler4:
                                         (onlar)pis1 yola2 uyğun3 davranırlar
                                        (çevrilirlər)4
                                        er evrüldi: ər istəyindən çöndü.
                                        bu ev1 evrilür, evi evrülür ham özi
                                        çevrülür:
                                        bu dünya1 dağılır, (həm) evi (olduğu,
                                        eşiyi) çönür həm (də) özü çönür.
     evrüşmək   bir şeylə yığışmaq,     odğuç bilə evrişür
                qurşanmaq,              köz ilə oyalanur (məşğul olur)
                yığmaq,                 ol manğa tavar evrüşti
                yığışdırmaq, üstün      o ona mal (davar) yığşırdı (yığdı)
                gəlmək, məşqul          anın kaçmış atın evrişti
                olmaq, diqqət           onun qaşmış atın yığışdırabildi
                edmək.                  (qaytardı).
     evsetmek   evə yola salmaq         oğlum meni evsetdi: evə yola saldı.
     evsəmək    1) ev + özləmək .       er evsedi: ər ev özlədi
                istəmək
     evsəmək    2) ivsəmək:             er evsedi: ər evə gedməgə tələsişdi
                tələsmək
     evükmək    ev salmaq, oturub       tenğri1 elimke2 evükmedim3:
                qalmaq, köçmək.         qutsal1 (?) elimdə2 ev salanmadın
                                        (qalammadım )3
     evüsqü     əvsəyən, əvsənən şey.
     evüsmək    efismək\ evismək\ evüsdi: əvsədi. savırdı
20              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                əvsəmək, yelə
                vermək
     evzil      evzilmək, evzinmək            ol sözni anğar evzedi
                gəvzəmək,                     o sözünü ona gopladı (yalan yulan,
                goplamaq,                     ötrüklə).
                qarışdırmaq,
                bulanmaq,
                bunalmaq, çaş baş
                danışmaq
     əmrək      sevimli                amrak oğlanlarım: sevimli oğullarım
     ərlik      məni                   evin suyu: (dənə suyu). ərlik,
     gen        sonra                  andın1 ken2 menğülüq3 bolur4 :
                                       ondan1 sonra2 sevincli3 olur (sevinir)4
     gençiq     uşaqları                (şeytanlar; onlar ki) qarındakı qənçiq2
                                       qundaçılar3 :
                                       (şeytanlar; onlar ki) qarındaki uşağı2
                                       oğurlurlar3
     geyik      sığır, sığın, ceyran cüyür, maral,
     haç haç!   yolda heyvanı yeritmək yeyinlətməkdən ötrü deyilir = aç aç!
     iç         içür, içir, içirür\    ol anğar suv içürdi: o ona su içirtdi.
                içürmək                ölüm otun içürdüm: ona ölüm
                 (bəlkə ‘‘ant içmək    şərbətin içirdim .
                ‘‘ilk öncə             yetirür içirür: (tanrıdır) yetirən
                ‘‘antıkmək’‘ idi)      içirdən.
                                       bor içse: şarab içsə.
                                       suv içipen: su içərkən.
                                       kanınğızları içqəli: qanlarızı içmək
     iç         içre < iç + re         içre aşsız taşra tonsız: içi (qarnı)ac
                içqü: insanın içi,     dışı çılpaq.
                hissi                  apa tarxanğaru içre sav idmiş:
                içton: iç paltar,      apa tarxana gizli söz göndərmiş.
                içkur                   (xanın qoşunu çıkdı ova )sağık1 içre elik
                içyiç: bağırsaq,       keyik kirmiş:
                içəqə.                 ordunun1 içinə dağ keçisi, ov girmiş.?
                                       eşiç1 içre: qazan1 içində.
                                       uçmaq1 içre: cənnət1 içində.
                                       bu Buğra Xan ol vaqtı içre: bu buğraxan
                                       zamanında
                                       içredin: içəridən.
                                       için taşın: özün üzün
                                       türqeş içinte beq ben: türkkeş elinin
                                       bəyi mənən
                                       kaş içinte törümiş: nə qədər içində
                                       törəmiş.
                                       balık içinğə: şəhər içinə.
21                          sır jerar qılavson
                                     kaç gün içinte: neçə bir gün içində
                                     içtin taştin: evdə eşikdə.
                                     iç söz: gizli söz.
                                     ay, iç taş biliqli: ey tanrım içtən
                                     eşikdən xəbərli.
                                     kamuğ iş içinde yitiq tutsa köz
                                     hər bir işdə açıq (iti) gözlü olmalı .
                                     qaram içinde: (çuxur\ qaranlıq)?
                                     içində
                                     kar1 içinte iq2 kirdi:
                                      (əl\ qol)1 içinə ağrı2 girdi
     ıçğunmaq   ıçqınmaq,             (bənəkli dodaq)tavar ıçğunquçı
                ıqçınmaq <           bolur: malın itirən olur.
                uçğunmaq             er ıçğundı: ər çezdi, əldən qoydu
                (ötürmək)            til ıçğınmasa: dil çaşmazsa
                uçunmaq, itmək,      din ıçğınğaylar: dindən çaşacaqlar.
                yox olmaq,           erdemliq1 etözüm2 ıçğınsarmen3
                qaçınmaq,            hazır (olan, olunan, bulunan, ərilən,
                pozulmaq, əldən      anınan)1 vicudumu (ətimi-özümü)2
                vermək, atmaq,       itirirsəm3.
                əldən buraxmaq,      birer birer1 öğümin2 könğlümin3
                əldən züvmək,        ıçğınurmen4
                iştibah etmək,       bir bə bir1 öykümü (fikrimi, anlayışımı,
                əldən qoymaq,        qanığımı)2 könlümü (içimi, özümü)3
                çezmək, çaşmaq.      itirirsəm.
                                     birök1 ol kişi öğün2 könğüli3
                                     ıçğınsar
                                     əgər1 o kişi öyküsün2 özün3 itirirsə.
                                     uzuntonluğ1 köznğüsin2 kölkə3
                                     ıçğınmış4
                                     qadın1 güzgüsün2 gölə3 düşürmüş4
                                     törüsün ıçğınmış bodunğ
                                     törəsin (qanunun) itirmiş (uçurmuş) el
                                     (xalq).
                                     türkü bodun1 elledük2 elin3 ıçğınu4
                                     ıdmış
                                     türk eli1 əlləmiş (qayırmış)2 elini
                                     (dövlətini, varını)3 burakmış4 oldu.
     içik       işik > içük
     içikmək    dizə köçmək, sınmaq -, enmək, amana gəlmək, boyun
                əymək,
     içil                            suv içildi
     içim       içmək işi.           yem içim: yemək içmək.
                içqu: içqi           yem içimdin tatığ1: yeməkdən
                                     içməkdən dadlı (şirin)1
     içkerrek   içərirax, içərilik
22                 13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

     içkur         ?<  iç + kur: bağ, kəmər, qurşaq: tuman bağı\ ıçkır. uçkur.
                   ıçkır
     içqerü        işkeri, işeri, içəri       içqerü kirip: içəri girib
                                              içqerü balıqqa kirqeysiz: səhərin
                                              (qalanın) içinə girərsiz
                                              içqerülük edqü yemiş: içərilik
                                              (içəriyə özəl: dərbara xana dəyər
                                              (məxsus) iyi yemiş: meyvə
     içlemek       iç qoymaq                  ol tonuğ içledi: o donuna içlik yapdı
                   içlər.
     içlik         iştik, içi olmaq,          içlik bolsa at ağrımas:
                   içləmək, yüklənmək,        (yəhərin)içligi olsa at inciməz.
                   barlanmaq, hamilə
                   olmaq
     içük          içik, işik < içli dəri, tüklü dəri, kürk
     içüklə        iç qoymaq                  ol tonunğ içükledi: o donun içlədi,
                                              donuna iç soydu
     ıdtı          göndərdi                   menği ıdtı1 eliq2 okıtçı3 sanğa4 :
                                              məni göndərdi1 xan2, çağırmağa3
                                              səni4
     ıduk          qutuq, qutqu
     iprük         < öpürmək\ öprük çalma sütünən təzə sütdən düzəlinmiş
                   içik \ çalma süt, turşatılmış süt13?
     isiz (adam)   şərəşür, azğın,            kara munğ kelmekinçe. munğı1 yok
                   yaramaz, sapqın,           idi, isizninğ2 küninğe3 minğ4 artar
                   qudurğan,                  munı5:
                   quduruq, quduz,            qara bəla gəlməyincə
                   bic, dəli, kor             (gəlmədən)dərdi1 yoxiydi, azğın2
                   şeytan, cəncəl             (kişinin) gündən günə3 min4 artar
                                              dərdi5
     istəmək       açığsamaq                  açığsar: istər, özlər
     işeri         > içqerü
     işik          içik >içük
     işkeri        > içqerü
     iştik         içlik                      içlik bolsa at ağrımas: (yəhərin)içligi
                                              olsa at inciməz.
     it                                       it ürdüki: it hürməsi
                                              it sütin: it sütü
     itilmək       > evinmək
     itlamaq       it saymaq, it yerinə       ol anı ıtledi: o ona it dedi, it yerinə
                   qoymaq                     qoydu, o onu hörmətdən saldı
     ivənmək       >evinmək
     ivməq         >evinmək
     ked           key (çox)                  ked1 öqlüq2 kerek3 beq onqarsa4
                                              işi:
23                              sır jerar qılavson

                                         key (çox)1 uslu (huşlu)2 gərək3, bəy istəsə
                                         sağlaya4 işi.
     kömiçe       köminçe. mığmığa (qnatingilis)
     kör (?)                             ukuşluk kişi kör karısa munar :
                                         huşlu kişi qarısa yaşlansa çaşar
     külüq                               antaq külüq xaqan ermiş: öylə adlım
                                         xaqan imiş
     kündə        sın
     qab          sın
     qalıb        < qab. qabığ bir şeyin üstündə olur, qalıb bir şeyin qabığının
                  ya içindən və ya eşiyindən götürülmüş qabdır
     qalıb        > sın
     qalıq                               kök qalıqda uçar kuş
                                         göy üzündə uçan quş.
