RAPORT Dolnoslaska Szkola Wyzsza by x25E0Ql7

VIEWS: 25 PAGES: 98

									Opracowanie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
                            Funduszu Społecznego




   Analiza sytuacji w zakresie edukacji w kontekście form wsparcia
   realizowanych w ramach Priorytetu IX Programu Operacyjnego
                           Kapitał Ludzki
                                Dolnośląska Szkoła Wyższa


Spis treści

Wprowadzenie

   I.         Generalna charakterystyka funkcjonowania systemu edukacji w Polsce
              i na Dolnym Śląsku

   II.        Wychowanie przedszkolne

   1. PO KL i wychowanie przedszkolne – typy projektów

   2. Diagnoza stanu edukacji przedszkolnej na Dolnym Śląsku w perspektywie
          możliwego wsparcie w ramach PO KL

   3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL

   III.       Zapotrzebowania na programy rozwojowe szkół w Poddziałaniu 9.1.2 ze
              szczególnym uwzględnieniem różnic w jakości usług edukacyjnych
              w relacji wieś – miasto oraz nierówności w szansach edukacyjnych
              uczniów w regionie

   1. PO KL i typy projektów dla szkół

   2. Diagnoza stanu edukacji w perspektywie możliwego wsparcia ze strony PO KL

   3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL

   IV.        Zapotrzebowania      na   programy   rozwojowe    szkół   i   placówek
              prowadzących kształcenie zawodowe w kontekście dążenia do wzrostu
              atrakcyjności tego typu kształcenia wśród uczniów, poprawy jakości
              kształcenia zawodowego w regionie poprzez dostosowanie do potrzeb
              rynku pracy.
   1. PO KL i typy projektów dla szkół zawodowych

   2. Diagnoza stanu edukacji zawodowej w perspektywie możliwego wsparcia ze
          strony PO KL

   3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL




                                                                                   2
V.       Potrzeby       w   zakresie       formalnego    kształcenia     ustawicznego
         w   województwie       (ze    szczególnym      uwzględnieniem    kształcenia
         ustawicznego w formach szkolnych)
1. PO KL i typy projektów w ramach kształcenia ustawicznego

2. Diagnoza stanu kształcenia ustawicznego w perspektywie możliwego wsparcia
      ze strony PO KL

3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL
VI.      Potrzeby   w       zakresie    doskonalenia      zawodowego      nauczycieli,
         podwyższania       kwalifikacji     pracowników     placówek      kształcenia
         ustawicznego i instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz kadr
         administracyjnych i zarządzających oświatą
1. PO KL i typy projektów w ramach doskonalenia zawodowego kadr oświaty

2. Diagnoza stanu doskonalenia zawodowego kadr oświaty w perspektywie
      możliwego wsparcia ze strony PO KL

3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL




                                                                                    3
Wprowadzenie



      Niniejsze opracowanie powstało na zamówienie Urzędu Marszałkowskiego
Województwa Dolnośląskiego. Zgodnie ze specyfikacją zamówienia raport zawiera
diagnozy w obszarach:

   1. Środowisk i obszarów w województwie dolnośląskim o niskim stopniu
       upowszechnienia edukacji przedszkolnej.
   2. Zapotrzebowania na programy rozwojowe szkół w Poddziałaniu 9.1.2, ze
       szczególnym uwzględnieniem różnic w jakości usług edukacyjnych w relacji
       wieś – miasto oraz nierówności w szansach edukacyjnych uczniów w regionie.
   3. Zapotrzebowania na programy rozwojowe szkół i placówek prowadzących
       kształcenie zawodowe w kontekście dążenia do wzrostu atrakcyjności tego typu
       kształcenia wśród uczniów, poprawy jakości kształcenia zawodowego
       w regionie poprzez dostosowanie do potrzeb rynku pracy.
   4. Potrzeb w zakresie formalnego kształcenia ustawicznego w województwie
       (ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia ustawicznego w formach
       szkolnych)
   5. Potrzeb w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli, podwyższania
       kwalifikacji pracowników placówek kształcenia ustawicznego i instruktorów
       praktycznej nauki zawodu oraz kadr administracyjnych i zarządzających
       oświatą.


      Opracowanie zawiera diagnozę stanu obecnego w w/w obszarach na tle sytuacji
Polsce i Unii Europejskiej. Raport powstał na bazie wtórnej analizy źródeł – raport,
statystyk i niepublikowanych do tej pory wyników badań własnych.
      W części pierwszej przedstawiamy generalną diagnozę funkcjonowania systemu
edukacji w Polsce z uwzględnieniem specyfiki Dolnego Śląska. Kolejne części pracy
(rozdz. II, III, IV, V i VI) stanowią cząstkowe opracowania zadanych tematów. Każde
z cząstkowych opracować skonstruowane jest według schematu:
      a) typy działań w danym obszarze finansowane w ramach PO KL,
      b) diagnoza danego obszaru w perspektywie działań PO KL
      c) identyfikacja kluczowych problemów i sugestie dotyczące pożądanych
kierunków działań.


                                                                                    4
 I. Generalna charakterystyka funkcjonowania systemu edukacji w Polsce i na
     Dolnym Śląsku



       Jednym z najprostszych wskaźników inwestycji w kapitał ludzki może być
obserwacja funkcjonowania systemu edukacji. Pod tym względem przeżywamy
w ostatnim dziesięcioleciu prawdziwą rewolucję. Obserwujemy ekspansję kształcenia
na poziomie maturalnym i wyższym. O ile w dziedzinie edukacji przedszkolnej
odnotowujemy regres w przeciągu ostatnich 10 lat, po części związany z niżem
demograficznym, to w szkolnictwie średnim i wyższym mamy do czynienia
z prawdziwym „cudem transformacyjnym”, jak zjawisko ekspansji szkolnictwa określa
Janusz Czapiński (2005).
       W Polsce mieliśmy do czynienia z podobnymi procesami ekspansji edukacji, jak
we wszystkich krajach uprzemysłowionych, chociaż rozpoczęły się one ze znacznym
opóźnieniem w stosunku do Zachodu. Na dobrą sprawę nabierają dynamiki dopiero po
II wojnie światowej. Po okresie walki z analfabetyzmem, konsekwentnie wydłużała się
liczba lat spędzanych w szkole oraz wzrastał udział młodzieży w kształceniu
ponadpodstawowym i wyższym. W roku szkolnym 1960/61 65% młodych ludzi
w wieku 15-18 lat uczyło się w szkołach średnich. W roku szkolnym 1970/71 jest to
74%, w roku 1979/80 już 81% a w roku szkolnym 1986/87 ten wskaźnik wynosił 84%.
Gorzej było z udziałem młodzieży w szkolnictwie wyższym. W roku 1980/81 wskaźnik
skolaryzacji brutto na poziomie wyższym wynosił 11,5% a dziesięć lat później niewiele
więcej, bo 12,9% (Rocznik Statystyczny 1970, 1980,1991).

       Odmiennie też niż w systemach zachodnich wyglądała struktura polskiego
systemu edukacji, nastawionego przede wszystkim na szkolenie robotników
wykwalifikowanych. Do roku 1989 szkolnictwo zawodowe stanowiło dominujący
element struktury szkolnictwa ponadpodstawowego. W roku 1989 mieliśmy w Polsce
1177 liceów, w których uczyło się 21% absolwentów szkół podstawowych oraz 3404
zasadnicze szkoły zawodowe, w których uczyło się 50% młodzieży (Rocznik
Statystyczny 1991). W sytuacji, gdy Ulrich Beck opisywał brak pewności na rynku
pracy w Niemczech Zachodnich wynikający z inflacji dyplomów szkół wyższych,
w Polsce wciąż dominowało wykształcenie zasadnicze zawodowe. Wiązało się to
oczywiście z innym modelem gospodarki, opartym na przemyśle ciężkim, oraz




                                                                                   5
politycznymi    uwarunkowaniami       funkcjonowania      systemu     ekonomicznego
i powiązanego z nim szkolnictwa.

       Rok 1989 jest bez wątpienia rokiem przełomowym w historii społecznej Polski.
Określenie transformacja społeczna, używane dla opisu procesów zachodzących
w Polsce po roku w 1989 jest wciąż adekwatnym terminem wyjaśniającym dynamikę
zmian obserwowanych w naszym kraju. Obok sfery polityki i gospodarki to właśnie
w dziedzinie edukacji najbardziej widoczne są przeobrażenia rzeczywistości społecznej.
System edukacji uwolniony od politycznych ograniczeń i oddany oddziaływaniu sił
rynkowych w ciągu czternastu lat zmienił całkowicie swoje oblicze. Zmiana modelu
gospodarki planowanej na wolnorynkową spowodowały przekształcenia jej struktury.
Od początku lat dziewięćdziesiątych obserwujemy powolne, lecz konsekwentne
odchodzenie od produkcji przemysłowej na rzecz rozwoju sektora usług. Zmiana logiki
gospodarowania, jak i wprowadzenie nowych technologii, spowodowały pojawienie się
zjawiska masowego bezrobocia, które ma charakter strukturalny. Dotyka ono osób
o kompetencjach nieadekwatnych do wymagań rynku pracy. Pierwsza fala bezrobocia
przede wszystkim dotknęła robotników i pracowników o niskich kwalifikacjach,
posiadających wykształcenie zawodowe. Osoby o wysokich kwalifikacjach, z wyższym
wykształceniem znajdowały bez trudu pracę w nowej rzeczywistości. Ten sygnał
odczytali doskonale młodzi Polacy, którzy wchodzili w okres nauki szkolnej w latach
90-tych. Poprzez swoje „parcie na edukację” wymusili zmianę w funkcjonowaniu
szkolnictwa ponadpodstawowego. Jak wskazuje Zbigniew Kwieciński „to ludzie
w nowych warunkach ustrojowych i rynkowych swoimi decyzjami wymusili zmiany
strukturalne szkolnictwa ponadpodstawowego” (Kwieciński 2002: 10). Efektem tego
„parcia” są obserwowane w latach 90-tych dynamiczne przekształcenia w strukturze
edukacji ponadpodstawowej. W roku szkolnym 1994/95 do zasadniczych szkół
zawodowych trafiało już tylko 36% absolwentów podstawówek, do liceów natomiast
31%, czyli o 10% więcej niż pięć lat wcześniej. Do techników i liceów zawodowych
trafiło wówczas 30% młodych ludzi. W roku szkolnym 1999/2000 było już 2156 liceów
a liczba zasadniczych szkół zawodowych spadła do 2408. W liceach uczyło się
wówczas 38% młodzieży natomiast w szkołach zasadniczych zaledwie 26%. W roku
szkolnym 2001/2002 liczba zasadniczych szkół zawodowych spada do 2372 i uczy się
w nich jeszcze mniej, bo 22% absolwentów szkół podstawowych. W roku szkolnym
2006/2007 w Polsce funkcjonuje 1760 zasadniczych szkół zawodowych, w których



                                                                                    6
uczy się już tylko 14% uczniów klas pierwszych szkół ponadgimanzjalnych, 2451 licea
ogólnokształcące skupiające 44%, 1416 liceów profilowanych (10%) oraz 2220
technika zawodowe, w których uczy się 32% absolwentów gimnazjów (Oświata
i wychowanie w roku szkolnym 2001/2002; Rocznik Statystyczny 2000, Mały Rocznik
Statystyczny 2007).

         Dolny Śląsk nie odbiega pod tym względem od średniej krajowej, obserwujemy
podobną dynamikę przemian.



Rysunek 1: Struktura szkolnictwa ponadpodstawowego i ponadgimnazjalnego na Dolnym Śląsku


  400
  350
  300                                                   Zasadnicze szkoły
                   377
  250                                                   zawodowe
                                                        Zawodowe szkoły
  200
                                                        średnie
  150                                                   Licea ogólnokształcące
             180                        259 172
  100
                          124
   50                              94

     0
                   1995                 2006


Źródło: GUS




                                                                                           7
Rysunek 2: Struktura uczniów w szkolnictwie ponadpodstawowym i ponadgimnazjalnym na
Dolnym Śląsku


  80000

  70000

  60000
                                                             Zasadnicze szkoły
  50000             69 192                                   zawodowe
  40000     51801            50392                           Zawodowe szkoły
                                                     51334
                                             44387           średnie
  30000
                                                             Licea
  20000                                                      ogólnokształcące

  10000                              15085

       0
                    1995                     2006



Źródło: GUS


       Na rysunku 1 i 2 przedstawiono strukturę szkolną (liczbę poszczególnych typów
szkół) na szczeblu ponadpodstawowym i ponadgimnazjalnym oraz strukturę udziału
uczniów w poszczególnych segmentach. Widzimy, że sukcesywnie spada liczba szkół
zawodowych (wciągu 10 lat zmniejszyła się o połowę) i średnich zawodowych. Wzrasta
liczba szkół ogólnokształcących. Co ciekawe, w strukturze szkolnej przeważają cały
czas średnie szkoły zawodowe (licea profilowane i technika), natomiast w strukturze
uczniów poszczególnych typów przewaga jest po stronie liceów ogólnokształcących.
Oznacza to, że w mniejszej liczbie liceów uczy się większa liczba uczniów. Stąd
wynika prosty wniosek, że mamy przeładowane licea ogólnokształcące i mało liczne
szkoły o profilu zawodowym, mimo że istnieje oferta na rynku.




                                                                                  8
Tabela 1a. Wybory edukacyjne na progu szkoły ponadgimnazjalnej na Dolnym Śląsku w roku
szkolnym 2005/2006
    Uczniowie szkół ponadgimnazjalnych w roku szkolnym 2005/2006

         Typy szkół                   Ogółem                W tym klas
                                                            pierwszych
                                liczba      procent     liczba    procent
zasadnicze zawodowe               15392       13,05%      6735      16,48%

licea profilowane                 20821      17,65%      6500      15,90%

technika i technika               27661      23,45%      9472      23,17%
uzupełniajace
szkoły artystyczne dające          1686        1,43%      427       1,04%
uprawnienia zawodowe i
ogólnokształcące
licea ogólnokształcące            52375      44,41%     17744      43,41%

                      Ogółem:   117935      100,00%     40878     100,00%




Tabela 1b. Wybory edukacyjne na progu szkoły ponadgimnazjalnej na Dolnym Śląsku w roku
szkolnym 2006/2007

 Uczniowie szkół ponadgimnazjalnych w roku szkolnym 2006/2007
        Typy szkół                    Ogółem               W tym klas
                                                           pierwszych
                                liczba     procent     liczba    procent
zasadnicze zawodowe              15085      13,21%       7012     17,54%

licea profilowane                17333       15,18%      5574     13,94%

technika i technika              28818       25,23%      9324     23,32%
uzupełniajace

szkoły artystyczne dające         1650         1,44%      417      1,04%
uprawnienia zawodowe i
ogólnokształcące
licea ogólnokształcące           51334       44,94%     17660     44,16%

                      Ogółem:   114220     100,00%      39987    100,00%


Źródło: Rocznik Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2007




                                                                                    9
       Cały czas dla młodych Polaków i ich rodzin wykształcenie ogólnokształcące
wydaje się być lepszą inwestycją niż wykształcenie zawodowe – nawet takie, które daje
możliwość zdobycia matury. Jest to istotny czynnik warunkujący procesy przekształceń
w strukturze oświaty w kontekście inwestycji w kapitał ludzki. Nawet, jeżeli na
poziomie instytucji monitorujących rynek pracy, diagnozuje się nieadekwatność
struktury kształcenia do wymogów rynku, to nie oznacza to, że społeczeństwo tak łatwo
zmieni swoje postawy wobec edukacji.
       Postawy wobec wykształcenia są w tym kontekście czynnikiem niejednorodnym
– z jednej strony, deklarowana w badaniach chęć coraz dłuższego uczenia się,
wchodzenia na ścieżki edukacyjne dające przepustkę na studia, jest czynnikiem jak
najbardziej pożądanym i zgodnym ze strategią budowy gospodarki opartej na wiedzy.
Z drugiej jednak strony, można odnieść wrażenie, że jest to swego rodzaju „owczy pęd”
– podążanie za powszechną modą, wiarą, przekonaniem, że to jest dobra droga. Brak tu
jednak przemyślanych decyzji, planowania kariery zawodowej, dopasowania wyboru
ścieżki kształceniowej do preferencji i kompetencji. Taki stan rzeczy jest pokłosiem
braku systemu doradztwa zawodowego i edukacyjnego. W Polsce decyzje o wyborze
ścieżki kształceniowej podejmowane są zwykle indywidualnie przez ucznia lub przez
jego rodzinę. Procesami selekcji zarządzają instytucje, do których aplikują młodzi
ludzie – poszczególne szkoły średnie określają kryteria przyjęcia. Odpowiedzialność za
wybór zostaje w rodzinie, nieliczni korzystają z usług doradczych, które są już
dostępne. W efekcie „produkujemy” zastępy „ogólnie wykształconych” absolwentów
LO, którzy zasilają szeregi również „ogólnie kształcących” szkół wyższych.
       Taki stan rzeczy jest efektem splotu szeregu czynników. Po pierwsze brak, lub
zbyt słaby system monitorowania potrzeb lokalnych rynków pracy. Po drugie zbyt mała
świadomość o konieczności strategicznego planowania edukacji swych dzieci wśród
rodziców – zwłaszcza w grupach społecznych o niskim statusie. Po trzecie za słabo
rozwinięty system monitorowania i rozwijania kompetencji uczniów na wszystkich
etapach kształcenia.
       Obserwacja procesów ekspansji edukacji sugeruje bardzo dobrą sytuację
w dziedzinie kapitału ludzkiego. Niemniej jednak eksperci wskazują jako istotny
problem, brak praktycznego wymiaru kształcenia – większość szkół średnich to licea
ogólnokształcące, które ze swej natury przekazują wiedzę ogólną i nieukierunkowaną
praktycznie. Licea profilowane, które miały być medium pośrednim pomiędzy liceum
a szkołą zawodowa nie cieszą się popularnością – jest tak między innymi z tego


                                                                                   10
powodu, że są swego rodzaju hybrydą, która w tym momencie wydaje się nie być ani
klasyczną szkołą maturalną, ani szkołą zawodową.
       Idąc tym tropem wskazuje się brak dostosowania kształcenia do potrzeb rynku
pracy. Zarówno na poziomie ponadgimnazjalnym, jak i wyższym przeważa kształcenie
ogólne,      tymczasem        rynek     pracy   wymaga     inżynierów    i      pracowników
wykwalifikowanych. Rozmontowane pod koniec lat 90tych XX wieku szkolnictwo
zawodowe nie jest w stanie dostarczyć odpowiedniej liczby wykwalifikowanych
pracowników. Obecnie problem ten jest szczególnie odczuwany ze względu na boom
w   budownictwie       oraz    w      perspektywie   planowanych   inwestycji    związanych
z organizacją w Polsce Mistrzostw Europy w piłce nożnej - EURO 2012.
          Zwraca się również uwagę na niską jakość kształcenia. Jest to bardzo trudny do
oszacowania czynnik, niemniej jednak należy oczekiwać, że ekspansja edukacji na
poziomie maturalnym i wyższym nie odbywa się poprzez gwałtowny przyrost wiedzy
i kompetencji młodych pokoleń, ale poprzez otwarcie dostępu do tych szkół poprzez
obniżenie wymagań. Sztandarowym przykładem tego rodzaju polityki może być
kontrowersyjna amnestia maturalna wprowadzona w 2006 roku. System wysyła
wyraźny sygnał, że nie poziom kompetencji się liczy, ale statystyki dotyczące osób
zdających na poszczególnych progach selekcyjnych. Pod tym względem zadziwiamy
całą Europę, pokazując imponujące wskaźniki. Mamy jeden najniższych wskaźników
odpadu szkolnego (5,5% przy 14,9% dla UE-25) a w 2005 roku procent osób
z wykształceniem co najmniej średnim (upper secondary) wyniósł 90% (przy średniej
77,3% dla UE-25) (za: Eurostat). Obecnie niemal 80% absolwentów gimnazjów uczy
się na ścieżce edukacyjnej dającej maturę i przepustkę do studiów wyższych. W roku
2007 90% abiturientów zdało maturę – niestety z analiz wynika, że gdyby nie amnestia
maturalna nie zdałoby 35%! Coraz liczniejsze rzesze osób uzyskujących dyplomy
uczelni wyższych nie muszą koniecznie oznaczać bogatego kapitału ludzkiego.
          Być może lepiej niż o niskiej jakości kształcenia, należy mówić o niskiej
efektywności kształcenia. Ta efektywność wynika z braku wyrównywania poziomu
kompetencji i niwelowania braków u słabszych uczniów na wcześniejszych niż
ponadgimnazjalny poziomie edukacji. Gimnazjum powstało właśnie po to, by
realizować takie zadanie w oparciu o informacje pochodzące ze sprawdzianu
kompetencji po szóstej klasie szkoły podstawowej. Tymczasem nierówności nie
znikają, a nawet się pogłębiają poprzez proces segregacji szkolnej. W efekcie w szeroko
dostępnych liceach uczą się osoby o bardzo niskich kompetencjach. Nawet najlepsza


                                                                                         11
kadra nauczycielska będzie miała problemy z należytym przygotowaniem do matury
i wpojeniem realnych kwalifikacji na poziomie przewidzianym programem nauczania
w liceum, pracując z uczniami mającymi problemy z czytaniem i pisaniem. Dzisiejsze
szkoły (od podstawowych po średnie) pod presją wyników egzaminów zewnętrznych
(i tworzonych na tej podstawie rankingów) zamieniają się często w ośrodki
przygotowawcze do napisania egzaminu, zamiast kształtować postawy i nawyki
potrzebne na niepewnym i stale zmieniającym się rynku pracy. Chodzi tu przede
wszystkim o umiejętności zdobywania, przetwarzania i wykorzystywania wiedzy.
       Nie do pominięcia jest również fakt wciąż utrzymujących się nierówności
w dostępnie do edukacji. Mimo formalnej demokratyzacji dostępu do kształcenia
maturalnego i wyższego wciąż obserwujemy budujące się odrębne ścieżki edukacyjne
dla osób pochodzących z rodzin o różnym statusie społecznym.
       Niegdyś selekcje społeczne w oświacie przebiegały zgodnie z formalną strukturą
szkolnictwa ponadpodstawowego. Młodzież z rodzin o wyższym statusie społecznym
uczęszczała do stosunkowo mało licznych liceów ogólnokształcących by następnie
zasilić szeregi uczelni wyższych. Młodzież z rodzin o niższym statusie zasilała szeregi
szkół zawodowych. Socjolog edukacji Zbigniew Kweciński określił to zjawisko
mianem selekcji pozytywnej do lepszych ścieżek kształcenia. Dzisiaj obserwując
mechanizmy selekcji na progu szkoły ponadgimnazjalnej nie odnajdziemy już takiego
wzoru – w szerokim strumieniu kształcenia ogólnokształcącego jest miejsce zarówno
dla dzieci specjalistów z wyższym wykształceniem, jak i dla dzieci robotników.
Obserwujemy natomiast wyraźną selekcję negatywną do szkół zawodowych, do których
trafia młodzież o najniższym poziomie kompetencji szkolnych, jak i pochodząca
z rodzin o niskim statusie społecznych. Szkoły zawodowe stają się przez to medium
marginalizacji społecznej. Niestety również w łonie szkół maturalnych daje się
zauważyć segmentacja społeczna – jak wykazały analizy realizowane zarówno na
Dolnym Śląsku jak i w innych regionach Polski, w łonie szkół maturalnych znajdujemy
placówki gromadzące niemal wyłącznie osoby o najlepszych wynikach szkolnych jak
też pochodzących z rodzin o wysokim statusie społecznym. Z drugiej strony znajdują
się takie, które gromadzą młodych ludzi o bardzo niskich wynikach edukacyjnych
w gimnazjum i pochodzących z rodzin o niższym statusie (Domalewski, Mikiewicz
2004, Kwieciński 2002).




                                                                                    12
Tabela 2. Wyniki uczniów na egzaminie gimnazjalnym (część humanistyczna) w poszczególnych
typach szkół i różnych kategoriach tych szkół podnadgimnazjalnych określonych ze względu na
poziom zdawalności na maturze w roku szkolnym 2006/2007

                                                      Kategoria Szkoły
               ZSZ                   LO                         LP                                       T
gimnazjalnym
Wyniki na
egzaminie




                      Niski s.z




                                                        Niski s.z




                                                                                        Niski s.z
                                             Wysoki




                                                                               Wysoki




                                                                                                                Wysoki
                                    Średni




                                                                      Średni




                                                                                                       Średni
                                    s.z.


                                             s.z.




                                                                      s.z.


                                                                               s.z.




                                                                                                       s.z.


                                                                                                                s.z.
Bardzo         29,8   8,5           1,8      -         27,9           12,9     46,2     12,4          11,9      3,1
niskie
(0-20p)
Niskie         46,8   40,2          19,8     0,5       44,3           50,3     46,2     49,4          47,4      24,4
(21-30)
Średnie        19,3   39,0          65,3     17,4      24,6           32,0     7,7      31,5          34,8      52,7
(31-40)
Wysokie        4,1    10,2          13,2     82,1      3,3            4,8      -        6,7           5,9       19,8
(41-50)
Razem          100    100           100      100       100            100      100        100           100       100
Źrodło: niepublikowane dane z badań zespołu pod kierunkiem prof. Krystyny Szafranie:
Porzucona generacja. Ścieżki wchodzenia w dorosłość badanie finansowane ze środków KBN;

Tabela 3. Skład społeczny poszczególnych typów szkół i różnych kategorii tych szkół
poadgimnazjalnych określonych ze względu na poziom zdawalności na maturze w roku szkolnym
2006/2007

Status                                                Kategoria Szkoły
               ZSZ                   LO                         LP                                       T
                      Niski s.z




                                                        Niski s.z




                                                                                        Niski s.z
                                             Wysoki




                                                                               Wysoki




                                                                                                                Wysoki
                                  Średni




                                                                      Średni




                                                                                                       Średni
                                  s.z.



