Frazeologia biblijna i mitologiczna by 92294v

VIEWS: 546 PAGES: 133

									       Masarykova univerzita
         Filozofická fakulta
          Ústav slavistiky




   Magisterská diplomová práce




2008                     Kateřina Kúdeľková
           Masarykova univerzita
             Filozofická fakulta
               Ústav slavistiky



           Polský jazyk a literatura




               Kateřina Kúdeľková

Jednostki frazeologiczne w czasopismach
dla dzieci i młodzieży o tematyce biblijnej
               i mitologicznej

          Magisterská diplomová práce




     Vedoucí práce: Mgr. Roman Madecki, Ph. D.

                      2008
      Prohlašuji, že jsem diplomovou práci vypracovala
samostatně s využitím uvedených pramenů a literatury.


                       ……………………………………………..


                                                    3
                                Podziękowania
                      Chciałabym serdecznie podziękować
                   Panu mgr Romanowi Madeckiemu, Ph. D.
   za konsultacje i udzielanie cennych rad podczas pisania pracy magisterskiej.
Składam również podziękowania rodzicom, którzy wspierali mnie podczas studiów.




                                                                                  4
Spis treści:



Wprowadzenie ............................................................................................................................ 6
1 Związki frazeologiczne – zagadnienia ogólne ...................................................................... 10
   1.1 Znaczenie związku frazeologicznego ........................................................................... 10
   1.2 Klasyfikacja frazeologizmów ....................................................................................... 15
   1.3 Źródła frazeologii polskiej ........................................................................................... 24
2 Biblia jako źródło frazeologizmów ....................................................................................... 31
   2.1 Polskie tłumaczenia Biblii ............................................................................................ 37
   2.2 Biblia w literaturze polskiej ......................................................................................... 40
   2.3 Związki frazeologiczne biblijne ................................................................................... 44
3 Mitologia jako źródło frazeologizmów ................................................................................. 50
   3.1 Czym jest mit? .............................................................................................................. 50
   3.2 Mitologia grecka Jana Parandowskiego ....................................................................... 59
   3.3 Mitologia nie tylko w literaturze polskiej .................................................................... 62
   3.4 Związki frazeologiczne z mitologii .............................................................................. 64
4 Związki frazeologiczne z tematyką biblijną i mitologiczną w czasopismach dla
  dzieci i młodzieży.................................................................................................................. 67
   4.1 Frazeologizmy z tematyką biblijną występujące w czasopismach dla dzieci i
           młodzieży ..................................................................................................................... 69
   4.2 Frazeologizmy z tematyką mitologiczną występujące w czasopismach dla
           dzieci i młodzieży......................................................................................................... 98
Zakończenie ........................................................................................................................... 113
Resumé ................................................................................................................................... 118
Załącznik ................................................................................................................................ 122
Bibliografia............................................................................................................................. 124




                                                                                                                                            5
Wprowadzenie




         Celem mojej pracy jest zbadanie tego, jakie polskie frazeologizmy o tematyce
biblijnej i mitologicznej są w dzisiejszych czasach używane w czasopismach dla dzieci
i młodzieży.
         W      codziennej      rozmowie        używamy        setek     wyrażeń       i    zwrotów
charakterystycznych dla danego języka. Te wyrażenia i zwroty tworzą frazeologię
języka i dla każdego uczącego się języka obcego człowieka stanowią prawdziwą
zagadkę. Frazeologizmy są bardzo częstym zjawiskiem w językach, nie tylko
w językach słowiańskich, choć tutaj, jak można zauważyć, są najczęściej używane. Są
częstym przedmiotem badań, toteż istnieje sporo prac takich językoznawców, jakimi
są: S. Skorupka1, A. M. Lewicki2, S. Bąba3, P. Müldner-Nieckowski i inni, którzy
zajmują się tą właśnie problematyką. Frazeologia jest względnie młodą dziedziną
językoznawczą, więc występują w niej liczne niedociągnięcia, jak na przykład: brak
jedności w rozważaniach poszczególnych badaczy, czy też niezgodność w określeniu
podstawowych pojęć frazeologicznych.
         Zanim      zajmę    się   samą     problematyką       frazeologizmów       występujących
w czasopismach dla dzieci i młodzieży, spróbuję przybliżyć problematykę frazeologii,
omówię podstawowe zjawiska frazeologiczne, ich rozwój i znaczenie w języku.
         Nie ulega wątpliwości, że język polski może się chwalić obfitością związków
frazeologicznych. Frazeologizmy są podobnie jak wyrazy składnikami wypowiedzeń
i tekstów. Nie podlegają one żadnym regułom gramatycznym. Frazeologizmem albo
też     związkiem      frazeologicznym      nazywamy       utrwalone      społecznie       połączenie
co najmniej dwóch wyrazów, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń składników.
Niektórych używamy w codziennej komunikacji, bez konieczności wyjaśniania ich
znaczenia. Te utarte połączenia wyrazowe są utrwalone przez zwyczaj językowy.
Istotny jest fakt, że zrozumienie związków frazeologicznych nie wynika bezpośrednio
z rozumienia treści ich składników. Znaczenie całego frazeologizmu nie jest sumą
znaczeń wszystkich wyrazów wchodzących w jego skład. Znaczenia każdego związku
frazeologicznego trzeba się nauczyć. Autentyczny język wymaga oprócz znajomości

1   Skorupka, S.: Frazeologia a stylistyka, Poradnik językowy, Warszawa 1960.
2   Lewicki, A. M.: Studia z teorii frazeologii, Łask 2003.
3   Bąba, S.: Innowacje frazeologiczne współczesnej polszczyzny, Poznań 1989.
    Bąba, S.: Twardy orzech do zgryzienia, czyli o poprawności frazeologicznej, Poznań 1986.

                                                                                                   6
słownictwa i umiejętności posługiwania się w praktyce komunikacyjnej regułami
gramatycznymi także znajomości frazeologizmów, gdyż stanowią one istotną część
składową języka (zwłaszcza w sytuacjach nieformalnych). Jak mówi Elżbieta Rybicka,
są „kolorową” częścią języka i wprowadzają swobodną i nieformalną atmosferę.4
       Znaczenia związków frazeologicznych są niejednoznaczne, co pozwala nam
operować nimi w wielu kontekstach. W polskiej literaturze naukowej frazeologia jest
ciągle stosunkowo słabo opracowana, co odnosi się tak do terminologii, podstaw
teoretycznych, jak i naszej wiedzy o frazeologizmach w języku ogólnopolskim.
Największe osiągnięcia na tym polu łączą się dotychczas z nazwiskiem S. Skorupki
(1906-88), autora wielu prac z tej dziedziny, w tym między innymi dwutomowego
Słownika frazeologicznego języka polskiego, zawierającego ok. 80 tys. haseł
gniazdowych (w nich ponad 200 tys. jednostek), adresowanego do literatów,
dziennikarzy, tłumaczy, nauczycieli Sformułował on także zastosowane w tym
słowniku       dwie klasyfikacje jednostek frazeologicznych, mianowicie formalną
i semantyczną. Dopiero ostatnie lata przynoszą w dziedzinie frazeologii sporo
nowego. Można to udokumentować licznymi pracami ogólnoteoretycznymi autorstwa
D. Buttler, E. Kozarzewskiej i A. M. Lewickiego. Również trzeba wspomnieć nazwisko
Piotra Müldnera-Nieckowskiego, który także przyczynił się do badań nad polskimi
frazeologizmami i jest autorem najnowszego i największego dotychczas słownika
frazeologicznego języka polskiego.5 Wszechstronniej po 1945 r. tę sferę języka
przebadali językoznawcy radzieccy, którzy jednak nie stworzyli                   jeszcze dużego
słownika frazeologicznego języka rosyjskiego czy słowników przekładowych. Oni też w
ostatnich latach intensywniej badają frazeologię dialektalną,                  prace te jednak
pozostają przeważnie na etapie zbierackim, choć ogólna praca W. M. Mokijenki
(Słowiańska frazeologia, Moskwa 1980) dowodzi ogromnego zainteresowania tą
frazeologią.
       Przybliżę klasyfikacje jednostek frazeologicznych, oparte na trzech różnych
ujęciach jednostki frazeologicznej i jej właściwości. Chodzi o klasyfikację typologiczną
A. M. Lewickiego z podziałem na pięć typów składniowych frazeologizmów i dwa typy
funkcjonowania ich znaczeń, klasyfikację funkcjonalną P. Müldnera-Nieckowskiego
z podziałem na trzy typy mechanizmu tworzenia się związków frazeologicznych
i trzecią, zwaną klasyczną, choć nieco przestarzałą, S. Skorupki z podziałem na trzy

4 Rybicka, E.: Nie taki diabeł straszny… Podręcznik frazeologii dla obcokrajowców, Kraków 1994,
  s. 12.
5 Müldner-Nieckowski, P.: Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 2003.