     qamamaq      qamaşmaq,              köz qamadı: göz qamaşdı
                  cicişmək, incimək,     anınğ dişi qamadı: onun dişi
                  qıcıqlanmaq            qamaşdı
                                         yüzü körklük1 erdi2, körüp köz
                                         qamar3 : üzü gözəl1 iydi2, görüp
                                         (görən) göz qamaşar3
     qamamaq      kortalmaq, əyilmək
     qarlığ       qarlı, qarla örtülmüş
     qarmapadığ   suç                    ölüt ölürmək qarmapadığ:
                                         ölü öldürmək suçu
     qas          qaz, qabıq, qabuq      kadınğ1 kasınğa2: kayan (ağacı)
                  (< qab) dəri, qasuq.   qabuğu üçün.
     qasınçığ
     qasırqu      kasırğo, qasırqa, dola, izqirik, quyun
     qasnamaq     üşümək, titrəmək,       er tumluğka kasnadı :
                  əsmək. (kasnatur        ər donluqdan (soyuqdan) üşüdü:
                  kasnaşmaq.              kirdi1 bodun2 kasnayu3 :
                  kasnaştı).              el2 üşüməyə3 başladı (girdi)1
                                          tumluğ anı qasnattı :
                                          donluk (soyuq) onu titrəddi (üşütdü)
                                          it tumuğ1 tumluğdın2 qasnaşdı3:
                                          itlərin hamısı1 donlukdan (soyuqdan)2
                                          üşüşdülər3.
     qasuq        < qas. bir tikə qabıq, soyulmuş meyvə qabığı, ağac qabığı.
     qaşınmaq     > uvunmaq
     qatığlan     arışmaqda,              turqaru1 qınmaq2 katığlanmaqqa3
                  aramaqda, çəkiş         (qaduqlanmaq)4 tükelliq5 bolup6
     maqka        bəkiş etməkdə.          uluğ7 Nırvanığ bulmaq8 bolur9:
                                          davamlı1 istəməkdə (sevməkdə)2
                                          arışmaqda (aramaqda, çəkiş bəkiş
                                          etməkdə)3 (qayğılanmaqda, məşğul
24               13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                               olmaqda)4 təkmil5 olub (olandan
                                               sonra)6 ulu7 Nırvanığa çatmaq8 olur9
     qınmaq      istəmək, sevmək               turqaru1 qınmaq2 qatığlanmaqqa3
                                               (qaduqlanmaq)4 tükelliq5 bolup6
                                               uluğ7 Nırvanığ bulmak8 bolur9 :
                                               davamlı1 istəməkdə (sevməkdə)2
                                               arışmaqda (aramaqda, çəkiş bəkiş
                                               etməkdə)3 (qayğılanmaqda, məşğul
                                               olmaqda)4 təkmil5 olub (olandan
                                               sonra)6 ulu7 Nırvanığa çatmaq8 olur9 .
     qır oprı    dərə bərəni
     qısır       yüklənməyən              kısır1 kısrak2:
                 (hamilə olanmayan) (iğdiş, enek, burulmuş, öğdiş, əxdə)1
                 mayan (dişi at)          mayan2
     qısraq      ğısrağ. balasız (daycasız) yaş (gənc) mayan, dişi at.
                 moğolcada 'yunt'. qıstraq
     qısraqmaq    (qısırqanur).           er tavarın qısırğadı: kişi malına
                 qısğanmaq,               qıymadı (qızqın malına yapışdı;
                 qısırğanmaq,             əsirgədi, qısmırlıq (qıtmırlıq elədi).
                 qısınmaq
     qısurmaq    kəsəmə, qısmaq           ol uzun nenğni kısurdı :
                  (kəsgəməq,              o uzun nəsnəni qıssatdı
                 qısğanmaq)#              ol anğar qısmaq qısruşdi:
                 uzanmaq                  o onun üçün üzəngini qıssatdı.?
                                          er qısraqlandı: kişi mayan (qısraq: dişi at)
                                          iyəsi oldu.
     qonmaq      qomaq, qoymaq.           ötüken yeriq qonmuş:
                 qodmaq (quş              ötükən yurduna qonmuş.
                 üçün) oturmaq,           qayaqa qonupan: qayıya qonmuş
                 yerləşmək, köçmək quş quzqun qonsa: quş qaraqa
                                          qonsa.
                                          Nırvanlığ konuklukta1 qonar: nırvan
                                          qonukluğuna (oturmaq çüçü uyğun
                                          olan yer)1 qonar (güvənək (rahatlıq)1
                                          Nıvanda2 qonar3).
                                          qölinğe qonmaz: gölünə qonmaz.
                                          bodun qondı: el köçdi.
     qonuqluq    qurat, dincik, tikəgə, takanaq, güvənək, asayişqah,
                 pənahgah,
     qöznğü      güzgü
     qunmaq      oğurlamaq, əldən          (şeytanlar; onlar ki) qarındakı
                 çıkarmaq                 kençiq2 qundaçılar3 : (şeytanlar;
                                          onlar ki) qarındaki uşağı2 oğurlurlar3
                                          oğrı tavar1 qkundı: oğru mal1 oğurladı
     qurğuluk    duruş
25                            sır jerar qılavson

                (davranış)rəftar
     quruğ      öl
     quruğlan                          ol ötmek quruğlandı2: o əkməki1
     maq                               quru sandı2.
     quruqsı    qurumağa üzqoymaq
     maq
     qut        şans                    anınq qutı uçtı: onun şansı yatdı
     qutsuz     naşad, sevincsiz.
     quvraq     toplu, xaylaq (< key, minğliq tümenliq kuvraq:
                kel: çox), alay,        minlik tümənlik (on minlik) el.
                kütlə, el, orqan
     malmaq     > banmaq
     manmaq     > banmaq
     maral      keyik, sığır, sığın, ceyran
     menğisi                            etöz1 menğisi2: cisim (maddi, fiziki)1
                                        ləzzəti2
     menğülüq   sevincli                andın1 ken2 menğülüq3 bolur4:
                                        ondan1 sonra2 sevincli3 olur (sevinir)4
     məni       evin suyu: (dənə
                suyu).
     min        > bün, sup, şorba
     munduz     çaşık, səfeh
     munğ       suç                     bu munğumuzun1 amtı2 kılınç3 tenğrisi
                                        onğarzun4 : bu suçumuzu1 indi2
                                        qılınc3 tanrısı düzətsin4
     munmaq     münmək, bünmək, qarı er mundı:
                bunmaq,                 qoca kişi çalbaşladı (səfehlədi)
                saçmalamaq,             ukuşluk kişi kör (?) qarısa munar :
                çaşmaq, dəli            huşlu kişi qarısa aşlansa çaşar
                olmaq, səfehləmək,
                pozulmaq,
                qarışmaq,
                qarğaşmaq,
                pərtmək,
                pırtlaşmaq,
                pızlamaq,
                bulaşmaq,
                kilkələmək,
                qındırmaq,
     navrak     ox                      qara kirpinkinğə1 navrak2
                                        tenğlemes3 : qara kirpigivə1 ox2 dəng
                                        ola bilməz3
     nenğ -     heç öylə                nenğ1 andağ2 tev kür3 yelvi4 arvış5
     andağ                              yok kim ol umağay6:
26            13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                            heç1 öylə2 kələk oyun3 büyü4 ovsun5 yox
                                            ki o bacarmaya6
     nızvan   nızban, təpi, şiddət          öpkə nızbanı: övkə nızvanı:
                                            hirs təpisi (qızığı)
     oba      1) uva, tayfa                 1. toplum, yığım birimi 2. bu birimin
              2) opo: opa . ağ              qalan, duran düşən yeri, evi, yurdu,
              pudra, kirşan                 çadır, koma. ‘‘oba’‘ bir neçə ‘‘evi’‘
              3) ova: çöl                   içinə ala bilər, demək oba anlamı ev
                                            anlamından bir neçə qat böyükdür
                                            3. yemək adı.
                                            # enlik: al, qırmızı
     obruk    cırıq, yarıq, baca.
     obrul    yıxılmaq, dağılmaq
     ocaq     <> oçok
     ocok     <> oçok
     oçak     <> oçok
     oçok     oçak, ocok, ocaq\             ocoktaş: ocaq daşı
              gənəl olaraq otağın           köçürme oçak: köçürülə bilən odcaq
              ortasında od ocağı            oçaqlığ ev: ocaqlı, ocağı olan ev.
              qurulurdu,və belə             oçaklık yer: ocak üçün yer.
              bir otaqda yığışan            oçaklık titiq: ocaq tikmək üçün
              kişilər cərgiyə               gərəkli hər bir şey
              oturub bir yığıncaq           ev ocaklandı: evdə ocaq quruldu
              biçimin tapır, ki bu
              yığıncağada
              ‘‘ocaq’‘ deyilir
              1) ocaq< odcaq: od
              yeri olan oyuq 2)
              dəmir halqa.
              ocalanur\
              ocalanmaq
     ofraq    > oprak
     oğul     uşaq, oğlan                   alku1 tınlığ2 oğlanınınğ:
              (toxumnan olan,               tamam1 diriklərin (dirilərin, adamların,
              beldən olan), işçi, iş        canlıların2) oğulları
              görən, qorucu, bala,          amrak oğlanlarım: sevimli oğullarım
              bağla, ovul                   atın tuttu mindi bir oğlan bile1:
                                            atın tudu mindi bir oğlan kimi1
                                            bu oğul ne ter: bu oğul nə diyir?
                                            eki oğlıma: iki oğluma
                                            xormuzta tenğri oğlanı beş tenğri:
                                            xormuzda tanrının oğlu (oğulları) beş
                                            tanrı
                                            oğladım: bağladım, balam.
                                            oğlan kızlar
27                             sır jerar qılavson
                                         oğlanım: oğlum! ay balam!