                                             s.z.




                                                                      s.z.


                                                                               s.z.




                                                                                                       s.z.


                                                                                                                s.z.

Niski          54,8   43,0        21,0       2,2       70,5           54,1     72,0     77,8          53,0      52,9
Średni         41,1   47,2        54,4       24,7      27,3           43,6     28,0     20,4          45,0      43,4
Wysoki         4,0    9,9         24,4       73,1      2,3            2,3      -        1,9           2,0       3,7
razem          100    100         100        100       100            100      100       100           100       100
Źrodło: niepublikowane dane z badań zespołu pod kierunkiem prof. Krystyny Szafranie:
Porzucona generacja. Ścieżki wchodzenia w dorosłość badanie finansowane ze środków KBN;

Tabela 4. Udział w poszczególnych typach szkół ze względu na miejsce zamieszkania

Typ szkoły                                                          Typ szkoły
                                  Wieś       Małe miasto              Średnie miasto                Duże miasto
LO                                22,2          26,0                       45,0                        49,6
LP                                19,6          29,2                        2,0                        24,1
T                                 46,8          38,5                       51,7                        15,4
ZSZ                               11,4           6,3                        1,3                        10,9
Razem                             100           100                        100                         100




                                                                                                                        13
Źrodło: niepublikowane dane z badań zespołu pod kierunkiem prof. Krystyny Szafranie:
Porzucona generacja. Ścieżki wchodzenia w dorosłość badanie finansowane ze środków KBN



       Segmenty społeczne w łonie edukacji stwarzają różne warunki zdobywania
wiedzy i kompetencji przez uczniów. Te nierówności są konsekwencją szeregu
czynników społecznych i kulturowych biorących swój początek w odmiennych
warunkach socjalizacji i wychowania w rodzinach. Szkoła nie działa w próżni, nie jest
tylko „fabryką” kompetencji, miejscem, w którym przekazuje się w prosty,
mechaniczny sposób wiedzę i umiejętności. Inaczej działają szkoły w środowisku
wielkiej metropolii, takiej jak Wrocław, inaczej w małej wsi, w której większość rodzin
utrzymuje się pracy w rolnictwie, jeszcze inaczej w małym mieście, w którym
większość mieszkańców boryka się z bezrobociem. Znajduje to swoje odzwierciedlenie
chociażby w wynikach egzaminów zewnętrznych (po szkole podstawowej i po
gimnazjum).
       W dalszej części raportu przyjrzymy się bliżej szczegółowym uwarunkowaniom
funkcjonowania systemu edukacji zgodnie z obszarami problemowymi przyjętymi dla
tego opracowania.




                                                                                         14
Rys. 3. Struktura udziału dzieci i młodzieży w strukturze szkolnej w roku szkolnym
2006/2007 – za Rocznik Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2007




\




                                                                                     15
    II. Wychowanie przedszkolne



             1. PO KL i wychowanie przedszkolne – typy projektów

        W ramach PO KL planuje się następujące typy projektów mających na celu
podniesienie efektywności kształcenia na poziomie przedszkolnym:

- tworzenie przedszkoli (w tym również uruchamianie innych form wychowania
przedszkolnego) na obszarach i w środowiskach o niskim stopniu upowszechnienia
edukacji przedszkolnej (w szczególności na obszarach wiejskich)
- wsparcie istniejących przedszkoli (w tym również funkcjonujących innych form
wychowania przedszkolnego) przyczyniające się do zwiększonego uczestnictwa dzieci
w wychowaniu przedszkolnym np. wsparcie dla przedszkoli i innych form wychowania
przedszkolnego zagrożonych likwidacją, wydłużenie godzin pracy, uruchomienie
dodatkowego naboru dzieci, zatrudnienie dodatkowego personelu itp.
-    opracowanie   i   realizacja   kampanii   informacyjnych   promujących    edukację
przedszkolną

             2. Diagnoza stanu edukacji przedszkolnej na Dolnym Śląsku w
                perspektywie możliwego wsparcie w ramach PO KL

        Wychowanie przedszkolne to pierwszy etap kształcenia w systemie oświaty.
Odbywa się ono w przedszkolach i w oddziałach przedszkolnych przy szkołach
podstawowych przeznaczonych dla dzieci w wieku od lat 3 do momentu rozpoczęcia
nauki w szkole podstawowej.           Przedszkole ma umożliwić każdemu dziecku
osiągnięcie gotowości do nauki w szkolne. Do placówek wychowania przedszkolnego
zaliczamy:
    przedszkola publiczne,
    oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych.
Dodatkowo wyróżnia się inne formy edukacji przedszkolnej:
    przedszkola specjalne,
    przedszkola niepubliczne,
    alternatywne formy wychowania i przedszkolnego (małe przedszkola, klubiki
     dziecięce, przedszkola pracownicze, punkty opieki nad małym dzieckiem),
    nauczanie indywidualne.



                                                                                    16
Przedszkola publiczne
Gmina odpowiada za zakładanie, prowadzenie, przekształcanie, likwidację, obsługę
administracyjna     i   finansową      przedszkoli.      Zajmuje       się   także    powoływaniem
i odwoływaniem dyrektorów przedszkoli oraz zatwierdzaniem rocznych projektów
administracyjnych. Przedszkola publiczne finansują również rodzice opłacający pobyt
dzieci w placówce przekraczający 5 godzin dziennie, pokrywając również koszty
wyżywienia. Są to opłaty stałe, ustalane indywidualnie przez gminę. Gmina odpowiada
także za prowadzenie przedszkoli specjalnych.1


Oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych                   .
Są to placówki przeznaczone głównie dla dzieci 6-letnich, które realizują obowiązkowe
przygotowanie przedszkolne (tzw. „zerówka” ).2


Przedszkola specjalne
To placówki organizowane dla dzieci przewlekle chorych, a także dla dzieci ze
szczególnymi wadami rozwojowymi, tj. wady słuchu, wzroku, niepełnosprawność
ruchowa,     upośledzenia       umysłowe       stopnia     umiarkowanego             lub    znacznego,
niepełnosprawność       sprzężona     (tzw.    psycho-ruchowa),          zaburzenia        zachowania.
Przedszkola specjalne mogą być placówkami samodzielnymi i również związane
organizacyjnie ze szkołami podstawowymi specjalnymi, ośrodkami wychowawczymi
czy też przy zakładach opieki zdrowotnej. W wielu przedszkolach publicznych
i niepublicznych istnieją oddziały integracyjne (grupy mieszane).3


Przedszkola niepubliczne
Są to placówki zakładane przez osoby prawne i fizyczne (działalność prywatna), po
uzyskaniu wpisu do ewidencji przez kuratora. Zarówno jak przedszkola publiczne są
również zobowiązane do realizacji podstawy programowej z wybranym programem
nauczania.4 Są finansowane głównie przez rodziców, dlatego też ich popularność nie
wzrosła do rangi przedszkoli publicznych mimo często rozszerzonego i interesującego



1
  Edukacja przedszkolna http://www.kobieta.gov.pl/?1,26,215,,1
2
  Edukacja przedszkolna http://www.kobieta.gov.pl/?1,26,215,,1
3
  W: „Edukacja w województwie dolnośląskim w latach 2005/2006 i 2006/2007”. Analiza oparta jest o
dane GUS
4
  Edukacja przedszkolna http://www.kobieta.gov.pl/?1,26,215,,1


                                                                                                    17
programu edukacyjnego (koszta utrzymania jednego dziecka w metropolii waha się od
500 zł we Wrocławiu, 1200 zł w Warszawie).5


Alternatywne formy wychowania przedszkolnego (małe przedszkola, klubiki
dziecięce, przedszkola pracownicze, punkty opieki nad małym dzieckiem).
To obecnie jeden ze sposobów rozwoju edukacji przedszkolnej zastępujące pierwotną
system edukacji przedszkolnej, ze szczególny, nastawieniem na gminy wiejskie,
a    także      osiedla      miejskie      z     niedoborem         miejsc      w      przedszkolu.
W większości przypadków obecne przepisy prawne nie były dostosowane do tego typu
działalności, szczególnie restrykcje sanepidu, który bardzo często z powodu braku
sprecyzowanych przepisów wydawał sprzeczne wytyczne odnośnie funkcjonowania
tego typu placówek.6 Resort oświaty przygotował nowelizacje ustawy odnośnie
zakładania alternatywnych form edukacji przedszkolnej. Od maja 2008 małe
przedszkola mogą powstawać w mieszkaniach, wymagania sanitarne, przeciwpożarowe
i budowlane będą łagodniejsze niż w tradycyjnych placówkach przedszkolnych.
Nowelizacja ma dotyczyć również ilości dzieci w grupie (do 15 dzieci, obecnie od 3 do
25 dzieci) oraz czasu trwania zajęć w tygodniu.7


Nauczanie indywidualne
Zgodnie z ustawą z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. nr 256 poz.
2572),    6-latki    są   zobowiązane        odbyć     roczne     przygotowanie       przedszkolne
w przedszkolu lub w oddziale przedszkolnym przy szkole podstawowej. 8 Przez długi
czas przepis zezwalający na edukacje chorych przedszkolaków nie istniał. Ostatnia
nowelizacja ustawy o systemie oświaty zakłada, że dzieci, których stan uniemożliwia
uczęszczanie do przedszkola mają prawo do ubiegania się o indywidualne nauczanie.
Jednak wciąż brakuje przepisów wykonawczych, niedopracowane są treści i organizacja
indywidualnego nauczania, a w szczególności wymiar godzin.




5
  oferta internetowa przedszkola „Zielony Domek” w Warszawie
6
  Edukacja przedszkolna http://www.kobieta.gov.pl/?1,26,215,,1
7
  J.Góra http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/16367,latwiej_bedzie_zalozyc_male_przedszkole.html
8
  J.Góra http://gazetaprawna.pl/artykuly/2224,indywidualne_nauczanie


                                                                                                    18
Edukacja przedszkolna w Polsce i w Europie


           W większości krajów UE poszerzanie dostępu do edukacji przedszkolnej
i dbanie o jej jakość zostało uznane za kwestię priorytetową. W konsekwencji
obserwuje się stały wzrost liczby dzieci korzystających z edukacji przedszkolnej na
terenie Europy Zachodniej. Upowszechnienie edukacji przedszkolnej jest jednym
z celów Strategii Lizbońskiej, która zaleca krajom UE objęcie opieką przedszkolną 90%
dzieci w wieku 3-6 lat do roku 2010. W Europie, zwłaszcza w krajach Unii
Europejskiej, wskaźnik upowszechnienia wychowania przedszkolnego od lat wykazuje
bardzo wysoki poziom. We Francji, Belgii i we Włoszech właściwie 100%. Średnia dla
UE to 80%.9
           Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi na zlecenie Komisji Europejskiej
w krajach europejskich głównymi czynnikami determinującymi poziom uczestnictwa
w edukacji przedszkolnej są:
              Prawne regulacje dotyczące możliwości uczestniczenia w edukacji
               przedszkolnej i wieku rozpoczęcia obowiązkowej edukacji
              Normy kulturowe dotyczące wieku, w którym dzieci zazwyczaj są oddawane
               pod opiekę poza domem
              Warunki na rynku pracy, szczególnie obecność i rozpowszechnienie
               elastycznych      form     zatrudnienia     (1%     wzrost     ilości    zatrudnionych
               w niepełnym czasie pracy przekłada się zazwyczaj na 0,3% wzrost ilości
               dzieci korzystających z edukacji przedszkolnej)
              Dostępność i koszty związane z edukacją przedszkolną10


Przy analizie polskich warunków obserwuje się następujące fakty:
Chociaż w skali kraju liczba miejsc w przedszkolach nieznacznie przekracza liczbę
dzieci w wieku przedszkolnym, miejsca te są często rozmieszczone nierównomiernie,
przez co w wielu regionach występują niedobory miejsc. Szczególnie ten problem
zaznacza się w gminach wiejskich, z których co dziewiąta nie ma przedszkola, a także
na niektórych osiedlach wielkomiejskich. Opłaty stałe ustalane przez gminy są często




9
     Blumsztajn, A., Jak ministerstwo zaszkodziło przedszkolom http://wyborcza.pl/1,76842,5134115.html
10
     Edukacja przedszkolna http://www.rodzina.gov.pl/?1,26,215,,1


                                                                                                     19
zbyt wysokie do zaakceptowania dla rodziców, szczególnie na obszarach zagrożonych
biedą (tereny wiejskie, blokowiska wielkomiejskie).11


          W roku szkolnym 2005/20061 w Polsce edukacją przedszkolną objęto 840 tys.
dzieci. Funkcjonowało 17,2 tys. placówek wychowania przedszkolnego, w tym 7,7 tys.
przedszkoli i 9,5 tys. oddziałów przedszkolnych przy szkołach podstawowych.12
W zajęciach uczestniczyło 55,6% (wobec 53,7% w roku poprzednim) dzieci w wieku
3-6 lat, w tym :
                   70,4% dzieci miejskich i 37,2% wiejskich
                   97,6 % (wobec 98,1% w roku poprzednim) sześciolatków
                   uczestniczyło       w    obowiązkowym       przygotowaniu       przedszkolnym
                   w grupach "zerowych" w przedszkolach i w oddziałach przedszkolnych
                   przy szkołach podstawowych
                   41 %   13
                                (wobec 38,2% w roku poprzednim) dzieci w wieku 3-5 lat
                   uczestniczyło w nieobowiązkowych zajęciach przedszkolnych 14


          Korzystnym zjawiskiem jest wzrost liczby dzieci w wieku 3-5 lat
uczestniczących w zajęciach, będący kontynuacją długotrwałego trendu wzrostowego
(przykładowo w 1995/1996 wskaźnik ten wynosił 27,2%). Jednakże wskaźnik 41%
                                15
dzieci w wieku 3-5 lat               uczestniczących w zajęciach plasuje Polskę drastycznie
poniżej średniej krajów UE wynoszącej ponad 80% i czyni z Polski kraj o najsłabiej
rozwiniętej edukacji przedszkolnej w UE.
          Należy zauważyć, że ten słaby wynik na tle Europy nasz kraj osiąga pomimo
wydatkowania na edukację przedszkolną ok. 0,4% PKB (ponad 3,5 mld. zł w 2004), co
mieści się w średniej krajów OECD. Nasuwa się wniosek, że edukacja przedszkolna
w Polsce jest obszarem poważnie zaniedbanym i wymaga zdecydowanej interwencji ze
strony państwa.


11
     Edukacja przedszkolna http://www.rodzina.gov.pl/?1,26,215,,1
12
  Wychowanie przedszkolne. Dane statystyczne o wychowaniu przedszkolnym.
http://www.voulcan.edu.pl/badania/szkoly/przedszkola.html
13
   Blumsztajn, A. w artykule Mamy najmniej przedszkoli w UE z dnia 07 sierpień 2007 podaje poziom
upowszechnienia edukacji przedszkolnej w liczbie 38%.
14
   Edukacja przedszkolna http://www.rodzina.gov.pl/?1,26,215,,1
15
   W Polsce poziom upowszechnienia edukacji przedszkolnej odnosi się to do dzieci w wieku 3-5 lat, bo
wszystkie 6-latki są objęte rocznym przygotowaniem przedszkolnym, tzw. zerówką. Nowelizacja ustawy
o systemie oświaty z 27 czerwca 2003 roku wprowadziła obowiązek rocznego przygotowania
przedszkolnego dzieci sześcioletnich począwszy od 2004 roku.


                                                                                                  20
        Cechą charakterystyczną edukacji przedszkolnej w Polsce jest jej przestrzenne
zróżnicowanie. Widoczne jest przede wszystkim rozwarstwienie między wskaźnikami
upowszechnienia wychowania przedszkolnego w miastach i na wsi - przykładowo
w 2003/2004 dla dzieci w wieku 3-6 lat wynosiły one odpowiednio 66,2 % i 35,5%. Dla
dzieci w wieku 3-5 lat rozwarstwienie było równie wyraźne - 36,2% w miastach
i 16,7% na wsi. Wyjątkowo niski wskaźnik dla terenów wiejskich ma tym bardziej
dramatyczne znaczenie, że dzieci wiejskie charakteryzuje ogólnie niższy poziom
rozwoju społecznego niż dzieci miejskie, a zatem edukacja przedszkolna jest na tych
terenach szczególnie potrzebna, aby zniwelować tą różnicę.16
        Edukacja przedszkolna jest powszechniejsza wśród 6-latków, uczęszczających
do oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych. Od 2004 roku wprowadzono
obowiązek przedszkolny dla tych dzieci. Statystyki dla młodszych dzieci pozwalają
właściwie ocenić zasięg wychowania przedszkolnego w lokalnych społecznościach.17
        Obserwujemy wyraźne różnice w dostępie do przedszkoli w zależności od
województwa. Najmniej placówek jest w województwach lubuskim, opolskim,
podlaskim, zachodnio-pomorskim i warmińsko-mazurskim. Najwięcej w mazowieckim,
małopolskim, wielkopolskim i śląskim.
        Analizując udział dzieci w edukacji przedszkolnej należy zwracać uwagę na
podział na przedszkola (placówki skierowane do dzieci młodszych – 3 do 5 lat) oraz
oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych. Przedszkola stanowią 44,9%
placówek, przeważają w miastach (66,6%). Oddziały przedszkolne przy szkołach
podstawowych stanowią 55,1% wszystkich placówek i dominują na wsi (81,8%).Są
przeznaczone dla dzieci 6-letnich, realizujących obowiązkowe przygotowanie
przedszkolne.
        Raport Fundacji Komeńskiego wskazuje na nierówny dostęp do edukacji dla
dzieci w wieku 3-5 lat. Czynnikami najsilniej dyskryminującymi są m.in. miejsce
zamieszkania, wykształcenie rodziców płeć a także niepełnosprawność. Jedynie co
czwarte dziecko niepełnosprawne uczęszcza do przedszkola integracyjnego. W ponad
1/3 gmin wiejskich w ogóle nie ma przedszkoli lub uczęszcza do nich mniej niż 10 %
wszystkich maluchów.18

16
   Herbat, J., Uwarunkowania dostępu do wychowania przedszkolnego w Polsce. Analiza statystyczna na
podstawie danych BDR GUS, NSP, PKW – Stowarzyszenie Klon/Jawor
http://www.frd.org.pl/file/pdf/uwarunkowania.pdf
17
   Tamże http://www.frd.org.pl/file/pdf/uwarunkowania.pdf
18
   Guza, Ł., 750 tys. dzieci nie chodzi do przedszkola „Gazeta Prawna” 2007 nr 36 s. 15


                                                                                                 21
          Prognoza demograficzna dla Polski na lata 2003-2020 (GUS) w odniesieniu do
populacji dzieci w wieku przedszkolnym przyjmuje wzrost liczby dzieci pomiędzy
3. a 6. rokiem życia o 100 000 w latach 2005-2010 oraz o kolejne 200 000 do 2015
roku. Ilustrację omawianego zjawiska pokazuje poniższy wykres.
Rys. 4 Prognoza liczebności dzieci w wieku przedszkolnym w latach 2003-2020




Źródło: K Kamińska Przedszkole w liczbach http://www.frd.org.pl/przedszkole_w_liczbach.html


          Taki duży wzrost liczby dzieci w wieku przedszkolnym wymaga przygotowania
odpowiedniej liczby miejsc w placówkach oświatowych. Wstępna analiza wskazuje, że
dostępność edukacji przedszkolnej oferowanej dzieciom w wieku poniżej 5. roku życia
nie zaspakaja potrzeb w tym zakresie. Gdy liczba dzieci zgodnie z przewidywaniami
prognozy gwałtownie wzrośnie, to istniejąca sieć okaże się niewystarczająca. W tej
sytuacji wskaźnik upowszechnienia wychowania przedszkolnego w Polsce, który jest
ciągle jednym z najniższych w Europie, może się jeszcze obniżyć, jeżeli nie zostaną
podjęte odpowiednie kroki w celu rozbudowania dotychczasowej sieci placówek
przedszkolnych, tak w skali kraju, jaki i w odniesieniu do poszczególnych województw,
zwłaszcza na terenach wiejskich i słabo zurbanizowanych.19
          Omawiane zjawisko przebiega podobnie na terenie wszystkich województw.
Zapoczątkowany w 2006 roku proces wzrostu populacji dzieci w wieku przedszkolnym
na obszarze prawie całej Polski będzie prawdopodobnie obserwowany aż do 2015 roku.


19
     Kamieńska, K., Przedszkole w liczbach http://www.frd.org.pl/przedszkole_w_liczbach.html


                                                                                               22
W oparciu o prognozę można wskazać już teraz tereny, na których przyrost ludności
będzie znaczny. Przewidywany wzrost ludności powinien nastąpić w województwie
pomorskim, wielkopolskim, lubuskim i lubelskim oraz w dużej części województwa
małopolskiego i podkarpackiego. W niektórych z tych województw liczba dzieci
w wieku przedszkolnym nie zmniejszy się nawet po 2015 roku. Na podstawie analizy
szacunkowych danych wyraźnie widać, że liczba dzieci w województwie lubuskim,
małopolskim i podkarpackim będzie stale powoli wzrastać. Jedynie w ramach
poszczególnych powiatów można zaobserwować pewne prawidłowości nie zawsze
zgodne z tendencją ogólnokrajową. Oznacza to, że liczba dzieci pozostających poza
wychowaniem przedszkolnym nie tylko nie zmniejszy się, ale zacznie gwałtownie
rosnąć.20


Edukacja w województwie dolnośląskim w latach szkolnych 2005/2006 i 2006/2007


          W roku szkolnym 2006/2007 na Dolnym Śląsku funkcjonowało 1012 placówek
wychowania przedszkolnego, do których uczęszczało ogółem 60,3 tys. dzieci.
W porównaniu do poprzedniego roku przybyło 5 placówek, a liczba dzieci objętych
wychowaniem przedszkolnym zwiększyła się o 1,6 tys., tj. o 2,7%. W miastach
dolnośląskich było 557 placówek wychowania przedszkolnego (tj. 55,0% ogółu), wśród
których przeważały przedszkola (68,9%). Na wsi było 455 placówek (45,0%), wśród
których przedszkola stanowiły tylko 23,1% (przeważały oddziały przedszkolne –
76,9%). Na 1000 dzieci w wieku od 3 do 6 lat w roku szkolnym 2006/2007 przypadało
595 dzieci w wieku 3–6 lat uczestniczących w zajęciach przedszkolnych,
a w 2005/2006 – 564 dzieci. W przedszkolach (bez specjalnych) wskaźnik ten
kształtował się w roku szkolnym 2006/2007 na poziomie 477 dzieci (w roku
poprzednim - 450 dzieci).




20
     Kamieńska, K., Przedszkole w liczbach http://www.frd.org.pl/przedszkole_w_liczbach.html


                                                                                               23
Rys.    5    Oddziały        przedszkolne     na     Dolnym   Śląsku       w     roku   szkolnym
2006/2007




Rys. 6. Zmiany liczebności placówek przedszkolnych na Dolnym Śląsku po 2000 roku


                 Liczba placówek edukacji
              przedszkolnej na Dolnym Śląsku

  1200
  1000
   800         1064                    1007                   1012
    600
    400                546                                           557   455
                             518               546   461
    200
       0
                      2000                    2005               2006

                             Placówki ogółem         miasto   wieś




                                                                                             24
Rys. 7 Liczba przedszkoli na Dolnym Śląsku w roku szkolnym 2006/2007 w podziale na wieś
i miasto



          Liczba przedszkoli w roku szkolnym 2006/2007

  600
                 489
  500
                                       384
  400
  300
  200
                                                              105
  100
     0
             przedszkola              miasto                 wieś
               ogółem




Rys. 8 Dzieci w wieku 3-6 kat i 3-5 lat na 1000 dzieci w odpowiednim przedziale wiekowym


               Dzieci w placówkach edukacji
              przedszkolnej w poszczegółnych
                 przedziałach wiekowych

   700
   600
   500
   400          507                    564
                                                             612    483
   300                                         423
   200                 334

   100
      0
                 2000                   2005                    2006

   dzieci w placówkach wychowania przedszkolnego na 1000 dzieci w wieku 3-6 lat
   dzieci w placówkach wychowania przedszkolnego na 1000 dzieci w wieku 3-5 lat




                                                                                           25
Rys. 9. Liczba dzieci w wieku 3-6 w populacji oraz liczba dzieci w wieku 3-6 lat uczęszczających do
przedszkola na Dolnym Śląsku


    120000
                98492
    100000
                                                             liczba dzieci w
      80000                                                  wieku 3-6 lat
                    60250 64972
      60000                 48478
                                                             dzieci w
      40000                                33520
                                                             przedszkolach w
      20000                                     11772        wieku 3-6 lat

            0


                                            ś
                 ie



                                 o



                                            e
                              st
               sk




                                         wi
                            ia
             lą



                          m
           oś
           n
        ol
      .D
      j
   wo




        W roku szkolnym 2006/2007 60 250 dzieci w wieku 3-6 lat uczęszczało do
przedszkola, co stanowi 61% wszystkich 3-6-latków na Dolnym Śląsku, z czego 80 %
przedszkolaków to dzieci miejskie a tylko 20% wiejskie. W mieście wychowaniem
przedszkolnym objęte jest 75% dzieci natomiast na wsi tylko 35% wszystkich dzieci
wiejskich w przedziale wiekowym 3-6 lat.