                                                                                                  7
typy budowy frazeologizmów i trzy stopnie łączliwości wyrazów. W polskich
opracowaniach jest przyjmowana właśnie klasyfikacja Stanisława Skorupki, więc ją
bliżej omówię.
       Zajrzę również do źródeł, z których frazeologia czerpie, i przytoczę kilka
przykładów. Frazeologizmy języka polskiego mogą się wywodzić z Biblii, mitologii,
historii, literatury, ludowych przysłów, z języka potocznego. Oto kilka powszechnie
znanych i często używanych struktur frazeologicznych:
      zakazany owoc (Biblia) coś zakazanego, zabronionego, sięgnięcie po to jest
       miłe, ale grożą poważne konsekwencje,
      Hiobowe wieści (Biblia) – złe, tragiczne wieści, które najczęściej dotyczą osoby
       informowanej,
      Salomonowa mądrość (Biblia) – jest to bardzo bogata wiedza z różnych
       dziedzin,
      pięta Achillesa (mitologia) – słaba strona , czuły punkt,
      pocałunek Judasza (Biblia) – oznacza w przenośni fałszywą, obłudną
       uprzejmość, czułość.
       W następnym punkcie zajmę się frazeologizmami biblijnymi i mitologicznymi.
Chodzi o związki frazeologiczne mające swoje korzenie w Biblii i mitologii. Opiszę
również Biblię i mitologię jako źródła frazeologizmów. Biblia jest Świętą Księgą –
zbiorem prawd objawionych i przykazań, które uczą, jak żyć. Jest najważniejszą
księgą mądrości. Ukazuje ona plan Boga w stosunku do świata. Jednak nie oznacza
to, że wszystko, co przedstawia Biblia, jest zawsze budujące i godne naśladowania.
Biblia opisuje bowiem również kłamstwa, okrucieństwa i zbrodnie. Była największym
autorytetem w sprawach wiary i moralności. Stała się źródłem motywów dla pokoleń
rzeźbiarzy, malarzy, pisarzy i kompozytorów. Jest skarbnicą wzorców osobowych
i postaw, anegdot, fabuł, wątków i motywów, symboli i alegorii, frazeologii i stylistyki.
       W końcu, w części praktycznej pracy, zajmę się badaniem związków
frazeologicznych, którymi posługują się autorzy czasopism dla dzieci i młodzieży.
Przegląd rozpocznę od analizy związków frazeologicznych w języku polskim,
mających źródło w mitologii i Biblii, według 3 klasyfikacji – A. M. Lewickiego,
P. Müldnera-Nieckowskiego i S. Skorupki. Później podam czeskie, angielskie
i niemieckie ekwiwalenty        fazeologizmów wyszukanychw poniżej wypisanych
czasopismach, o ile były one dostępne w zgromadzonych przeze mnie materiałach.
Moje badania mają również określić stosunek dzieci i młodzieży do frazeologii
                                                                                       8
biblijnej i mitologicznej, ich znajomość tych właśnie frazeologizmów i umiejętność
posługiwania się nimi.
      Podstawowymi źródłami, z których czerpałam, były prace językoznawcze takich
badaczy, jak S. Skorupka, P. Müldner-Nieckowski, A. M. Lewicki, S. Bąba,
B. Rejakowa,   M.    Basaj,   D.   Rytel.   Użyłam   słowników   frazeologicznych,
lingwistycznych, encyklopedii i miałam do dyspozycji czasopisma dla dzieci:
Płomyczek, Jutrzenka, Kumpel, Świerszczyk, i dla młodzieży: Perspektywy, Ogniwo,
Popcorn, Bravo, Victor i Cogito.




                                                                                9
1 Związki frazeologiczne – zagadnienia ogólne



      1.1      Znaczenie związku frazeologicznego



          Zanim zajmę się omawianiem problematyki związku frazeologicznego,
powinnam wytłumaczyć termin frazeologia.
          Pojęcie frazeologia pochodzi z języka greckiego.6 Stanowi ona jeden
z najbardziej specyficznych działów każdego języka. Każdy, kto chce dobrze
opanować język ojczysty (dotyczy to także znajomości języków obcych), powinien się
wykazywać dobrą znajomością frazeologii danej mowy.
          Frazeologia jako dziedzina leksykologii ma dosyć krótką historię. Jej badania
zapoczątkowane przez Charlesa Bally’ego rozpoczęły się dopiero po drugiej wojnie
światowej i zajmowano się nią zwłaszcza w Związku Radzieckim. W Polsce
zainteresowanie frazeologią wzrosło dopiero w siedemdziesiątych latach XX wieku.7
Nie znaczy to jednak, że frazeologia nie miała miejsca już wcześniej. Termin
frazeologia bowiem po raz pierwszy pojawił się już w XVI wieku w tytule słownika
greko-łacińskiego M. Neandra. W języku polskim zajmuje się frazeologią sporo
badaczy, którzy przyczynili się do rozwoju tej dziedziny. Należałoby wymienić takich
autorów, jak S. Skorupka, A. M. Lewicki, S. Bąba, M. Basaj, E. Kozarzewska, D. Rytel
czy W. Chlebda.
          Jak     wiadomo,        frazeologia      jest    nauką       stosunkowo        młodą,      więc
w opracowaniach językoznawczych istnieją pewne rozbieżności terminologiczne
i w wielu zagadnieniach nie panuje jednomyślność. Jest to spowodowane tym, że
do tej pory nie określono granic frazeologii. Dotyczy to także definicji jednostki
frazeologicznej.
          W dzisiejszych czasach ma termin frazeologia w językoznawstwie dwa
znaczenia. Nazywamy tak dział językoznawstwa, którego przedmiotem jest badanie
wyrażeń i zwrotów występujących w danym języku lub charakterystycznych
dla danego języka. Jest to także zasób wyrażeń i zwrotów właściwych danemu

6   Znaczenie frazeologii: gr phrásis = mówienie + lógos = słowo, nauka.
7   Zob.: Basaj, M., Rytel, D. (red.): Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej I, Słowo wstępne,
    Wrocław 1982. s. 7.

                                                                                                           10
językowi8, np. językowi polskiemu. W języku potocznym termin ten bywa używany
dla pogardliwego, ironicznego określenia ozdobnych wyrażeń i zwrotów nie mających
głębszej treści lub pokrycia w rzeczywistości.9 Potocznie powiedziane, są to wyrażenia
i zwroty bez głębszej myśli i treści. Są to związki wyrazowe mające w danym języku
stałe zastosowanie jako utarty zwrot (np. wystawny obiad, pyszne ciastka, zdolny
leń, pić na umór, świetna zabawa). Jak mówi Encyklopedia szkolna, frazeologizmy
są powstałymi na gruncie danego języka przenośniami, które weszły do powszechnego
użycia    i w wyniku     częstego     powtarzania,      nieraz    przekazywane       z pokolenia
na pokolenie, stały się samodzielnymi jednostkami słownictwa, zwykle o charakterze
idiomatycznym10 (idiom – związek wyrazowy właściwy tylko danemu językowi,
którego nie można przetłumaczaczyć dosłownie na inny język11).
         Można tu też wspomnieć pojęcie frazeologizacja. Chodzi o łączenie się
wyrazów w związki frazeologiczne, powstawanie związków frazeologicznych z luźnych
połączeń wyrazowych (np. zboża ciągnęły się, zboża rozpościerały się).12 Ponieważ
frazeologizmy funkcjonują w języku na bardzo podobnych zasadach jak pojedyncze
wyrazy słownikowe, powinny być zasadniczo rejestrowane w słownikach jako odrębne
hasła. Dzieje się tak coraz częściej, np. w Słowniku mitów i tradycji kultury
W. Kopalińskiego13 czy Słowniku współczesnego języka polskiego pod redakcją
B. Dunaja.14


         Związek frazeologiczny – to określenie może się nam wydawać bardzo
skomplikowane i niezrozumiałe. Spróbuję więc przytoczyć tu kilka przykładów i zaraz
będzie się wydawało, że nie taki diabeł straszny, jak go malują...


    Pięta Achillesa
    Na pewno często używany zwrot. Każdy człowiek ma jakąś słabą stronę, wrażliwy
    punkt. Nikt z nas nie jest doskonałym osobnikiem.
    Geneza tego wypowiedzenia wiąże się z historią o Achillesowi. Najdzielniejszy
    bohater wojny trojańskiej był synem Peleusa i Tetydy – nimfy morskiej. Matka,
    chcąc ustrzec syna przed śmiercią, zanurzyła jego ciało w wodzie Styksu. Dzięki
8 Lotko, E.: Slovník lingvistických termínů pro filology, Olomouc 1998, tłumaczenie własne.
9  Malczewski, J.: Słownik szkolny. Nauka o języku, Warszawa 1990.
10 Literatura. Wiedza o kulturze. Encyklopedia szkolna WsiP, Warszawa 2006, s. 198.
11 Kopaliński, W.: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1994, s. 221.
12 Nauka o języku, Warszawa 1990, s. 51.
13 Kopaliński, W.: Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003.
14 Dunaj, B.(red.): Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1996.