                                         oğlanım1 inça2 bilinğler3:
                                         oğlum (oğullarım)1 bunu2 bilirlər3
                                         oğlanın1 kisisin2: oğulların
                                         (uşaqların)1 arvadın2
                                         sü1 tenği2 yeti binğ oğlan erti3:
                                         qoşun1 sayı2 yeddi min oğlan idi3
                                         tenğri oğlı: tanrının oğlu
     oxsınmaq    peşman olmaq            ol kılmış ışınğa oxsındı: o qılmış işinə
                                         peşman oldu
                                         üküş1 sevinç bolsa2, katığ3 oxsunur
                                         çox1 sevinc olsa2, çoxda3 peşmanlıq
                                         olur.
     oxşağu      1)oyunçaq 2) özəl 3)
                 qadın üçün takma
                 ad (verilmiş ad,
                 künyə, takma)
     oxşatmaq    uvşamaq. 1)             at oxşadı: at yatdı (at üçün yalnız
                 bənzətmək 2)            işlənir).
                 bəzətmək 3) öyrətmək,   men anı oxşadım: mən onu
                 alışdırmaq 4) hörmət    nazladım.
                 qılmaq, sayqılamaq,
                 dincətmək, razı
                 salmaq, rahatlamaq
     okıtçı      çağrış, istihzar,       menği ıdtı1 eliq2 okıtçı3 sanğa4:
                 də'vətnama              məni göndərdi1 xan2, çağırmağa3
                                         səni4
     okıtsamaq                           ol bitiq okıtsadı: o kitab oxuddu.
     oktamaq     oxlamaq, yaya ox        keyik keliqi bolsa1okta: geyik
                 qoymaq, otlamaq,        gəldiisə1 oxla.
                 atəş açmaq
     oktaşmaq    1) atışmaq 2)           ol anınğ birle oklaşdı: o onla atışdı,
                 məşləşmək,              məşləşdi. yarışdı
                 gücəşmək,
                 bəsləşmək,
                 yarışmaq,
                 quruşmaq. 3)
                 oktosmaq: ox kimi
                 gedmək, atılma,
                 birdən dəbəşmək.
     oktatmaq    ox atdırmaq             beq anı oktattı: bəy ona ox atdırdı.
     olut        olğun, kamil, saytal, canlı, cantaraq, cantıraq, gürbüz, yekə,
                 gövdəli, iri, boylu buxunlu, köklü, azman, tosqun, qalın,
                 şişman, buğur, yoğun, zorba, bahadır, budal, qatı, dayanaqlı,
                 qayım, tarım,
28              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                olut er: olğun kişi.
     onğarmaq   onarmaq, düz                  bu munğumuzun1 amtı2 kılınç3
                yerinə qoymaq;                tenğrisi onğarzun4
                (gətirmək ) qılmaq,           bu suçumuzu1 indi2 qılınc3 tanrısı düzətsin
                düzəmək, irkəmək,             (boşaltsın, bağışlasın, keçsin, hidayət
                yüksərtmək,                   etsin)4
                sağlamaq,                     ked1 öqlüq2 kerek3 beq onqarsa4
                sağlaşdırmaq,                 işi:
                yaxşılamaq,                   key (çox)1 uslu (huşlu)2 gərək3 bəy istəsə
                sazlamaq,                     sağlaya4 işi.
                bağışlamaq,                   tapuğuğ1 onğarsa2 bu yanğlığ3
                keçmək, öndərmək              kiçiq4 beqinğə yağudı5 onğardı6
                (hidayət etmək ,              keçiq7:
                tə'min etmək), ədəb           qulluğu1 düz qılsa2, bu kiçik4 gənc3,
                eləmək                        bəyinə yaxunlaşdı5, sağladı6 yolu7
                                              (bəyə çatmaq yolunu yaxınlatdı
                                              sağlatdı)
     op         uf, uuf, püf,
     oprak      eprik, ofraq,          oprak ton: çürümüş (əprik) paltar
                aprak, şüprek,         oprak yasık: köhnə yastıq.
                çüprek, yıprak.        todur1 aç yalınğnı2 ham oprak3
                oğraq, köhnə, əsgi     bütür:
                > ovraq (farscaya      doyur1 ac kişini2 həmdə çılpağı3
                keçmiş)                geydir
                                       yarak bulsan oprak yalınğnı bütür:
                                       şərait tapsan çılpaq kişini geydir
     opramaq    əprimək, çürümək, əsgimək, köhnəlmək, örtülmək
     opratmaq   əpritmək,              bu edqu karımaz yeme opramaz:
                əsgidmək,              bu yaxcı adam nə qarır və nə əprir
                çürütmək,              (ölür)
                xarablamaq             ol tonınğ oprattı: o paltarın köhnətdi.
                uramaq\ ipramaq\       opartmas: iprenmez, eskinmez
                iprimək \ yeprimək ötükleri opradı: ayakqabıları çürüdü
                \ yiprimək\            yazı1 tağ2 kır3 oprı4: düzü1, dağı2,
                apramaq\               çölü3, dərəni4 (dərə bərəni)3.4
                opramaq\
                oframaq\
                ofranmaq
     opur       dərə, kovak, oyuq      yazı1 tağ2 tenqiz3 kötki4 oprı5 yeriq6:
                                       düzü1, dağı2 dənizi3, göyü4,
                                       dərəni5yeri6.
     opuz       qavruq, alçaq uca, dəlik deşik yer.
                obuz, öbüz
     ornağ      yer, martıq,           iq ağrıq1ornağ2 tutunmış3:
                məqam, kürsü, taxt, dərd bəla (qada bala)1 yeri2 tutur3
29                            sır jerar qılavson
              ornamaq,
              urnamaq:
              yerləşdirmək,
              artırmaq
     ot       od                       oot1 yalını2 birle3: od1 alovu2 ilə3
                                       otka1 kömüp2: oda1 cumub2 (otda
                                       qovrulmaq; yanmaq)
     ot       öz başına bitgi\         yaş ot : tər; təzə yaş ot.
              əkilmiş bitgiyə          otuğ ığacığ: bitgilər ağaclar.
              ’‘tarığ’‘ deyilir.       ot ündi: ot bitdi.
              üç çeşit bitgi olur      atka ot berqil: ata ot ver.
              1. dərman, ilac          ot içtim: dərman içdim .
              bitgiləri ‘‘ot em’‘      beq1 anğar2 ot3 berdi: bəy1 ona2 ağı3
              2. yeməli bitgilər’‘     verdi
              ot yem’‘                 ot em1 kalmadı: ilac dərman1
              3. ağulı (zəhərli)       qalmadı .
              bitgilər.                orar1 er terilqu2 otu: biçər1 ər əkilmiş2
              \bəzək otları.           (dərilməli?) otu.
     oynaş    siğə, anda
     ozdunğ   üzdün, qurtuldun,        sen neçik ozdunğ: sən nəcür üzdün
              uzaqlaşdın               (qurtuldun, uzaqlaşdın)
     öç       çıkmaq, keçmək,          alku ada tuda barça öçer alkunur:
              sönmək,                  tamam qada quda (qazavu qədər)
                                       geddikcə yox olub gedər (tamam
                                       qadaların hamısı yox olub gedər )
                                       ot öçdi: ot keçdi .
                                       erninğ öpkəsi öçdi: kişinin hirsi yatdı.
                                       (yaşlıvaxda yaşamın) tatığ1 bardı2
                                       öçti3 kuruğsak4 otı yaşlananda
                                       yaşamın dadı1 köçüp2 gedir3, otu
                                       quruyar4 (odu sönər).
                                       bu dəvlət barça1 öçqü turur:
                                       bu dövlətin otu ged gedə1 sönür
                                       gedir2
                                       öçer mıhnet otı: qayğı dağı ötər
                                       keçər.
     öç       kək, öc, kin, öd, pis.   öç kek alışu: intiqam almaq.
              zəhər.                   ödleq öçin aldumu: öcün ödün,
                                       zəhərin aldımı.
                                       öçin kekin irteşür: öcdə kindən alışır
                                       (yanır)
     öçlüq    öclöq                    öclöq kekliq: kinli qadalı, öclü kəkəli
                                       öclöq kekliq kişi: kinli qadalı adam.
     öçükür   acıktır, hisləndir,      öçüktürme1 erni2 tilin3
              qızdır                   acıktırma1 ərə2 dilivi3\ acı dil demə
30           13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                    ərlərinən\ adamlarınan yumşak ol; acı
                                    dildən qaçın
     öd      zaman\ həm ‘‘bir       ödsüz ölüm yelvikmek ağumek
             an’‘ həmdə             zamansız (sezilməz, birdən) ölüm: (ya)
             ‘‘bir sürə’‘           büyüylə (ovsunla) (ya)ağuyla (olur).
             anlamındadır.          ol ödke: ol ödün: o zamanda
             fəsil                  antağ1 ödke: elə bir1 vaxda.
                                    üküş1 ödte2 berü3: çox1 zamandan2
                                    bəri3.
                                    ölqülük1 ödi2: ölmək1 zamanı2.
                                    edqü ödke koluka: yaxcı zamanda
                                    və anda
                                    üdrülmüş edqü ödke kutluğ koluka
                                    seçilmiş iyi bir vaxda mutlu bir anda
                                      (türqeş ölkəsində)ödi kolusi tumlığ:
                                    fəsilləri donluqdu (soyuqdu).
                                    öd1 kolu ermez2: vaxtı1 deyil2
                                    öd ödleq: zamanlar fəsillər.
                                    iş ödin1: iş zamanı1.
     öğüm    öykü, anlayış, qanığ, fikir.
     öqe     dəb sanqın (qanunun) qoyma (rəsmi) başçısı
     öqlüq   huşlu, çox bilmiş,     ked1 öqlüq2 kerek3 beq onqarsa4 işi
             bacarıqlı, açıq göz,   :
             qurnaz, bic, qıvraq,   key (çox)1 uslu (huşlu)2 gərək3 bəy istəsə
             cıvrıq, çevik, cəld,   sağlaya4 işi.
             qavramlı, uslu,
             ayıqlıq, sayıqlıq,
             ayıq-sayıq, başlı,
             kəlləli
     öqüz    çay                    buyanlığ1 taluy2 öqüz3 akıtıp:
                                    ərdəmliqin (iyiligin, yaraşığın,
                                    yararlıqın, bacarlıqın)1 böyük2 çayın3
                                    axıdıb (ərdəmlikdən böyük çay
                                    axıdıb)
     öl      höl, yöl, yül. yaşlıq, kuruğ1 öl2 yer: quru1 yaş2 yer.
             islaqlıq, ıslaq, yaş,  kuru1 yeri suvaru2 öl3 yeri tarıyu4:
             tərli, tər             quru 1yeri suvarıb2, yaş3 yeri əkib4.
                                    öl nenğ: yaş nəsnə.
                                    öl ton: yaş don (qabıq, üz, üst, üstlük,
                                    paltar)
                                    kuruğ ya ölüğ: quru ya yaş.
                                    öldür: yaşdır.
                                    öli ketmedi: yaşı (şehi) keçmədi
                                    (getmədi)
                                    öl eylemek: öl etmek: yaşatmaq.
31                            sır jerar qılavson
     öldürmek   öltürmek                ol oğrını öldürdi.