                                                                                                 26
Rys. 9. Dzieci w wieku przedszkolnym w poszczególnych powiatach Dolnego Śląska




           Obowiązkowe roczne przygotowanie przedszkolne, któremu podlegają dzieci
6-letnie, realizowało 24,7 tys. dzieci. W miastach większość 6-latków (69,3%)
odbywała roczne przygotowanie w przedszkolach, podczas gdy na wsi 69,6% dzieci
uczęszczało do oddziałów przedszkolnych przy szkołach podstawowych.
           Rozwojem Edukacji przedszkolnej w Polsce zajmują się również liczne fundacje
wspierające placówki od strony finansowej, jak również metodycznej, organizując
szkolenia, kursy kształcenia nauczycieli, itp. Jedną z najprężniej działających fundacji
w Polsce jest Fundacja Rozwoju Dzieci im. A. Komeńskiego, która na koncie ma wiele
sukcesów związanych z promocją edukowania najmłodszych, głównie w rejonach
wiejskich takich jak innowacyjny program „Gdy nie ma przedszkola”, którego celem
jest wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci od 3-5 lat.21

21
     http://www.frd.org.pl/dzialalnosc.html


                                                                                     27
           Przykładem tego typu działalności w województwie Dolnośląskim, jest Fundacja
Edukacji Przedszkolnej, która realizuje projekt „Idziemy do przedszkola. Małe
przedszkola na Dolnym Śląsku”. Fundacja umożliwiła zainteresowanym gminom
wiejskim i wiejsko-miejskim dofinansowanie przedszkola w kwocie 20 000, na pomoce
i materiały dydaktyczne oraz wyposażenie pomieszczenia przedszkolnego, zapewniła
również pomoc logopedy, psychologa i kuratora merytorycznego. Przez rok trwania
projektu zatrudniała i opłacała nauczyciela wychowania przedszkolnego. Obowiązkiem
gminy było nadanie lokalu przeznaczonego na rzecz przedszkola, oraz wyznaczeniu
organu opieki (najczęściej stowarzyszenia rodziców utworzone w okresie trwania
projektu) nad przedszkolem po zakończeniu okresu dofinansowania przedszkola.
           Sam projekt odniósł wielki sukces. W 29 gminach powstało 35 przedszkoli, co
dało około 500 miejsc dodatkowych dla dzieci. Świadomość rodziców odnośnie
wyrównania dysproporcji edukacyjnych dzieci diametralnie się podniosła. Wzrosła
aktywność lokalna, a tym samym współpraca miedzy gminami, a wiejskimi
organizacjami.22


Tabela 5. Organy prowadzące przedszkola na Dolnym Śląsku w roku szkolnym 2006/2007

       Organ prowadzący              Liczba placówek                   Liczba dzieci

Samorząd lokalny                            404                            40509

Organizacje wyznaniowe                       20                            1946

Fundacje i stowarzyszenia                     9                             296

Osoby fizyczne                               56                            5627

RAZEM                                       489                            48378

W tym specjalne                               5                             114

Źródło: Edukacja w województwie dolnośląskim w latach 2005/2006 i 2006/2007”; GUS


           Ta klasyfikacja nie obejmuje placówek alternatywnej edukacji przedszkolnej
(małych jednostek, które świadczą usługi dla max. 15 dzieci). Formalnie nie figurują
jako przedszkola. Być może w następnych latach znajdą miejsce oficjalnych
statystykach.


22
     http://www.maleprzedszkola.pl


                                                                                       28
            3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL

       Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej diagnozy funkcjonowania przedszkoli
należy stwierdzić, że proponowane w PO KL typy projektów są odpowiednio
profilowane i należy kontynuować tego typu działania w latach następnych. Należy
podnosić udział dzieci w wieku przedszkolnym na całym terenie województwa,
w szczególności jednak na terenach wiejskich oraz w powiatach o małym stopniu
upowszechnienia edukacji przedszkolnej. Najlepsza sytuacja ma miejsce w powiatach
wrocławskim i ząbkowickim. Najgorsza w rejonie powiatu kamiennogórskiego,
złotoryjskiego, legnickiego, trzebnickiego oraz milickiego. Biorąc pod uwagę, że
większość przedszkoli jest ulokowana na w miastach należy wnioskować, że w tych
rejonach szczególnie ważna jest edukacja przedszkolna dla dzieci wiejskich.
       Należy też zwrócić uwagę na brak oferty (wystarczającej) dla dzieci
niepełnosprawnych. Jedynie 5 placówek w regionie świadczy usługi dla takich dzieci.
Wiążę się to zapewne z wymogami organizacyjnymi (technicznymi, sanitarnymi)
i kadrowymi (wyspecjalizowana kadra nauczycieli), jakie musi spełnić tego typu
placówka.

       Widzimy, że większość placówek jest prowadzona przez samorząd lokalny. To
z kolei powoduje problemy natury finansowej – samorządy gminne nie mają
dostatecznych środków na zakładanie pełno-wymiarowych placówek przedszkolnych.
Dodatkowym problemem jest tu duże rozproszenie ludności na terenie Dolnego Śląska
– brak odpowiedniej ilości dzieci w danym rejonie by utworzyć rentowną placówkę.

       Rozwiązaniem może tu być promocja alternatywnych form edukacji
przedszkolnej. Dodatkowym walorem jest tu fakt, że tego typu przedsięwzięcia wiążą
się z samo-organizacją lokalnych społeczności – organami prowadzącymi tego typu
placówki mogą być lokalne stowarzyszenia i fundacje. Zwiększona aktywność
rodziców zaangażowanych w tego typu inicjatywy może przyczyniać się do
podnoszenia zasobów lokalnego kapitału społecznego, co z kolei będzie skutkować
lepszym rozwojem regionu również w innych wymiarach.




                                                                                   29
       II.   Zapotrzebowania na programy rozwojowe szkół w Poddziałaniu 9.1.2
             ze szczególnym uwzględnieniem różnic w jakości usług edukacyjnych w
             relacji        wieś            –        miasto            oraz        nierówności
             w szansach edukacyjnych uczniów w regionie



   1. PO KL i typy projektów dla szkół

        W ramach programu PO KL w zakresie podnoszenia jakości funkcjonowania
edukacji proponuje się programy rozwojowe szkół i placówek oświatowych
prowadzących       kształcenie     ogólne       ukierunkowane     na       wyrównywanie   szans
edukacyjnych uczniów i zmniejszanie dysproporcji w ich osiągnięciach edukacyjnych
oraz podnoszenie jakości procesu kształcenia, w szczególności obejmujące:
       dodatkowe zajęcia dydaktyczno - wyrównawcze oraz specjalistyczne służące
        wyrównywaniu dysproporcji edukacyjnych w trakcie procesu kształcenia
       doradztwo i opiekę pedagogiczno – psychologiczną dla uczniów wykazujących
        problemy w nauce lub z innych przyczyn zagrożonych przedwczesnym
        wypadnięciem z systemu oświaty (np. wsparcie dla uczniów z obszarów
        wiejskich,     wsparcie    dla   uczniów      niepełnosprawnych,        przeciwdziałanie
        uzależnieniom,      programy        prewencyjne,        przeciwdziałanie     patologiom
        społecznym)
       programy skierowane do dzieci i młodzieży, które znajdują się poza systemem
        szkolnictwa       podstawowego,           gimnazjalnego        i     ponadgimnazjalnego
        (przedwcześnie opuszczający system szkolnictwa) umożliwiające ukończenie
        danego etapu kształcenia oraz kontynuację nauki
       dodatkowe zajęcia (pozalekcyjne i pozaszkolne) dla uczniów ukierunkowane na
        rozwój kompetencji kluczowych, ze szczególnym uwzględnieniem ICT,
        języków obcych, przedsiębiorczości, nauk przyrodniczo – matematycznych
       rozszerzanie oferty szkół o zagadnienia związane z poradnictwem i doradztwem
        edukacyjno - zawodowym, informowaniem uczniów o korzyściach płynących
        z wyboru danej ścieżki edukacyjnej oraz możliwościach dalszego kształcenia w
        kontekście uwarunkowań lokalnego i regionalnego rynku pracy (szkolne ośrodki
        kariery)
       wdrożenie nowych, innowacyjnych form nauczania i oceniania cechujących się
        wyższą skutecznością niż formy tradycyjne


                                                                                             30
      wdrażanie programów i narzędzi efektywnego zarządzania placówką oświatową
       przyczyniających się do poprawę jakości nauczania


   2. Diagnoza stanu edukacji w perspektywie możliwego wsparcia ze strony PO
       KL

       Biorąc pod uwagę typy projektów, jakie mogą być finansowane w ramach PO
KL w ramach poddziałania 9.1.2 w niniejszym opracowaniu skupiliśmy się na
diagnozie istniejącej już oferty wsparcia szkół w poszerzaniu i podnoszeniu jakości ich
oferty. W szczególności prezentujemy informacje o istniejącej ofercie poradni
psychologiczno pedagogicznych, ofercie dla uczniów wypadających z systemu edukacji
oraz system informowania poradnictwa zawodowego.

Poradnie psychologiczno-pedagogiczne

       Placówkami realizującymi wsparcie do szkół w zakresie wsparcia rozwoju
psychologicznego i wychowawczego są poradnie psychologiczno-pedagogiczne.
W ramach działań tego typu placówek znajdują się zadania:
    wspomaganie wszechstronnego rozwoju dzieci i młodzieży, efektywności
       uczenia    się,   nabywania    i   rozwijania   umiejętności    negocjacyjnego
       rozwiązywania konfliktów problemów oraz innych umiejętności z zakresu
       komunikacji społecznej;
    profilaktyka uzależnień i innych problemów dzieci i młodzieży, udzielanie
       pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom z grup ryzyka;
      terapia zaburzeń rozwojowych i zachowań dysfunkcyjnych;
      pomoc uczniom w dokonywaniu wyboru kierunku kształcenia, zawodu
       i planowania kariery zawodowej;
      prowadzenie edukacji pro-zdrowotnej wśród uczniów, rodziców nauczycieli;
      pomoc rodzicom i nauczycielom w diagnozowaniu i rozwijaniu potencjalnych
       możliwości oraz mocnych stron uczniów;
      wspomaganie wychowawczej i edukacyjnej funkcji rodziny;
      wspomaganie wychowawczej i edukacyjnej funkcji szkoły.

   Poradnie realizują takie zadania poprzez:




                                                                                    31
1.   DIAGNOSTYKĘ:          W    zakresie    diagnozy    psychologicznej,    pedagogicznej,
logopedycznej    i   diagnozy   rehabilitanta    ruchowego    dokonujemy      rozpoznania
i określenia możliwości - potencjału rozwojowego dzieci i młodzieży oraz ich
indywidualnych potrzeb edukacyjno – wychowawczych. Między innymi Może to
realizować w zakresie:

           rozpoznania    przyczyn        trudności    w    nauce   oraz      problemów
            przystosowawczych uczniów, określanie rodzaju i zakresu niezbędnej
            pomocy psychologiczno - pedagogicznej
           diagnozy dzieci i młodzieży z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi,
            wymagających kształcenia specjalnego, względnie zajęć rewalidacyjno –
            wychowawczych
           diagnozy zespołu wczesnego wspomagania rozwoju - psychologa,
            pedagoga, logopedy i rehabilitanta ruchowego, dzieci w wieku od urodzenia
            do rozpoczęcia nauki w szkole, niepełnosprawnych i zagrożonych
            niepełnosprawnością,
           diagnozy dzieci i młodzieży, których stan zdrowia uniemożliwia lub
            znacznie utrudnia uczęszczanie do szkoły.

     2. KONSULTACJE dla rodziców, nauczycieli i uczniów, dotyczących:

           wspomagania rozwoju dziecka
           wspomagania wychowania dzieci i młodzieży
           rozwiązywania problemów edukacyjnych, adaptacyjnych, problemów
            dojrzewania
           pomocy merytorycznej dla nauczycieli, pedagogów i psychologów
            szkolnych, logopedów, terapeutów.

     3. TERAPIE - realizując terapię psychologiczną, i inspirując działalność
     terapeutyczną w przedszkolach i szkołach

     4. PSYCHOEDUKACJĘ – tego typu placówki mają za zadanie:

           wspomagać wychowawczą funkcję rodziny
           wspomagać rozwój dzieci i młodzieży ze specjalnymi potrzebami
            edukacyjnymi


                                                                                       32
            wspomagać rozwój dzieci i młodzieży ze specjalnymi uzdolnieniami
            wskazywać możliwości rozwijania umiejętności wychowawczych rodziców
             i nauczycieli

    5. REHABILITACJĘ

    6. DORADZTWO psychologiczne, pedagogiczne, logopedyczne dla dzieci,
    młodzieży, ich rodziców, nauczycieli, pedagogów i psychologów szkolnych oraz
    programy pomocy uczniom w dokonywaniu wyboru kierunku kształcenia, zawodu
    i planowania kariery zawodowej

    7. MEDIACJE I INTERWENCJE W ŚRODOWISKU UCZNIA na wniosek
    dzieci, młodzieży, rodziców i nauczycieli.

    8. DZIAŁALNOŚĆ PROFILAKTYCZNĄ

            działalność     informacyjna,   edukacyjna   i   konsultacyjna     w   zakresie
             zapobiegania patologiom społecznym
            pomoc dzieciom i młodzieży zagrożonym niedostosowaniem społecznym
             oraz ich rodzinom
            inicjowanie różnych form pracy wychowawczej w środowisku szkolnym
             i pozaszkolnym dzieci i młodzieży
            propagowanie zdrowego stylu życia

    9.   DZIAŁALNOŚĆ            INFORMACYJNA          wśród      uczniów,     ich   rodziców
    i nauczycieli, m.in. poprzez:

            udzielanie informacji na temat możliwość uzyskania pomocy w rozwiązaniu
             zgłaszanych problemów, w tym również w innych niż poradnia instytucjach
            propagowanie wiedzy psychologiczno-pedagogicznej dotyczącej szeroko
             pojętego rozwoju człowieka, wychowania i metod pomocy
            promowanie        przykładów    dobrej   praktyki     i   inspirowanie      się
             doświadczeniem, wiedzą i umiejętnościami




                                                                                          33
        W całej Polsce funkcjonuje 624 tego typu placówek. W województwie
Dolnośląskim jest ich 57, w czym 11 we Wrocławiu. Brak jest tego typu instytucji na
wsi. Rodzice i nauczyciele chcący skorzystać z pomocy tego typu placek mają zatem
utrudniony dostęp do nich.




Rys. 10. Liczba poradni psychologiczno pedagogicznych w różnych regionach Polski




Źródło: http://www.scholaris.pl/cms/ oraz http://www.men.gov.pl



        Dane pokazują, że Dolny Śląsk nie odbiega ilością poradni od innych
województw o porównywalnym obszarze czy ilości mieszkańców. Wyraźnie dominują
województwa posiadające duże metropolie (mazowieckie – Warszawa, dolnośląskie –
Wrocław, wielkopolskie – Poznań, śląskie oraz małopolskie – Kraków). Mniejsze
obszarowo województwa oraz słabiej zaludnione i rozwinięte obszary wschodniej
i północno-wschodniej Polski posiadają zdecydowanie mniejszą ilość placówek.




                                                                                   34
Rys. 11. Liczba placówek w głównych dużych miastach w Polsce


                                     Ilość placówek
     30                         27
     25

     20

     15
                11
                                            10              10
     10                                                                     7

     5

     0
             Wrocław      Warszawa        Kraków         Poznań         Katowice


Źródło: http://www.scholaris.pl/cms/ oraz http://www.men.gov.pl



           Na    tle   dużych    miast   Wrocław      wypada      porównywalnie      z    miastami
o porównywalnej wielkości. W tej statystyce dominuje Warszawa.23
            Należy jednak rozpatrzyć pracę tego typu placówek w kontekście potencjalnego
zapotrzebowania na ich usługi. Najlepszym wskaźnikiem będzie tu liczba szkół i liczba
uczniów, w szkołach na Dolnym Śląsku. Poniższa tabela obrazuje skalę potrzeb.

Tabela 6. Liczba szkół i ucznió w poszczególnych ypach placówek ramach sytemu edukacji na
Solnym Śląsku w roku szkolnym 206/2007

             Typ szkoły                    Liczba szkół                    Liczba uczniów
             przedszkola                       1012                             60250
            podstawowe                          853                            172237
              gimnazja                          477                            105840
          ponadgimnazjalne                      636                            116425
              RAZEM                            2978                            454725
Źródło: Edukacja w województwie dolnośląskim w latach 2005/2006 i 2006/2007”; GUS



            W zestawieniu z liczbą szkół i przedszkoli oraz liczbą uczniów i dzieci objętych
wychowaniem przedszkolnym należy zauważyć, że liczba placówek doradztwa
psychologicznego i pedagogicznego (57) nie jest wystarczająca, a w każdym razie nie
zabezpiecza potrzeb w tym zakresie.
23
  Dane zostały zebrane przy wykorzystaniu strony internetowej Scholaris – Internetowe Centrum
Zasobów Edukacyjnych MEN.http://www.scholaris.pl/cms/ oraz strony internetowej Ministerstwa
Edukacji Narodowej – Systemu Informacji Oświatowej http://www.men.gov.pl



                                                                                                35
Ochotnicze Hufce Pracy – pomoc osobom zagrożonym wypadnięciem z systemu
edukacji

       Inną   instytucją   mającą       w    swych   zadaniach     wspieranie   edukacyjne
i wychowawcze szkół są Ochotnicze Hufce pracy. W OHP jest realizowany program
kształcenia i wychowania – realizacja obowiązku szkolnego i nauki oraz nauka zawodu
w ramach OHP. Stanowią one element, który odpowiada za pomoc uczniom
zagrożonym wypadnięciem poza system edukacji.
       Zdobywanie wykształcenia na zasadzie uczestnictwa w OHP jest jedną z dróg
uzyskiwania wiedzy ogólnej i przygotowania zawodowego w ramach polskiego
systemu oświaty. Swoją ofertę OHP kieruje do młodzieży wieku 15-18 lat, która
z różnych przyczyn chce realizować obowiązek szkolny lub obowiązek nauki łącząc
naukę z pracą zarobkową.
       Uczestnik OHP uzupełnia wykształcenie ogólne w zakresie szkoły podstawowej
lub gimnazjum z jednoczesnym przyuczeniem do wykonywania określonej pracy lub
zdobywa kwalifikacje zawodowe na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej.
Kształcenie ogólne realizowane jest w szkołach publicznych. Praktyczne przygotowanie
zawodowe odbywa się u pracodawców zewnętrznych (np. rzemieślników) albo
w gospodarstwach pomocniczych OHP. Nauka zawodu trwa 2 lub 3 lata (w zależności
od programu nauczania). Przygotowanie do wykonywania określonej pracy trwa do
ukończenia przez uczestnika OHP gimnazjum, nie dłużej jednak niż 22 miesiące.
Absolwent OHP otrzymuje świadectwo ukończenia szkoły, a po zdaniu egzaminu
z przygotowania zawodowego – tytuł zawodowy lub zaświadczenie o ukończeniu
przyuczenia do wykonywania określonej pracy. Świadectwo ukończenia zasadniczej
szkoły zawodowej umożliwia podjęcie dalszej edukacji np. na poziomie szkoły średniej.
Kształcenie i egzaminy są bezpłatne.
       Korzyści    wynikające       z       wyboru   kształcenia     w    ramach     OHP
Uczestnik Ochotniczych Hufców Pracy otrzymuje:
1) pomoc w wyborze zawodu (doradcy zawodowi OHP badają predyspozycje każdej
osoby oraz doradzają jej wybór zawodu),

2) pomoc w wyborze pracodawcy oraz przy podpisaniu umowy o pracę (pomiędzy
pracodawcą, a uczestnikiem OHP) w charakterze młodocianego pracownika, co
zapewnia mu miesięczne wynagrodzenie oraz ubezpieczenie,




                                                                                       36
3) skierowanie do szkoły, w której będzie uzupełniał lub kontynuował teoretyczne
kształcenie ogólne i specjalistyczne zawodowe oraz uzyska świadectwo ukończenia
szkoły (ZSZ, gimnazjum lub szkoły podstawowej):

      w przypadku pobierania nauki w szkole podstawowej lub w gimnazjum
       zapewnia się każdemu uczniowi jednocześnie przyuczenie do wykonywania
       określonej pracy,

      nauka w zasadniczej szkole zawodowej kończy się egzaminem i uzyskaniem
       kwalifikacji; egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe jest organizowany
       przez okręgową komisję egzaminacyjną i jest bezpłatny,

4) ofertę zagospodarowania czasu wolnego oraz warunki do rozwijania różnych
zainteresowań.

       Młodzież uzupełniająca wykształcenie w OHP uzyskuje status uczestnika OHP.
Uczestnicy OHP oraz ich rodzice/opiekunowie uzyskują wsparcie w zakresie funkcji
opiekuńczo-wychowawczej poprzez objęcie każdego uczestnika opieką wychowawcy,
do którego należy:
      monitorowanie postępów w nauce,
      monitorowanie warunków pracy i kształcenia zawodowego (ze względu na BHP
       oraz realizację ramowego planu nauczania),
      organizowanie zajęć wyrównawczych w przypadku kłopotów w nauce,
      organizowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przypadku zaistnienia
       takiej konieczności,
      udzielanie pomocy w sytuacjach kryzysowych.


       Zatem uczestnik OHP oprócz wychowawcy w szkole i nauczyciela zawodu
u pracodawcy ma dodatkowego opiekuna-wychowawcę z ramienia OHP, który śledząc
przebieg jego edukacji pomaga ją zaplanować i zrealizować.
       Uczestnik OHP może być objęty opieką w formie „dochodzącej” lub
stacjonarnej. W formie dochodzącej uczestnik mieszka w domu rodzinnym i korzysta
z opieki OHP. W przypadku korzystania z formy stacjonarnej uczestnik mieszka
w internacie (w Centrum Kształcenia i Wychowania, w Ośrodku Szkolenia
i Wychowania lub w Hufcu Pracy). Uczestnik ma zapewnioną 24-godzinną opiekę
wychowawczą, zakwaterowanie i wyżywienie oraz kształcenie i wychowanie. W tym



                                                                                37
wypadku pracę połączoną z nauką zawodu realizuje się przede wszystkim
w warsztatach gospodarstwa pomocniczego OHP, a kształcenie ogólne i teoretyczne
zawodowe w pobliskiej szkole. Pobyt i wyżywienie w placówce stacjonarnej są
bezpłatne.
         Dolnośląska     Wojewódzka        Komenda       Ochotniczych      Hufców      Pracy      we
Wrocławiu jest jednostką organizacyjną OHP utworzoną dla realizacji zadań na
obszarze województwa dolnośląskiego, w ramach, której funkcjonują:

        4 Centra Edukacji i Pracy Młodzieży OHP
        2 Ośrodki Szkolenia i Wychowania OHP z zakwaterowaniem
        6 Środowiskowych Hufców Pracy
        15 Hufców Pracy bez zakwaterowania
        4 Młodzieżowe Biura Pracy OHP
        15 Klubów Pracy OHP
        4 Mobilne Centra Informacji Zawodowej OHP
        3 Młodzieżowe Centra Kariery OHP
        oraz Gospodarstwo Pomocnicze, Ośrodek Szkolenia Zawodowego

W Polsce rocznie około 32 tysiące młodych ludzi jest objętych przez OHP programem
kształcenia w tym na Dolnym Śląsku 3054 osoby.24

Informacja zawodowa – wsparcie rozwoju uczniów

         Jako wsparcie dla szkół w zakresie planowania kariery zawodowej funkcjonuje
kilka instytucji. We Wrocławiu został utworzony system doradztwa zawodowego
ulokowane przy Centrum Kształcenia Praktycznego. Zadaniem doradców zawodowych,
zatrudnionych w wielu szkołach jest niesienie pomocy uczniom w planowaniu
przyszłości zawodowej. Każdemu publicznemu wrocławskiemu gimnazjum jest
przypisany szkolny doradca zawodowy.

         Doradcy     zostali     wyposażeni       w     nowoczesny       sprzęt     komputerowy
i audiowizualny, umożliwiający prowadzenie zajęć związanych z poradnictwem
edukacyjnym i zawodowym. Zajęcia prowadzone są w formie spotkań warsztatowych
oraz porad indywidualnych, zarówno dla uczniów, jak i rodziców.


24
  Dane zostały zebrane ze strony internetowej Ochotniczych Hufców Pracy http://www.ohp.pl/ oraz
rozmów telefonicznych z rzecznikiem prasowym Komendy Głównej OHP i rzecznikiem prasowym
Wojewódzkiej Komendy OHP we Wrocławiu


                                                                                                  38
Doradcy zawodowi pomagają każdemu uczniowi gimnazjum:

 określić jego zainteresowania i predyspozycje zawodowe,
 poznać możliwe ścieżki kształcenia w szkołach ponadgimnazjalnych,
 wybrać odpowiednią ścieżkę edukacyjną,
 poznać planowane i bieżące potrzeby rynku pracy,
 zapoznać się z systemem rekrutacji elektronicznej.

Doradcy zawodowi organizują również szkolenia dla rodziców uczniów klas trzecich
gimnazjów z zakresu:

     1. prezentacji oferty edukacyjnej wrocławskich szkół ponadgimnazjalnych,
     2. zasad rekrutacji elektronicznej,
     3. perspektyw zatrudnienia na wrocławskim rynku pracy.

         Szkolenia    odbywają      się    w    gimnazjach      podczas     zebrań    rodziców
z    wychowawcami.        Prace   wrocławskich       doradców      zawodowych        koordynuje
Międzyszkolny Ośrodek Wspierania Aktywności Zawodowej przy Centrum Kształcenia
Praktycznego (CKP, ul. Strzegomska 49a, tel. 071 373 57 04 wew. 67).25 Każde
gimnazjum we Wrocławiu jest objęte „opieką” któregoś z doradców. Siłą rzeczy jeden
doradca obsługuje więcej niż jedną szkołę. Jest to jednak struktura nakierowana na
pomoc doradczą dla uczniów we Wrocławiu. Placówki edukacyjne w innych częściach
regionu mogą korzystać z pomocy oferowanej przez Centra Informacji i Planowania
Kariery Zawodowej.