                                                                                              11
      temu ciało jego (prócz pięty, za którą trzymała go matka podczas kąpieli) stało się
      odporne na wszelkie ciosy. Jak wiadomo, Achilles zginął trafiony przez Parysa
      w ten właśnie czuły punkt – w nieobmytą piętę.15


      Paniczny strach
      To strach budzący w nas panikę, lęk, popłoch, przerażenie.
      Wyraz „panika” pochodzi od imienia prastarego boga arkadyjskiego z czasów,
      kiedy bogowie posiadali jeszcze więcej cech zwierzęcych niż ludzkich. Pan – to
      mitologiczny bożek lasów i łąk, mający postać fauna – półczłowieka, półkozła. Był
      dziwacznym stworzeniem – miał wygląd człowieka o kozich nogach, uszach
      i rogach. Opiekował się kozami i owcami, był bogiem pasterzy i myśliwych.
      Z reguły był łagodny, ale czasem potrafił budzić lęk i strach poprzez nagłe,
      przeraźliwe krzyki, kiedy wszyscy spali, zwłaszcza gdy nadchodziła pora sjesty,
      która     jest    zwyczajową       porą     południowego         odpoczynku       w     strefie
      śródziemnomorskiej. Wówczas ludzie zrywali się ze snu przerażeni wrzaskiem.16


      Syzyfowa praca
      Praca wymagająca ustawicznego i często bezskutecznego wysiłku.
      Syzyf, założyciel i król miasta Eryfy, słynący ze sprytu, został ukarany przez bogów
      za swe zuchwałe sprawki. Zdradził bowiem bogu Azopowi, że Zeus porwał mu
      córkę Eginę, a gdy Zeus kazał Hadesowi sprowadzić Syzyfa w kajdanach za zdradę
      boskich tajemnic, Syzyf zakuł Hadesa w kajdany i uwięził go. W związku z tym nikt
      w świecie śmiertelników nie mógł umrzeć. Dopiero Ares uwolnił boga podziemi
      i tym przywrócił ład na Ziemi. Gdy Syzyf odchodził, nakazał żonie, by
      nie pochowała jego zwłok. Przybywszy do pałacu Hadesa, poprosił jego żonę
      Persefonę, by mu pozwoliła wrócić na trzy dni na Ziemię, by mógł ukarać tych,
      którzy zaniedbali mu oddania ostatniej przysługi. Uzyskawszy zgodę, wrócił
      do domu i żył sobie spokojnie dalej. W końcu Hermes, posłannik bogów,
      sprowadził go siłą w krainę cieni. Od tej pory miał za zadanie pchać ogromny głaz
      pod górę, a kiedy był już na szczycie, głaz spadał w dół, a Syzyf od nowa musiał




15
     Parandowski, J.: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1989, s. 184.
16
     Tamże: s. 93.

                                                                                                  12
     toczyć go pod górę. Czynność tę powtarzał nieustannie, bo za każdym razem głaz
     staczał się z góry.17


     Wzrok bazyliszka
     Tak określane jest spojrzenie zabójcze, nieżyczliwe i nienawistne.
     Bazyliszek to stworzenie oparte na fikcji literackiej, wierzeniach i legendach.
     Według polskiego podania istniał niegdyś smok Bazyliszek (przedziwne monstrum
     o tułowiu węża oraz głowie, nogach i skrzydłach koguta), który znajdował się
     w podziemiach krakowskich Krzysztoforów i w piwnicy jednego z warszawskich
     domów staromiejskich, gdzie ludzie schodzący do piwnicy nieoczekiwanie ginęli
     od jego wzroku. Ten olbrzymi wąż potrafi zabić każdego, kto spojrzy mu w oczy.
     Mówi się, że jego mordercze spojrzenie jest tak okropne, że ludzie umierają
     z przerażenia. Zabito go dopiero przy pomocy zwierciadła, w którym smok znalazł
     śmierć od własnego spojrzenia.


        W zasobie słownikowym języka wyróżniamy dwa różne typy jednostek:
– wyrazy – stanowią najmniejszą względnie samodzielną jednostkę językową
służącą porozumieniu,18
– frazeologizmy – są podobnie jak wyrazy składnikami wypowiedzeń i tekstów.
Frazeologizmem albo związkiem frazeologicznym nazywamy utrwalone społecznie
połączenie co najmniej dwóch wyrazów, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń
składników. Frazeologizmy są więc niekiedy nazywane „wielowyrazowymi słowami”.
Nieraz są to całe zdania, np. „uczepił się jak rzep psiego ogona”. Spośród przysłów
za frazeologizmy uważa się te, które są używane jako fragmenty zdań (zwykle
złożonych):
        „Przecież mówiłem: uderz w stół, a nożyce się odezwą.”
        „Zabieram się do tej roboty jak pies do jeża.“
        „Ludzie wstydzą się przyznać, że muszą spać od 22.00 do 6.00, żeby nie
        wstać „lewą nogą”. To raczej babska przywara. Przedsiębiorca, człowiek
        czynu przykłada tylko na krótko głowę do poduszki.“19




17
   Parandowski, J.: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1989, s. 154.
18 Buttler, D.: Język i my 2, Warszawa 1988, s. 42.
19 Tygodnik Tina, 59, 1999, s. 9.


                                                                                            13
          Każdy frazeologizm ma swoje utrwalone znaczenie właściwe mu jako całości
i nie można go pojmować jako sumy znaczeń wyrazów wchodzących w jego skład
(np. kupić kota w worku oznacza wydanie pieniędzy za coś bardzo głupiego,
niepotrzebnego, a co gorsza, zupełnie nie odpowiadającego zdjęciu w ofercie, a nie
kota w worku, którego kupiliśmy). Ta właśnie cecha frazeologizmów jest czasami
nazywana          nieregularnością    semantyczną       (znaczeniową).     Ze    względu     na    to
w strukturze frazeologizmu nie można dokonywać żadnych zmian, czyli wymieniać
składniki i przestawiać ich. Prowadzi to do przekształcenia go w połączenie wyrazowe
o      zupełnie     innej   treści.   Jednak      znaczenia    związków     frazeologicznych       są
niejednoznaczne, co pozwala nam operować nimi w wielu kontekstach.
          Do frazeologizmów nie możemy zaliczać połączeń wyrazów, które nie są
utrwalone i powstają tylko w trakcie tworzenia wypowiedzi (np. mądry uczeń,
niespodziewane          zdarzenie,     błękitne    niebo,     wesoła   zabawa,      zakochać       się
w dziewczynie, oddać pieniądze itd.). Rówież do frazeologizmów nie zaliczamy
przysłów i powiedzeń, ale tylko tych, których nie da się wbudować do zdania (choćby
złożonego):
np. "Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie" – nie jest frazeologizmem,
bowiem funkcjonuje osobno. Ale "Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło" –
tutaj chodzi o frazeologizm, ponieważ bardzo często jest jednym z niezbędnych zdań
składowych zdania złożonego („Sprzedałem świetny samochód i mam teraz stary,
ale nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło, bo mniej wydaję na benzynę.“).

          Jeżelii    mamy      problem     z    zastosowaniem       lub    znaczeniem      związku
frazeologicznego, szukamy pomocy w słowniku frazeologicznym.20




20   Multimedialny słownik frazeologiczny PWN.
     Skorupka, S.: Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1967.
     Słownik frazeologiczny PWN z Bralczykiem, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.
     Bąba, S., Dziamska, G., Liberek, J.: Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego,
     Warszawa 1998.
     Bąba, S., Liberek, J.: Słownik frazeologiczny współczesnej polszczyzny, PWN, Warszawa 2001.
     Dobrowolski, M.: Słownik frazeologiczny, Wydawnictwo Videograf II, 2005.
     Słownik frazeologiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.




                                                                                                   14
      1.2     Klasyfikacja frazeologizmów



          W języku polskim istnieją aż trzy klasyfikacje związków frazeologicznych.
Ujmują one zagadnienie frazeologii z trzech odrębnych stanowisk. Po pierwsze chodzi
o klasyfikację         typologiczną        Andrzeja     Marii      Lewickiego,   który   podzielił
frazeologizmy na pięć typów składniowych i dwa typy funkcjonowania ich znaczeń.
Przedstawia składniowe zależności słów w związkach wyrazowych, czyli podkreśla
zarówno syntaksę wewnętrzną, jak i zewnętrzną frazeologizmów.21
Ze względu na funkcje składniowe frazeologizmy Lewicki podzelił na:

     Frazy – jednostki frazeologiczne zawierające podmiot i orzeczenie. Mogą być
      używane jako kompletne zdania i do pełnienia takiej funkcji nie wymagają
      żadnych uzupełnień. Mogą także wchodzić w skład dłuższego tekstu albo stanowić
      replikę w dialogu, np. Zegar bije., Czas ucieka., Wyszło szydło z worka., Ręce
      opadają., Na dwoje babka wróżyła. Każda fraza jest zdaniem, ale nie każde
      zdanie jest frazą. Fraza jest pojęciem węższym niż zdanie. Do fraz należą zdania
      utarte, ogólnie przyjęte, często powtarzane od wieków w tej samej czy podobnej
      formie.22
     Zwroty – związki frazeologiczne, w których członem podstawowym jest
      czasownik, czyli pełnią funkcję czasowników, np. Ktoś trzęsie się jak galareta.,
      Ktoś śpi jak suseł., Akcje idą w górę. Niektóre zwroty nie zawierają czasownika,
      jednak pełnią funkcję czasownikową, np. ktoś w krzyk; ktoś w płacz.
     Wyrażenia rzeczownikowe – pełnią funkcję rzeczowników, np. biały kruk;
      twardy orzech do zgryzienia; ni to, ni sio; kula u nogi; kukułcze jajo; pies
      ogrodnika.
     Wyrażenia określające – określają rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki
      i przysłówki, np. jaki taki, pierwszy lepszy, z krwi i kości, z duszą na ramieniu,
      krótko i węzłowato, na chybcika, (cicho) jak makiem zasiał, jak z krzyża zdjęty.
     Wskaźniki frazeologiczne – elementy, które pełnią funkcje pomocnicze (np. w związku
      z czymś; w ramach czegoś). Mogą występować w postaci przyimków, (np. albo..., albo...;
      o tyle..., o ile...), spójników i partykuł (np. że też; też mi coś; rzecz jasna; otóż to).