     ölenğ      1) çimən, ot, otlaq,    bir kuru ölenğde: bir quru otlaqda
                göy, göylük, yem,
                yemlik
                2) türkmən, qırqız,
                qazaq ellərində bir
                toy havası,
                mahnısı. bu havada
                nağarat olaraq
                deyilir:
                hay ölenğ hay
                ölenğ
     ölenğlik   ülenli: otlu            çeçekliq1 ölenğlik2 yer3 : çiçəkli1 otlu2
                                        yer3
     ölet       öldürücü, yukanc8,      ölüt ölürmək karmapadığ: ölü
                salqın, qırqın, taun,   öldürmək suçu
                vəba pistik xəstəliyi
     öli        yaş, islanmış
     ölqüsüz    ölməz, bitməz,          sözünğ edqü sözle özünğ ölqüsüz:
                tükənməz,               sözüvü iyi söylə özün (ol) ölməz:
                                        (iyi söylə sözün, ölməz ol özün)
     öllemek    islatmaq.               ton ölidi: don (paltar) islandı
     ölmək      uçmaq                   ölerbiz: öləriz
     ölsemek    ölmək istəmək           ol er ölsedi: o kişi ölmək istədi.
     ölsik      üleşik,
     ölşemek    öleşmek. ölmək,         er açıp ölşedi: kişi acığıb (acından)
                ölümcül olmaq,          öldü (ölümsüdü).
                ölüşgəmək.
     ölşetmek   ölümcül etmək,          ol anı ölşetti: o onu (ac ba susuz
                ölüşgətmək.             qoyub) ölüşgətdi (öldürdü)
     öltüeqen   öldürən.
     ölüq       üli, ülik, ölü, ölü     ol ölüqke katıldı: o ölüyə qatıldı
                gövdəsi, nə'ş, ləş,     tiriq ölüq ara: yaşamla ölüm arasında
                cəmdək,                 ölülüq1 tiriqlüqeli2: ölülər1 dirilmiş2
                                        ölüq teq: ölü tək.
     ölür       öldür                   tok (k)uz altmış er ölürmiş: əlli doqquz ər
                                        öldürmüşəm
                                        ölürtüm: öldürdüm
                                        yeti böri ölürdim: yeddi qurd
                                        öldürdüm.
     ölürtmek   birini öldürmək         bizni ölürtdi: bizi öldürdü
     Öö         oylanmaq,               Anığ biliğ anta öyür ermiş
                uylanmaq, duymaq,       onlar bilindi (bulundu) ki pis fikirlər
                oyalanmaq,              edirmişlər.
32             13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

               anğlamaq, anmaq,              Açsar tosık ömezsen, bir todsar
               yada salmaq,                  açsık ömezsen
               fikirləşmək                   acsan toxluq bilməzsən, bir toxsan aclıq
                                             bilməzsən
     öp                                      öz amrakımın1 öpüqseyürmen
                                             öz əzizimi1 öpmək istəyirəm.
     öpkə      1) ağciyər 2) öfkə,           öpkə nızbanı: övkə nızvanı hirs
               övkə, hirs, hiz.              təpisi (qızığı)
               hirs öpkədə (ağ               öpkə biliq: öfkə, hirs.
               ciyərdə)                      öpkəsin: hirsin, qızığın.
               doğduğundan öpkə              övkə könqül öritmeyük: öfkə
               adı almıştır.                 duyğularını qabartmıyaq (urucmuyaq,
               belədə səslənir :             arzamıyaq).
               öykə, evkə, öykən             terk öpkəçi: tez hirslənən.
                                              (o cicikli adam )menim fadlimka
                                             övkəlik turur.
                                             o cicikli adam mənim
                                             yumuşaklığımdan (ağırlığımdan,
                                             mətanətimdən qızır.)
                                             oğlı öğinte1 kanğınta2 öpkələpən
                                             bir oğul, anasına1, atasına2 qızırkən.
                                             yerkə1 tenqrikə2 yerinür3 övkileyür.
                                             yerə1 göyə2 deyinir3 qızır.
     öpsemek   öpüşmək                       menğ ani öpsedim : mən onla
                                             öpüşdüm
                                             er kızın öpsedi:ər qızın öpdü
     öpüldi    içildi                        süt öpüldi: süt içildi.
     öpüm      opum, hopum, içim             bir öpüm1 mün2: bir içim
                                             (hopum)1sup2
     öpün      höpürtmək,                    kaltı1 arslan öküzüq böri koyunka
               aşırmaq, yemək,               öpünü2 kelirçe3
               udmaq, içmək                   (bir) öküz, qurd, qoyunu yeməyə
               öpünür.                       gələn (bir) arslan kimi1 gələn
               öpürmək (öpürür)              (gəlmiş)3.
                                             ol manqa mün1 öpürdi2: o mənə
                                             sup1 içirdi2
                                             bu er ol süt öpürqen: bu kişi çok süt
                                             içəndi.
                                             menğ anğar suv öprttüm: mən ona
                                             su içirtdim
                                             münğ öprüldü: sup içildi.
     öpüş      maçı                          öpişti kuçuştı öpüşdü qucaqlaşdı.
                                             ol meninğ birle öpüşdi o mən ilən
                                             öpüşdü.
     örünmek   qalxmaq,                      er siki öründi1: ər (in) siki qalxdı1
33                              sır jerar qılavson

                 qoğzanmaq
     ötenç       ötünç, ütinç,           men anğar1 yarmak2 ötünç3 berdim
                 ötiniş, ödünç,          mən ona1 pul2 borc3 verdim.
                 ödeniş, borc            ödünç1 almaq: borc1 almaq.
                 < ötenmek,
                 ödenmek\ötek,
                 ötüq
     ötindiler   təqdim etdilər          yüklerin açtılar ertütin açuğun
                                         ötindiler
                                         yüklerin açtılar olduğu sunuların
                                         (hidyələri hüdülədilər (arnadılar)
     ötlemek     ütləmək. ötük           inime1 oğlume ança2 ötledim:
                 vermək, öyüd            kiçik qardaşıma1 oğluma oqqədər2
                 vermək, demək,          dedim
                 söyləmək                ol kamağ1 bodunka2 edqu3 kılınç4
                                         kılmakka turkaru6 ötleyür7 tavratur8
                                         katığlanturur9
                                         o (xan) hamı1 eli3 iyi3 iş (əməl,
                                         təprəniş, davranış)4 qılmağa5 dəvamlı
                                         (dönüksüz)6 çağrır7, qızdırır8
                                         (hazırladır), bərkitir (uğurlayır)9.
                                         biz kendüke1 edqüke2 ötleyürbiz3
                                         biz onu1 yaxcılığ (yaxcı etməgə)2
                                         çağırırıq3.
                                         yumşak savın1 ötleyü2 eriqleyu3
                                         yumuşak sözlər1 deyip2 yola gətirmək
                                         (yumşatmaq, ərişə çatdırmaq)3
                                         sanğa ötler: sənə söylər, diyər (sənə
                                         söylüyür)
                                         meni ötleqil: söylə mənə, öyütlə məni
     ötmək       oxumaq, səs             tatlığ1 öter sanduvaç2: şirincə1 ötür
                 çıxarmaq,               bülbüllər2
                 pıçıldamaq              ünin1 ötti2 keklik: səsin (avazın)1
                                         çıxardı2 kəklik.
     ötmək       keçmək (bir             taka1 artukrak bilqileri ötmiş ol
                 yerdən), girmək         dahı1 artıq2 elimləri3 ötüb keçmiş o
                 (içəri), girib çıkmaq   (elimlər öyrənmiş; oxumuş ; bitirmiş,
                 (bir şey bir yerə),     elimlərdən yuxarı bir aləmə keçmiş)
                 (bir şeyi)              siyuşin1 nomta2 ötmiş ol: 'hinayana’‘
                 boşuqlamaq,             kitabın oxuyub bitirmiş ol?
                 bağışlamaq, boş         sav söv ötmeyükçe: söz sav xəbər ətər
                 vermək, (bir            gəlməyincə.
                 şeydən)vaz              ötmişiq yedeçiler: əriş (ip sap)
                 keçmək. ölmək,          yiyənlər
                 (bir yerə) irmək;       tın1 buzğak2 ötür3: nəfəs (i)1 pozuq
                 çatmaq, ünqmək:         (qıssa, soyuq)2 keçir3.
34              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                irəliləmək                    kan1 ötüp2 edqü bolur3: qan1 keçip2
                                              (axıb, süzüb) iyiləşir3
                                              karın ötməz2, isiqlik3:qarın
                                              işləməməyi (yibusət)2 və qızdırma3
                                              karın ötmeser:qarın işləməsə
                                              (keçməsə)
                                              ok keyikten ötti: ox ovu dəldi keçdi
                                              tağığ öter: dağı (dəlib) keçər
                kəsmək, açmaq,                süsi1 kalın kim öter2: qoşunu1 qalın kim
                qırmaq, yox etmək             keçə bilər2
                                              balta daxi ötmedi: balta daha
                                              kəsmədi
     ötmişiq    əriş (ip sap)                 ötmişiq yedeçiler: əriş (ip sap)
                                              yiyənlər
     övünc      >avınçu
     öyünc      >avınçu
     öyünmək    > avınmaq
     sakınc     oyu, uku, fikir.              tev kür1 yavlak2 sakınc3:
                                              hoqqa1 yava (pis)2 oyu (fikir)3
     sakınmaq   düşünmək,                     yelvikip ağukup öltürqeli sakınsar :
                planlaşdırmaq,                büyüləyib (cadu edib, üfüləyib,
                fikirləşmək                   ovsunlayıb)1 ağulayıb (zəhirləyib)2
                                              öldürməyi3 düşünsə4
     sanduvaç   bülbüllər                     tatlığ1 öter sanduvaç2: şirincə1 ötür
                                              bülbüllər2
     sarı       < sınğar, sınğarı,            tört sarı: dört bucaq (tərəf, yön). (dört
                tərəf, yön                    əsli cəhət)
                                              tört sarıka: dört yönə
                                              tanğ sarıka: doğuya sarı
                                              tün sarıka: batıya sarı
     saya       aram, ara edici
     sen        (seni, seninğ,                ölteçi sen: öləsi sən (öləcəksən)
                sana, sanğa,                  senği tavğaçıq1 ölürteçi2: səni çinlilər1
                seninğdin, sendin,            öldürəcək2
                sende)                        ben senğe ne ayayın: mən sənə nə
                                              aytım (deyim)
                                              ay sen varukdad oğlı seninğ
                                              ayğanğ1 ançağ ol:
                                              ay səni varukdad (?) oğlu, sənin
                                              söylədiyin1 ancak o
                                              örtenqey sen: yanacaqsan sən
                                              seni okuyur1 men:səni çağırır1 mən
                                              (mən səni çağırıram 1)
                                              ölmeçi2 yitmeçi3 sen1: sən1
                                              ölməyəcəksən2 itmıyəcəksən3
35                            sır jerar qılavson
                                       sen neçik ozdunğ: sən nəcür üzdün
                                       (qurtuldun, uzaqlaşdın)
                                       seni tek: sənə tay.