         Zgodnie z Ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia
i instytucjach rynku pracy, rozdział 4 pkt. 8 w ramach wojewódzkiego urzędu pracy
funkcjonuje     centrum     informacji     i   planowania     kariery     zawodowej      będące
wyspecjalizowaną jednostką organizacyjną, która:
        wspomaga powiatowe urzędy pracy w prowadzeniu poradnictwa zawodowego
         przez świadczenie wyspecjalizowanych usług w zakresie planowania kariery
         zawodowej na rzecz bezrobotnych i poszukujących pracy;
        opracowuje, aktualizuje i upowszechnia informacje zawodowe na terenie

25
  Informacje zamieszczone we wrocławskim Informatorze o Szkołach Ponadgimnazjalnych
przygotowanym przez Wydział Edukacji Urzędu Miejskiego Wrocławia i Centrum Kształcenia
Praktycznego we Wrocławiu oraz serwisu informacyjnego http://www.absolwenci.wroclaw.pl powstałego
przy współpracy Wydziału Edukacji UMW i CKP we Wrocławiu.




                                                                                              39
         województwa;
        prowadzi zajęcia aktywizacyjne na rzecz bezrobotnych i poszukujących pracy;
        współpracuje przy świadczeniu usług EURES.


         Z naszych informacji wynika, że Centrum nie organizuje zajęć dla
gimnazjalistów      ani    też    nie    udzielaja     pomocy       osobom      niepełnoletnim
niezarejestrowanym w Powiatowym Urzędzie Pracy. Osoby zainteresowane kierują do
OHP lub do poradni psychologiczno-pedagogicznych.26 W ten sposób OHP nie są już
tylko instytucją wspierającą uczniów zagrożonych wypadnięciem z systemu edukacji,
ale również jednostką świadczącą usługi w zakresie poradnictwa zawodowego
i edukacyjnego.


Szkolne Ośrodki Kariery


         Dodatkowym elementem wsparcia dla uczniów w zakresie doradztwa
edukacyjnego i zawodowego są tzw. Szkolne Ośrodki Kariery. Szkolne Ośrodki Kariery
w szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych o uprawnieniach szkół publicznych
zostały utworzone na zlecenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w latach 2003 -
2005. Podstawowym celem idei tworzenia Szkolnych Ośrodków Kariery było
niedopuszczenie do tego, aby absolwenci szkół stawali się i pozostawali bezrobotnymi
za pomocą zwiększania szans absolwentów na uzyskanie pierwszych doświadczeń
związanych z rynkiem pracy jeszcze podczas nauki w szkole średniej lub wyższej.
         Szkolny Ośrodek Kariery jest miejscem, w którym praca z młodzieżą może
przybierać różne formy: wykładów, prelekcji, treningów, szkoleń, kursów umiejętności
i warsztatów grupowych, porad indywidualnych i samodzielnej pracy pod opieką
szkolnego doradcy zawodowego. Jest on wyposażony w podstawowy sprzęt
elektroniczny z multimedialnym oprogramowaniem umożliwiającym prowadzenie
testów psychologicznych i bazą danych o rynku edukacyjnym i rynku pracy,
podłączony            do          Internetu,           oraz          narzędzia,           m.in.:
- informatory edukacyjno - zawodowe,
- podręczniki dla szkolnego doradcy zawodowego i zeszyty ćwiczeń dla uczniów,
- konspekty i scenariusze zajęć z zakresu orientacji i poradnictwa zawodowego.

26
 Informacje uzyskane z Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Wałbrzychu, e-mail:
walbrzych.ciz@dwup.pl oraz z oddziału we Wrocławiu.


                                                                                                 40
       Ponadto zasoby w Szkolnym Ośrodku Kariery powinny posiadać informacje
dotyczące systemów kształcenia i szkolenia, możliwości staży i praktyk w państwach
Unii Europejskiej. Dzięki tym zasobom i przy stałej obecności doradcy zawodowego
młodzież szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych ma szansę zdobywać wiedzę
o rynku pracy i kształtować swoje umiejętności zawodowe i pozazawodowe na tyle
skutecznie, aby konkurować o swoje miejsce w życiu zawodowym z młodymi ludźmi
z innych państw Unii Europejskiej.
       W latach 2003 – 2005 Minister Pracy i Polityki Społecznej przeznaczył na
realizację projektu łącznie 5 milionów zł. Organizacją konkursu, przekazywaniem
środków grantowych oraz kontrolą prawidłowości powstawania i działalności
Szkolnych Ośrodków Kariery zajęły się Ochotnicze Hufce Pracy. W czasie 3 edycji
projektu powstało 360 Szkolnych Ośrodków Kariery. Po zakończeniu 12- lub
24-miesięcznych okresów działalności wymaganych regulaminem projektu, z różnych
przyczyn szkoły wygaszały działalność SzOK. W roku 2006 funkcjonowało ich 344, na
koniec 2007 – liczba Szkolnych Ośrodków Kariery zmniejszyła się do 303.
       W ciągu trzech edycji programu Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
w latach 2003 – 2005 powstało w Polsce 360 Szkolnych Ośrodków Kariery w tym 30
na Dolnym Śląsku i 7 we Wrocławiu (patrz załączona tabelka).




Tabela 7. Liczba Szkolnych Ośrodków Kariery powstałych z inicjatywy Ministerstwa Pracy
i Polityki Społecznej

                    Edycja      Polska       Dolny      Wrocław
                                             Śląsk
                       I          158          13           3
                      II             76        6            2
                      III         127          11           2
                    suma          361          30           7




                                                                                   41
Rys. 12 Liczba Szkolnych Ośrodków Kariery w różnych regionach Polski


                                     Szkolne Ośrodki Karier


       50
            43
       45
       40
       35        30   30   29
       30                       25   25
       25                                 22    21   20       20   19
       20                                                               17   17   16
                                                                                       14   13
       15
       10
        5
        0
                      op e
                                ie




                     om ie




                                ie
                     Lu ie
                                ie

                                  e




                                 e
                                ie
                                 e




                                ie




                                 e
                                 e
                                ie
                                ie




                                ie
                               ki




                               ki
                               ki




                               ki
                               ki




                              ki

                               k




                             sk
                             sk
                             ck
                             ck




                             sk

                             sk

                             sk
                             sk




                             sk
                           dz




                           as
                            ls
                           ąs




                           ys
                            ls
                           ąs
                         pa




                         bu
                         or
                          ie




                         or

                         or

                          ol
                         ol




                         ur
                        po




                        be




                        rz
                       Łó




                        dl
                       Śl
                        śl
                      ow




                      op
                       m

                       m




                      az
                      ar
                     no




                    Po
                      O




                    Lu




                    ok
                   Po
                   Po




                   ał
                   lk
                  dk




                   M
                  az




                 op




                  tk
                  ol




                 ie




                 M




                o-
                o-
              Po
               M

               D




               ię
              ni
              W




             sk
            sk




           Św
           od
          iń
          w




       ch
       m
       ja




   Za
   Ku




    ar
  W




Źródło: strona www OHP http://www.ohp.pl/?id=9&id_menu_r=8


        Jak widać z załączonego wykresu Dolny Śląsk nie odbiega ilością placówek od
innych województw o porównywalnej populacji i wielkości.
        Szkolne Ośrodki Kariery podlegają bezpośrednio dyrektorowi szkoły, przy
której się mieszczą. Szkolne Ośrodki Kariery swoją działalność opierają na statucie
szkoły. Podlegają również następującym aktom prawnym:
1. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 stycznia 2001 r.w sprawie
szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych
i innych publicznych poradni specjalistycznych oraz ramowego statutu tych poradni.
Dziennik Ustaw z 2001 r. Nr 13 poz. 110
oraz
2. USTAWA z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty ze zmianami Dz U nr 61 za
dnia 19.06.2001


        SzOK-i nie posiadają obecnie jednej instytucji, której by podlegały bezpośrednio
wszystkie, dlatego też w trakcie wyszukiwania informacji trafiliśmy na wiele
rozbieżnych informacji. Wrocławskie SzOK-i raportują do Międzyszkolnego Ośrodka
Aktywności Zawodowej, który działa od 2004 roku w Centrum Kształcenia
Praktycznego przy ul. Strzegomskiej 49 A we Wrocławiu. Na podstawie danych


                                                                                                 42
z MOWAZ we Wrocławiu istnieje 7 Szkolnych Odrodków Kariery, ale w niektórych
szkołach jeszcze szkolni doradcy zawodowi, którzy prowadzą zajęcia i spotkania
z młodzieżą szkolną. Łączna ilość szkolnych doradców we Wrocławiu to 25.
       Najczęstszymi klientami SzOK są uczniowie szkoły, w której powstał SzOK
oraz uczniowie innych szkół w danej okolicy (około 80%) i ich rodzice (ponad 10%).
Kolejna grupa klientów to nauczyciele zainteresowani lub zajmujący się preorientacją
zawodową (około 3%) i młodzież bezrobotna do 25 lat (1%). Niespełna 5% pozostałych
klientów SzOK to wszyscy pozostali, którzy są zainteresowani stałym lub
sporadycznym kontaktem ze SzOK. Zajęcia w Szkolnych Ośrodkach Kariery
realizowane są w różnych formach, m.in. poprzez:
    grupowe zajęcia aktywizujące,
    wykłady, prelekcje, sesje pytań i odpowiedzi, burze mózgów i inne formy pracy
       warsztatowej,
    indywidualne porady edukacyjne i zawodowe,
    diagnozowanie zapotrzebowania uczniów na informacje i pomoc w planowaniu
       kariery zawodowej za pomocą wywiadów, ankiet i innych metod,
    upowszechnianie i omawianie z uczniami informacji zdobytych w powyższy
       sposób,
    projekcja filmów,
    stały dostęp do Internetu, wypożyczanie książek i publikacji zgromadzonych
       w Szkolnym Ośrodku Kariery oraz korzystanie z innych zbiorów SzOK (plansz,
       poradników, ulotek, programów komputerowych),
    wydawanie i redagowanie gazetek szkolnych lub też dodatków do nich,
    organizowanie wycieczek do miejsc związanych ze światem edukacji i pracy –
       szkół ponadgimnazjalnych, uczelni wyższych, urzędów i firm prywatnych
       w celu prezentacji poszczególnych zawodów oraz wycieczki na targi pracy
       i targi edukacyjne, naukę obsługi urządzeń biurowych.


       Klienci Szkolnych Ośrodków Kariery poprzez uczestniczenie w powyższych
zajęciach są przygotowywani do samodzielnego poruszania się po rynku pracy
i edukacji a każdy z nich powinien nabyć umiejętność określania swoich słabych
i mocnych stron, określić cele i priorytety swojego życia edukacyjno – zawodowego
oraz skonstruować indywidualny plan rozwoju kariery. Liczba klientów Szkolnych
Ośrodków Kariery kształtowała się następująco: w roku 2004 - ponad 175 tys. osób,


                                                                                 43
w 2005 - ponad 300 tys. osób, w 2006 - prawie 433 tys. osób, w 2007 – również około
432 tys. Należy zaznaczyć, iż w chwili obecnej są to dane po części szacunkowe, gdyż
szkoły nie mają obowiązku składać sprawozdawczości z działalności Szkolnych
Ośrodków Kariery po zakończeniu okresu grantowego.
          O popularności ww. systemu współpracy może świadczyć fakt, iż akces do
współpracy zgłosiły nie tylko szkoły, w których Szkolne Ośrodki Kariery powstały na
bazie grantów Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, ale również te, które Szkolny
Ośrodek Kariery utworzyły samodzielnie. W związku z modyfikacją programów
rządowych oraz źródeł ich finansowania, Ministerstwo Pracy Polityki Społecznej nie
przewiduje kolejnych edycji tworzenia Szkolnych Ośrodków Kariery w szkołach
gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych o uprawnieniach szkół publicznych.27
          We Wrocławiu w dalszym ciągu działa 7 SzOK-ów, a całym województwie
dolnośląskim 30, z czego 8 działa na obszarze wiejskim: Rakowice Wielkie, Grebocice,
Nielubia, Budziszów Wielki, Lutomia Dolna, Czarny Bór, Kamieniec Ząbkowicki,
Bukowice.


Zajęcia pozalekcyjne

          W ramach zapewnienia dzieciom i młodzieży możliwości twórczego spędzania
czasu wolnego, prowadzone są zajęcia pozalekcyjne. Organizowane są przez szkoły
oraz instytucje wewnątrzszkolne i mają na celu zapewnienie uczestnikom kształcenia
i pogłębiania wiedzy z poszczególnych dziedzin oraz rozwój zainteresowań i uzdolnień
indywidualnych.
          Wśród zajęć pozalekcyjnych, najliczniejszymi były koła wiedzy (36,9% ogółu
kół w 2006/2007 oraz 35,7% w 2005/2006) i uczestniczył w nich największy odsetek
uczniów (odpowiednio 35,5% oraz 34,6%). Miały one na celu poszerzanie wiedzy
ogólnej w zakresie szkolnych przedmiotów, takich jak język polski, historia, biologia
itp. W roku szkolnym 2006/2007 dużą popularnością cieszyły się też koła sportowe,
które stanowiły 19,9% ogólnej liczby kół oraz artystyczne - 18,2%.


          Rys. 13. Udział uczniów w kołach zainteresowań na Dolnym Śląsku w roku szkolnym
2006/2007


27
     Źródło: strona www OHP http://www.ohp.pl/?id=9&id_menu_r=8




                                                                                      44
   3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL



       Z przedstawionej wyżej analizy wynika, że w województwie istnieje system
wsparcia szkół w zakresie doradztwa dla uczniów, monitowania potrzeb psycho-
pedagogcznych,   przeciwdziałaniu    patologii.   W   efekcie   działania   wszystkich
wymienionych      wyżej    instytucji:   poradni      psychologiczno-pedagogicznych,
Ochotniczych Hufców Pracy, centrum informacji zawodowej, Szkolnych Ośrodków
Kariery, mogą przyczyniać się do wyrównywania szans edukacyjnych i życiowych
młodzieży z różnych środowisk. Należy jednak zwrócić uwagę na asymetrię
rozmieszczenia działań tych instytucji w regionie. Możemy zaobserwować rozwinięty
system doradztwa edukacyjnego i zawodowego we Wrocławiu, ale pozostałe rejony
województwa wymagają większego wsparcia. Mamy tu do czynienia z klasyczną
asymetrią zasobów pomiędzy centrum regionu i jego peryferiami. Taki stan rzeczy
może tłumaczyć bardzo dobrą sytuacją we Wrocławiu (wysokie wskaźniki rozwojowe
i jeden z najmniejszych wskaźników bezrobocia w kraju) przy niekiedy bardzo złej
sytuacji powiatów peryferyjnych.

       Drugą płaszczyzną asymetrii zasobów jest podział na wieś i miasto. Uczniowie
pochodzący ze wsi praktycznie nie mają dostępu do instytucji poradnictwa, doradztwa,


                                                                                   45
planowania kariery itp. Jednocześnie to właśnie dla nich tego typu instytucje powinny
świadczyć najwięcej usług.

       Oprócz tego należy zwrócić uwagę, że większość działań opisanych powyżej ma
charakter scentralizowany, jest świadczona przez wyspecjalizowane jednostki,
znajdujące się na zewnątrz szkoły – wyjątek stanowią SzOK-i. Oznacza to, że wsparcie
dla ucznia nie znajduje się w jego przestrzeni aktywności, co w naturalny sposób
utrudnia docieranie do usług tego typu instytucji. Zwłaszcza w przypadku uczniów
pochodzących z rodzin o niższym statucie społecznym, zagrożonych wykluczeniem. To
właśnie ci uczniowie potrzebują największego wsparcia a jednocześnie uwarunkowania
rodzinne i socjalizacyjne przesądzają, że nie będą z niego korzystać.

       Biorąc to pod uwagę sugerujemy szczególne wsparcie ze środków PO KL na
projekty rozwojowe dla szkół, które będą planowały utworzenie jednostek wsparcia dla
uczniów w ich własnym środowisku (szkolnym i lokalnym) ze szczególnym naciskiem
na pomoc uczniom na wsi oraz z rodzin o niskim statusie społecznym.




                                                                                  46
   III. Zapotrzebowania       na    programy      rozwojowe    szkół   i   placówek
         prowadzących kształcenie zawodowe w kontekście dążenia do wzrostu
         atrakcyjności tego typu kształcenia wśród uczniów, poprawy jakości
         kształcenia zawodowego w regionie poprzez dostosowanie do potrzeb
         rynku pracy.


       1. PO KL i typy projektów dla szkół zawodowych

      diagnozowanie potrzeb edukacyjnych w obszarze szkolnictwa zawodowego
       zgodnie z potrzebami lokalnego i regionalnego rynku pracy
      programy rozwojowe szkół i placówek oświatowych prowadzących kształcenie
       zawodowe ukierunkowane na zmniejszanie i wyrównywanie dysproporcji
       w osiągnięciach uczniów w trakcie procesu kształcenia oraz podnoszenie jakości
       procesu kształcenia w szczególności obejmujące:
- dodatkowe zajęcia dydaktyczno - wyrównawcze oraz specjalistyczne służące
wyrównywaniu dysproporcji edukacyjnych w trakcie procesu kształcenia
- doradztwo i opiekę pedagogiczno-psychologiczną dla uczniów wykazujących
problemy w nauce lub z innych przyczyn zagrożonych przedwczesnym wypadnięciem
z systemu szkolnictwa (np. wsparcie dla uczniów z obszarów wiejskich, wsparcie dla
uczniów niepełnosprawnych, przeciwdziałanie uzależnieniom, programy prewencyjne,
przeciwdziałanie patologiom społecznym)
- dodatkowe zajęcia (pozalekcyjne i pozaszkolne) dla uczniów ukierunkowane na
rozwój kompetencji kluczowych, ze szczególnym uwzględnieniem ICT, języków
obcych, przedsiębiorczości, nauk przyrodniczo – matematycznych;
- efektywne programy doradztwa edukacyjno – zawodowego
- modernizację oferty kształcenia zawodowego i dostosowanie jej do potrzeb lokalnego
i regionalnego rynku pracy (wprowadzanie nowych kierunków kształcenia, modyfikacja
programów nauczania na kierunkach istniejących)
- współpracę szkół i placówek prowadzących kształcenie zawodowe z pracodawcami
i instytucjami rynku pracy służąca podnoszeniu kwalifikacji zawodowych uczniów jako
przyszłych absolwentów i wzmacnianie ich zdolności do zatrudnienia (w tym zwłaszcza
w zakresie praktycznych form nauczania – staże i praktyki)




                                                                                  47
- wyposażenie szkół i placówek prowadzących kształcenie zawodowe w nowoczesne
materiały dydaktyczne (w tym podręczniki szkolne) zapewniające wysoką jakość
kształcenia
- wdrożenie nowych, innowacyjnych form nauczania i oceniania cechujących się
wyższą skutecznością niż formy tradycyjne
- wdrażanie programów i narzędzi efektywnego zarządzania placówką oświatową
przyczyniających się do poprawę jakości nauczania



       2. Diagnoza stanu edukacji zawodowej w perspektywie możliwego
              wsparcia ze strony PO KL

Analizując szkolnictwo zawodowe bierzemy pod uwagę:

   1. Zasadnicze szkoły zawodowe o okresie nauczania nie krótszym niż 2 lata i nie
       dłuższym niż 3 lata, których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu
       potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także dalsze
       kształcenie w dwuletnich uzupełniających liceach ogólnokształcących lub
       trzyletnich technikach uzupełniających,

   2. Trzyletnie      licea   profilowane        kształcące   w   profilach       kształcenia
       ogólnozawodowego, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa
       dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego,

   3. Czteroletnie technika, których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu
       potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także
       umożliwiające uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu
       maturalnego,

   4. Dwuletnie        uzupełniające     licea     ogólnokształcące     dla   absolwentów
       zasadniczych szkół zawodowych, których ukończenie umożliwia uzyskanie
       świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego,

   5. Trzyletnie technika uzupełniające dla absolwentów zasadniczych szkół
       zawodowych,        których      ukończenie     umożliwia       uzyskanie     dyplomu
       potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także
       umożliwiające uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu
       maturalnego,


                                                                                          48
   6. Trzyletnie szkoły specjalne przysposabiające do pracy dla uczniów
       z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz dla
       uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, których ukończenie umożliwia
       uzyskanie świadectwa potwierdzającego przysposobienie do pracy oraz

   7. Szkoły policealne o okresie nauczania nie dłuższym niż 2,5 roku, których
       ukończenie umożliwia osobom posiadającym wykształcenie średnie uzyskanie
       dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu;
       w statystyce przyjęto odrębnie wykazywać dane o szkołach policealnych
       (zalicza się do nich także trzyletnie zakłady kształcenia nauczycieli: kolegia
       nauczycielskie i nauczycielskie kolegia języków obcych oraz trzyletnie kolegia
       pracowników służb społecznych.



       W roku szkolnym 2006/2007 funkcjonowało 447 szkół ponadgimnazjalnych dla
młodzieży (bez specjalnych) obejmujących szkoły zawodowe, licea profilowane oraz
szkoły policealne (o 26 mniej niż w roku poprzednim), w których kształciło się 67,1 tys.
uczniów (o 4,5 tys. uczniów mniej niż rok wcześniej).
       W analizowanym okresie zaprzestały prowadzenia działalności szkoły średnie
zawodowe ponadpodstawowe dla młodzieży. W roku poprzednim było ich 11
i uczęszczało do nich 997 uczniów (w tym 238 kobiet). Szkoły publiczne stanowiły
91,7% ogółu, uczyło się w nich 64,8 tys. młodzieży, w tym 41,6% kobiet.
W nielicznych szkołach niepublicznych kształciło się 2,3 tys. osób, wśród których
przeważały kobiety – stanowiły 58,0%. Większość średnich szkół zawodowych
prowadzona była głównie przez jednostki samorządu terytorialnego.
       Spośród szkół ponadgimnazjalnych (zasadniczych zawodowych, liceów
profilowanych, techników, techników uzupełniających oraz artystycznych) najwięcej
uczniów miały zarówno w 2005/2006, jak i w 2006/2007 technika – od 27,1 tys. osób
do 28,2 tys. (od 41,8% do 45,5%).
       W roku szkolnym 2006/2007 na 100 osób w wieku 16–18 lat przypadało ponad
24 uczniów techników oraz 13 uczniów zasadniczych szkół zawodowych (bez szkół




                                                                                     49
specjalnych i dla dorosłych) w tym wieku 16–18 lat odpowiednio 19 i 11 uczniów.
Jedynie w technikach liczba uczniów nie odznaczała się tendencją spadkową..28

Tabela 8. Uczniowie i absolwenci szkół zasadniczych zawodowych według kierunków kształcenia

Grupy kierunków           Uczniowie w roku        Uczniowie w roku        Absolwenci
kształcenia               szkolnym 2005/06        szkolnym 2006/07        2005/06

       Artystyczne                   30                    24                       11

     Ekonomiczne i               2353                     2257                      930
     administracyjne

      Inżynieryjno               5944                     6033                     1620
        techniczne

       Produkcji i               2912                     2551                      874
      przetwórstwa

      Architektury i             1143                     1141                      335
      budownictwa

     Rolnicze, leśne i            144                      95                       76
        rybactwa

 Usługi dla ludności             2866                     2984                      913


Źródło: Edukacja w województwie dolnośląskim w latach szkolnych 2005/2006 i 2006/2007, GUS


          Najbardziej    popularne    kierunki   kształcenia     wybierane    przez      uczniów
ponadgimnazjalnych szkół zawodowych i liceów profilowanych w roku szkolnym
2006/2007 to „inżynieryjno-techniczny”, w którym uczyło się ponad 24,8% młodzieży
i „ekonomiczny i administracyjny” – z udziałem 21,0%, „usługi dla ludności” – 18,9%
oraz „architektura i budownictwo” – 8,0%. Także absolwenci (z roku szkolnego
2005/2006) dominowali w wymienionych grupach kształcenia. Spośród 17,2 tys.
absolwentów omawianych rodzajów szkół absolwenci kierunku inżynieryjno-
technicznego stanowili 24,3%, ekonomicznego i administracyjnego – 25,4%, usług dla
ludności – 17,2% i architektury i budownictwa – 17,5%.