21   Przedmowa [w:] Słownik frazeologiczny, Warszawa 2007, s. 3.
22   Nauka o języku, Warszawa 1990, s. 50.

                                                                                               15
      Ze względu na sposób funkcjonowania znaczenia frazeologizmy dzielą się na:
     Idiomy – frazeologizmy o nienaruszalnym składzie, których znaczenie jest inne
      niż znaczenie poszczególnych składników albo sens pochodzi z sumy tych znaczeń,
      np. parszywa owca, łacina kuchenna, zimny prysznic, trącić myszką.
     Frazemy, połączenia frazeologiczne – utrwalone połączenia, których sens
      wynika z jednego ze składników (chodzi o wyraz nadrzędny), np. gniew ogarnia,
      palma pierszeństwa, dokonywać włamania.

          Według klasyfikacji Lewickiego do frazeologizmów nie należą przysłowia,
będące odrębnymi, gotowymi tekstami. Na pograniczu frazeologii znajdują się zaś
zestawienia, czyli terminy o bardzo dokładnym znaczeniu, które są odtwarzalne
i przeznaczone do używania w ściśle określonych sytuacjach i, np. kwas siarkowy,
spółgłoska wargowa, rzeczowniki wielowyrazowe typu samochód ciężarowy, płatki
owsiane, oraz             publicystyczne połączenia typu              polityka fiskalna, władza
państwowa.23

          Następna klasyfikacja jest znana jako funkcjonalna. Chodzi o klasyfikację
najnowszą. Jej autorem jest Piotr Müldner-Nieckowski i przedstawia ona sposoby
tworzenia się ostatecznej postaci związków frazeologicznych w czasie powstawania
wypowiedzi. Zakłada, że budowanie zdań i ich składników jest procesem doraźnym,
indywidualnym i twórczym. Objaśnia udział osoby piszącej albo mówiącej
w budowaniu i stosowaniu związków wyrazowych w zdaniach i tekstach. Z punktu
widzenia językoznawczego klasyfikacja ta, oparta głównie na semantyce, jest
kognitywną nadbudową typologii Lewickiego i tworzy z nią spójną całość.
Müldner-Nieckowski dzieli frazeologizmy według trzech sposobów tworzenia się
ostatecznej postaci związków frazeologicznych. Objaśnia on udział osoby piszącej
lub mówiącej w budowie i stosowaniu związków wyrazowych w zdaniach. Traktuje
frazeologizmy jako surowiec form, które zostaną użyte w wypowiedziach. Jego podział
jest pragmatyczny, użytkowy, m.in. umożliwiający korzystanie ze słownika, który
pomaga nam stwierdzić znaczenie, składnię zewnętrzną i warianty budowy
frazeologizmów. Opiera się na badaniu semantyki, składni i odmian setek tysięcy
związków frazeologicznych w trakcie powstawania zdań.


23   Lewicki, A. M.: Składnia związków frazeologicznych, Biul. Pol. Tow. Językozn., t. 40, 1983,
     s. 75–83.


                                                                                                   16
Ze względu na sposób powstawania związków wyrazowych frazeologizmy dzielimy na:

   Otwarte - wszystkie zespoły wyrazów, do których niezbędne są dodatkowe
    informacje o budowie, składnikach i zakresie znaczeniowym. Przyjmują
    ostateczną postać na podstawie wzorców słownikowych. Wśród nich wyróżniamy:

    -   frazeologizmy        odtworzone    –   powstają   za   pomocą    podstawienia
        składników wskaźnikowych do wzorca. Np.: «ktoś, coś» wali do «czegoś» lub
        «gdzieś» powstają: ludzie walą do kina na Ursynowie - na ulicy woda wali do
        kanału - zamknij okno, bo mróz wali do środka.
    -   frazeologizmy przekształcone – powstają przez zastąpienie składnika
        wymiennego innym wyrazem. Np. ze wzorca akcja (powieści, utworu, filmu
        itp.) rozwija się powstają: akcja opowiadania się rozwija - akcja książki
        rozwija się albo akcja powieści rozwija się - akcja utworu rozwija się - akcja
        filmu się rozwija.
    -   frazeologizmy złożone – to połączenie cech frazeologizmów odtworzonych
        i przekształconych. Np. («czyjeś», «czegoś») akcje idą w górę, rosną.

   Zamknięte -       zespoły wyrazów, które są kompletnymi „wieloczęściowymi“
    odpowiednikami wyrazów. nie mają elementów otwartych i nie są produktami
    języka, lecz jednostkami słownikowymi, zwykle chodzi o idiomy lub wyrażenia
    i zwroty przyimkowe.

Istnieja związki wyrazowe, które Müldner-Nieckowski zalicza do pogranicza
otwartych i zamkniętych. Chodzi o:

-   frazeologizmy środowiskowe – związki wyrazowe, które spotykamy
    w języku stosunkowo małych grup społecznych, zawodowych, miejskich itp. Takim
    przykładem mogą nam posłużyć frazeologizmy sportowe, np.: gol do własnej
    bramki, krótka piłka.
-   slogany – krótkie hasła, powiedzenia reklamowe, polityczne, agitacyjne,
    propagujące pewien pogląd, zasadę lub reklamujące towar. Są tworzone
    z rozmysłem w celu zwrócenia uwagi dużej liczby ludzi, np. żeby przekonać ich
    do produktu, poglądu, idei albo wymusić określony typ zachowania. Chodzi
    zwykle o gre słów, np. Coca Cola to jest to, dwa w jednym, z pewną
    nieśmiałością, teraz Polska.
                                                                                   17
     Formalne - krótkie, wielowyrazowe wypowiedzenia, które mają i muszą mieć
      tylko jedno znaczenie i tylko jedną, nienaruszalną postać ze względu na szczególną
      funkcję. Wchodzą w skład językowych systemów porozumiewania się tam, gdzie
      nie można sobie pozwolić na żadną dowolność interpretacyjną, np. w wojsku,
      ratownictwie, medycynie. Są używane w komunikatach niezawisłych, odbieranych
      zawsze w ten sam sposób. Na ten temat powstają specjalizowane słowniki takich
      wyrażeń i zwrotów (ang. exact phraseology, EP). Tu można wyróżnić:

      -   komendy i komunikaty dyrektywne

      Komendy –         rozkazy, które odbiorca powinien wykonać. Np. na lewo patrz!
      (komenda wojskowa)

      Komunikaty dyrektywne – powiadomienia, na podstawie których odbiorca
      samodzielnie podejmuje decyzję o rodzaju działania, jakie ma wykonać.
      Np. droga wolna.

      -   terminy – wyrazy albo połączenia wyrazowe o specjalnym, konwencjonalnie
      ustalonym znaczeniu naukowym lub technicznym, używane w określonych
      dziedzinach działalności zawodowej albo społecznej i umożliwiające dokładne
      porozumiewanie się bez konieczności szczegółowego opisywania, o co chodzi.
      Są tworzone przez komisje językowe – są więc sztuczne.24 Np. mięsień
      czworogłowy uda, moment pędu, ruch jednostajnie przyspieszony, liczebnik
      porządkowy, wyprowadzanie funkcji, penetracja.25




          Trzecia z rzędu, w polskich opracowaniach najbardziej popularna, jest
klasyfikacja klasyczna z podziałem na trzy typy budowy frazeologizmów i trzy
stopnie łączliwości wyrazów, którą wprowadził Stanisław Skorupka. Choć już jest
nieco przestarzała, wciąż jeszcze jednak jest stosowana w nauce języka polskiego
w szkołach. Na tej klasyfikacji opierano się przez dłuższy czas w badaniach
leksykograficznych. Kładzie ona nacisk na opisanie rodzajów połączeń wyrazowych,


24
     Nauka o języku, Warszawa 1990, s. 159.
25   Zob.: Wstęp [w:] Müldner-Nieckowski, P.: Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego,
     Warszawa 2003, s. 16–18.