                                       seni birle: səninlə.
     sevinmək   > avınmaq
     sevmək     > avınmaq
     sığarmaq   sığa sığa içərmək, dışarmaq
     sığın      cüyür, maral, keyik, sığır, ceyran
     sığır      sığın, cüyür, maral, keyik, ceyran
     sığnaq     pənahqah, sınqaq
     sığtamaq   çığtamaq
     sın        şın. qəbir, kişi       sının bodun kırtışın: qabı boyu
                boyuna (sınına)        biçimi
                tikilmiş orun (yer),   bu beş yaruk tenqri sınları:
                qazıq, abidə. qab,     bu beş yarık-tanrı (ışıq-tanrı) boyları.
                boy, kündə, biçik.     bodluğ sınlığ kişi: boylu boslu; boylu
                heykəl, qalıb          buxunlu kişi.
                                       sının sışlatur: boyun; gövdəsin
                                       şişirdir
                                       sınım sünğüküm: ətim (canım)
                                       sümüyüm.
                                       ölüğ1 kişi üçün sın2 orun3: ölmüş1
                                       kişi üçün qəbir2 yeri3.
     sinğ       vız vız, zır zır səsi> kulakım siğ etti: qulağım zingildədi,
                siğek: milçək\         zəh çaldı.
                sinqlemek              kömiçe (köminçe)1 sinğ etti: mığmığa1
                                       vızıldadı.
     sınğar     bir, biriylə, ikidən   sınğar1 közle4: bir1 gözlə
                biriylə, ikidən biri,  köptin1 sınğar2: çok1 yana2
                sarı, yan, yön. bir    alkundın1 sınğar2: hər1sarı ( (tərəfə)2
                şeyə sarı,             onğ sınğar: sağ tərəf
                                       sınğar1 köz birle2 saklab3: bir gözlə2
                                       güdmək (baxmaq)3
                                       baylar1 sınğar2: bəylərə (zənginlərə)1
                                       sarı2
                                       kayudın1 sınğar2...antın sınğar:
                                       hər bir1 yana2 (ya ki: hər bir yanda)
     sınğar     kimi, tay, çılayın,    meninğ1 sınğar62: mənim1 tayım2
                dəsdə, cürə, fəsil,    kün batısıkdın sınğar:
                sarı, tərəf, yön.      gün batasıda (yaki: gün batasıdan)
                                       bir sınğar: bir fəsil (dəsdə, cürə,
                                       bölük)
                                       ol1 sınğarı2: ona1 çılayın, tay.
                                       benüm1 sınğarı2: mənə1 çılayın, tay.
     sınğar     yarı                   sınğarça artuk: yarıca artıq (bir yarısı
36              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                              qədər artıq, genə bir bucuk)
                                              sınğar süsi:
                                              bir qol qoşun (qoşun iki qol olur: sağ
                                              qol, sol qol)
                                              sınğarı1 bodun2 içikti3.
                                              elin2 yarısı1 sındı (dizə köçdü)3
     sınğar     qırax, qırıq yan,             sınğardan1 yori2: qırakdan1 yeri2
                uzaq, kəsik,                  tusulmaz1 kişiq2 kıl3 özünden
                                              sınğar4 :
                                              yararsız1 kişini2 özündən qırak4 tut
                                              (qıl)3 (uzaq; qovuq; kəsik tutmaq)
                                              koptın1 sınğar el uluşlarınğ
                                              kezdiniz4:
                                              çox qırak2 el yurtlar3 gəzdiniz4
     sinğdür    > sinğmək\                    süçiğ aşığ sindürdi: şarab (borı) aşı
     mek        sığındırmaq, içəri            sındırdı
                çəkmək, içitmək,              ol anı evke sinğdürdi: o1 onu2 evə3
                sığındırmaq                   çəkdirdi, çəkdi.
     sinği      sinğü. sinən, xoşa            bu aş ol sinği: bu aş o sinəndi (cana
                gələn, yatan, nuş,            yatan, həzm olunan)
                əsən, sağ, çağ,
                düzgün, gümrah,
                sağlam, çıxarlı,
     sinğimək   > sinğmək
     sinğmək    sinğimək, sinmək.             aş siğer iken yemək sınandan son
                almaq, azalmaq                (aş sınar ikən, yeməyi sindirəndən
                (yatmaq), (səsdə)             sonra).
                bəmləşmək                     aş sinğdi aş içərdi (sındı).
                (yoğulaşmaq),                 suv yerke sinğdi: su yerə opuldu
                batmaq, oturmaq,              (girdi).
                bəyənmək, boyun               söz könğülke sinğdi: söz könülə
                olmaq, çəkilmək,              sındı (yatdı, işlədi, tə'sirlədi)
                dayanmaq,                     ördek kamışka sinğdi: ördək
                dözmək, ərmək,                qamışlığa girdi yox oldu.
                əzmək, girmək,                bu yeqenleri1 içinde sinğse erdi2:
                gizlənmək,                    bu yeməkləri içində sındırsaydı (içində
                götürülmək, həll              saxlasaydı, qaytarmasaydı)2
                olmaq, içərmək,               tapuğ sinğise: tapığ (baxım, xidmət,
                içilmək, inanmaq,             iş, nökərlik, ibadət) bəyənilirsə.
                köçmək, qanmaq,               tapuğ sinmeğinçe tilek kim bulur:
                qazılmaq, qəbul               baxım qanılmayınca dilək kim tapar
                olmaq, qərq olmaq,            (sirvis, xidmət, iş yerin tapmayınca,
                opulmaq, örtülmək,            yerində oturmayınca kim istəyinə
                rahatlanmaq.                  çatar)
                solmaq,                       bu aş ol sinği: bu aş o sinəndi (cana
                sözə baxmaq,                  yatan, həzm olunan)
37                               sır jerar qılavson

                 tablamaq,              süçiğ aşığ sinğdürdi: şarab (borı) aşı
                 təsdiqləmək,           sındırdı
                 uyarmaq, uyuşmaq,
                 yola gəlmək
     sinğü       > sinği
     sinğüt      sunut, sunuş,          bu at manğa siğüt berdi: bu atı
                 sovğat, vergi, töhvə mənə sunuş (sovğat) verdi.
                 (əvəzsiz sovğat)
     sınqaq      sığnak, pənahqah.
     sinqlemek   sinq etmək, siniq      kulakım siğ etti: qulağım zingildədi,
                 atmaq, vızıldamaq,     zəh çaldı.
                 zırıldamaq.
     sınlağ      sinle < sın (qəbir) qəbristan,
     sinle       sınlağ < sın (qəbir) qəbristan
     sinmək      > sinğmək
     son         yaxcı təbiətli,        son kişi
                 yumşak; kövrək
                 ürəkli
     sonğ        uc, dal\ sonra, dalı\  munda (mundın) sonğ: bundan
                 beləliklə,             sonra.
                 bir kişinin törələri,  sonğ1 yorıyu2 edqüke3 teqir4:
                 balaları.              sonralar irəlilərək2 iyiligə3 çatır,dəyir4)
                                        antın sonğ: andın sonğ, anda:
                                        ondan sonra.
                                        bu küntinq sonğ: bu gündən sonra .
                                        sen meninğ sonğda kel: sən mənim
                                        dalımda gəl.
                                        bu söz sonğunda ayğıl1 : bu sözün
                                        sonunda danış1
                                        kamuğ abadannınğ xarab ol sonğı
                                        hamı abadlığın sonu xarablıqdı
                                        (üryanlıqdı: viranlıqdı)
                                        sona koymaq şona (şonğa)
                                        koymaq: dalıya sonraya qoymaq.
                                        sonğ uç: sonuç, nəticə
                                        dün sonğı: tünün (gecənin) sonu.
     sonuç       < sonğ uç:, nəticə
     sovğat      > sinğüt
     sunuş       > sinğüt
     sunut       > sinğüt
     şənlən      > avınmaq
     mək
     şüprek      >oprak
     tağayatı    dağ: dəyişik,
                 dağışık
38               13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

     takmaq      bağlamaq                      er burunduk1 butluka2 takdı :
                                               ər burunduruq1 dəviyə2 (dəvənin burnuna)
                                               takdı.
     taluy       böyük                         buyanlığ1 taluy2 öqüz3 akıtıp:
                                               ərdəmliqin (iyiligin, yararlığın,
                                               yaraşığın, bacarlığın)1 böyük2 çayın3
                                               axıdıb (ərdəmlikdən böyük çay
                                               axıdıb)
     tanığmaq    danmaq, rədd                  tört eliq tenğrilerde1 tanığmalar2:
                 etmək                         dört xan tanrılığı1 danmaq2
     tanukla     güvənləmək,                   kertküçlük1 könğlüq2 tanuklayur3:
     maq         şəhadət vermək                inanclı (doğru, çin, güvənc)1ürək2
                                               təsdiqlir3 (şəhadət vermək)
     tanukluq    quvahi, şəhadət,              tilimni1 bezedi2 tanukluk3 bile4
                 təsdiq                        dilimi1 bəzədi2 şəhadət vermək3 quvəti ilə4
                                               tanuqluq berür: tanıqlıq (şəhadət)
                                               verir
                                               senin barlukunğka tanukluk berür:
                                               sənin varlığıva tanılıq verir
                                               tanukluk sav: şəhadət sözü (şəhadət
                                               işi, şəhadət namə)
     tapınzun    qulluq edin.
     tapuğ       baxım, xidmət, iş, ibadət, nökərlik, oyun, yoldaşlıq, dəyərlik,
                 dəsgah, servis,
     tapuğla     həll edmək, rəfi ehtiyac etmək.