28
 Dane na podstawie Edukacja w województwie dolnośląskim w latach szkolnych 2005/2006 i 2006/2007,
GUS


                                                                                              50
RYNEK PRACY

       Kształcenie zawodowe jest bezpośrednią ścieżką prowadząca do rynku pracy –
w odróżnieniu od kształcenia ogólnego realizowanego w liceach ogólnokształcących
przygotowującego do dalszej nauki w szkołach policealnych i wyższych. Technika
i licea profilowane stanowią drogę pośrednią – dają wykształcenie ogólne i pozwalają
na dalszą edukację na poziomie studiów, dodatkowo wyposażając w konkretne
kompetencje zawodowe. Efektywność pracy szkół zawodowych zależy od trafności
tych kompetencji, a zatem od tego, czy na rynku pracy istnieje zapotrzebowanie na
zawody, w których kształcą się młodzi ludzie.
       Pod    koniec     kwietnia     2008   liczba     zarejestrowanych   bezrobotnych
w województwie dolnośląskim wynosiła 120181 osób, czyli zmniejszyła się
w porównaniu do poprzedniego miesiąca o 6014 osób, tj. o 4,8% (w kwietniu 2007 roku
zanotowano spadek o 10543 osoby, tj. o 6,1%). W 2007 roku liczba zarejestrowanych
bezrobotnych ogółem zmniejszyła się o 57960 osób, tj. o 31,3% (o 47935 osób, tj.
o 20,5% w 2006 roku). Liczba bezrobotnych posiadających zawód zmalała o 51522
osoby, tj. 32,9% (o 43880 osób, tj. o 21,9% w 2006 roku/, natomiast populacja
bezrobotnych bez zawodu zmniejszyła się o 6438 osób, tj. o 22,2% (o 4055 osób, tj.
o 12,3% w 2006 roku).
       Według danych GUS stopa bezrobocia w województwie dolnośląskim wynosiła
na koniec kwietnia 2008 roku 11,1 %. W kwietniu br. większy wskaźnik bezrobocia niż
w woj. dolnośląskim zanotowano w województwach:
                       warmińsko-mazurskim            /17,4%/,
                       zachodniopomorskim             /15,0%/,
                       kujawsko-pomorskim             /14,4%/,
                       świętokrzyskim                 /14,1%/
                       podkarpackim                   /13,6%/.
                       lubuskim                       /12,8%/,
                       i lubelskim                    /12,2%/


       Od momentu akcesji Polski do Unii Europejskiej stopa bezrobocia
w województwie dolnośląskim zmniejszyła się o 12,5 punktu procentowego, a w kraju
o 9,4. W kwietniu br. stopa bezrobocia na Dolnym Śląsku była o 0,6 punktu
procentowego większa od stopy bezrobocia w kraju (w poprzednim miesiącu o 0,5



                                                                                    51
punktu, w kwietniu 2007 roku o 1,2 punktu, w kwietniu 2006 roku o 2,8 punktu,
w kwietniu 2005 roku o 3,3 punktu procentowego).
       Poziom stopy bezrobocia w województwie dolnośląskim oraz w kraju, według
stanu na koniec kwietnia w latach 2001 – 2008 ilustruje poniższy wykres.


Rys. 14 Zmiany pziomu bezrobocia na Dolnym Śląsku w porównaniu ze średnią krajową

                                                               Polska                             Woj. dolnośląskie


                                   30

                                                      23,3         24,1        23,6
                                   25
                                                                                          22,0
           St opa bezrobocia w %




                                        20,5                                                          20,0
                                   20
                                                      19,9        20,3       19,9
                                        17,7                                            18,7                          14,8
                                   15                                                                17,2
                                                                                                                                 11,1
                                                                                                                 13,6
                                   10
                                                                                                                               10,5

                                   5


                                   0
                                         IV. 2001   IV. 2002     IV. 2003   IV. 2004   IV. 2005     IV. 2006   IV. 2007      IV. 2008




       Najwyższą stopę bezrobocia na koniec kwietnia 2008 roku, przekraczającą 20%
zanotowano w powiatach:
       złotoryjskim                                    24,0%
       dzierżoniowskim                                 23,3%
       kłodzkim                                        22,1%
       lubańskim                                       22,0%
       lwóweckim                                       21,7%

       Stopa bezrobocia w wymienionych wyżej powiatach nadal wielokrotnie
przewyższa najniższy poziom notowany w powiatach wrocławskim-grodzkim
i wrocławskim-ziemskim. Najniższy poziom stopy bezrobocia nie przekraczający 10%
notuje się w powiatach:
       wrocławskim-grodzkim                                         4,3%
       wrocławskim-ziemskim                                         5,4%



                                                                                                                                        52
         lubińskim                    6,2%
         jeleniogórskim-grodzkim      7,1%
         legnickim-grodzkim           7,3%
         polkowickim                   7,7%
         oławskim                      8,4%
         i średzkim                    9,7%

         W przekroju podregionów najwyższy wskaźnik bezrobocia notuje się
w podregionie wałbrzyskim (17,8%), najniższy w podregionie m. Wrocław (4,3 %).
W pozostałych podregionach stopa bezrobocia wynosi: jeleniogórski (14,5%),
wrocławski (10,8%) i legnicko-głogowski (9,5%).


Zawody deficytowe i nadwyżkowe
         Analizy rynku pracy pozwalają na oszacowanie, w jakich zawodach najłatwiej
znaleźć pracę, a jakie narażone są na problemy. W ciągu roku 2007 spadek liczby
zarejestrowanych bezrobotnych odnotowano prawie we wszystkich wielkich grupach
zawodów, w tym największy w grupie:
            robotników przemysłowych i rzemieślników    o 18319 osób, tj. o 34,8%
            pracowników usług osobistych i sprzedawców o 8265 osób, tj. 33,2%
            techników i innego średniego personelu      o 8167 osób, tj. o 31,6%
            pracowników przy pracach prostych           o 6613 osób, tj. o 33,9%


         Pomimo dużego spadku liczby zarejestrowanych bezrobotnych nie nastąpiły
w 2007 roku generalne zmiany w strukturze bezrobotnych według wielkich grup
zawodów. Największy wzrost udziału w porównaniu do grudnia 2006 roku odnotowała
grupa specjalistów – z 6,2 do 6,7%, natomiast największy spadek udziału – z 28,4 do
26,9% dotyczył bezrobotnych reprezentujących grupę robotników przemysłowych
i rzemieślników.

         Wyniki monitoringu zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2007 roku
w województwie dolnośląskim wykazały, że:

            Pomimo wyraźnej poprawy sytuacji na rynku pracy województwa
             dolnośląskiego w 2007 roku, którą charakteryzował największy spadek
             napływu bezrobotnych oraz liczby zarejestrowanych bezrobotnych, przy


                                                                                     53
    jednoczesnym wzroście liczby zgłoszonych ofert zatrudnienia utrzymała się
    nadal nierównowaga struktury zawodowej popytu i podaży na regionalnym
    rynku pracy. Większość wielkich oraz elementarnych grup zawodów
    kwalifikuje się jako nadwyżkowe, w których napływ bezrobotnych
    przewyższa napływ ofert pracy.

   Podobnie jak w latach 2005 – 2006 również w 2007 roku utrzymał się
    największy dopływ do bezrobocia osób, które poprzednio pracowały
    w przetwórstwie przemysłowym oraz handlu hurtowym i detalicznym.
    Jednocześnie z tych samych sekcji gospodarki wpłynęło największe
    zapotrzebowanie na pracowników. Ukształtowana od lat struktura popytu
    oraz podaży według sekcji gospodarki powoduje, że czołowe miejsca na
    liście rankingowej pod względem największej liczby zarejestrowanych
    bezrobotnych zajmują zawody związane z działalnością handlową
    i przemysłową. W 2007 roku nadal największą grupę bezrobotnych
    stanowili sprzedawcy, ponadto do największych grup bezrobotnych należą
    ślusarze oraz robotnicy pomocniczy w przemyśle przetwórczym.

   Największy napływ bezrobotnych w 2007 roku objął osoby bez zawodu,
    sprzedawców, techników ekonomistów, ślusarzy, murarzy, techników
    mechaników, kucharzy, krawców, szwaczki, mechaników samochodów
    osobowych oraz ekonomistów. Są to zawody, w których wielkość podaży
    siły roboczej znacznie przewyższa wielkość popytu, w związku z czym
    sklasyfikowane są zarówno w grupie zawodów o największej liczbie
    zarejestrowanych bezrobotnych oraz w grupie zawodów nadwyżkowych.


   Analiza zgłoszonych w 2007 roku ofert pracy wskazuje, że większość
    zapotrzebowania na pracowników zgłaszają pracodawcy w zawodach
    takich, jak: robotnik gospodarczy, sprzedawca, pracownik biurowy,
    sprzątaczka,   pracownik     administracyjny,   magazynier,     robotnik
    budowlany, pracownik ochrony mienia i osób, szwaczki, kierowcy
    samochodu ciężarowego. Jest to zapotrzebowanie na kadry posiadające co
    najwyżej wykształcenie średnie lub zasadnicze zawodowe.




                                                                          54
   W strukturze zgłoszonych ofert zatrudnienia do powiatowych urzędów
    pracy dominują oferty nie wymagające od pracowników najwyższych
    kwalifikacji zawodowych potwierdzonych dyplomem ukończenia wyższych
    studiów. Oferty pracy adresowane do specjalistów stanowiły zaledwie 5,5%
    ogółu zgłoszonych przez pracodawców w 2007 roku, co wskazuje, że
    większość osób o najwyższych kwalifikacjach zawodowych nie korzysta
    z usług pośrednictwa pracy oferowanego przez powiatowe urzędy pracy,
    natomiast korzysta z usług prywatnych agencji zatrudnienia bądź też
    podejmuje pracę z wykorzystaniem ofert zamieszczanych w mediach.

   Notuje się duży odsetek bezrobotnych kobiet w wielu zawodach
    nadwyżkowych, który w licznych przypadkach przekracza poziom udziału
    wynoszący 80 – 99%. Do najbardziej sfeminizowanych zawodów
    nadwyżkowych należą między innymi: szwaczka /99,0%/, krawiec /98,2%/,
    księgowy-samodzielny /98,2%/, sprzedawca /92,8%/, technik ekonomista
    /89,1%/. Wysoki odsetek kobiet w zawodach nadwyżkowych odzwierciedla
    trudną sytuację kobiet na rynku pracy, których udział w ogólnej liczbie
    zarejestrowanych bezrobotnych wzrósł z 56,3% w 2006 roku do 57,1%
    w 2007 roku.

   Nie poprawia się sytuacja na rynku pracy bezrobotnych bez zawodu. Ich
    udział w ogólnej liczbie zarejestrowanych bezrobotnych systematycznie
    rośnie – z 14,2% w 2005 roku do 17,7% w 2007 roku. Zwiększa się również
    udział osób bez zawodu w napływie do bezrobocia – odpowiednio z 13,6 do
    20,6%.


   W dyspozycji urzędów pracy pozostaje wiele ofert pracy, których nie można
    zrealizować, pomimo tego, że w ewidencji bezrobotnych figurują osoby
    o danym zawodzie. Powodem trudności lub niemożności w zrealizowaniu
    wolnych miejsc pracy są głównie: wiek bezrobotnych (pracodawcy
    niechętnie zatrudniają osoby powyżej 45 roku życia), długotrwałe przerwy
    w zatrudnieniu oraz zdezaktualizowane uprawnienia i kwalifikacje
    zawodowe.




                                                                          55
       3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL

       Z przytoczonych wyżej analiz wynika, że sytuacja osób zdobywających
wykształcenie zawodowe nie jest najgorsza. Wyraźnie spada odsetek osób
pozostających bez pracy. Można też zaryzykować stwierdzenie, że wybór zawodów
w szkole zawodowej jest również adekwatny – to właśnie w sferze inżynieryjno-
technicznej, produkcji i przetwórstwa i usług dla ludności notuje się największe
odpływy z rejestru bezrobotnych.

       Nadal jednak te właśnie grupy stanowią najliczniejsze kategorie wśród
bezrobotnych. Obserwujemy też liczne paradoksy – niektóre zawody – np. sprzedawca
– pozostają nadwyżkowe (tzn. jest więcej osób bezrobotnych z tym zawodem niż ofert
pracy), mimo że właśnie w tych zawodach notuje się największe zgłoszenia ofert pracy.
Poza tym do Urzędów Pracy wpływają oferty z zapotrzebowaniem na pracowników do
prac o prostych kwalifikacjach. Nie oznacza to, że nie ma zapotrzebowania osoby
o wyższych kwalifikacjach – mogą osoby o takich kwalifikacjach mogą zdobywać
pracę innymi kanałami. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, na trudniejszą sytuację
kobiet – w niektórych zawodach wyraźnie dominujących.

       Współczesny rynek pracy jest bardzo dynamiczny i nie można liczyć na proste
mechanizmy lokowania się na nim. Stąd bardzo ważna rola szkoły zawodowej jako
pierwszej instancji pośredniczenia w przejściu pomiędzy edukacją a pracą zawodową.
Pod tym względem szkoły zawodowe napotykają te same uwarunkowania, o których
mówiliśmy wyżej w odniesieniu do kształcenia ogólnego – brak adekwatnej liczby
ośrodków doradztwa zawodowego i poradnictwa pedagogicznego.

       Do szkół zawodowych częściej niż do innych typów trafia młodzież wiejska
(patrz rozdz. I tego opracowania). Wieś jest od lat środowiskiem zamieszkanym przez
osoby o niższym poziomie wykształcenia i niższym statusie społecznym. Szkoły
zawodowe stanowią medium reprodukcji społecznej, prowadząc do odtwarzania tej
niskiej pozycji rodziny pochodzenia w karierze edukacyjnej i zawodowej pokolenia
wstępującego. Poza tym istotny jest fakt, że do szkół zawodowych trafiają uczniowie
z relatywnie gorszymi kompetencjami szkolnymi i pochodzący z rodzin o niższym
statusie społecznym (patrz rozdz. I niniejszego opracowania). Rodzi to dodatkowe




                                                                                  56
problemy związane z brakiem adekwatnych postaw wobec edukacji, ograniczeń
poznawczych i kulturowych wynikających z uwarunkowań socjalizacyjnych.29

        Szkoła zawodowa staje wobec następujących zadań:

     1. Motywowania uczniów do nauki

     2. Wyposażania uczniów w adekwatne kompetencje zawodowe

     3. Nauczenia uczniów elastycznego zachowania na rynku pracy i umiejętności
         zdobywania i przetwarzania informacji.

        Dzięki takim działaniom może stać się medium wyrównywania szans w miejsce
utrwalania nierówności. Naszym zdaniem w ramach projektów finansowanych przez
PO KL należy promować rozwiązania (projekty rozwojowe szkół) kładące nacisk na:
             1. podnoszenie kompetencji poznawczych – kształtowanie kapitału
                  kulturowego,       uzupełnianie       wiedzy      i   rozwijanie      podstawowych
                  kompetencji poznawczych (m.in. czytanie ze zrozumieniem)
             2. wyposażanie w kompetencje aktywnego poszukiwania wiedzy o rynku
                  pracy
             3. wyrównywanie szans młodzieży z terenów wiejskich
             4. doradztwo         psychologiczno-pedagogiczne,             ale    z     naciskiem       na
                  organizowanie działań wspierających i doradczych w naturalnym
                  środowisku ucznia (szkoła, środowisko lokalne).


        Szkolnictwo zawodowe zostało potraktowane w PO KL jako osobny segment
systemu edukacji i przygotowano działania skierowane szczególnie do uczniów
kształcących się w tym obszarze. Jest to o tyle słuszne, że kształcenie zawodowe jest
bezpośrednią ścieżką do rynku pracy, przy czym obsługuje osoby w o relatywnie
gorszych       kompetencjach         poznawczych          i    gorszym       zapleczu       społecznym
(uwarunkowania związane z rodziną pochodzenia). Należy jednak pamiętać, że
kształcenie zawodowe jest elementem szerszej struktury, na rzecz której działają
instytucje wsparcia – pod tym względem analizy przeprowadzone w rozdziale III,
w dziedzinie instytucji doradztwa i wsparcia szkół mają znaczenie również dla uczniów




29
 Mikiewicz, P., 2005, Społeczne światy szkół średnich - od trajektorii elit do trajektorii marginesu,
Wrocław: DSW


                                                                                                        57
szkół zawodowych. Podobnie rzecz się ma z analizami dotyczącymi kształcenia
ustawicznego, które jest przedmiotem kolejnego rozdziału.




                                                                        58
IV. Potrzeby w zakresie formalnego kształcenia ustawicznego w województwie
   (ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia ustawicznego w formach
   szkolnych)


1. PO KL i typy projektów w ramach kształcenia ustawicznego


 Kampanie informacyjne w zakresie formalnego kształcenia ustawicznego,
   w tym w kontekście potrzeb regionalnego lub lokalnego rynku pracy
 kształcenie w formach szkolnych osób dorosłych z własnej inicjatywy
   zainteresowanych uzupełnieniem lub podwyższeniem swojego wykształcenia
   i kwalifikacji ogólnych i zawodowych
 programy formalnego potwierdzania kwalifikacji ogólnych i zawodowych
   zdobytych w sposób pozaformalny i nieformalny (wsparcie dla osób, które
   z własnej inicjatywy deklarują chęć przystąpienia do egzaminu zewnętrznego
   i potwierdzenia posiadanych kwalifikacji)
 usługi doradcze dla osób dorosłych z własnej inicjatywy zainteresowanych
   kształceniem formalnym w zakresie wyboru kierunku i formy kształcenia
   formalnego w kontekście potrzeb regionalnego lub lokalnego rynku pracy
 wsparcie dla szkół dla dorosłych, placówek kształcenia ustawicznego,
   praktycznego i doskonalenia zawodowego w zakresie kształcenia formalnego
   ukierunkowane na:
         monitorowanie potrzeb oraz rozszerzanie lub dostosowywanie oferty
          edukacyjnej do potrzeb regionalnego i lokalnego rynku pracy
         podwyższanie jakości oferty edukacyjnej w tym również w przypadku
          form pozaszkolnych ubieganie się o akredytację kuratora oświaty
         rozwój innowacyjnych form kształcenia ustawicznego, w tym również
          w formie e-learningu




                                                                            59
   2. Diagnoza stanu kształcenia ustawicznego w perspektywie możliwego
       wsparcia ze strony PO KL



     Brak pracy (bezrobocie) lub samo zagrożenie jej utraty albo praca nieadekwatna
do możliwości wywołuje wiele zaburzeń w psychice i motoryce, a także intelekcie
człowieka. Bezrobocie jest czynnikiem powodującym degradację ekonomiczną
jednostki i rodziny, potęguje biedę i rozszerza sferę ubóstwa. Wywołuje negatywne
skutki społeczne - prowadzi do obniżenia standardu życia, sprzyja izolacji społecznej,
pogarsza stan zdrowia, staje się czynnikiem utraty kwalifikacji zawodowych, wpływa
na wzrost konfliktów społecznych i zachowań patologicznych. Edukacja dorosłych,
a zwłaszcza bezrobotnych może te negatywne zjawiska niwelować poprzez
wyposażenie uczestnika kursu w odpowiednią wiedzę, umiejętności, a także
ukształtowanie     postaw     mobilnych      zawodowo,       aktywnych        społecznie
i odpowiedzialnych (Gwozdowski, s.64). Edukacja powinna być ciągłym procesem
obejmującym całe życie człowieka, a oświata dorosłych jednym z jej etapów
(Malatkiewicz 2003, s. 18).
       Edukację ustawiczną współcześnie często ujmuje się w kontekście koncepcji
społeczeństwa uczącego się, w którym edukacja jest dostępna dla wszystkich i odnosi
się do zainteresowań i wartości kulturowych uczniów. Odbywa się ona w instytucjach
kształcenia formalnego, jak i poprzez edukację nieformalną i pozaformalną.
Odpowiada ona na potrzeby uczniów na aktualnym poziomie ich wiedzy i świadomości:
od kształcenia analfabetów pierwotnych, półanalfabetów, aż po zdobywanie wysokich
profesjonalnych kwalifikacji (Malatkiewicz 2003, s. 31).
     Przez    pojęcie   szkolenie   należy    rozumieć     przyuczenie   do    zawodu,
przekwalifikowanie, podnoszenie kwalifikacji zawodowych lub naukę umiejętności
poszukiwania i uzyskiwania zatrudnienia. Mają one na celu zwiększenie szans na
znalezienie pracy przez osoby zainteresowane jej podjęciem, w szczególności
w sytuacji braku kwalifikacji zawodowych, konieczności zmiany kwalifikacji w
związku z brakiem propozycji odpowiedniego zatrudnienia, utratą zdolności do
wykonywania pracy w dotychczasowym zawodzie (Głąbicka 2001, s.38). Podnoszenie
kwalifikacji odbywa się zarówno w szkołach dla dorosłych i szkołach wyższych, jak
i formach pozaszkolnych: na studiach podyplomowych, kursach, seminariach, stażach




                                                                                     60
zawodowych, stażach specjalistycznych, poprzez praktykę zawodową, samokształcenie
kierowane, szkolenie przywarsztatowe, instruktaż (Głąbicka 2001, s.38).
         Dzięki kształceniu zawodowemu następuje szybsza integracja młodych,
bezrobotnych na rynku pracy poprzez dodatkowe programy szkoleniowe, lepsze
szkolenie siły roboczej w nowych kierunkach i technologiach oraz przekwalifikowanie
(Głąbicka 2001, s.38). Celem kształcenia zawodowego ostatnich lat jest motywowanie
ludzi do nauki i podwyższania własnych kwalifikacji. Jest to czynnik niezbędny, aby
móc znaleźć i utrzymać się na rynku pracy. Podwyższanie jakości i różnorodności ofert
dotyczących kształcenia zawodowego gwarantuje znalezienie lepszej i lepiej płatnej
pracy (Głąbicka 2001, s.38).
         Ważnym zadaniem polityki kształcenia zawodowego jest również informowanie
pracowników w zakładach pracy o potrzebie dokształcania i podwyższania przez nich
kwalifikacji zawodowych celem dostosowywania do bieżących oczekiwań rynku pracy.
Zmiana kierunków kształcenia zależy także od potrzeb i modernizacji rynku pracy oraz
wprowadzenia nowych technologii (Głąbicka 2001, s.38).
         Innymi celami kształcenia ustawicznego są, zwalczanie recesji gospodarczej
i wzrost konkurencji. Dlatego należy podejmować odpowiednie inicjatywy w celu
promocji przedłużania kształcenia, uzupełniania wykształcenia, podwyższania jakości
zasobów ludzkich, uświadamiania podstawowych praw człowieka (Głąbicka 2001,
s.40).
         Z tym zagadnieniem w Unii Europejskiej bezpośrednio związane jest
przeciwdziałanie bezrobociu poprzez dostosowywanie szkoleń do potrzeb rynku pracy
oraz istnieniem ulg i udogodnień dla pracowników zatrudniających bezrobotnych
(Głąbicka 2001, s.41). Kształcenie zawodowe w warunkach bezrobocia powinno
przybrać postać kształcenia ustawicznego. Wskazuje się na różnorodne funkcje, jakie
kształcenie powinno spełniać:
                   o Funkcja informacyjna,
                   o Funkcja kompensacyjna,
                   o Funkcja integrująca,
                   o Funkcja aktywizująca,
                   o Funkcja lecznicza (terapeutyczna).
                                                                     (Kida 2001, s.32)




                                                                                   61
     Jednym z edukacyjnych priorytetów UE jest poprawa jakości kształcenia
zawodowego, przygotowanie młodzieży do trafnego, samodzielnego wyboru zawodu
zgodnego z własnymi zainteresowaniami i predyspozycjami, a także z potrzebami rynku
pracy. Zagrożenie bezrobociem, możliwość przekwalifikowania się to zjawiska, które
stały się stymulatorem indywidualnej aktywności zawodowej (Głąbicka 2001, s.42).
Kształcenie ustawiczne w warunkach zagrożenia bezrobociem ma za zadanie
kształtowanie motywacji do działania oraz aktywnych postaw, które pozwalają
funkcjonować w sytuacji zmiany społecznej. Szkolenie (kształcenie) powinno
zapewnić:
              o Orientację w strukturach instytucjonalnych na rynku pracy,
              o Umiejętność       rozpoznawania   swoich    potrzeb   i   predyspozycji
                  w zakresie uczenia się, kontaktu z ludźmi, własnej aktywności
                  i możliwości zawodowych,
              o Wiedzę, gdzie i jak poszukiwać informacji o możliwościach
                  zatrudnienia,
              o Umiejętność formułowania informacji o sobie, przekazywania ich
                  i zaprezentowania się wobec pracodawcy,
              o Aktywne poszukiwanie nowych sposobów rozwiązań, by osiągnąć
                  sukces.
                                                                      (Kida 2001, s.35)


       Efektem tej pracy powinno być kształcenie takiej postawy, którą J. Kozielecki
nazwał TRANSGRESYJNĄ. Działania transgresyjne oznaczają ten rodzaj zachowań,
które polegają na celowym przełamywaniu, przekraczaniu granic dotychczasowych
doświadczeń i osiągnięć. „Człowiek podejmuje czynności twórcze i innowacyjne,
rozszerza kontrolę nad zjawiskami natury, wprowadza reformy gospodarcze, rozszerza
zakres władzy czy podejmuje nowe próby autokreacji. Czyny typu „wykraczania poza”
prowadzą do zmiany osobistej i społecznej” (Kida 2001, s.36). Edukacja dorosłych
obecnie już nie pełni tylko funkcji zastępczych, kompensacyjnych, ale daje szansę
rozwoju osobowości człowieka, umożliwiając jednocześnie zmianę kwalifikacji
zawodowych społeczeństwa. Doświadczenia edukacji dorosłych są bardzo cenne dla
praktyki edukacji ustawicznej, ponieważ wiele elementów oświaty dorosłych włącza się
w koncepcję organizacji systemu edukacji zgodnego z ideą kształcenia ustawicznego
(Malatkiewicz 2003, s.33).