                                                                                                18
według przynależności składników do odpowiednich części mowy i ich wpływu
na powstanie znaczeń wynikowych.26
Klasyfikacja Skorupki opiera się na dwóch kryteriach:
    formalnym
    semantycznym


Z punktu widzenia gramatycznego (czyli formalnego) Skorupka wyróżnia trzy typy
związków frazeologicznych:


    wyrażenie – związek frazeologiczny mający charakter nominalny (imienny).
     Ośrodkiem wyrażenia jest rzeczownik, przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy,
     niekiedy przysłówek, np. szum wody, fala upałów, niezwykle piękny, kochać się
     na zabój, czarna rozpacz, głupi jak but z lewej nogi.27
     Należą tu takie wyrażenia, jak: czerwone i czarne, ogniem i mieczem, krótko
     i węzłowato. Takie wyrażenia są znane pod nazwą wyrażenia szeregowe.28
     W zależności od tego, z jakim określeniem wyraz, który stanowi ośrodek związku,
     zostaje połączony, powstaje albo grupa składniowa, albo wyrażenie przenośne
     (np. zaorane pole i pole działania). Inny typ stanowią wyrażenia porównawcze,
     gdzie przedmioty lub zjawiska oznaczane przez podstawowy składnik związku,
     zostają określone za pomocą zestawienia z innym przedmiotem lub zjawiskiem
     (np. silny jak koń czy biały jak śnieg, suchy jak pieprz). Dobierając odpowiednie
     określenie wyrazów stanowiących podstawę wyrażenia, należy pamiętać o tym,
     by uzupełniały one znaczenia określanych słów, ale nie powtarzały go. Jeżeli
     nie przestrzegamy tej zasady, to powstają wyrażenia zwane beztreściowymi,
     pleonastycznymi        (np.     potencjalna       możliwość,        wzajemna         współpraca,
     podróżujący pasażer czy też pełny komplet).
     W języku potocznym pojęcie wyrażenie oznacza w zasadzie każdą konstrukcję
     składniową, a nawet każdy pojedynczy wyraz (tekstowy). Można je też zauważyć
     w niektórych tekstach językoznawczych, gdzie traktowane jest jako synonim
     wyrazu zwrot.




26
   Buttler, D.: Język i my 2, Warszawa 1988, s. 186.
27 Malczewski, J.: Słownik szkolny, Warszawa 1990, s. 171.
28 Kania, S., Tokarski, J.: Zarys leksykologii i leksykografii polskiej, Warszawa 1984, s. 209.


                                                                                                   19
     fraza – różni się od zwrotu czy wyrażenia tym, że ma postać zdania, a więc
      zawiera podmiot i orzeczenie, np. czas ucieka, wpadł w rozpacz, wziął nogi
      za pas, zegar bije, serce się kraje; Ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało.
      Każda fraza jest zdaniem, ale nie każde zdanie jest frazą. Fraza jest pojęciem
      węższym niż zdanie. Do fraz należą zdania utarte, ogólnie przyjęte, często
      powtarzane od wieków w tej samej czy podobnej formie. Do fraz należą też
      przysłowia, maksymy życiowe, sentencje, aforyzmy, powiedzonka itp., czyli zdania
      o ustalonym charakterze, np. Bez pracy nie ma kołaczy., Mądry Polak
      po szkodzie., Kropla drąży skałę.29
      Tutaj występują też, jak w wyrażeniach, frazy porównawcze, np. haruje jak dziki
      osioł, mgła wisiała nad ziemią jak strzecha ze słomy nad ubogą Litwina chatką.


     zwrot – związek frazeologiczny, w którym członem podstawowym jest czasownik,
      np. krzyczeć wniebogłosy, krótko mówiąc, wpaść w gniew, spać jak suseł, szybko
      biegnąć.30 Zamiast czasownika może występować tu imiesłów nieodmienny,
      np. biorąc pod uwagę, prawdę mówiąc, wziąwszy pod uwagę. W zależności
      od rodzaju określeń czasownika wyróżnia się zwroty o charakterze dosłownym
      lub zwroty przenośne (np. wpaść do studni – zwrot dosłowny; wpaść w czarną
      rozpacz – zwrot przenośny). Ze względu na strukturę danego zwrotu wyodrębnia
      się tu także zwroty porównawcze, zawierające wskaźniki porównania: jak, niby
      itp. (np. wpaść jak burza, strzec jak oka w głowie, wyglądać jak strach
      na wróble).


          Klasyfikacja pod względem formalnym została jeszcze uzupełniona dalszym
typem, i to wyrażeniami i zwrotami rymowanymi, czyli tzw. rymowankami.
Wyrażenia rymowane to np.: stary, ale jary; chłopek roztropek; cielę na wesele itp.
Do zwrotów rymowanych należą takie, jak: chluśniem, bo uśniem; wypić bombkę
w piątkę itp.
          Związki frazeologiczne szczególnie wyraziste upowszechniają się w języku
i stają się związkami utartymi, czyli potocznymi. Niektóre z nich są tak często
powtarzane, że dostają cechy charakterystyczne dla zwrotów przysłowiowych
(np. masz babo placek, ruszyć jak martwe cielę ogonem, rodzić się na kamieniu).


29   Kania, S.,Tokarski, J.: Zarys leksykografii i leksykologii polskiej, Warszawa 1984, s. 50.
30   Tamże, s. 188.

                                                                                                  20
       Tworząc związki wyrazowe z czasownikiem, trzeba pamiętać o tym, by użyte
określenia wzbogacały jego treść, i starać się unikać zwrotów pustych, beztreściowych,
pleonastycznych (np. poprawić się na lepsze, wracać z powrotem).


       Ze względu na stopień zespolenia znaczeniowego (czyli ze stanowiska
semantycznego) związki frazeologiczne dzielą się na:


   luźne – chodzi o połączenie tworzone każdorazowo, doraźnie. Każdy człon
    w związku frazeologicznym zachowuje swoje znaczenie. Są to połączenia
    wyrazowe, na których znaczenie składa się suma znaczeń ich składników i których
    składniki możemy zmieniać zależnie od treści , jaką chcemy za ich pomocą
    wyrazić, np. drewniany dom, pogodny dzień, droga przez wieś, droga przez pola.


   stałe – związki, których składniki nie mogą ulegać zmianie, czyli nie można ich
    zmienić ani zmodyfikować, bo inaczej zmieni się ich treść, np. drzeć z kimś koty,
    patrzeć przez różowe okulary, anielskie włosy (ozdoba choinkowa), zbijać bąki,
    chodząca kronika, prosto z mostu, wpaść z deszczu pod rynnę itp.
    Związki stałe należy dobrze zapamiętać w całości. Nie wolno także zamieniać
    elementów takich połączeń, ponieważ znaczenia tych związków nie są sumą
    znaczeń ich składników, np. Wpaść z deszczu (nie: z dachu) pod rynnę, twardy
    (nie: ciężki) orzech do zgryzienia.


   łączliwe – takie połączenia wyrazowe, których składniki są w dużym stopniu
    powiązane znaczeniowo. Są to połączenia bardziej utarte niż luźne, ale jeszcze
    niezawierające składników o zatartym znaczeniu. O łączliwości decyduje częstość
    jego użycia oraz bliższa łączność treściowa składników niż w związkach luźnych.
    Tutaj jest dopuszczalna wymiana jednego lub kilku elementów w obrębie
    ograniczonej grupy wyrazów, zwykle synonimicznych, np. wziąć się w garść,
    w kluby, w ryzy (ale nie np. w rękę); żywić nadzieję, pogardę, obawę (ale nie:
    zazdrość, miłość, złość, strach) itp.