     maq
     tapuğlı     yararlı.                      tapuğsuz: dəyərsiz
     tavğaçıq    çinlilər                      senği tavğaçıq1 ölürteçi2:
                                               səni çinlilər1 öldürəcək2
     tavrak      itirax (çox tez, çox          bu tağ tavrak1 akın2 akıtğan:
                 iti), tələsik                 bu dağ itirax (çox tez, çox iti)1 sel (su
                                               basını)2 axıdır
     tavratmaq   qızdırmaq
     teqin        (vedanasanskrit: sensation: şur, ehsas, hiss) duyğu, duyuş,
                 anlam, sezmə, qavram, düşünüş, duyum, qanacaq, düşüncə,
                 ağıl, anlaq
     teqinçsiz   dəyilməz, əl çatmaz sekiz törlük teqinçsiz orunlarka eltdeçi
                                          səkkiz cürə (törə) dəyilməz (əl çatmaz)
                                          yerlərə göndərən
     teqinmək    çatmaq, uzanmaq, örtmək, tutmaq, etgiləmək, genişləmək,
                 çalışmaq, çabamaq, qorxmazlıq, ürəklənmək,
     teqir       < teqmek. deqer ataman, deqir, bölük9, pay, dəğən, dəyən,
                 dəğər, tutar, qiymət
     teqmek      çatmaq                   sonğ1 yorıyu2 edqüke3 teqir4 :
                                          sonralar irəlilərək2 iyiligə3 çatır4
39                            sır jerar qılavson

                                        (dəyir4)
     tenğ      denq, danq, tanq,        bir ikintiqə1 tuşın2 tenqin3 körüp:
               bərabər, əş, tay,        biri birinə1 görə2 əşit3 bərabər3 görüp.
               yarı, heyvan üsdə        bodunq tenqin bilir erti:
               vurulmuş yükün bir       elin sayın (sanın, ağırlığın, qiymətin,
               yarısı. burdan           dəyərin, hörmətin) bilirdi.
               ‘‘yük’‘ ‘‘bağlı’‘        bu borluk tenğinçe iki borluk:
               ‘‘paket’‘ anlamı         bu mövlük (şarablıq) bərabərincə iki
               doğmuşdu\ dəyər,         mövlük (şarablıq).
               qiymət, baha\ ölçü,      bu sözke tenğe: bu sözə bərbər (bu sözə
               çək, çəki, dartı, san,   dəyər
               say, ağırlıq, hörmət,    küçi1 tenği2 tokıştı3: gücünə1 görə1
               uyğun, cür, nov',        (bərabər)2 döyüşdü3.
               {...görə1: küçi1         küçi1 tenqi2 tokıştı3: gücü olduğuna2
               tenği2 tokıştı3:         toxuşdu (savaşdı)3 (gücünə görə;
               gücünə1 görə1            bərabər)2
               (bərabər)2               sanğa tuş tenğqe: səninkicən, səninkinə
               döyüşdü3}                tay.
                                        süli 1aşli2 kertqünçli3 üçeqü4 tenq5
                                        kerkek6 :
                                        qoşun1 yemək2 inanc3, üçüdə4 dəng
                                        (bərabər)5 gərəklik (zərurətdi)6
                                        tenğ tuş: dəng döş: əş üş, bərabər
                                        yaxın, yoldaş, başdaş, yandaş
                                        tenğin tarazukın: əş (bərabər) tarazlı
                                        (ölçülü)
                                        tenğsizde: uyarsız, uyuqsuz, namünasib
                                        tenq1 ülüşlük2: əş1 bölüşlü
                                        (paylaşım)2
                                        törümüşte yok bil anğa2 tuş tenqe:
                                        yaranışda1 (durmuşdatürkmen) yox bil
                                        ona2 dəngə döş (tay-tuş) .
                                        yağıka1 teğmiş2 sü3, tenqi4 yeti binğ
                                        oğlan erti5 : yağıya (düşmana)1 atılan
                                        (həmlə edən)2 qoşun3 sayı4 yeddi min kişi
                                        iydi5.
     tenğeş                             kenğeşçi1 kişiler tenğeşçi2 bolur:
     mək                                məşvərətçi1 kişilər ölçülü2 olur
                                        (məntiqli2, ağıllı2, düzücü2, dözümlü2
                                        olur)
     tenği     sayı                     sü1 tenği2 yeti binğ oğlan erti3:
                                        qoşun1 sayı2 yeddi min oğlan idi3
     tenğiq    atmosfer, cəvv,
               hava, mühit
     tenğqer                            bir nenğ1 birke2 tenğqerdi3 :
                                        iki şey əş (bərabər) oldu. yaxud :
40                13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                                bir nəsnə1 biriylə2 dənqəşdi ( bərabər
                                                ləşdi)3.
     tenğle       dənqəmək,                     kamağ1 suturlarığ2 tenqlemek3
     mek          bərabərləmək, ağır            atlığ4 ülgü5:
                  yüngül eləmək,                hamı1 suturları2 dəngəşdirmək3
                  çəkmək, tartmaq,              adlanan4 ülgü (qanun)5
                  tutuşdurmaq,                  bir nenğ1 birke2 tenğledi3:
                  taylamaq, əşləmək,            iki şey əş (bərabər) oldu (bir nəsnə1
                  ortalamaq. qoy                biriylə2 dənqəşdi (bərabər ləşdi)3
                  götür eləmək.                 tenğlemedik1 bıçmas2 :
                  tarazlamaq                    ölçmədən1 biçməz2
                                                sınamış1 yağıçı2 kişi3 tenğlemiş4 on
                                                iki minğ er5 sü6, üküş7 sü8 temiş9
                                                dənənmiş (sınax görmüş, təcrübəli)1
                                                qılavuz ( jeneral, öndər)2 adam3 ortalamış
                                                (ölçmüş)4 demiş9: ‘‘oniki min kişi (lik)5
                                                qoşun6’‘ böyük7 (bir) qoşun (du)8 (demiş)9
                                                anğar1 tenğlese2: onunla1
                                                tutuşdursa2
                                                üküş tenğledi: çox1 qoy götür elədi
     tenğliq      denğli, denlü                 neçe tenğliq: nə gözəl, nə ulu, nə böyük,
                                                nə ali.
                                                manğa tenğlik1 qısıq2:
                                                mənə dənqək (dəng olan)1 bir arvad2
                                                ança tenğliq: ona dənq (onca, ona
                                                tay)
                                                munça tenğliq: buna dənq (bunca,
                                                buna tay, buna əş)
                                                birle tenğliqler: bir birinə dəng
                                                olanlar, birlikdə dinc olanlar
     tenqleş      denğneşmek,                   bir nenğ1 birke2 tenğleşdi3:
     mək          denkleşmek,                   iki şey əşləşdi (bərabər oldu, tarazlaşdı),
                  denğleşmek,                   yaxud bir nəsnə1 biriylə2 dənqəşdi
                  tenğeşmek,                    (bərabərləşdi)3.
                  ortaklaşmaq,
                  birgəliyə çatmaq,
                  çalışmaq.
     tenqleşsiz   ülgülençsiz. ölçüsüz, aşırı, çalımsız
     ter          deyir, diyir          antağ ter: öylə deyir
                                        bu oğul ne ter: bu oğul nə diyir?
     terkin       iti, yeyin            antağ terkin: öylə (çox) iti, yeyin
     tetir        deyilir               ne üçün andak1 tetir2: ne üçün öylə1
                                        deyilir2
     tev          bax > arvış: kələh.   tev kür1 yavlak2 sakınc3:
                  =  tef = tev kür.     hoqqa1 yava (pis)2 oyular (fikirlər)3
41                               sır jerar qılavson
                  çeviş
     tevinmək     >uvunmaq
     tığmaq       kortlamaq, əymək,        ok başkın taş tığdı1: oxun başın daş
                  qəddəmək, bükmək,        kortadı1
                  xarablamaq.              bulun1 bolub2 başı tığdı2: qul (əsir,
                                           tutsaq)1olub2 başı büküldü (əyildi)2.
                                           eren1 körüp başı tığdı2:
                                           kişi1 görüb başın əkib2
     tıkmaq       sıkmaq, soxmaq,          töpüsün1 tonğtaru2 tıkar3
                  təpmək, itələmək         təpəsin1 döndərib2 təpər3
                  (itmək),
     tiqir        tiqre, takır, tak tak
                  səsi
     tınlığ       nəfəsli, dirik, diril,   alku1 tınlığ2 oğlanınınğ:
                  adamlar, canlı,          tamam1 diriklərin (dirilərin, adamların,
                  canlılar                 canlıların (meningilis )2 oğulları
     tınlıklar    adamlar                  amarı1 tınlıklar2: bə'zi1 adamlar2
     titiq        şey şüy                  oçaklık titiq: ocaq tikmək üçün
                                           gərəkli hər bir şey
     tolulap      doldurub                 xazine tolulap akıtğu kerek:
                                           xəzinə doldurub (açıb) axıtmaq gərək.
     tolun        dolun                    tolun ay: dolu ay (ay sözü düşərək
                                           ‘‘tolun’‘ donmuş söz kimi ‘‘tolun ay’‘ yerinə
                                           keçir. bədrərəb)
                                           tolun bolsa tolsa: ay dolulaşsa, dolu
                                           olsa
                                           qiyamatta körqit1 tolun teq yüzi:
                                           qiyamətdə görsəd1 dolu (ay) kimi
                                           üzün.
     ton          don, qabıq, üz, üst,
                  üstlük, paltar.
     tonğtaru     döndərib tərsəsinə      töpüsün1 tonğtaru2 tıkar3 :
                                          təpəsin1 döndərib2 təpər3
     tosqun       olğun, kamil, saytal, canlı, cantaraq, cantıraq, gürbüz, yekə,
                  gövdəli, iri, boylu buxunlu, köklü, azman, qalın, şişman,
                  buğur, yoğun, zorba,
     toz          Qan (ağacının) qabığı
     tökünmek     axmaq                   tümen1 sav2 töküni3 seni de boltı4:
                                          saysız (minlərcə)1 söz2 axını3 sənidə
                                          tapdı4
     törə         qanun
     törö         dəb, yazılmamış
                  sanq
     tuğdur maq   tuğtudmaq,              tenğri oğul tuğturdı: tanrı uşaq
                  tutuşdur :              doğuzdurdu
42              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                tuğurturdı-
                tuğurtdı
                içürtdi- içtürdi
                içürmək-
                içtürmək-içürtmək
     tulum      qurşaq, yaraq, üsdə           er tulum mandı: ər qurşaqlandı
                taxılan silahlı geyim
     tulunğ     girgah (gicgah),
     tumlığ     donluqdu (soyuqdu)
     turkaru1   davamlı                       turkaru1 kınmaq2 katığlanmakka3
                                              (kaduklanmaq)4 tükelliq5 bolup6
                                              uluğ7 Nırvanığ bulmak8 bolur9:
                                              davamlı1 istəməkdə (sevməkdə)2
                                              arışmaqda (aramaqda, çəkiş bəkiş
                                              etməkdə)3 (qayğılanmaqda, məşğul
                                              olmaqda)4 təkmil5 olub (olandan sonra)6
                                              ulu7 Nırvanığa çatmaq8 olur9
     tusulmaz   yararsız                      tusulmaz1 kişiq2 kıl3 özünden
                                              sınğar4 :
                                              yararsız1 kişini2 özündən qıraq4 tut
                                              (qıl)3
     tutsık     kontrol, qarama,              el tutsık1 yer ötüken2 yış ermiş3:
                yoxlama, qılavuz,             el yoxlac (nəzarət)1 yeri ötükən2
                dolandırış,                   meşəsiydi3.
                dolansık,                     benqü1 el tuta2 olurtaçı3 sen:
                                              həmşəli (əzəli)1 el qarayan (saxlayan,
                                              el xaqanı)2 olursan3 sən
                                              türk bodun1 elledik2 elin ıçqınu3
                                              ıdmış, xaqanladuk4 xaqanın yitiru
                                              ıdmış5.