                                                                                    62
        Obserwuje się dość silny zwrot ku orientacji, która pozwala traktować życie jako
zespół aktualnych wartości. Wzrastająca rola sztuki wiąże się z potrzebą doświadczania
wartości nieinstrumentalnych, nauka zaś nie musi być traktowana wyłącznie jako
poznanie będące środkiem wzmacniania ludzkiej władzy nad rzeczywistością, ale może
być traktowana jako wartość samoistna, możemy cenić naukę, dlatego że zaspokaja
nasze bezinteresowne potrzeby poznawcze. Edukacja ustawiczna wiążę się właśnie jak
najściślej z takimi tendencjami. Edukacja ustawiczna ma nie tylko wymiar utylitarny,
ale także wymiar humanistyczny. Wiąże się on z (Szczęsny 2003, s.129) „… ludzkim
poszukiwaniem życia godnego człowieka, a zarazem życia, w którym ludzie mogą
usprawiedliwiać swe istnienie przez szczęście, jakie przynosi im wielorakość przeżyć
i działań. (…) Kultura humanistyczna staje się swoistą i wyodrębnioną potrzebą ludzi
w epoce, w której ich prakseologiczne umiejętności wystawione są na najcięższe próby.
W epoce, w której sterowanie rozwojem materialnej i społecznej rzeczywistości
wymaga w równej mierze nowoczesnej informatyki, co i nowoczesnych ludzi. W tym
surowym i trudnym świecie chodzi nie tylko o to, co ludzie umieją robić, ale i to, jakimi
są” (Suchodolski za: Szczęsny 2003, 129). Istotnie, trzeba z całą jasnością stwierdzić,
że jeżeli program edukacji ustawicznej ma objąć całe życie ludzi, to musi być ściśle
związany ze społeczną i metafizyczną koncepcją życia. Wprawdzie wszelkie
wychowanie zawiera treści i dyrektywy określonej koncepcji życia, ale w wychowaniu
dorosłych znaczenie tych elementów bardzo wzrasta (Szczęsny 2003, s.130).
        Edukacja ze względu na wizję idealnej przyszłości powinna koncentrować swoje
wysiłki na tworzeniu świadomości krytycznej, dzięki której człowiek będzie zdolny
weryfikować to wszystko, co realne w perspektywie aksjologicznej. Będzie mógł
uwolnić się od niebezpiecznych fascynacji oraz niebezpiecznych pułapek i odzyska
swoją    osobista   ludzką   niezależność.    Ta   idea   stanowi   podstawę   myślenia
alternatywnego, które wydaje się być właściwe dla zdynamizowania i zorientowania
postawy człowieka wobec przyszłości. Myślenie alternatywne pozwala konstruować
utopie realizowalne (Szczęsny 2003, s.131).
        Unia Europejska określiła podstawowe kategorie współczesnej edukacji
ustawicznej, założenia rozwoju kształcenia ustawicznego oraz cele strategiczne
kształcenia ustawicznego dla UE.
     Podstawowe kategorie współczesnej edukacji ustawicznej:




                                                                                      63
        o Kształcenie formalne odbywa się w placówkach oświatowych
            i ośrodkach szkoleniowych, kończy się uzyskaniem uznawanych
            dyplomów i świadectw kwalifikacji,
        o Kształcenie nieformalne odbywa się równolegle z kształceniem
            formalnym, ale z reguły nie kończy się uzyskaniem oficjalnych
            certyfikatów. Może być organizowane w miejscu pracy albo przez
            grupy i organizacje obywatelskie. Może to być postać zajęć
            uzupełniających (zajęcia artystyczne, muzyczne, sportowe, prywatne
            lekcje),
        o Kształcenie      nieoficjalne    w     sposób    naturalny   towarzyszy
            codziennemu życiu. W przeciwieństwie do kształcenia formalnego
            i nieformalnego kształcenie nieoficjalne nie musi być czynnością
            świadomość. Dlatego nawet same jednostki mogą nie dostrzegać, że
            przyczynia się ono do rozwoju ich wiedzy i umiejętności.
                                               (Bednarczyk, Pawłowa 2001 s.22-23)


Główne założenia rozwoju kształcenia ustawicznego w UE:
        o Zagwarantowanie powszechnego i ciągłego dostępu do nauki, w celu
            zdobycia i doskonalenia umiejętności potrzebnych do uczestnictwa
            w społeczeństwie opartym na wiedzy,
        o Wyraźne zwiększenie poziomu inwestycji w zasoby ludzkie, dając
            pierwszeństwo największemu bogactwu Europy – jej mieszkańcom,
        o Opracowanie skutecznych metod nauczania i uczenia się oraz
            znalezienie odpowiedniego kontekstu dla kształcenia ustawicznego
            i całościowego,
        o Dążenie do tego, by ludzie lepiej pojmowali i bardziej doceniali
            korzyści, teraźniejsze i przyszłe, płynące z kształcenia, zwłaszcza
            z nauki nieformalnej i nieoficjalnej,
        o Zapewnienie każdemu łatwego dostępu do rzetelnych informacji
            i porad o możliwościach kształcenia na obszarze całej europy i na
            każdym etapie swojego życia,
        o Dbanie o to, by możliwości kształcenia ustawicznego znajdowały się
            jak najbliżej uczniów, w ich własnych społecznościach, i aby były



                                                                              64
                  wsparte wykorzystaniem urządzeń opartych na technologiach
                  teleinformatycznych,
                                                       (Bednarczyk, Pawłowa 2001, s. 23)


     Celami strategicznymi kształcenia ustawicznego w Unii Europejskiej są:
               o Stworzenie otwartego społeczeństwa, które zapewnia wszystkim
                  swoim członkom, przez całe ich życie, równe szanse w dostępie do
                  wysokiej jakości kształcenia,
               o Zmodyfikować sposób zapewniania edukacji i szkoleń oraz zmienić
                  organizację życia zawodowego, dla umożliwienia kształcenia przez
                  całe życie i samodzielne planowanie łączenia nauki z obowiązkami
                  w pracy i w rodzinie,
               o Podnieść ogólny poziom wykształcenia i posiadanych kwalifikacji
                  we wszystkich sektorach, zapewnić wysokiej jakości formy edukacji
                  i szkoleń (wiedza i umiejętności ludzi odpowiadają wymaganiom
                  stawianym przez pracę, zawód, organizację).
               o Zachęcić i przygotować ludzi do aktywniejszego uczestnictwa we
                  wszystkich sferach współczesnego życia publicznego, zwłaszcza
                  w życiu społecznym i politycznym na wszystkich szczeblach
                  społecznych, także na szczeblu europejskim,
                                                       (Bednarczyk, Pawłowa 2001, s. 23)


         Budując gospodarkę opartą na wiedzy nie możemy ograniczyć się tylko do
inwestycji w kapitał ludzki poprzez system oświaty zawężony do instytucji kształcenia
dzieci     młodzieży     (przedszkola,    szkoły   podstawowe,       gimnazja,   szkoły
ponadgimnazjalne). Szybko zmieniający się w związku z postępem technologicznym
rynek pracy oraz brak możliwości planowania długiej kariery zawodowej związanej
z jedną profesją, stwarzają konieczność rozwinięcia innych form szkolenia
i dokształcania, które w nomenklaturze europejskiej przyjęły formę Lifelong-learning,
a Polsce kryje się pod nazwą kształcenie ustawiczne.
         Obecnie na Dolnym Śląsku przeważa wynikający z ogólnokrajowej polityki
edukacyjnej model jednolitego wykształcenia, determinującego ścieżkę zawodową
pracownika.    Większa     elastyczność   i   gotowość    do   dostosowywania    profilu
wykształcenia i wiedzy charakteryzuje osoby o wykształceniu wyższym, obserwującym


                                                                                     65
i adaptującym się do nowych trendów w gospodarce światowej i przemian
technologiczno-społecznych. Instytucje kształcenia ustawicznego są rozproszone, nie
dysponują narzędziami prognostycznymi uwzględniającymi aktualne potrzeby regionu,
a skuteczne inicjatywy w tym zakresie mają charakter indywidualny. Obecny system
edukacji w Polsce oferuje kształcenie pozbawione aspektów praktycznych i słabo
dostosowane do potrzeb rynku pracy, bazuje na infrastrukturze niewystarczającej pod
względem ilościowym i technologicznym.
       Opisywana wcześniej (patrz rozdz. I) ekspansja kształcenia maturalnego oznacza
jednoczesny spadek kształcenia na poziomie zawodowym. W segmencie maturalnym
przeważają natomiast uczniowie liceów ogólnokształcących, które z natury rzeczy
przygotowują raczej do dalszych studiów, najczęściej humanistycznych. Ekspansja na
poziomie wyższym również odbywa się poprzez rozrost studiów społecznych
i humanistycznych, które stosunkowo łatwiej, ze względu na koszty i infrastrukturę,
uruchomić. Brak chętnych na studia techniczne może być również pośrednim
wskaźnikiem iluzji, z jaką mamy do czynienia w odniesieniu do ekspansji kształcenia
na poziomie wyższym – mimo zwiększenia liczby absolwentów posiadających maturę
nie zwiększa się liczba osób posiadających odpowiednie kompetencje, by podjąć
i ukończyć trudne studia techniczne.
       Skutkiem tych procesów jest brak zarówno wykwalifikowanych robotników
w zawodach typu dekarz, monter, mechanik z jednej strony i kadry inżynierskiej
z drugiej. Zjawisko to potęgowane jest dodatkowo odpływem siły roboczej na rynki
zagraniczne oferujące o wiele większe zarobki. Jednocześnie w związku z tendencją do
uzyskiwania stopnia magistra obserwuje się rozwój niepublicznych szkół wyższych
i nadwyżkę specjalistów ds. marketingu, zarządzania, finansów bez doświadczenia
praktycznego. Powoduje to brak równowagi na rynku pracy po stronie podaży
i negatywnie wpływa na funkcjonowanie podmiotów gospodarczych. To wszystko
buduje potrzebę wykreowania systemu zmiany kwalifikacji, adekwatnie do potrzeb
rynku pracy.
       Problemem jest także postawa społeczna wobec kształcenia przez całe życie –
brak świadomości, że uzupełnianie wiedzy jest koniecznością. Obserwujemy bariery
psychologiczno-motywacyjne osób, które pozostawały poza systemem kształcenia
przez długi czas i nie widzą sensowności podejmowania działań szkoleniowych lub też
obawiają się niepowodzeń. Istnieje w związku z tym potrzeba zmiany świadomości
społecznej w tym zakresie przez działania promocyjne. Jest to szczególnie istotne


                                                                                  66
w związku z niedostosowaniem struktury wykształcenia ludności w całej populacji do
potrzeb gospodarki opartej na wiedzy.
        Obserwujemy znaczące zróżnicowanie wykształcenia ze względu na wiek. Im
starsze grupy wiekowe, tym mniejszy odsetek osób z wykształceniem wyższym
i średnim za to większy z wykształceniem zawodowym i podstawowym. W grupie osób
55-64 (a więc w wieku jeszcze przed-emerytalnym) dominują (36,2%) osoby
z najniższym poziomem formalnego wykształcenia. Wśród osób powyżej 45 roku życia
przeważają osoby o wykształceniu zawodowym. Są to osoby, które zdobywały
kwalifikacje jeszcze w czasach PRL, w sytuacji, kiedy system kształcenia dostosowany
był do potrzeb gospodarki przemysłowej. To te grupy wiekowe (45+) wymagają
szczególnego wsparcia przez system całożyciowego uczenia się. Jednocześnie to w tych
właśnie grupach istnieją największe bariery psychologiczne w podejmowaniu wysiłków
na rzecz podniesienia swoich kwalifikacji.


Tabela 9: Poziom wykształcenia mieszkańców Dolnego Śląska na tle Polski i UE (w %)

Wyszczególnienie                                     Wykształcenie
                            Zawodowe                   i Średnie              Wyższe
                            Podstawowe
UE-27                                  29,1                      48,6                22,4
POLSKA                                 15,2                      68,0                16,8
Dolnośląskie                           13,3                      69,4                17,3


Źródło: Eurostat 2005


        Na tle średniej unijnej Polska nie wypada źle, jeżeli chodzi o liczbę osób
o najniższym poziomie formalnego wykształcenia. Dominują osoby z wykształceniem
średnim i mamy niższy od średniej UE wskaźnik osób z wykształceniem wyższym.
Dolny Śląsk jest pod tym względem zbliżony do średniej krajowej. Warto jednak
spojrzeć na strukturę wykształcenia w poszczególnych kategoriach wiekowych (tabela
10).




                                                                                            67
Tabela 10: Pozim wyksztalcenia na Dolnym Śląsku według wieku (w %)

                 Wykształcenie                                           Wiek
                                                     20-24 25-34 35-44 45-54 55-64           65+
Wyższe                                                5,2     19,1   13,1    11,4     11,7   6,4
Policealne                                            5,1      5,3    4,9     4,2     3,1    1,1
Średnie                                               56,8    34,5   34,9    33,5     27,7   18,9
Zasadnicze zawodowe                                   22,4    31,4   36,2    32,0     20,0   9,4
Podstawowe ukończone                                  10,1     9,4   10,4    18,5     36,2   51,2
Podstawowe nieukończone i bez wykształcenia           0,4      0,4    0,4     0,5     1,4    13,0
razem                                                100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Źródło: Narodowy Spis Powszechny 2002


        W krajach UE dokształca się 20% pracujących, czyli co piąty zatrudniony,
natomiast w Polsce zaledwie od 8-10%, czyli co dwunasty i co dziesiąty. Każdy
zatrudniony w Polsce poświęca na szkolenia w formach zorganizowanych dwie godziny
rocznie, podczas gdy w krajach rozwiniętych 50-70 godzin, czyli co najmniej 25 razy
więcej (za e-mentor). W Polsce w edukacji ustawicznej uczestniczy 19% ludności
w grupie wiekowej 25-64 lat (w krajach OECD 31%). Uczestnikami edukacji
ustawicznej są wszystkie grupy dorosłych, głównie osoby pracujące oraz osoby
bezrobotne (patrz: Obszar nauki i biznesu w Regionalnej Strategii Innowacji w aspekcie
rynku pracy i zapotrzebowania na kwalifikacje na Dolnym Śląsku). Najbardziej
rozbudowanym sektorem kształcenia ustawicznego w Polsce jest kształcenie
zawodowe, obejmujące m.in. szkolenia: BHP, z zakresu nauczania języków obcych,
doskonalenia zawodowego, przygotowujące do uzyskania uprawnień zawodowych oraz
przyuczające do zawodu.
        Problemem w systemowym stymulowaniu kształcenia ustawicznego jest
tendencja władz do zawężania rozumienia tego pojęcia. W Rezolucji Rady Unii
Europejskiej z 27 czerwca 2002 r. uczenie się przez całe życie (lifelong learning)
zostało ujęte jako (...) pojęcie, które powinno dotyczyć uczenia się od fazy przedszkolnej
do późnej emerytalnej, włączając w to całe spektrum uczenia się formalnego
(w szkołach i innych placówkach systemu edukacji), pozaformalnego (w instytucjach
poza systemem edukacji) i nieformalnego (naturalnego). Ponadto, powinno się ono
odnosić do wszelkiej, trwającej przez całe życie, aktywności uczenia się, mającej na



                                                                                       68
celu rozwój wiedzy, kompetencji i umiejętności w perspektywie osobistej, obywatelskiej,
społecznej oraz zorientowanej na zatrudnienie. Zasadniczym odniesieniem w tym
względzie powinna być osoba jako podmiot uczenia się, co podkreślać ma znaczenie
prawdziwej równości szans i jakości w procesie uczenia się.
           Tymczasem, jak wynika z raportu opracowanego dla Ministerstwa Edukacji
Narodowej pt: Modernizacja kształcenia ustawicznego i kształcenia dorosłych w Polsce,
jako integralnych części uczenia się przez całe życie charakterystyczną cechą polskiego
systemu kształcenia ustawicznego jest utożsamianie go z kształceniem zawodowym -
definicja edukacji ustawicznej przyjęta przez Ministerstwo Edukacji Narodowej zawęża
ją do doskonalenia zawodowego i oświaty dorosłych.
           Kształcenie zawodowe w naszym kraju jest rozproszone i realizowane przez
rozwijający się rynek usług szkoleniowych oraz zorganizowany system szkolenia
bezrobotnych. Organizatorami kształcenia/szkolenia ustawicznego w Polsce są:
          szkoły dla dorosłych i szkoły wyższe,
          publiczne centra kształcenia ustawicznego oraz praktycznego,
          niepubliczne, niedochodowe instytucje szkoleniowe,
          firmy prywatne (w tym podmioty jednoosobowe prowadzące działalność
            gospodarczą) (za: Strategia rozwoju kształcenia ustawicznego do roku 2010)


Formalne kształcenie dla dorosłych odbywa się w ramach:


          Gimnazja dla dorosłych
          Zasadnicze Szkoły Zawodowe dla dorosłych
          Uzupełniające Licea Ogólnokształcące dla dorosłych
          Licea Ogólnokształcące dla dorosłych
          Licea Profilowane dla dorosłych
          Technika dla dorosłych
          Uzupełniające technika dla dorosłych
          Placówki Kształcenia Ustawicznego
          Ośrodki Dokształcania i Doskonalenia Zawodowego
          Placówki Kształcenia Praktycznego




                                                                                         69
       Jednym z ciekawszych opracowań, do którego udało nam się dotrzeć jest raport
pt.: „Kształcenie ustawiczne w Polsce” przedstawiający dane na bazie Badania
Aktywności Edukacyjnej Ludności z 2003 roku. Mimo, że dane te są już historyczne
warto przytoczyć niektóre z wniosków – zakładamy, że podstawowe tendencje nie
uległy zmianie. Według danych pochodzących z Badania Aktywności Edukacyjnej
Dorosłych w kształceniu ustawicznym w 2003 roku uczestniczyła w Polsce co trzecia
osoba aktywna zawodowo (w wieku powyżej 15 lat). Zdecydowanie najbardziej
rozpowszechnioną     formą   kształcenia   jest   kształcenie   nieformalne,   inaczej
samokształcenie (30%), następne miejsce zajmuje kształcenie poza systemem szkolnym
(15%), na ostatnim miejscu znajduje się edukacja szkolna (7%). Jak wynika z tabeli 11,
z edukacji ustawicznej korzystają nieco częściej kobiety niż mężczyźni. Ponadto
uczestnictwo w kształceniu przez całe życie maleje wraz z wiekiem. Najwyższy odsetek
uczących się obserwuje się w najmłodszych grupach wieku, a zwłaszcza w grupie
15–24 lata, co jest związane głównie z edukacją w systemie szkolnym. Osoby starsze
częściej niż w systemie szkolnym dokształcają się w sposób nieformalny, nieco rzadziej
w systemie pozaszkolnym. Odsetek osób uczących się w systemie pozaszkolnym obniża
się jednak wraz z wiekiem silniej niż odsetek samokształcących. Spadek ów obserwuje
się po czterdziestym roku życia. Ulega on nasileniu po sześćdziesiątym roku życia,
czyli w momencie przejścia na emeryturę. Po sześćdziesiątym roku życia obserwuje się
także silny spadek uczestnictwa w kształceniu nieformalnym. Oznacza to, że
dokształcanie jest silnie związane z pracą zawodową.
       Wszystko to świadczy o dosyć negatywnej tendencji – edukacja zdecydowanej
większości Polaków kończy się na edukacji szkolnej, a tylko niewielki odsetek
kontynuuje ją po opuszczeniu tradycyjnej ławy szkolnej. Co więcej, wraz z wiekiem
uczestnictwo w edukacji obniża się, podczas gdy ze względu na konieczność
utrzymania kwalifikacji na aktualnym poziomie powinno ono być co najmniej stabilne.
Kształtując politykę edukacyjną, powinno się także mieć na uwadze bardzo niską
aktywność edukacyjną osób starszych, także tych w wieku produkcyjnym. Podniesienie
odsetka osób dokształcających się w tym wieku może mieć niebagatelne znaczenie dla
zwiększenia aktywności zawodowej tej grupy osób, a także podniesienia wieku
emerytalnego. Z drugiej jednak strony, ta grupa ludności cechuje się obecnie w Polsce
najniższym poziomem wykształcenia szkolnego. Trudno więc nie tylko namówić ją do
udziału w edukacji ustawicznej, ale także oczekiwać wymiernych efektów tego
dokształcania. W edukacji ustawicznej najczęściej uczestniczą osoby z wykształceniem


                                                                                   70
wyższym (78%), pracujące na stanowiskach specjalistycznych (79%), technicznych
i kierowniczych, znacznie rzadziej natomiast osoby z wykształceniem co najwyżej
zawodowym (17%), pracujący w zawodach wymagających niższych kwalifikacji niż
wyżej wymienione (25%), bezrobotni (27%). W tej ostatniej grupie udział w edukacji
ustawicznej zależy od czasu pozostawania na bezrobociu – im jest on krótszy, tym
większe prawdopodobieństwo, że osoba bezrobotna podejmuje jakiekolwiek działania
na rzecz rozszerzenia swoich umiejętności.
       Taki stan rzeczy jest z pewnością wynikiem lepszego dostępu do wszelkiego
rodzaju form kształcenia wśród osób wyżej wykwalifikowanych, większych możliwości
ich sfinansowania, ale także większej świadomości tej grupy osób, że stałe podnoszenie
i uzupełnianie kwalifikacji jest konieczne i przynosi odpowiednie korzyści. Tendencję
taką obserwuje się także w innych krajach europejskich i jest ona postrzegana jako
jeden z najważniejszych problemów związanych z rozwojem edukacji ustawicznej.
Oznacza to bowiem, że o ile nie trudno zachęcić do udziału w kształceniu osoby
o stosunkowo wysokich kwalifikacjach, to nie jest to już takie proste w przypadku osób,
które tego najbardziej potrzebują, czyli bezrobotnych i zagrożonych bezrobociem.
       Dla rozwoju edukacji ustawicznej ważnym jest poznanie motywacji, jakimi
kierują się ci, którzy podejmują się dokształcania. Motywacje te są zróżnicowane ze
względu na fakt posiadania zatrudnienia. Osoby pracujące przeważnie podejmują
kształcenie w systemie pozaszkolnym ze względów związanych z pracą zawodową
(90%), a ich celem jest głównie doskonalenie umiejętności zawodowych.
       Osoby bezrobotne znacznie częściej niż pracujące podejmują się dokształcania
ze względów społecznych i osobowych (45%), ich celem w mniejszym stopniu jest
doskonalenie kwalifikacji zawodowych, częściej natomiast zdobycie pierwszych
kwalifikacji, zmiana kwalifikacji, a także zainteresowania własne. Ocena korzyści
wynikających z kształcenia wygląda dosyć pozytywnie. Tylko nieliczni twierdzą, że
podjęcie kształcenia okazało się stratą czasu lub też zawiodło ich oczekiwania. Dla
większości pracujących okazało się ono pomocne w wykonywanej pracy (71%), z kolei
bezrobotnym dało większe możliwości znalezienia pracy (58%). Poza tymi dwoma
nieliczni badani wymieniają inne korzyści z podjęcia kształcenia, w tym: podniesienie
pozycji społecznej, warunek awansu, utrzymanie pracy, zmiana pracy na bardziej
atrakcyjną, a także rozwój zainteresowań. Tylko niewielki odsetek badanych określa
podjęte kursy jako stratę czasu czy niespełnienie oczekiwań. Oceny te są bardziej
surowe w przypadku osób bezrobotnych.


                                                                                    71
      Kształcenie w systemie szkolnym jest z kolei bardziej popularne wśród osób
bezrobotnych niż pracujących. Ponadto osoby bezrobotne w przeciwieństwie do
pracujących w systemie szkolnym kształcą się znacznie częściej niż w pozaszkolnym.
Obserwuje się także zróżnicowanie trybu nauki szkolnej ze względu na status na rynku
pracy. Osoby pracujące najczęściej dokształcają się w trybie zaocznym, trzykrotnie
rzadziej w dziennym, osoby bezrobotne częściej natomiast korzystają z nauki w trybie
dziennym, choć edukacja zaoczna także cieszy się w tej grupie wysoką popularnością.
Wynika to prawdopodobnie z możliwości czasowych, jak i finansowych badanych.




                                                                                 72
Tabela   11.   Udział   w   edukacji   ustawicznej   osób   w   wieku   15   lat   i   więcej




                                                                                          73
Źródło MGPi PS, 2003, Badania Aktywności Edukacyjnej Ludności 2003



       Świeższe dane pokazują nieco inny obraz, nieodbiegający jednak w swych
generalnych tendencjach od tego zarysowanego wyżej. Jak wynika z analizy
przepływów na podstawie danych przedstawionych w Diagnozie społecznej 2007 udział
w dokształcaniu się miał główne znaczenie w aktywizacji osób biernych, natomiast dla
przepływów z bezrobocia do zatrudnienia większe znaczenie miał wzrost popytu na
pracę. Prawie trzy czwarte osób, które w latach 2005-2007 podnieśli swoje kwalifikacje
znalazło zatrudnienie. Wśród osób, które postanowiły aktywnie zaangażować się
w doskonalenie swoich umiejętności zawodowych większość stanowiły kobiety, osoby
z wyższym wykształceniem, zamieszkujące w dużych miastach w wieku 25-34 lat.
Dane z przeprowadzonych badań zamieszczone zostały w Tabeli 12 i 13.

       Podnoszenie swoich kwalifikacji zawodowych ma znaczący wpływ na rynku
pracy, zarówno wśród osób biernych zawodowo, bezrobotnych, jak i osób aktywnych
zawodowo.




                                                                                   74
       Tabela 12. Przepływ na rynku pracy w latach 2005-2007 osób w wieku 25-39 lat według
udziału w aktywności edukacyjnej.