       Choć wydaje się, że klasyfikacja Lewickiego i klasyfikacja prof. Skorupki są do
siebie nieco podobne, chodzi o błędne wrażenie. Klasyfikacja Skorupki zawiera kilka
błędów metodologicznych (np. nie bada leksyki frazeologicznej funkcjonalnie,

                                                                                   21
lecz formalnie – według przynależności składników do odpowiednich części mowy).
Skorupka twierdził, że jeśli w skład frazeologizmu wchodzi czasownik, jest to
automatycznie fraza albo zwrot. Lewicki znów zwrócił uwagę na to, że każdy
frazeologizm występuje jako pewna całość, a jego właściwości syntaktyczne pochodzą
nie zawsze z właściwości składników. Na przykład wyrażenie w nogi nie zawiera
żadnego czasownika, jednak pełni ono funkcję czasownika, jest zwrotem.
          Skorupka wszystkie formy, które nie są frazami i zwrotami, zaliczył do wyrażeń
i tak stracił ich funkcję w zdaniu. Zatem Lewicki te formy nienależące ani do fraz,
ani do zwrotów podzielił na trzy typy.
          Skorupka ma niejasną klasyfikację, Lewicki wszak zrozumiałą typologię, którą
można stosować w badaniach i w praktyce.
          Dalszą różnicą jest to, iż istnieją co najmniej dwa rodzaje łączliwości
frazeologizmów – semantyczna i syntaktyczna, a tego właśnie Skorupka w ogóle
nie porusza.
          Lewicki twierdzi, że związki frazeologiczne dzielą się (jeżeli chodzi
o semantykę) na idiomy (stały związek dwóch lub kilku wyrazów, którego znaczenie
nie jest sumą wyrazów składowych; idiom właściwy danemu językowi nie daje się też
dosłownie przetłumaczyć na inny język31), frazemy (utrwalone połączenia wyrazów,
których sens mieści się w zakresie znaczenia wyrazu nadrzędnego) i zestawienia
(połączenie słowotwórcze dwóch lub kilku wyrazów samodzielnych, stanowiące
znaczeniowo jedną całość, może się ono składać z członów nierównorzędnych
znaczeniowo32). Skorupka był znów innego zdania na temat podziału frazeologizmów.
          Klasyfikacja Stanisława Skorupki to już od 20 lat historia. Swoje miejsce
w programach szkolnych powinna mieć, moim zdaniem, nie klasyfikacja klasyczna
Skorupki, lecz klasyfikacja typologiczna Andrzeja Marii Lewickiego, oparta
na semiotyce          logicznej.   Określa     bowiem,        jakie   połączenie   wyrazów    jest
frazeologizmem i z jaką postacią gramatyczną frazeologizmu mamy do czynienia.
Porządkuje typy frazeologizmów i umożliwia poprawną analizę zdania.
          Jak już powyżej napisałam, frazeologizmy podzielone są na dwie grupy
ze względu na funkcję znaczeniową: idiomy i frazemy, oraz pięć form składniowych:
frazy,      zwroty,     wyrażenia     rzeczownikowe,          wyrażenia   określające,   wskaźniki
frazeologiczne.


31   Malczewski, J.: Słownik szkolny, Warszawa 1990, s. 64.
32   Tamże, s. 183.

                                                                                               22
      Na pograniczu frazeologii znajdują się terminy i rzeczowniki wielowyrazowe.
Przysłowia do niej nie należą, chyba że mogłyby być wbudowywane do zdań.
Przysłowiami          zajmuje        się   raczej    odrębna       dyscyplina       –    paremiologia.
Dokładny opis klasyfikacji Lewickiego znajduje się powyżej (s. 16).
Jak mówi sam Lewicki: „Frazeologizmy są, podobnie jak wyrazy, składnikami
wypowiedzeń i tekstów. Same jednak, poza szczególnymi sytuacjami, tekstami nie
są. To różni frazeologizmy od przysłów (niekiedy zwanych przysłowiami
właściwymi), które są minimalnymi tekstami utrwalonymi w społecznym zasobie
tekstów i formuł tekstowych.“ 33
Lewicki nigdy nie zaliczał przysłów do związków frazeologicznych, ale uważa,
że frazeologia powinna się nimi zajmować, istnieje bowiem mnóstwo zbieżności
między        paremiologią       i    frazeologią.    Np.    niektóre     frazeologizmy       stały   się
komponentami przysłów i odwrotnie – z niektórych przysłów zostały wydzielone
frazeologizmy.




33   Lewicki, A. M., Pajdzińska, A.: Frazeologia [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński,
     Lublin 2001, s. 315.

                                                                                                      23
     1.3    Źródła frazeologii polskiej



        Źródeł, z których frazeologia czerpie, jest sporo. Duża część frazeologizmów
to związki bardzo stare, często o charakterze przenośnym, odwołujące się
do zapomnianych już przedmiotów i działań, do dawnej obyczajowości. Aż
do średniowiecza sięgają korzeniami wyrażenia, zwroty i powiedzenia, w których
pobrzmiewają echa obyczaju rycerskiego, szlacheckiego, np. składać hołd, być
lennikiem, rzucić wyzwanie, pić strzemiennego, smalić cholewki.
        Współczesna frazeologia stanowi niejednokrotnie swoistą kronikę życia
naszych przodków, ich zwyczajów i poglądów na świat. Ale oprócz związków
tradycyjnych, staropolskich istnieją też frazeologiczne neologizmy. Są to nowe
ustabilizowane połączenia słowne, które powstają w toku codziennych kontaktów.
Wywodzą się głównie z gwar różnych środowisk (np. aktorskie: Co jest grane?;
szoferskie: Hamuj na zakrętach!; albo budowlane: Nie szklij bez kitu!). Dzięki swojej
wyrazistości i zabawnej obrazowości związki te szybko torują sobie drogę
do powszechnego obiegu. Wiele frazeologizmów pojawia się właśnie w stylu
potocznym. Zwraca nam tu uwagę bogata synonimika związków frazeologicznych, np.
przenieść się na łono Abrahama – wyciągnąć kopyta – przenieść się na tamten
świat; otworzyć szeroko oczy – wybałuszyć ślepia – wytrzeszczyć gały.
        Związki frazeologiczne mogą mieć charakter naturalny lub konwencjonalny.
Podstawę powstawania frazeologizmów tworzą właśnie zjawiska natury, czyli
obserwacja przyrody, cechy zwierzęce, ludzkie – tak fizyczne, jak i psychiczne.34


        Najczęściej rozpowszechnione i używane są frazeologizmy zawierające
nazwy części ciała. Nazywane są inaczej somatyzmami (pochodzenie z jęz.
greckiego: soma = ciało). Występują bardzo często we wszystkich językach i dlatego
też stanowią materiał do porównania zasobu frazeologicznego języków obcych
(np. M. Ostaszewska porównuje język angielski z polskim35, J. Prus znów rosyjski
z polskim36).




34 Kania, S., Tokarski, J.: Zarys leksykografii i leksykologii polskiej, Warszawa 1984, s. 213.
35 Ostaszewska, M.: Z zagadnień frazeologii porównawczej. Por. Jez., Warszwawa 1967.
36 Prus, J.: Wybrane związki frazeologiczne w języku polskim i rosyjskim, 1974.


                                                                                                  24
      Można wyróżnić takie somatyzmy, które oznaczają przestrzeń. Z przestrzenią
kojarzy się głowa, nogi, stopy. Takie wyrażenia jak od stóp do głów, od głowy do nóg
itp. oznaczają „całkowicie”. Potrafimy też wyrazić intensywność uczucia – zakochany
po same uszy, czy też fakt , że coś znajduje się w pozycji przeciwnej do naturalnej,
na opak, w odwrotnym porządku wyrażeniem przewrócić, wywrócić się do góry
nogami. Somatyzmy oznaczają też miarę, która jest zależna od odległości od podłoża
do pewnego punktu na ciele, np. mieć kogo, czego po kolana, po pas, po boki,
po kark, po dziurki w nosie, po uszy, nad głowę – czyli oznacza to, że ktoś ma kogoś
lub czegoś dość i jest z tego niezadowolony.
      Pojawiają się też przednie i tylne części ciała. Przednie służą do oznaczenia
bezpośredniego, bliskiego kontaktu dwóch osób: przyjść oko w oko, stanąć z kimś
czoło w czoło. Z tylnymi częściami ciała kojarzą się takie zwroty, jak pokazać plecy,
rzyć, pięty (oddalić się, uciec), obrócić się plecami, grzbietem, zadkiem (odwrócić się
tyłem, przestać się interesować czymś, kimś), deptać komuś po piętach (gonić,
śledzić, nie dać spokoju) lub coś jest za plecami, za pasem, na karku (coś nastąpi
niebawem).
      Boczne części ciała określają kierunek: na prawe, lewe ucho; na prawą, lewą
rękę. Ramię w ramię, bok w bok mówi zaś o bezpośrednim zetknięciu się dwóch
osób bocznymi częściami ciała.
      Inne somatyzmy ujawniające wnętrze ciała, środek, oznaczają „całkowicie,
zupełnie, dogłębnie”: zmarznąć do flak, do kości, do szpiku kości.
      Inne somatyzmy wykorzystują cechy fizyczne człowieka. W konstrukcjach
o znaczeniu niewielkiego rozmiaru (mało, mały, nic) służą takie części ciała, jak palec,
oko, pięść, ząb, włos, wąs, ponieważ są same w sobie małe. Najczęściej występują
w porównaniach: mały jak pięść, palec; ani do oka schować; ktoś da tyle, co
za paznokciem; nie dać ani ząb; nie skrzywić komuś ani włoska; komuś włos
z głowy nie spadnie; o mały włos itp.
      Włosy oznaczają dużą ilość: mieć więcej długów jak włosów na głowie, palce
zaś mówią nam, że chodzi o małą ilość: można na palcach policzyć. W porównaniach
wszak włos i palec oznaczają cienkość: coś (np. życie) wisi na włosku.
      Częściami ciała można też wyrazić kolor: czerwony jak krew, siny jak
wątroba.
      Najliczniejszą grupę stanowią somatyzmy, których znaczenie wynika z funkcji
pełnionej przez poszczególne części ciała. Można je podzielić na następujące grupy:

                                                                                      25
      1. Frazeologizmy zawierające część ciała skojarzone z głosem: płuca, krtań,
           gardło, język, usta, zęby.
      2. Związki frazeologiczne zawierające części ciała, które związane są z procesem
           trawienia: usta, zęby, język, gardło, żołądek, brzuch, wątroba, kiszki.
      3. Jednostki frazeologiczne zawierające takie organy, jak oko (narząd wzroku),
           nogę (narząd do chodzenia, stania, biegania), serce i duszę (decydują
           o uczuciach) i ucho (narząd słuchu).
          Znaczenie frazeologizmu wynika z funkcji, jaką pełni dana część ciała. Np. mieć
buzię, gębę, jadaczkę, pysk, dziób – człowiek z taką cechą jest wygadany, kłótliwy,
albo jeżeli ktoś ma głowę, oznacza to, że jest zdolny, inteligentny, mądry, bo głowa
służy do myślenia. Dalszymi przykładami mogą być: mieć nos (dobra orientacja),
mieć oko (dobry wzrok), mieć nerwy (być pobudliwym, niespokojnym).
          Frazeologizmy sygnalizujące brak jakiejś części ciała wywołują znów odwrotny
efekt, np. nie mieć głowy (być niezdolnym, głupim), nie mieć oczu (źle widzieć),
nie mieć nerwów (być spokojnym).
          Warto przytoczyć tu dalsze związki związane z cechami fizycznymi człowieka:
otwarta głowa, mieć olej w głowie, ręce komuś opadają, pozostawić komuś wolną
rękę, nie zmrużyć oka, zadzierać nosa i inne.
          Są również związki frazeologiczne związane z pracą i zajęciami człowieka:
porwać się z motyką na Słońce, spalić mosty za sobą, odsłonić przyłbicę.37


          Następne źródło frazeologizmów stanowi historia i literatura starożytna.


          Frazeologizmami historycznymi są np. pójść do Canossy (warto się
czasem upokorzyć, aby coś zyskać; iść z przeprosinami), podać komuś czarną
polewkę (odmówić ręki konkurentowi), rzucić rękawicę (sprowokować kogoś
do walki, otwarcie wystąpić przeciw komuś lub czemuś), podnieść rękawicę (przyjąć
wyzwanie na pojedynek, zdecydować się na polemikę z kimś wrogo lub krytycznie
nastawionym), Wyszedł na tym jak Zabłocki na mydle. (ktoś, kto dołożył do swojego
interesu lub stracił na nim). Zwrot odkryć Amerykę przywołuje historyczne fakty,
chociaż posługujemy się nim współcześnie w znaczeniu przenośnym. Średniowieczny

37   Zob.: Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej I, Wrocław 1982: Krawczyk, A.: Cechy części
           ciała jako tworzywo semantycznej struktury związków frazeologicznych, s. 27.
           Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej IV, Wrocław 1988: Czurak, M.: Frazeologia
           określająca cechy charakteru człowieka, s. 15.
           Kania, S., Tokarski, J.: Zarys leksykografii i leksykologii polskiej, Warszawa 1984, s. 213.

                                                                                                      26
rodowód ma wyrażenie benedyktyńska praca – określenie czynności żmudnych,
czasochłonnych, wymagających cierpliwości i precyzji (jak niegdyś przepisywanie
ksiąg przez mnichów z zakonu św. Benedyktyna).
       W języku polskim występują też związki frazeologiczne wywodzące się
z europejskiej literatury klasycznej. Jest ich niewiele, są jednak dosyć często
używane. Chodzi o takie połączenia, jak np. lwia część (większa część czegoś niż ktoś
miałby otrzymać), wiek balzakowski (wiek kobiety – od trzydziestu do czterdziestu
lat – por. powieść Balzaka Kobieta trzydziestoletnia, r. 1831), dantejskie sceny
(zachowanie się tłumu ludzi ogarniętych strachem, rozpaczą albo paniką,
w warunkach chaosu, zamieszania, w sytuacji trudnej, dramatycznej, katastrofalnej),
szukać ze świecą (o kimś lub czymś niezmiernie rzadkim, wyjątkowo dobrym,
niespotykanym, niezwykłym), walczyć z wiatrakami (beznadziejna walka z czymś,
czego nie da się pokonać), martwe dusze (fikcyjne osoby umieszczane na listach
płac).38
Można wymienić też kilka frazeologizmów z literatury polskiej: Miłe złego
początki, lecz koniec żałosny; ideał sięgnął bruku; mów do mnie jeszcze; upłynął
wiek złoty; serce nie sługa, nie zna, co to pany; nie czas żałować róż, gdy płoną
lasy; gadu, gadu, stary dziadu.
       Frazeologizmy mitologiczne: Nosić sowy do Aten, węzeł gordyjski,
Olimpijski spokój, Ikaryjskie loty, Prometejski czyn, męki Tantala.39
       Frazeologizmy biblijne: plagi egipskie, Alfa i Omega, przenieść się
na łono Abrahama, Kainowe znamię, syn marnotrawny.40
       Frazeologizmy potoczne: siedzieć z założonymi rękoma (nic nie robić);
wpaść z deszczu pod rynnę (znaleźć się w sytuacji jeszcze gorszej od poprzedniej);
mieć nóż na gardle (być w ciężkiej sytuacji, zmuszającej do podjęcia szybkiej decyzji,
zwykle niekorzystnej dla siebie); słomiany zapał (entuzjazm, zapał nagle powstający
i szybko przemijający; również krótkotrwałe uczucie); wpuścić kogoś w maliny
(celowo wprowadzić kogoś w błąd, narażając go na kłopoty); na maksa (z największą
siłą, intensywnością, energią lub całkowicie, zupełnie); zamknąć, trzymać gębę,
dziób, pysk, mordę na kłótkę (przestać mówić, milczeć); przybić piątkę (uderzyć
dłonią o czyjąś dłoń na znak zgody, radości z czegoś).41


38 Korzystałam z: Skorupka, S.: Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1968.
39 Więcej: 3. Mitologia jako źródło frazeologizmów, s. 50.
40 Więcej: 2. Biblia jako źródło frazeologizmów, s. 31.
41 Korzystałam z: Słownik frazeologiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.


                                                                                          27
      Frazeologizmy świadomie tworzone i upowszechniane przez rynek reklam
i filmów: nie ze mną takie numery; a łyżka na to; świstak zawija sreberka; cukier
krzepi; dwa w jednym; Coca Cola to jest to i inne.
      Również subkultury i środowiska zawodowe wprowadzają do języka
ogólnonarodowego zwroty frazeologiczne, jak: hamuj na zakrętach (kręgi szoferskie),
co jest grane? (kręgi aktorskie).
      Ludowe obrzędy również leżą u podłoża takich zabawnych frazeologizmów,
jak : lelum-polelum, fiksum- dyrdum, figle-migle, albo zwrotów typu masz babo
placek, patrzeć jak sroka w gnat, iść spać z kurami.
      Tradycję myśliwską przypominają: odbywające się również dzisiaj
polowanie na grubego zwierza, leżeć pokotem, zbić z tropu, oraz pojedyncze wyrazy:
nagonka, zasadzka, szczuć.
      Przetrwały w związkach frazeologicznych również echa życia politycznego
i społecznego, nawiązujące do dawnego prawa i obyczaju kultury
i przypominające o autentycznych wydarzeniach, np. Za króla Olbrachta wyginęła
szlachta; Złapał Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za łeb trzyma; Musi to na Rusi,
a w Polsce, jak kto chce.
      Dalszym źródłem, z którego frazeologia korzysta, są zwierzęta i ich cechy.
Chodzi o takie struktury, jak np.:
Boże cielę – człowiek bez energii
Końska dawka – intensywna, mocna
Lew salonowy – mężczyzna adorujący, uwodzący kobiety
Ni pies, ni wydra – ni to, ni owo
Osie gniazdo – środowisko ludzi złych, nieżyczliwych, podstępnych, knujących
i intrygujących
Kocie łby – nierówny bruk
Gęsia skórka – ludzka skóra o porach ściągniętych pod wpływem zimna
Niedźwiedzia przysługa – przysługa przynosząca szkodę zamiast pożytku
Pierwsze koty za płoty – początkowe kłopoty, trudności były pokonane
Ptasi mózg – umysł ciasny, ograniczony, płytki, pozbawiony szerokich horyzontów
Żabie oczy – wyłupiaste, wypukłe
      Jeśli chodzi o zwierzęce zwroty, to należy wymienić takie przykłady, jak:
Chodzić za kimś jak cielę za krową – krok w krok, nie odstępować kogoś