                                              türk xalqı1 düzətdigi (qurduğu)2 eli
                                              dağıtmış3, xaqan etdiyi4 xaqanı
                                              itirmiş5.
                                              elliq1 bodun2 ertim3 elim amti4 kanı5
                                              kimke6 eliq kazğanurmen7:
                                              elli (şanlı, dövlətli, saltanatlı, elli
                                              günlü)1 xalqım2 varıymış3, elim indi4
                                              hanı5, kimə6 elik (şan, dövlət, saltanat,
                                              el gün) qazanacağam7 (hansı elə ellik
                                              qazandırmaq üçün döyüşəcəgəm )
                                              eliq1 tutup2 töröq3 etmiş4:
                                              eli tutup (elə1 başçılıq edib2) törə
                                              (sanq, qanun)3 qoymuş4
                                              eli1 turmuş2: eli (ölkəsi, varlığı)1
                                              dayanmış2
                                              eliq1 etmiş2 men: eli (elə gərəkli
43                             sır jerar qılavson

                                         şeyləri)1 etdim2 mən.
                                         el törü1 yetilsin2: el törəsi (sanğı,
                                         qanunu)1qılınsın (işə tutulsun)2
     tükelliq   təkmil                   tükelliq bolup: təkmil5 olub
     tüqün      < tüq                    ol tüqün tüqündi o düyün düyünlədi
     tüqünük    tünğlük, tünük,          tüqünüki ne teq: tünlüyü nə təhər (di)
                çadırın damında
                olan tüstülük, baca
                düqnük: çadırın
                damı
     tünek      tötök, tönök.               bu dünya tünek1 ol: bu dünya
                (qaranlıq, tünlük,          dustaqdı1
                sıx yer) dusdax
     ubanmaq    > abınmaq
     uç         1. tanınmış bir şəhər . 2. dağ ağacı, bu ağacdan türklər yazmaq üçün
                qarındaş (qarandaş, qələm, çəlik, başqa şeylər düzəldərlər
     uç         sınır, uc, son, dip,        adknanğ tıranğak uçına:
                baş,                        ayakdan dırnağın ucuna (dək)
                ucundan: üçün,              biçek uçında: piçağ ucunda
                ötrü, dib                   boyda ne uç var: boyda (eldə)nə uc
                                            (azlıq, qıtlıq, yetərsizlik) var.
                                            butaq ucı: budağ başı
                                            orukunğuz uçın bulmadın
                                            1) yoluzun ucun tapmadan 2) yoluzun
                                            sonuna çatmadan?
                                            til ucı: dil ucunda.
                                            tuğ uçunda: tük ucucan
                                            uç el: qırak yer.
                                            uç eri: sınır adamı
                                            uçu bilen teqir: uclarından biriktir.
                                            uçu seleneke teqi çeriq etdi:
                                            selinka çayı ucuna dək qoşun (qol, çerik)
                                            atdı
                                            uçun tepretqil: ucun təprət
                                            yer orun uç kıdığ: sınırlı yer bucaq.
     uç         uçurmaq, atmaq,              (quş)uça aztı: (quş)uçup azdı
                yıxmaq, ölmək               bu yılda ağa uçub: bu ildə böyük
                (sayqılı deyişdə),          qardaşım öldü
                yerinə gedmək, yox eçim xaqan uça bardı: əmim xaqan
                olmaq, solmaq,              öldü
                dağılmaq                    er tını uçtı: ərin nəfəsi kesdi
                                            kanım xaqan uçdı: dədəm xaqan
                                            uçdu
                                            kuğu kuşu uçtı: qu quşu uçdu
                                            kül teqin uçdı: gül təkin öldü.
44              13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                              ol anı attın uçurdı: o onu atdan yıxdı.
                                              ol kuş uçurdı: o quş uçutdu
                                              uça aztı: uçup azdı
                                              uça umatın: çün uçanmır
                                              uçuğma tınlığlarığ: uçan yaratılar.
                                              xaqan uçdı: şah öldü.
                                              uçğan yürüqen nenğe: uçup yeriyən
                                              şeyler.
                                              anınq kutı uçtı: onun şansı yatdı
     uçar       quş - 2) şalalə                (bir atda onun gözü olursa o at)
                                              yügüyür1 uçarıq2 yeter3:
                                              o at şığırıb1 göydəki2 quşu göydə
                                              tutar3 (o quşa göydə çatar)
                                              uçarığ1 uçurmaz2 senin kuşların:
                                              sənin (ovçu) quşların quş1 qoymaz
                                              uçmağa2.
     uçlanmaq   itilmək\ uçlanur.             uçlandı nenğ: itilmiş nəsnə
     uçukmaq    açılmaq, çözülmək             ış uçuktı: iş açıldı, sonuç verdi
                                              uçukmuş tünğeb : açılmış gecə.
                                              göğə ərişməqə burcu (?) uçukmuş
                                              göyə ərişmək üçün ulduzu (?) uçmuş.
     ud         uy. öküz                       (onlar)kentü1 sürüq2 uduğ3
                                              koyanığ4 (öldürdülər)
                                               (onlar) öz1 sürülərinin2 öküz3,
                                              qoyunun4 (öldürdülər) .
                                              yerin1 ud2 mayakı3 üze4 suvatıp:
                                              yerin1 üzünü4 öküz2 təzəyi3 ilə suvatıp
                                              amarı1 tınlıklar2 yunt3 ud4 çökar5.
                                              bə'zi1 adamlar2 at3 öküz4 kəsər5
                                              bir ud1 bir inqek2: bir öküz1 bir inək2.
                                              ud yıl: öküz ili.
                                              ud1 buzağları2 köp3: öküz1 danaları2 çox
                                              (du)3
     udlatmaq   yollamaq
                (yollatmaq)
     udmaq      izləmək, uyqulamaq, curlamaq, uğurlamaq, təvafüq etmək
     udmalan                          er udmalandı: ərin çox nökəri işçisi
     maq                              varıdı
     udu        < ud. uyu . pəs,      eltiriş xaqan kazğanmasar1 udu2
                belə, sonra,          ben özim3 kazğanmasar.
                beləliklə, belə oldu, eltiriş xaqan qazanmazsa1 demək2
                bu demək ki           mən də3 qazanmayacağam
                                       (eltirişin itirməsi mənim itirməyimdi\ o
                                      yoxdusa mən ola bimərəm\ eltiriş batsa,
                                      demək eldə batdı)
45                           sır jerar qılavson
     uğan       böyük                 hər zaddan güclü olmaq, buna görədə
                                      allaha ‘‘uğan tenqri’‘ deyilir (güclü
                                      allah).
     uğurmaq    >avınmaq
     ujik       >üzək
     uksamaq    qanmaq istəmək        er sözüq1 aksadı: kişi (deyilən)sözü1
                                      qanmaq istədi.
     ukturmaq   okturmaq,             adınağuka1 biltirmedin
                qandırmaq, açmaq,     ukturmadin3:
                içaçlamaq. demək,     özgəsinə1 bildirmədən qandırmadan3
                öyrətmək,             (öyrətmədən)3
                ötqürmək:             ol anınğ süzin ukturdı:
                keçirmək,             o mənə onun süzün qandırdı (anlatdı,
                qandırmaq,            ötqürdi, dedi)
                                      yayığ1 dunya kılıkın2 sanğa
                                      ukturur3:
                                      akığ (yayıq, axıq, tutuksuz, sınırsız)1
                                      dünya qılığın (xəsiyətin, sirrin)2 sənə açar
                                      (qandırar)3.
     ukuş       qanacaq, fikir,       ukuş1 ol2, sanğa3 edqü4 andlığ5
                düşünmək, ağıl        adaş6: o2 qanacaqlıdı1, sənə3 iyi4 and5
                                      yoldaşdı6
     uluş       yurd, ölkə, topraq,   balıkdın balıkka uluşdın uluşka eltin
                bir xaqanın basırıq   elke.
                topraqı               şəhərdən şəhərə ölkədən ölkəyə
                                      eldən elə
     umaq       uymaq, edə            kamşayu umatın: tərpənməyə
                bilmək, qüclü         imkansız.
                olmaq, imkanlı        edqusi uyurı: onun yaxşı, bacarıqlı
                olmaq.                kişiləri.
                                      odsuz suvsuz kaltı uyırn
                                      necə mən otsuz suvsuz qala bilim ?
                                      idisi umaz onun (sahibi) iyəsi (atın
                                      yiyəsi) onu (kontrol) edəbilməz
                                      adatu umaz onu xətərə salmaq
                                      olmaz.
                                      sözləyü umağay sözləməyi
                                      olmayacaq
                                      yok kim ol umasar şımnu küçinqə
                                      kapuğuğay
                                      bir zad yoxdur ki o edə bilməsin;
                                      əhrimənin gücü ilə o hər bir şey
                                      edəbiləcək
                                      berü umadı verə bilmədi (berə (verə)
                                      olmadı).
46             13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər

                                             kılu usar əyəm qoşa bilsə (qıla bilsə
                                             (olsa)
                                             ertini evdiğəli uyur altınları yığa bilir.