 Stan w marcu                         Stan w marcu 2007
                                                                                 Ogółem
     2005              Zatrudnieni         Bezrobotni          Bierni
     Osoby uczestniczące w podnoszeniu kwalifikacji w ciągu
                         ostatnich 2 lat
   Zatrudnieni                      67,9               2,9              3,3                 74,1
   Bezrobotni                        4,4               1,8              1,8                  8,0
      Bierni                        12,8               1,8              3,1                 17,9
     Ogółem                         85,1               6,5              8,4                100,0
Pozostali respondenci
   Zatrudnieni                      63,3               1,6              4,0                 68,9
   Bezrobotni                        8,8               3,1              2,3                 14,2
      Bierni                         6,6               1,8              8,5                 16,9
     Ogółem                         78,7               6,5            14,8                 100,0


Źródło: Czapiński J. [red], Diagnoza Społeczna 2007 Warunki i jakość życia Polaków, RMS,
Warszawa 2007,




                                                                                             75
Tabela 13. Osoby w wieku 25 lat i więcej uczestniczące w jakiejkolwiek aktywności związanej z
podnoszeniem kwalifikacji zawodowych czy innych umiejętności w latach 2005-2007 według płci,
wykształcenia, miejsca zamieszkania i wieku (w proc. danej ludności)

       Grupa społeczno-demograficzna               Osoby w wieku 25lat i więcej uczestniczące w
                                                   okresie 2005-2007 w jakiejkolwiek aktywności
                                                   związanej z podnoszeniem swoich kwalifikacji
                                                     zawodowych czy innych umiejętności (%)

Ogółem                                                                11,7

Płeć
   Kobiety                                                            56,8
   Mężczyźni                                                          43,2


Wykształcenie
   Wyższe                                                             49,9
   Średnie zawodowe                                                   21,3
   Średnie ogólnokształcące/policealne                                11,8
   Zasadnicze zawodowe                                                14,8
   Podstawowe i poniżej                                                2,2

Klasa miejscowości
  Miasta powyżej 500 tys.                                             23,6
  Miasta od 200 do 500 tys.                                            17
  Miasta od 100 do 200 tys.                                            8,4
  Miasta od 20 do 100 tys.                                            19,6
  Miasta poniżej 20 tys.                                              11,8
  Wieś                                                                19,6

Wiek
  25-29                                                               25,8
  30-34                                                               20,9
  35-39                                                               14,3
  40-44                                                               12,8
  45-49                                                               10,4
  50-54                                                                9,3
  55 i więcej                                                          6,4

Źródło: Czapiński J. [red], Diagnoza Społeczna 2007 Warunki i jakość życia Polaków, RMS,
Warszawa 2007,




                                                                                             76
Obszary wymagające szczególnego wsparcia z perspektywy rynku pracy


       Próbując wskazać obszary, w których szczególnie należy animować kształcenie
ustawiczne należy spojrzeć na ten problem z perspektywy rynku pracy. Według danych
ogólnopolskich większość bezrobotnych rejestrujących się w urzędach pracy to osoby
o stosunkowo niskim poziomie wykształcenia. W pierwszym kwartale 2007 roku dwie
najliczniejsze grupy wśród bezrobotnych to osoby posiadające wykształcenie
zasadnicze zawodowe oraz gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe
(odpowiednio 29,6% i 32,3% w ogólnej liczbie bezrobotnych zarejestrowanych
w końcu grudnia 2007 r.). Obie te populacje łącznie stanowiły 61,9% ogólnej liczby
bezrobotnych. Świadectwem ukończenia szkół policealnych i średnich zawodowych
legitymowało się 22,1% ogółu bezrobotnych, średnich ogólnokształcących – 9,1%,
a dyplomem ukończenia szkół wyższych – 6,9%. Bezrobotne kobiety charakteryzowały
się odmienną strukturą wykształcenia niż mężczyźni, bowiem 44,9% kobiet
bezrobotnych posiadało wykształcenie średnie i wyższe, podczas gdy odsetek mężczyzn
o tym poziomie wykształcenia wyniósł 28,6%. Najwyższy odsetek osób bezrobotnych
z wykształceniem zasadniczym zawodowym oraz gimnazjalnym i niższym odnotowano
w województwach: kujawsko-pomorskim (68,5%), warmińsko-mazurskim (67,2%)
zachodniopomorskim (66,4%), oraz lubuskim (65,4%) natomiast najniższy w lubelskim
(55,1%), małopolskim (55,9%) i świętokrzyskim (57,0%).
       Podobnie pod koniec 2006 roku wyglądała sytuacja na Dolnym Śląsku. Problem
bezrobocia dotknął ludzi w różnym stopniu w zależności od wieku. W końcu 2006 r.
najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 45-54 lata, tj. 54,7
tys. (29,4% ogółu bezrobotnych). Drugą pod względem liczebności grupą są osoby
w wieku 25 - 34 lata – 48,2 tys., tj. 26,0% wszystkich bezrobotnych. Liczebność tych
populacji w ciągu roku zmniejszyła się odpowiednio o 10,5 tys. (16,1%) i o 13,8 tys.
(22,3%). Zmniejszenie się liczby bezrobotnych zanotowano również w grupach
wiekowych: 24 lata i mniej - o 13,9 tys. (30,8%) oraz w wieku 35-44 lata - o 10,9 tys.
(23,5%). Wzrosło natomiast bezrobocie w przedziale wiekowym 55 lat i więcej o 1,2
tys. osób (8,3%). W roku 2006, podobnie jak w latach wcześniejszych, niski był poziom
wykształcenia bezrobotnych. Najliczniejszą grupę stanowiły osoby z wykształceniem
gimnazjalnym,    podstawowym     i   niepełnym   podstawowym      oraz   zasadniczym
zawodowym, których udział w ogólnej liczbie bezrobotnych w końcu 2006 r. wynosił
odpowiednio: 35,2% i 30,0%, a ich liczba w ciągu roku zmniejszyła się o 15,8 tys.


                                                                                   77
(19,5%) oraz     o 18,0 tys.         (24,4%).      Zmalała również       liczba bezrobotnych
z wykształceniem wyższym i średnim ogólnokształcącym, lecz tempo spadku było
mniejsze niż innych grup; udział procentowy tych bezrobotnych, mimo spadku ich
liczby, był wyższy niż przed rokiem odpowiednio o 0,5 i 0,6 pkt. W województwie
dolnośląskim świadectwem ukończenia szkół średnich zawodowych legitymowało się
22,0% ogółu bezrobotnych.
       Według        najświeższych        danych    z     Wojewódzkiego       Urzędu       Pracy
w Województwie Dolnośląskim jest sześć powiatów, w których w kwietniu 2008 stopa
bezrobocia wciąż utrzymywała się na poziomie powyżej 20 %, a są to:


          o złotoryjski                   24,0%
          o dzierżoniowski                23,3%
          o kłodzki                       22,1%
          o lubański                      22,0%
          o lwówecki                      21,7%




     Wśród wszystkich zarejestrowanych bezrobotnych w I kwartale 2008 roku
(126195 osób) jest pięć grup, które szczególnie zwracają uwagę w statystykach
Wojewódzkiego Urzędu Pracy, to:
                 o      Kobiety –                                                 70561
                 o      Poprzednio pracujący –                                    104235
                 o      Zamieszkali na wsi                                        44599
                 o      Z ukończona szkoła wyższą do 27 roku życia –              1004
                 o      Osoby bez kwalifikacji –                                  40129


       Liczba     zarejestrowanych         kobiet       zdecydowanie     przewyższa        liczbę
zarejestrowanych mężczyzn (55634). Wskazuje to na problemy w znalezieniu pracy
przez kobiety, nie posiadamy jednak danych czy są to osoby bez kwalifikacji, czy też
może osoby zwolnione wcześniej z innych zakładów.
       Liczba osób, które wcześniej już pracowały jednak pracę tą straciły jest dosyć
imponująca.     Wskazuje     to     być     może     na    większą     potrzebę   w      zakresie
przekwalifikowywania. Liczba osób, które straciły pracę z przyczyn zakładu pracy jest
dużo niższa, wynosi 2759.


                                                                                              78
       Ciekawie przedstawia się również, ilość zarejestrowanych bezrobotnych na wsi
i w mieście. Ilość bezrobotnych zamieszkałych w mieście to 81596. Być może wskazuje
to na zdecydowanie większe potrzeby w zakresie kształcenia zawodowego
i ustawicznego na terenach miejskich. Oczywiście z racji zagęszczenia mieszkańców
i warunków życia na wsi, nie należy pomijać terenów wiejskich. Bezrobocie na wsi, jest
tak samo destrukcyjne jak w mieście, a penetracja służb publicznych jest zdecydowanie
mniejsza, co zdecydowanie zmniejsza kontrolę nad tym zjawiskiem.
       Liczba bezrobotnych osób z wyższym wykształceniem do dwudziestego
siódmego roku życia pokazuje, iż większość młodych ludzi po studiach uzyskuje
zatrudnienie. Liczba ta bardzo ciekawie wygląda przy 40129 bezrobotnych bez
kwalifikacji (należy jednak zwrócić uwagę, że w I kwartale 2008 wszystkich osób
z wyższym wykształceniem zarejestrowanych jako bezrobotnych było 7735). Nie
stawiamy tu tezy, że każdy powinien zdobyć wyższe wykształcenie. Jednak te liczby
wyraźnie pokazują, że należy ludziom w jak największym stopniu umożliwić ciągłe
kształcenie, zdobywanie doświadczenia, co bez wątpienia buduje kapitał kwalifikacji
jednostki. Dane na marzec 2008 pokazują, że największą grupę wśród bezrobotnych
(całość – 126195) wg wybranych grup bezrobotnych stanowią osoby zarejestrowane
jako „z wykształceniem gimnazjalnym i poniżej” (44382) a zaraz za tą grupą są osoby
z grupy „z wykształceniem zawodowym” (36582). W stosunku do bezrobotnych
z wykształceniem średnim ogólnokształcącym (10052), policealnym i średnim
zawodowym (27444) oraz wyższym (7735) liczby te są dosyć imponujące.
       Interesujące są również dane na temat napływu i odpływu bezrobotnych
w marcu 2008 roku, dane te przedstawiają się następująco (wymieniam tylko te, które
zwróciły moją uwagę):
              Napływ:
                 o po odbyciu przygotowania
                     zawodowego w miejscu pracy –        644
                 o po szkoleniu –                        877
              Odpływ (z powodu):
                 o rozpoczęcia szkolenia –               801
                 o podjęcia nauki –                      2
                 o rozpoczęcia stażu –                   1503
                 o rozpoczęcia przygotowania
                     zawodowego w miejscu pracy –        751


                                                                                   79
         Porównując liczbę osób z lutego 2008, które rozpoczęły przygotowanie
zawodowe w miejscu pracy (656) do liczby, które po takim szkoleniu powróciły
w marcu do ewidencji bezrobotnych (644). Możemy wnioskować, że mimo odbytych
szkoleń i zdobytego doświadczenia ludzie nadal mają problemy ze zdobyciem pracy.
         Tabela   14     przedstawia   zestawienie     placówek     prowadzących       formalne
kształcenie dla dorosłych – według danych dolnośląskiego kuratorium oświaty.


Tabela 14. Placówki formalnego kształcenia dorosłych – liczba placówke oraz liczba uczestników
         Typ placówki                  Liczba placówek                 Liczba uczestników


   Gimnazja dla dorosłych                      10                              1068




Zasadnicze Szkoły Zawodowe
                                                9                              719
         dla dorosłych




     Uzupełniające Licea
    Ogólnokształcące dla                       95
           dorosłych                                                          12416


 Licea Ogólnokształcące dla
                                               84
           dorosłych
    Licea Profilowane dla
                                               17
           dorosłych
   Technika dla dorosłych                       8                              6035
 Uzupełniające technika dla
                                               49
           dorosłych
    Placówki Kształcenia
                                               35                          Brak danych
         Ustawicznego
   Ośrodki Dokształcania i
                                               13                          Brak danych
 Doskonalenia Zawodowego
    Placówki Kształcenia
                                                1                          Brak danych
         Praktycznego
Źródło   http://www.kuratorium.wroclaw.pl/wykaz/     (30 maja 2008) oraz GUS – Rocznik
Statystyczny Województwa 2007



                                                                                                 80
       Biorąc pod uwagę, że ponad 40 000 osób pozostających w rejestrze
bezrobotnych nie posiada żadnych kwalifikacji liczba 19170 osób biorących udział
w kształceniu dla dorosłych na poziomie ponadgimnazjalnym to stanowczo za mało.


   3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL


       Powyżej wymieniliśmy miejsca wymagające większej uwagi, m.in. powiaty,
w których stopa bezrobocia wciąż przekracza 20% wskazaliśmy również grupy, które
w statystykach zwracają najwięcej uwagi. Ważne jest to, aby możliwości kształcenia
ustawicznego znajdowały się jak najbliżej potencjalnych uczestników, w ich własnych
społecznościach, i aby były wsparte wykorzystaniem urządzeń opartych na
technologiach teleinformatycznych. Dotyczy to zarówno terenów miejskich jak
i wiejskich. Technologie teleinformatyczne pozwoliłby na udział w procesie kształcenia
ustawicznego osób czasowo bądź permanentnie wykluczonych z możliwości
korzystania z formalnych instytucji kształcenia ustawicznego. Mamy tu na myśli,
kobiety wychowujące samotnie dzieci, opiekujące się osobą niepełnosprawną oraz same
osoby niepełnosprawne. Tą formą kształcenia ustawicznego mogłyby zająć się uczelnie
wyższe, jako lokalne ośrodki przekazujące i tworzące wiedze z doskonałym zapleczem
złożonym     z      specjalistów   w   kształceniu   dorosłych   oraz   części   technicznej
(infrastruktury).
       Bardzo ważne jest także to, aby ludzie, którzy już biorą udział w kształceniu
ustawicznym w formach instytucjonalnych, szkolnych, czynnie uczestniczyli we
wszystkich sferach życia publicznego, a zwłaszcza w życiu społecznym i politycznym
ich środowiska na wszystkich szczeblach społecznych. Powinno to dać ludziom
umiejętność rozwiązywania problemów ich własnego środowiska, wykształciłoby
również kapitał społeczny, który mógłby stwarzać podwaliny do realizowania różnych
programów proponowanych przez UE.
       Zupełnie inną kwestią od kształcenia kompetencji zawodowych, jest kwestia
rozwoju humanistycznego. Cytowany wcześniej W. Szczęsny zwrócił uwagę na to, iż
obecny świat nie potrzebuje tylko ludzi doskonale wykształconych technicznie, bo nie
ważne jest tylko to, co umiemy robić, ale jakimi ludźmi tak naprawdę jesteśmy. Jest to
być może bardzo górnolotne, jednak w podstawowych kategoriach kształcenia
ustawicznego wyznaczonych prze UE znajduje się taki oto zapis: „Kształcenie


                                                                                         81
nieformalne odbywa się równolegle z kształceniem formalnym, ale z reguły nie kończy
się uzyskaniem oficjalnych certyfikatów. Może być organizowane w miejscu pracy albo
przez grupy i organizacje obywatelskie. Może to być postać zajęć uzupełniających
(zajęcia artystyczne, muzyczne, sportowe, prywatne lekcje)”. Tego typu nieformalne
kształcenie powinno bezpośrednio uzupełniać kształcenie formalne. Na tego typu
działania wobec osób próbujących wybić się z bezrobocie, również powinny się znaleźć
fundusze. Jest to bez wątpienia bardzo ważny element, rozwoju człowieka. Projekty
mogłyby być realizowane przez np. Miejskie Ośrodki Sportu i Rekreacji, Kluby
Sportowe, Teatry, Muzea, Filharmonie. Być może podniosłoby to znacząco
efektywność formalnego kształcenia ustawicznego w formach szkolnych.




                                                                                 82
   VII.   Potrzeby     w    zakresie    doskonalenia     zawodowego      nauczycieli,
          podwyższania      kwalifikacji     pracowników     placówek     kształcenia
          ustawicznego i instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz kadr
          administracyjnych i zarządzających oświatą


                1. PO KL i typy projektów w ramach doskonalenia zawodowego
                   kadr oświaty


       W ramach PO KL planowane są następujące typy projektów

    studia podyplomowe, kursy kwalifikacyjne i doskonalące dla nauczycieli
       w zakresie zgodnym z lokalną i regionalną polityką edukacyjną (w tym
       przygotowanie do nauczania drugiego przedmiotu lub rodzaju prowadzonych
       zajęć)
    studia podyplomowe, kursy i szkolenia oraz inne formy podwyższania
       kwalifikacji pracowników placówek kształcenia ustawicznego, praktycznego
       i doskonalenia zawodowego oraz instruktorów praktycznej nauki zawodu
    studia wyższe oraz kursy kwalifikacyjne dla nauczycieli zainteresowanych
       podwyższeniem lub uzupełnieniem posiadanego wykształcenia
    studia podyplomowe i kursy doskonalące dla nauczycieli i pracowników
       administracji oświatowej w zakresie organizacji, zarządzania, finansowania oraz
       monitoringu działalności oświatowej
    programy przekwalifikowania nauczycieli szkolnych w związku ze zmieniającą
       się sytuacją demograficzną (niż szkolny) w kierunku kształcenia ustawicznego
       (osób dorosłych)

                2. Diagnoza stanu doskonalenia zawodowego kadr oświaty
                   w perspektywie możliwego wsparcia ze strony PO KL



       Zawód nauczyciela jest zawodem bardzo specyficznym i wyjątkowym. Często
jest on utożsamiany z osobą, która wykonuje zadania związane nie tylko z nauczaniem,
ale również wychowaniem uczniów lub wychowanków placówki oświatowej. Jak
stwierdziła H. Kwiatkowska: „(...) osoba nauczyciela przesądza o jakości szkoły i jest



                                                                                   83
w najwyższym stopniu sprawczym czynnikiem rozwoju ucznia. Działanie nauczyciela
na rzecz zmiany rozwojowej ucznia jest tym bardziej skuteczne, im bardziej nauczyciel
sam podlega procesom rozwojowym, im bardziej jest świadomy siebie.”30
Konsekwencją owych procesów rozwojowych jest ciągłe dokształcanie, doskonalenie,
podnoszenie kwalifikacji oraz samokształcenie.

           Dokształcanie i doskonalenie zawodowe oraz podnoszenie kwalifikacji
zawodowych nauczycieli jest integralną częścią kształcenia ustawicznego, które
w dzisiejszych czasach stanowi jedno z najważniejszych zadań polityki oświatowej.

           Według słownika pedagogicznego doskonalenie zawodowe to: podwyższanie
kwalifikacji pracowniczych za pośrednictwem różnych form kształcenia i „samouctwa”,
niezbędne w wieku produkcyjnym z tego względu, że szkoła zawodowa daje tylko
podstawowe i względnie ogólne przygotowanie do pracy zawodowej, jak i z tego, że
wymagania pracy stale ulegają zmianom (Dybek 2000, s. 13-14).

      T. W. Nowacki wyróżnia trzy funkcje doskonalenia zawodowego:
       1) funkcja wyrównawcza, polegająca na uzupełnieniu wykształcenia do poziomu
           wymaganego przez pełniony zawód, gdy nie posiada pełnych kwalifikacji
           i wymaga dokształcenia;
       2) funkcja wdrożeniowa, która sprowadza się do nabywania wiadomości
           i sprawności praktycznych już przy warsztacie pracy;
       3) funkcja renowacyjna, wiąże się ona z unowocześnieniem zasobów wiedzy
           i sprawności pracownika w związku z postępem w danej dziedzinie pracy.
           Doskonalenie zawodowe nauczycieli to ważny czynnik systemu kształcenia
pozaszkolnego, który polega na:

       1) udzielaniu pomocy początkującym nauczycielom w okresie adaptacji do
           zawodu;
       2) aktualizowaniu        wiedzy      przedmiotowej       i      pedagogicznej   w   okresie
           samodzielności zawodowej, udzielanie pomocy w rozszerzaniu lub ewentualnej
           zmianie specjalizacji;
       3) organizowaniu różnych form samokształcenia indywidualnego i zbiorowego
           nauczycieli;
       4) udzielanie pomocy w samodzielnej pracy badawczej.


30
     http://www.publikacje.edu.pl/publikacje.php?nr=4022, 24.04.2008


                                                                                               84
        Zatem celem systemu doskonalenia zawodowego wyjście naprzeciw nowym
wyzwaniom stojącym przed oświatą, które wynikają:

    -    ze zmiany wymagań nakładanych na nauczyciela przez społeczeństwo i system
         oświaty;
    -    ze zmian politycznych, społeczno-ekonomicznych i demograficznych;
    -    ze zmian w zakresie kwalifikacji nauczycieli wynikającej z wymagań
         związanych z rozwojem nauk pedagogicznych, a także z usprawnienia systemu
         oświaty (tamże, s. 14).


  Doskonalenie zawodowe nauczycieli organizują i prowadzą:
    -    Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli – w formie studiów specjalnych,
         kursów, seminariów, konferencji;
    -    Szkoły wyższe – w formie studiów doktoranckich, studiów podyplomowych,
         studiów specjalnych, kursów i seminariów, konferencji;
    -    Wojewódzkie ośrodki metodyczne – w formie studiów specjalnych, kursów,
         seminariów, konferencji i praktyk pracowniczych;
    -    Doradcy metodyczni – w formie samokształcenia kierowanego, szkolenia
         przywarsztatowego, instruktażu;
    -    Dyrektorzy szkół w porozumieniu z radą pedagogiczną w formie
         samokształcenia kierowanego, szkolenia przywarsztatowego i instruktażu;
    -    Ośrodki doskonalenia zawodowego innych resortów, różnorodne instytucje
         i organizacje, osoby prawne i fizyczne zgodnie ze swoim zakresem działania
         (tamże, s. 46-47).


  Kształcenie zawodowe, zdaniem J. Skrzypczaka, to wszelka działalność edukacyjna
  o charakterze szkolnym i pozaszkolnym (formalnym i nieformalnym), zmierzająca
  do wyposażenia jego uczestników w określone kwalifikacje zawodowe. Działalność
  ta prowadzona jest na różnych poziomach i w stosunku do osób w różnym wieku,
  także jako mniej lub bardziej sterowane samokształcenie.

  Kwalifikacje zawodowe, to zarówno zespoły umiejętności podstawowych,
  potrzebnych przy obsłudze prostych stanowisk, jak i znajomości skomplikowanych
  niekiedy działań z dziedziny projektowania i twórczości, zarządzania i organizacji,




                                                                                   85
      prowadzenia negocjacji, a także kształtowania odpowiedniego systemu wartości,
      związanych z etyką określonego zawodu (Skrzypaczek, 1995).

           Zdaniem O. Lange: kwalifikacje – jest to umiejętność, zręczność, wprawa,
wysiłek cielesny, umysłowy, wymagane przy wykonywaniu prac przez poszczególne
zawody. Bardziej precyzyjnie kwalifikacje zawodowe definiuje T. Nowacki, twierdząc,
że są to opanowane przez dana osobę lub grupę osób, jednego lub więcej układu
umiejętności umysłowych, praktycznych opartych na odpowiadających im układom
wiedzy teoretycznej, praktycznej, dostosowanych do skutecznego rozwiązywania
różnych, lecz określonych klas zadań zawodowych, wspieranych przez odpowiednie
układy osobowości.31


Dokształcanie, jest to forma kształcenia osób w wieku produkcyjnym w celu zdobycia
wykształcenia umożliwiającego wykonywanie określonego zawodu. Dokształcanie
realizowane jest najczęściej drogą kształcenia kursowego lub w szkołach zaocznych
i wieczorowych. 32


           Wiedząc już dokładnie, czym jest doskonalenie zawodowe, dokształcanie oraz
doskonalenie zawodowe warto przyjrzeć się zaproponowanej przez T. W. Nowackiego
strukturze kwalifikacji, tzw. Piramidzie kwalifikacji. (patrz rys. 15)




31
     http://pedeutologia.wyklady.org/index.php?a=material&id=157#dalej ,15.04.2008
32
     http://portalwiedzy.onet.pl/85329,,,,doksztalcanie,haslo.html , 15.04.2008



                                                                                     86
Rys. 15. Podstawowy układ kwalifikacji - „Piramida kwalifikacji”.




           DOKSZTAŁCANIE




                                                                           DOSKONALENIE

T.W. Nowacki wyróżnił cztery grupy kwalifikacji, wśród których są:
           a) KWALIFIKACJE                       PONADZAWODOWE                            –   to    fundamentalne
                           umiejętności, wiadomości i cechy psychofizyczne potrzebne do
                           sprawnego wykonywania pracy i podejmowania działań w życiu
                           zawodowym i pozazawodowym. Kwalifikacje ponadzawodowe wyrażają
                           się w pozytywnych postawach i pozytywnym stanie fizycznym przy
                           jednoczesnym       opanowaniu     ogólnych               umiejętności         działania
                           praktycznego   i   umysłowego.     Kwalifikacje                 ponadzawodowe           nie
                           uprawniają do wykonywania zawodu, ale są niezbędne do osiągnięcia
                           wymaganej współcześnie jakości pracy.
           b) KWALIFIKACJE                       OGÓLNOZAWODOWE                               –    to   wymagania
                           w zakresie umiejętności, wiadomości i cech psychofizycznych, które
                           prowadzą do wykonywania prac w określonym obszarze zawodowym,
                           obejmującym zwykle grupę pokrewnych zawodów i specjalności.
           c) KWALIFIKACJE                       PODSTAWOWE             DLA                   ZAWODU          –     to
                           wymagania      w    zakresie    umiejętności,                  wiadomości      i       cech




                                                                                                                   87
              psychofizycznych,    które       umożliwiają   efektywne    wykonywanie
              typowych zadań charakterystycznych dla określonego zawodu.
          d) KWALIFIKACJE SPECJALISTYCZNE – to specyficzne, rzadziej
              występujące wymagania w zakresie umiejętności, wiadomości i cech
              psychofizycznych umożliwiających wykonywanie wyspecjalizowanych
              zadań i pełnienie nietypowych funkcji zawodowych, pojawiają się one
              wraz ze zmianami technologicznymi i organizacyjnymi środowiska
              pracy.


       W przedstawionej powyżej strukturze kwalifikacji zawodowych można
zaobserwować zjawisko przemian następujących pod wpływem nowych technologii.
Owe zmiany powodują, że zanika tendencja do przypisywania pracownika do jednego
stanowiska pracy, zanika również hierarchiczny układ zależności i odpowiedzialności
na rzecz układu sieciowego, zbiorowego. W konsekwencji prowadzi to do zaniku
pojęcia zawód na rzecz pewnego zbioru kwalifikacji przypisanych określonemu zadaniu
lub pełnionej przez pracownika funkcji (Szymela 2003).