                                             umataçı bolmaq> körğəli udaçı
                                             bolğay görə biləcək.
                                             tın alu umasar: nəfəs ala bilməsə
                                             (tın (nəfəs) alar olmasa).
                                             uça umatın: çün uçanmır
     umatmaq   başarmaq                      uça umatın: çün uçanmır
     unamadu   qəbul etmədilər               yeq1 alığ2 buluşğalı3 unamaduklar4:
     klar                                    iyi1 öğüd2 tapmayaraq3 qəbul
                                             etmədilər4
     upekça    dinclik, sakinlik
     usik      > üzək
     utunluk   qudurğanlık
               (quduzluq əti acılıq,
               yamanlıq, azğınlıq,
               sapqınlıq, biclik,
     Uu        uyğı, yuxu                    Uda bastımıs biz onların uyğularından
               Udı : əsli ‘‘ud’‘             şaşırdıq
               olabilər                      Usinta oduntı: uyğusundan oyandı
                                             Ularındın odğurup uyğularından
                                             oyanıp
                                             Ağır uunı uçursadım:
                                             ağır uyğunu uçursadım (uyğu<
                                             uyumaq)
                                             U teq uyğu tək, yuxu kimi
                                             kitərsə usı gedərsə uyğusu
                                             Usar əyəm, mümkünsə
                                             uğança bacardıqca yaxcı
                                             uğan bir bayat tam güclü bir allah
                                             usa olsa, mümkünsə.
     uvşak     uşak, uvak, ufak,             uvşak1 kılınclığ2 ikirçğü3 könğüllüq4
               oğuq, çiçik bir şey,          yalnuklarka5
               adam, qırıq, dənə             uşağ1 davranışlı2 iki3 könüllü4 adamlar5
               dənə                          uvşak1 ısırsar2: dişləyib2 oğsa1
                                             uşak kart2: cıqqılı şiş2
                                             uşak nenğ: kiçik nəsnə
                                             uşak söz: uşak sözü.
                                             yevü1 alsa2 tişle3 uşak tançula4
                                             yemək1 alsan (yesən)2 dişlə3, kiçik
                                             tıncıktır (çeynə)4
                                             uşak taş: cınqılı daş, çanqıl.
                                             uşak kıl: oğ, balacalat
     uvşamaq   oğmaq                         uyşatmış altun tözi yeme teqsilmez
47                              sır jerar qılavson
                uvşanmaq\                oğulmuş (yumşalmış) altın tozu (özü,
                uvşatmaq\                əsli)dəyişməz (altın öğulursada genə altın
                uvatmaq (atmaq\          qalır)
                otmaq\ ufatmaq\          tılı sözdə yazsa1 uşaur2 dili
                uyşatmaq\                dil (sözdə) çaşar1 diş sınar (oğar)2.
                yumşatmaq\
                yuvatmaq
     uvtanmaq   utanmaq,                 anınğ baxşışından bulıt uvtanır.
                uftanmaq7,               onun bəyliyindən bulut utanır
                uvutlanmaq,              (bəxşiş: boşquqqə: boşuqqə)
                uyalmaq
     uvul       uval. ufal. öğul,        uğulan nesne: uvulan nesne
                dağıl, xırdal, qırıl,
                əzil,
                uğul, bölün, cırıl,
                parçalan
     uvunmaq    uvanmaq,                 ol özinqe etmek uvundı:
                ufanmaq, ovulmaq,        o özünə çörək oğdu.
                tevinmək,                ol eliqin uvundı:
                döyülmək,                o əlini ova ova qaldı (naçar qalmaq,
                qaşınmaq, sınmaq         əli qoltuğunda qalmaq)
                                         uvunur iki ayasın:
                                         iki əlinin ayasın (ovucun) qaşıyır
     uvuş       oğuş, oğmaq              uvuş etmek: çörək xırdası.
                uvuşur\ uvuşmaq          ol manğa etmek uvuşdi:
                                         o mənə çörək oğdu
     uvut       utanc, baş aşağlıq,      arıq uvutı yeq:
                həya, uğut, uyad,        yaxcı bir kişinin utancı yaxcıdı (bir
                ut, ud, uvat, ovut,      danqazınkından)
                uvut, uvtan,             uvut berdi: utanc verdi.
                uvutluq, qıç arası,      uvut için sürtsər: kişi orqanın içinə (yağ)
                pis yer, cinsi yer,      sürtsə
                seksual yer              uvut yanında menq bolsa
                                         kişi orqanında manq (ləkə, xal, rahatsızlıq)
                                         tapılsa.
                                         uvut yanında: kişi orqanında.
                                         uyat yeri: utanc yeri
     uvutğar    utandıran                ol meni uvutğardı: o məni utandırdı.
                (uvutğarmaq,
                uvutğarur)
     uvutlan    utlan, udlan,            ər uvutlandı: ər utandı
                uvtan, uyal
     uvutluğ    utlu                     qamlar uluğı uvutluq boldı:
                                         büyüçülər (cadugərlər) böyüyü utandı
                                         uvutluq kişi: utancaq, başıaşağı kişi.
     uvutsuz    utsuz, utancsız,         uvutsuz biliq sürüb:
48                  13 cü yüz ilədək əsgi türk (etimolojik) sözlügündən örnəklər
                    hayasız                       açık, utancsız ilişgi qurmaq
                                                  uvutsuz işiq sürü umaz .
                                                  açık ilişgi sürümək olmaz.
                                                  evek erse kılkı uvutsuz közi
                                                  iti olursa kişinin qılığı (xəsiyəti) yırtıcı
                                                  olursa gözi.
                                                  uvutsuz kişidin:
                                                  utanmaz adamdan! (uzaq dur).
     uvutsuz        utanmazlıq                    uvutsuzluk1 erke2 idi3 tenqsiz4 iq5
     luk                                          utanmazlıq1 kişiyə2 iyi (kamil)3
                                                  dəngəsiz (taysız) aybdı5 (xəstəlikdi)
     uzuntonluğ     qadın
     üçləç          üç başlı; üç qollu
                    ox
     üçlənmək       üçə bölünmək                  üçlendi nenğ: şey üçə bölündi.
                                                  iki kaz üçləndi: iki qaz (lar) üç oldu.
     üjek           > üzək
     üjik           > üzək
     üjük           > üzək üjüklemek:             bitiq1 üjükledi2: yazı1hüccülədi2
                    açalamaq,
                    hücciləmək,
                    biçikləmək
     üleşik         ölsik
     ülgülenç siz   tenqleşsiz.
                    ölçüsüz, aşırı,
                    çalşımsız
     üpqük          üpüp, übük, hop               kara üpqük
                    hop.                          üpqük kuşunğ sünqükin (sümüyü)
                    ibik: püpük, püpüş,           übük kuşi
                    tac, kəkil, uc, baş.
     üpləşmək       dalaşmaq,                     bodun (bir) ekindi tavarın üpləşdi:
                    taraşmaq                      el bir birnin malın dalaşdı, dağıtdı
     ütmək          tüklü şeyləri oda             ol başığ ütti: o başı ütdi
                    tutub; qovsalayıb,
                    tükün ayırmaq
     üzək           üjek, üzük, üzik,             bir üjek: bir səs, biçik
                    üjik, usik, ujik:             üjek boşğurğalu berirler:
                    biçik, bölük, hica (<         biçik öyrətimi verirlər
                    aça), hərf, alfabet,          bu ne ujik ol: bu nə hərfdi.
                    səs, silab.                   o sözninğ uşuğu: o sözün açısı
                    üjüklemek:                    (ispeli).
                    açalamaq,                     bitiq1 üjükledi2: yazı1 hüccülədi2.
                    hücciləmək,
                    biçikləmək
     üzik           > üzək. üzük
     yavlak         yava                          tev kür1 yavlak2 sakınc3:
                                                  hoqqa1 yava (pis)2 oyular (fikirlər)3
49                             sır jerar qılavson
     yayığ       akığ, yayıq, axıq,     yayığ1 dunya kılıkın2 sanğa
                 tutuksuz, sınıq        ukturur3                           akığ
                                        (yayıq, axıq, tutuksuz, sınıq)1 dünya qılığın
                                        (xəsiyətin, sirrin)2 sənə açar (qandırar)3.
     yek         şeytan                 yek antağ ölti: şeytan öylə öldü
     yelvikmek   ovsunlamaq,            yelvikip ağukup öltürqeli sakınsar:
                 büyümək,               büyüləyib (cadu edib, üfüləyib)1
                 arvışmaq,              ağulayıb (zəhirləyib)2 öldürməyi3
                 arkışmaq,              düşünsə4
                 arvaşmaq,              ödsüz ölüm yelvikmek ağumek:
                 büyüləmək, cadu        zamansız (sezilməz, birdən, vaxsız)
                 edmək, üfüləmək.       ölüm: (ya) büyüylə (ovsunla)
                                        (yada)ağuyla (olur).
     yeme        yenə
     yenik       yenğil, yeni,          er ağır tişi yenik bolur:
                 yeqnik, yeynik,        ər ağır, dişi yüngül olur.
                 yeqni, yeyni.           (suç, yazğa, günah) yenik bolur: yüngül
                 yüngül, qolay,         olur
                 rahat, ucuz (uçuz)     utunluk1 eveqlik2 yenik kurğuluk :
                                        qudurğanlık (quduzluq)1 tələsmək2,
                                        yüngül duruş (davranış) rəftar.
                                        ağırlık yeniklik bar: ağırlıq yüngüllük
                                        var
     yetilmək    işə bağlanmaq, icra    el törü yetilsün:
                 olmaq                  el qanunu (istəyi, dəbi) işə bağlansın
                                        (icra olsun)
     yıdığ       püsür, pox püsür,      ölüq kergeksiz2 yıdığ3 etöz4:
                 pis iy, pis qoxu,      ölü1 yararsız (gərəksiz, faydasız)2
                 çürüntü iy.            iyrənc3 gövdə4
                                        ölüqdin1 tiriqke2 kumaru3 söz ol:
                                        ölüdən1 diriyə2 sovxa (lıq)3 söz o
                                        ölüq1 barğu2 tiriq3 barqu:
                                        cansız1 soyğun2 canlı3 soyğun
     yıprak      > oprak
     yorıyu      irəlilərək
     yulak       bulaq                  akturur közüm yulak: axıtır gözüm
                                        bulaq
                                        ( gözüm bulaq tək yaş tökür ).

								
To top