Samokształcenie - jak stwierdził A. Kamiński – „jest samodzielnie, samoświadomie
podjętą pracą nad własną osobą. W szczególności nad rozwojem własnej wiedzy,
własnych umiejętności, poglądów i własnego charakteru; może być praktykowane
indywidualnie lub zespołowo, we wszystkich dziedzinach kultury materialnej
i niematerialnej, pod kierownictwem z zewnątrz wyspecjalizowanego instruktora lub
opiekuna albo autonomicznym, koleżeńskim gronie z inspiracji przewodniczących
jednostek tego grona”.
       Istota samokształcenia się nauczycieli różni się w znacznym stopniu od jej
rozumienia w innych zawodach, gdzie ludzie podejmują je przeważnie „dla siebie” i na
ogół pogłębiają wiedzę w danej tylko dziedzinie. Nauczyciel natomiast zobowiązani są
kształcić się przez całe życie nie tyle dla siebie, ale dlatego, żeby utrzymać się na
najwyższym poziomie kompetencji naukowej, po to, aby móc jak najwięcej dać innym,
w   szczególności   swoim    uczniom.      W     ich   przypadku   nie   można   mówić
o samokształceniu, które ogranicza się tylko do jednej specjalności. Samokształcenie
nauczycieli winno obejmować szeroki zakres wiedzy merytorycznej z nauczanego
przedmiotu, wiedzy o przedmiocie i podmiocie, wiedzy ogólnorozwojowej oraz
z innych pokrewnych dyscyplin (Dybek 2000).


                                                                                    88
           Zdobywanie nowych kwalifikacji zawodowych jest jednym z podstawowych
warunków utrzymania się na rynku pracy. Tendencja do zdobywania wiedzy, rozwój
technologii oraz sytuacja polityczna naszego państwa w znaczący sposób wpływa na
rozwój instytucji doskonalących pracowników różnych profesji. Owy rozwój na
Dolnym Śląsku można obserwować analizując dane przedstawione przez Urząd
Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego. Wśród wielu zawodów organizujących
możliwości podnoszenia kwalifikacji swoich pracowników wymienić należy zawód
nauczyciela. Na Dolnym Śląsku możemy wymienić takie formy działalności
dokształcającej jak:
                -   Kursy;
                -   Praktyki;
                -   Staże;
                -   Przygotowanie zawodowe;
                -   Warsztaty szkoleniowe;
                -   Seminaria i konferencje.
Dolny Śląsk jest obszarem bardzo szybko się rozwijającym. Z tego też względu
zapotrzebowanie na dokształcanie jest tu bardzo duże. W 2006 roku było
zarejestrowanych ponad 400 instytucji prowadzących kursy dokształcające, studia
podyplomowe i inne. Ich liczba stale rośnie. Z roku na rok zmienia się program
proponowanych kursów, warsztatów, co wynika ze zmian zarówno na rynku pracy, jak
i sytuacji gospodarczej całego województwa. Szczególnym zainteresowaniem
w ostatnich latach cieszą się kursy nauki języków obcych, obsługi komputera oraz
specjalistyczne. Propozycje na temat kursów dla nauczycieli przedstawia albo
kuratorium oświaty w ramach „grantów” i bezpłatnych szkoleń, albo bezpośrednio same
ośrodki       zajmujące      się   doskonaleniem     zawodowym   nauczycieli   oraz   kadry
pedagogicznej. W 2006 roku w ramach „grantów kuratorskich” w województwie
dolnośląskim zaproponowano takie szkolenia dla nauczycieli oraz rad pedagogicznych33
jak:




33
     http://www.kuratorium.wroclaw.pl/okno/570.doc 28.04.2008


                                                                                        89
Zarządzanie bezpieczeństwem dzieci i młodzieży – studia podyplomowe
Nadzór pedagogiczny dyrektora szkoły nad realizacją podstawy programowej kształcenia ogólnego i programów
nauczania.
Umiejętności profesjonalne wychowawcy w gimnazjum.
Wykorzystanie wyników mierzenia jakości pracy szkoły do modyfikacji programu rozwoju szkoły.
Strategia i metody rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w szkole
podstawowej.
Strategia i metody rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w gimnazjum.
Strategia i metody rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania przemocy w szkole
ponadgimnazjalnej.
Nauczanie języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej w kontekście przygotowania ucznia do ustnego
egzaminu maturalnego: planowanie pracy nauczyciela i ucznia, wykorzystanie wyników egzaminu maturalnego,
przygotowanie ucznia do samodzielnej prezentacji, stosowanie kryterialnego oceniania.
Wykorzystanie wyników egzaminów zewnętrznych w szkołach ponadgimnazjalnych do planowania pracy
szkoły.
Prezentacja multimedialna w pracy nauczyciela w oparciu o program Power Point.
Wykorzystanie technologii komputerowej na lekcjach.
Wykorzystanie internetowego centrum informacji multimedialnej w bibliotekach pedagogicznych.
Wykorzystanie internetowego centrum informacji multimedialnej w bibliotekach szkolnych.
Stosowanie prawa oświatowego w praktyce
Konstruowanie programów wychowawczych z uwzględnieniem wskaźników ich efektywności i ewaluacja
programów wychowawczych
Hospitacja diagnozująca
Budowanie narzędzi do wewnętrznego mierzenia jakości pracy szkół/placówek
Standardy jakości pracy nauczycieli
Planowanie rozwoju zawodowego nauczyciela w z uwzględnieniem programu rozwoju szkoły/placówki.
Kryteria oceniania zachowania.
Konstruowanie programów profilaktyki z uwzględnieniem wskaźników ich efektywności i ewaluacja
programów profilaktyki.
Metodyka kształcenia modułowego.
Planowanie dydaktyczne w kształceniu modułowym.
Gromadzenie informacji o pracy nauczyciela w kontekście oceny pracy lub oceny dorobku zawodowego.
Opracowywanie diagnoz sprawdzających osiągnięcia uczniów i analiza ich wyników.
Dziecko z ADHD
Planowanie pracy dydaktycznej w kontekście opinii i orzeczeń PPP.
Konstruowanie wewnątrzszkolnego systemu zapewniania jakości.
Wspomaganie edukacji przez fundusz europejski, pozyskiwanie funduszy, opracowanie wniosków, realizacja
programów.
Doskonalenie metod nauczania języka angielskiego
Doskonalenie metod nauczania języka niemieckiego.
Tworzenie planów wynikowych w szkołach ponadgimnazjalnych
Tworzenie planów wynikowych w szkołach podstawowych i gimnazjalnych.
Metodyka nauczania języka angielskiego w kształceniu zintegrowanym.
Emisja głosu w pracy nauczyciela
Programy naprawcze i doskonalące – opracowanie, wdrażanie i ewaluacja.
Współczesne metody nauczania
Kształcenie uczniów/słuchaczy szkół zawodowych w aspekcie przygotowania do egzaminu potwierdzającego
kwalifikacje zawodowe.
Planowanie i organizacja pracy dydaktycznej nauczyciela.
Wykorzystanie awansu zawodowego nauczycieli do rozwoju jakościowego placówki.
Nadzór dyrektora szkoły nad pracą: pedagoga, psychologa szkolnego i wychowawcy.
Rola i zadania rady pedagogicznej; uwarunkowania prawne, organizacja pracy oraz dokumentowanie pracy rady
pedagogicznej i jej zespołów




                                                                                                90
W roku 2007/2008 tematyka „grantów” obejmowała następujące możliwości
dokształcenia, podniesienia kwalifikacji34:
 Tematyka studiów, kursu, warsztatów         Forma szkolenia     Adresaci                 Liczba godz.
                                                                 N- nauczyciele
                                                                 D – dyrektorzy
                                                                 P – pedagodzy
                                                                 RP – rady pedagogiczne
 Małe formy teatralne – animacja kultury w studia podyplomowe    N                        2 semestry
 szkole.

 Fundusze europejskie szansą rozwoju         kurs/warsztaty      N, D                     25 godz. – 9
 szkoły w latach 2007 – 2013 – „Jak                                                       godz. teorii +
 przygotować i zrealizować dobry                                                          16 godz.
 projekt?”.                                                                               praktyki

 Pomiar efektywności kształcenia i      warsztaty                N, D                     20 godz.
 wykorzystywanie jego wyników w pracy z
 uczniem.

 „Mądrze i skutecznie wychowywać ...” -      warsztaty           N, P                     30 godz.
 kształcenie umiejętności rozwiązywania
 problemów wychowawczych
 we współpracy z rodzicami.

 Przeciwdziałanie agresji pojawiającej się   kurs/warsztaty      RP                       10 godz.
 w różnych okresach rozwoju
 dziecka/ucznia.
 Mediacje jako sposób rozwiązywania          warsztaty           N - szkolni              20 godz.
 konfliktów w szkole.                                            koordynatorzy ds.
                                                                 bezpieczeństwa
 Nadzór pedagogiczny dyrektora             warsztaty             D                        25 godz.
 szkoły/placówki.
 W tym moduły:
 - Planowanie i prowadzenie hospitacji.
 Sposoby wykorzystywania uzyskanych
 informacji w planowaniu pracy
 szkoły/placówki.
 - Nadzór wspierający młodego
 nauczyciela, nowoczesne formy hospitacji,
 nadzór w trudnych i konfliktowych
 sytuacjach, postępowanie dyscyplinarne
 wobec nauczyciela mianowanego
 - Nadzór dyrektora szkoły nad realizacją
 podstawy programowej.
 - Programy doskonalące oparte na
 wynikach egzaminów zewnętrznych

 Zastosowanie technik multimedialnych w      warsztaty           N nie będący             30 godz.
 procesie nauczania różnych przedmiotów.                         nauczycielami
                                                                 informatyki
 Przygotowywanie nauczycielskich             warsztaty           N                        30 godz.
 arkuszy egzaminacyjnych
 przygotowujących uczniów
  do egzaminów zewnętrznych.

 „Pomóż wybrać dobrze” - planowanie          kurs/warsztaty      N, P                     20 godz.
 kariery zawodowej ucznia w szkole

34
     http://www.kuratorium.wroclaw.pl/okno/1019.doc 28.04.2008


                                                                                               91
ponadgimnazjalnej.

Proces kształcenia zawodowego              kurs/warsztaty   D placówek          30 godz.
prowadzonego we współpracy                                  oświatowych
z pracodawcami na przykładzie                               szkolnictwa
wybranych krajów Unii Europejskiej.                         zawodowego

Metody aktywizujące - gry                  warsztaty        N (także dla        20 godz.
i zabawy na lekcjach matematyki.                            nauczycieli szkół
                                                            ponadgimnazjalnyc
                                                            h)
Wspieranie kształcenia przedmiotów         kurs/warsztaty   N, D                30 godz.
ścisłych na wszystkich etapach edukacji.

Realizacja opinii i orzeczeń o potrzebie   warsztaty        RP                  4 godz.
kształcenia specjalnego uczniów.

Andragogika.                               kurs             N, D                160 godz.

Emisja głosu.                              kurs/warsztaty   N                   20 godz.
Udział rodziców w planowaniu               kurs             RP                  4 godz.
i realizacji statutowych zadań szkoły.
Kurs przygotowujący nauczycieli do         warsztaty        N kształcenia       ok. 100 godz.
przystąpienia do egzaminu                                   zintegrowanego i
z języka angielskiego na poziomie FCE.                      koordynatorzy
                                                            programów UE
Wspomaganie zarządzania szkołą.            kurs             Dyrektorzy          40 godz.
                                                             i wicedyrektorzy
Pierwsza pomoc przedmedyczna.              kurs             N                   20 godz.
Nowoczesne technologie stosowane w         kurs             N przedmiotów       80 godz.
mechanice.                                                  zawodowych




                                                                                     92
Natomiast od początku 2008 roku na Dolnym Śląsku zostały przeprowadzone dla
nauczycieli takie kursy kwalifikacyjne35 jak:



                           Kursy kwlifikacyjne na Dolnym Śląsku 2008

                                          4%
                                     4%           4%              13%
                               9%                                          17%



                               22%
                                                                  27%


                        bibliotekoznastwa
                        oligofrenopedagogika
                        pedagogiczny dla czynnych zawodowo nauczycieli
                        z zakresu kierowania i zarządzania oświatą
                        z zakresu pedagogiki opiekuńczo-wychowawczej
                        z zakresu pedagogiki leczniczej
                        z zakresu terapii pedagogicznej
                        z zakresu zajęć edukacyjnych "Wychowanie do życia w rodzinie"




                    3. Rekomendacje do dalszego programowania w ramach PO KL


Analizując powyższe informacje na temat doboru kursów przez Dolnośląskiego
Kuratora Oświaty, można stwierdzić, że w naszym województwie mamy na różnych
płaszczyznach szkolnictwa styczność głównie z takimi problemami jak:
                1. wśród kadry administracyjnej na poziomie kierowania i zarządzania
                    oświatą;
                2. u nauczycieli
                -    przy bezpośredniej konfrontacji z uczniem agresywnym, uzależnionym
                     od substancji odurzających;
                -    metody i techniki pracy z uczniem, klasą;
                -    praca z uczniem niepełnosprawnym;

35
     http://www.kuratorium.wroclaw.pl/index.php?id_kat=33 27.04.2008


                                                                                        93
              -     problem przemocy w szkole.
Obok powyższych kwestii wśród nauczycieli i kadry administracyjnej często pojawiają
się również problemy z:
              -     brakiem motywacji, możliwości lub chęci do podnoszenia swoich
                    kwalifikacji, dokształcania się;
              -     wypalenie zawodowe;
              -     bariery technologiczne wynikające z braku znajomości i umiejętności
                    obsługi np. komputera, Internetu, itp.;
              -     brak znajomości języków obcych.
W związku z powyższym warto skupić się przede wszystkim na redukowaniu
powstałych na przestrzeni lat deficytów nie tylko w wiedzy teoretycznej, ale
i praktycznej. Powstałe potrzeby można skategoryzować w postaci trzech punktów
odnoszących się do poszczególnych płaszczyzn pracy.
       I.         Praca nad nauczycielem, instruktorem, osobami będącymi w kadrze
                  administracyjnej, gdzie należałoby się przede wszystkim skupić:
              -     na   motywowaniu      i   zachęceniu      do    uczestnictwa    w   procesie
                    samokształcenia;
              -     przeprowadzenie kursów/warsztatów na temat samooceny oraz wartości
                    zawodu nauczyciela i znaczenia dokształcania.
       II.        Dydaktyczna praca nad doskonaleniem zawodowym nauczyciela,
                  instruktora:
              -     prowadzenie    kursów     języków      obcych     zarówno      na   poziomie
                    podstawowym, jak i zaawansowanym;
              -     kursy komputerowe;
              -     metodyka pracy z klasą;
              -     prowadzenie kursów na temat podmiotowego traktowania ucznia,
              -     kursy/warsztaty pracy z dzieckiem niedostosowanym i jego rodziną;
              -     kursy na temat współczesnych problemów młodzieży, patologii;
              -     kursy z zakresu pracy z dzieckiem niepełnosprawnym.
       III.       Praca z kadrą administracyjną i zarządzającą oświatą:
              -     kursy językowe na poziomie podstawowym i zaawansowanym;
              -     kursy z zakresu kierowania i zarządzania oświatą;
              -     kursy z zakresu patologii i niedostosowania społecznego młodzieży,
                    sposoby jej przeciwdziałania.


                                                                                             94
     Literatura cytowana:


1. Alternatywne formy opieki przedszkolnej, [w:] strona Departamentu ds. Kobiet,
   Rodziny i Przeciwdziałania Dyskryminacji w MIPS. Dostępny w Internecie:
   http://www.kobieta.gov.pl/?1,9,423,200804,1
2. Bednarczyk, H., Pawłowa, M., Kształcenie ustawiczne – strategia dla regionu
   radomskiego, [w:] Kształcenie ustawiczne w regionie zagrożonym wysokim
   bezrobociem, (red). Głąbicka, K
3. Blumsztajn, A., Jak Ministerstwo Edukacji zaszkodziło przedszkolom, [w]: “Gazeta
   Wyborcza” [online] 2008-04-19 Dostępny w Internecie:
   http://wyborcza.pl/1,76842,5134115.html
4. Bunda, M., W podziemiu, „Polityka” 2006 nr 25 s. 94-96
5. Cicho, W., Wartości człowiek wychowanie, Wydawnictwo UJ, Kraków 1996
6. Ciesielska, A., Nie do nadrobienia, „Wspólnota” 2005 nr 6 s. 26
7. Czapiński, J., Panek, T., (red), 2005, Diagnoza Społeczna 2005, Warunki i jakość
   życia Polaków, ss. 204-214; dostępne na: http://www.diagnoza.com/
8. Czapiński J. [red], 2007, Diagnoza Społeczna 2007, Warunki i jakość życia
   Polaków, Warszawa: RMS, s.119
9. Dane GUS dostępne na www.stat.gov.pl
10. Dolnośląski Plan Działań na rzecz zatrudnienia na rok 2007, Dolnośląski
   Wojewódzki Urząd Pracy w Wałbrzychu, Kwiecień 2007
11. Domalewski, J., Mikiewicz P., 2004, Młodzież w zreformowanym systemie
   szkolnym, Toruń – Warszawa: IRWiR PAN;
12. Dybek H., 2000, Doradztwo metodyczne i doskonalenie zawodowe nauczycieli,
   Impuls, Kraków, s.13-14
13. Dybek H., 2000, Doradztwo metodyczne i doskonalenie zawodowe nauczycieli,
   Impuls, Kraków, s.34-35
14. Edukacja przedszkolna, W: strona Departamentu ds. Kobiet, Rodziny i
   Przeciwdziałania Dyskryminacji w MIPS. Dostępny w Internecie:
   http://www.kobieta.gov.pl/?1,26,215,,1
15. Edukacja w województwie dolnośląskim w latach szkolnych 2005/2006 i 2006/2007
   Dostępny na stronie Urzędu statystycznego we Wrocławiu
   http://www.stat.gov.pl/wroc/67_927_PLK_HTML.htm



                                                                                      95
16. Eurostat – bazy danych i raporty dostępne na:
      http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1090,30070682,1090_330765
      76&_dad=portal&_schema=PORTAL
17. Głąbicka K., Kształcenie ustawiczne w Unii Europejskiej, [w:] Kształcenie
      ustawiczne w regionie zagrożonym wysokim bezrobociem, (red) Głąbicka, K.
18. Góra, J., Łatwiej będzie założyć małe przedszkole, „Gazeta Prawna” [online] 2008-
      05-06 Dostępny w Internecie:
      http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/16367,latwiej_bedzie_zalozyc_male_przedszk
      ole.html
19. Góra, J., 2008, Małym przedszkolom grozi w tym roku likwidacja, „Gazeta Prawna”
      nr 6, s. 16
20. Góra, J., 2007, Ministerstwo Edukacji Narodowej zaniedbuje ośrodki przedszkolne,
      „Gazeta Prawna” nr 104 s. 14-15
21. Góra, J., 2007, Przedszkola dają szansę na lepszy start w życiu. W: Gazeta Prawna
      [online]. 2007-10-17, nr 203/. Dostępny w Internecie:
      http://egp.gazetaprawna.pl/index.php?act=mprasa&sub=article&id=157827
22. Góra, J., 2006, Przedszkolna bieda, „Gazeta Prawna” nr 107 s. 16
23. Guza, Ł., 2007, 750 tys. dzieci nie chodzi do przedszkola, „Gazeta Prawna” nr 36 s.
      15
24. Gwozdowski, J., Rola Powiatowego Urzędu Pracy w kształceniu ustawicznym osób
      bezrobotnych, na przykładzie Powiatowego Urzędu Pracy w Radomiu, [w:]
      Kształcenie ustawiczne w regionie zagrożonym wysokim bezrobociem, (red)
      Głąbicka, K..
25. Hall, K., Mniej niż zero, „Rzeczpospolita” 2005 nr 62 s. A12
26. Herbat, J., Uwarunkowania dostępu do wychowania. przedszkolnego w Polsce.
      Analiza statystyczna na podstawie danych BDR GUS, NSP, PKW.– Stowarzyszenie
      Klon/ Jawor. Dostępny w Internecie: na stronie Fundacji Rozwoju Dzieci im. J. A.
      Komeńskiego http://www.frd.org.pl/File/pdf/uwarunkowania.pdf
27.   http://pedeutologia.wyklady.org/index.php?a=material&id=157#dalej ,15.04.2008
28.   http://portalwiedzy.onet.pl/85329,,,,doksztalcanie,haslo.html , 15.04.2008
29. http://www.kuratorium.wroclaw.pl/index.php
30. http://www.publikacje.edu.pl/publikacje.php?nr=4022, 24.04.2008
31. Informacja o sytuacji na rynku pracy w województwie dolnośląskim w marcu 2008
      roku, Dolnośląski Wojewódzki Urząd Pracy w Wałbrzychu, Kwiecień 2008,


                                                                                      96
   http://www.dwup.pl/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=20&It
   emid=52
32. Kamieńska, K., Przedszkole w liczbach. Dostępny na stronie Fundacji Rozwoju
   Dzieci im. J. A. Komeńskiego http://www.frd.org.pl/File/pdf/uwarunkowania.pdf
33. Kida J., Kształcenie zawodowe w regionie zagrożonym wysokim bezrobociem, [w:]
   Kształcenie ustawiczne w regionie zagrożonym wysokim bezrobociem, (red)
   Głąbicka, K.
34. Komunikat komisji dla rady i parlamentu europejskiego, Skuteczność i równy dostęp
   do   europejskich   systemów     kształcenia   i   szkolenia,   2006,   dostępne   na:
   www.europarl.europa.eu
35. Kula, M., Do przedszkola!, „Gazeta Wyborcza” 2004 nr 274 s. 4
36. Kula, M., Maluchy też muszą się uczyć, „Rzeczpospolita” 2007 nr 32 s. A4
37. Kupczyk, T., Obszar nauki i biznesu w Regionalnej Strategii Innowacji w aspekcie
   rynku pracy i zapotrzebowania na kwalifikacje na Dolnym Śląsku
38. Kwieciński, Z., 2002, Wykluczanie, Toruń: UMK;
39. Malatkiewicz, A., 2003, Koncepcja edukacji ustawicznej w ujęciu międzynarodowej
   encyklopedii edukacji dorosłych i kształcenia zawodowego, [w:] Biblioteka edukacji
   dorosłych, tom 29; Kształcenie ustawiczne – idee i doświadczenia, (red.)
   Kruszewski Z. P., Półturzycki J., Wesołowska E.A., Płock
40. Mamy najmniej przedszkoli w UE, [w]: strona Departamentu ds. Kobiet, Rodziny i
   Przeciwdziałania Dyskryminacji w MIPS. Dostępny w Internecie:
   http://www.kobieta.gov.pl/?1,9,310,200708,1
41. Mikiewicz, P., 2005, Społeczne światy szkół średnich – od trajektorii marginesu do
   trajektorii elit, Wrocław: DSWE;
42. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, Strategia rozwoju kształcenia
   ustawicznego do roku 2010
43. Neczaj, R., Uczenie się jako jedno z życiowych wyzwań współczesnego człowieka, e-
   mentor czasopismo internetowe Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie
44. Program Operacyjny Kapitał Ludzki na lata 2007-2013, dostępny na:
   http://www.mrr.gov.pl/
45. Regionalny Plan Działań na Rzecz Zatrudnienia na 2008 rok, Dolnośląski
   Wojewódzki               Urząd           Pracy              w            Wałbrzychu,
   http://www.dwup.pl/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=20&It
   emid=52


                                                                                      97
46. Rocznik Statystyczny 1970, Warszawa: GUS;
47. Rocznik Statystyczny 1980, Warszawa: GUS;
48. Rocznik Statystyczny 1991, Warszawa: GUS;
49. Rocznik Statystyczny 2000, Warszawa: GUS;
50. Rocznik Statystyczny 2002, Warszawa: GUS;
51. Rocznik Statystyczny 2006, Warszawa: GUS;
52. Rocznik Statystyczny Województwa Dolnośląskiego 2007, Warszawa: GUS
53. Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2002, Warszawa: GUS;
54. Skrzypaczek, J. Dorobek technologii kształcenia w kontekście potrzeb kształcenia
   zawodowego, w:] Pedagogika Pracy, Z. 26-27, ITeE, Radom 1995, s.157.
55. Solarczyk-Ambrozik,    E.,     Kształcenie    ustawiczne   w   procesie   tworzenia
   społeczeństwa uczącego się i gospodarki opartej na wiedzy, e-mentor czasopismo
   internetowe Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie
56. Symela, K., Programy Unii Europejskiej w dziedzinie kształcenia zawodowego
   (kwalifikacje, kompetencje, standardy i programy modułowe), [w:] Wiatrowiski, Z.
   (red.), Pedagogika Pracy w kontekście integracji europejskiej, WSPTWP,
   Warszawa 2003, s.247-248
57. Szczęsny, W.W., (2003), Idee edukacji ustawicznej w poglądach Bogdana
   Suchodolskiego, Biblioteka edukacji dorosłych tom 29; Kształcenie ustawiczne –
   idee i doświadczenia, (red.) Kruszewski Z. P., Półturzycki J., Wesołowska E.A.,
   Płock.
58. Trusewicz, I., 2005, Za mało wiejskich przedszkoli, „Rzeczpospolita” nr 168 s. A4
59. W sprawie edukacji przedszkolnej, 2007, Oprac. [przez] AO, „Wspólnota” nr 35 s.
   16-17
60. Wodniak, I., (2004), Model edukacji zawodowej w kulturze neoliberalnej oparty na
   krajowych    standardach      kwalifikacji    zawodowych,   V   Ogólnopolski   Zjazd
   Pedagogiczny 23-25 wrzesień – Sekcja: Rynek kultura neoliberalna a edukacja,
   pedagogika pracy, (45), Radom.
61. Wychowanie przedszkolne. Dane statystyczne o wychowaniu przedszkolnym.
   http://www.voulcan.edu.pl/badania/szkoly/przedszkola.html
62. Zbierzchowska, AGH., SGH w sieci europejskich uniwersytetów oferujących
   kształcenie ustawiczne EUCEN, e-mentor czasopismo internetowe Szkoły Głównej
   Handlowej w Warszawie



                                                                                       98

								
To top