                                                                                  28
Bawić się, grać w kotka i myszkę – zwlekać, droczyć się z kimś, zwodzić kogoś,
wyzyskując swoją przewagę
Biegać jak kot w marcu – ironicznie być podnieconym, zdenerwowanym,
zachowywać się niecierpliwie
Odwracać, wykręcać kota ogonem – wykrętnie przedstawiać sprawę, przeinaczać
coś, przekręcać znaczenie, sens czegoś
Potrzebny jak kozioł w kapuście – wcale niepotrzebny
Robić z kozła barana – przekręcać, przeinaczać sens czegoś
Ryć się pod kimś jak kret, toczyć pod kimś ziemię jak kret – działać podstępnie
na czyjąś niekorzyść, szkodzić komuś potajemnie
Pisać jak kura pazurem – pisać brzydko, koślawo, niezgrabnie, niewyraźnie
Osa kogoś ukąsiła, siadła komuś na nos – ktoś miał jakąś przykrość i z tego powodu
jest zły, nadąsany
Ruszać się jak słoń w składzie porcelany – ruszać się bardzo powoli
Pracować jak dziki osioł – pracować bardzo ciężko
Wywinąć orła – przewrócić się
Wyglądać jak szczur z mąki – wyglądać bardzo blado
Dbać o coś jak pies o piątą nogę – zupełnie nie dbać o coś
Chwycić byka za rogi – przystąpić od razu do sedna sprawy, zacząć
od najważniejszego
Pływać jak żaba – na piersiach, tzw. żabką; pływać doskonale 42


          Mogą pojawić się także źródła sportowe:
Wyrażenia:
As – mistrz, znakomitość
Cios sierpowy, podbródkowy, prosty – rodzaj uderzenia w boksie
Zwroty:
Domierzać mety – zbliżać się do końca, dobiegać kresu, końca
Kłaść metę – zakończyć, usunąć coś, nie dopuścić do istnienia lub trwania czegoś
Stanąć u mety – osiągnąć celu
Być piłką – być biernym obiektem czyjegoś działania
Akcja rozgrywa się, toczy się – chodzi o jakieś działanie


42   Zob.: Mrhačová, E.: Zvířata v české a polské frazeologii, Ostrava 2003.
           Buttler, D.: Frazeologia polska. Ćwiczenia dla cudzoziemców, Warszawa 1980.

                                                                                         29
Niektóre związki frazeologiczne zawierają również archaizmy lub innowacje
fleksyjne:
Mądrej głowie dość dwie słowie – mądremu człowiekowi wystarczy aluzja
Dać dęba – ucieć
Być z kimś za pan brat – mieć z kimś stosunki familiarne
Czekaj tatka latka, aż kobyłę wilcy zjedzą! – wyrażenie zawodu, rozczarowania kimś,
kto się bardzo opóźnia. 43




43   Więcej: Buttler, D.: Frazeologia polska. Ćwiczenia dla cudzoziemców, Warszawa 1980, s. 34.
             Kania, S., Tokarski, J.: Zarys leksykografii i leksykologii polskiej, Warszawa 1984,
             s. 213–215.

                                                                                                    30
2 Biblia jako źródło frazeologizmów



           „Zabłąkana owca krążyła po egipskich ciemnościach, szukając dobrego
pasterza”. W takim zdaniu odnajdujemy aż trzy związki frazeologiczne wywodzące się
z Pisma Świętego. Wiele biblijnych określeń przeniknęło do języka potocznego
i zadomowiło się w nim w formie stałych związków frazeologicznych.
           Myślę, że wśród "biblizmów" nie powinno zabraknąć samego terminu Biblia,
który czasem ma znaczenie przenośne, oznacza zbiór jakichś świętych prawideł,
literacki archetyp, do jakiego ktoś się odwołuje, literacką, a nawet naukową podstawę
ruchu, światopoglądu jakiejś grupy ludzi.
           Słowo Biblia pochodzi z języka greckiego.44 Jest inaczej znana jako Pismo
Święte i chodzi o zbiór ksiąg, zwany kanonem, uznany za święty przez judaizm
i chrześcijaństwo. Należy do ksiąg świętych, tak jak m.in. Wedy w hinduizmie
lub Koran w islamie.
           Biblia jest jednym z najważniejszych źródeł kultury europejskiej, zarówno
w sferze religijno-moralnej, jak w sferze inspiracji artystycznych (tak w starożytności,
jak również średniowieczu i w czasach nowożytnych). Dla ludzi wierzących Biblia jest
świętą księgą - zbiorem prawd objawionych i przykazań, które uczą, jak żyć. Przez
Kościoły chrześcijańskie uważana jest za Słowo Boże. Stała się źródłem motywów
dla pokoleń rzeźbiarzy, malarzy, pisarzy i kompozytorów. Jest skarbnicą wzorców
osobowych i postaw; fabuł, anegdot i wątków, motywów, symboli i alegorii,
frazeologii i stylistyki.
           Biblia obejmuje Stary Testament, uważany za księgę świętą przez żydów
i chrześcijan,        oraz     Nowy        Testament,      uważany    za   księgę   świętą   tylko
przez chrześcijan. Księgi Starego Testamentu powstawały między XII i I wiekiem
przed naszą erą na niewielkim terytorium w Grece hellenistycznej. Ulegały one
licznym przeróbkom i przeredagowaniom. Teksty oryginałów (autografów) zaginęły.
Wersje istniejące opierają się głównie na Septuagincie i Masorze (z j. hebrajskiego
masoreth          – zbiór     komentarzy        o    charakterze   statystycznym,   gramatycznym
i semantycznym do hebr. tekstu Biblii, pierwotnie przekazywanych ustnie, a między



44   z j. gr. Biblíon - zwój papirosu, książka, pismo.

                                                                                               31
VI i X wiekiem spisanych przez uczonych żydów zwanych masoretami45). Liczba ksiąg
Starego Testamentu, które są uznawane za kanoniczne, jest różna. Kanon żydowski,
inaczej zbiór ksiąg świętych przyjęty przez żydów i niektóre wyznania chrześcijańskie
(poza rzymskim katolicyzmem), obejmuje 39 ksiąg; kanon katolicki zaś 46 ksiąg.
Według tradycyjnego podziału żydowskiego, odpowiadającego w zasadzie chronologii
powstania ksiąg, kanon żydowski obejmuje te części:
    Prawo (herb. Tora, gr. Pentateuch), inaczej Pięcioksiąg (zawiera 5 ksiąg:
     Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb, Powtórzonego Prawa), którego autorstwo
     przypisuje się Mojżeszowi,
    Prorocy (hebr. Newiim – 21 ksiąg: Jozuego, Sędziów, 1. i 2. Samuela, 1. i 2.
     Królewska – tzw. proroków większych oraz Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela,
     Oreasza, Joela, Amosa, Abdiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka,
     Sofoniasza, Aggeusza, Zachariasza, Malachasza – tzw. proroków mniejszych),
    Pisma (hebr. Ketuwim – 13 ksiąg: Psalmów, Przysłów, Hioba, Pieśń
     nad pieśniami, Rut, Lamentacji, Koheleta – inaczej Eklezjastesa, Estery, Daniela,
     Ezdrasza, Nehemiasza, 1. i 2. Kronik).
Katolicki kanon Starego Testamentu obejmuje 7 ksiąg tzw. deuterokanonicznych,
nienależących do kanonu żydowskiego, uważanych przez innych za apokryfy46:
Tobiasza, Judyty, Barucha, 1. i 2. Machabejska, Mądrości, Mądrości Syracha.
W kanonie      katolickim      podział    Starego      Testamentu       jest   oparty    na     treści
poszczególnych ksiąg, które dzielą się na:
    historyczne (21 ksiąg),
    dydaktyczne (9 ksiąg),
    prorockie (16 ksiąg).47
        Księgi Starego Testamentu zostały napisane w języku hebrajskim, aramejskim
oraz greckim. Najstarszy grecki przekład nosi imię Septuaginta, czyli tłumaczenie
„siedemdziesięciu“. Z biegiem czasu stwierdzono, że księgi te mają różne tło
historyczne, występują w nich różnice językowe, stylistyczne i kompozycyjne,
wskazujące na wykorzystywanie różnych źródeł, odmienny czas powstania i różnych




45 Zob.: Kopaliński, W.: Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003, s. 739.
46 Apokryfy – księgi biblijne niekanoniczne, nie uznane za „nadchnione“, włączone do greckiej
   (Septuaginta) i łacińskiej (Wulgata) wersji Biblii.
47 Repetytorium z języka polskiego, Kraków 1996, s. 13.


                                                                                                   32
autorów. Takimi zagadnieniami w odniesieniu z do tekstów ksiąg biblijnych zajmuje
się nauka zwana krytyką biblijną, która jest częścią biblistyki.48
          Księgi Nowego Testamentu powstały między drugą połową I wieku i drugą
połową II wieku (około 51 roku spisana została pierwsza księga – Pierwszy List
do Tesaloniczan, a około roku 100–106 ostatnia – Apokalipsa św. Jana). Obejmuje
27 ksiąg, w tym:
     księgi historyczne: cztery Ewangelie (św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza
      i św. Jana) i Dzieje Apostolskie, za których autora uważa się ewangelistę Łukasza,
     księgi dydaktyczne: Listy Apostolskie (14 listów św. Pawła i 7 listów
      powszechnych),
     księgę prorocką: Apokalipsa św. Jana (inaczej Objawienie św. Jana).49
Nowy Testament został napisany w języku greckim i aramejskim, lecz zachował się
tylko w języku greckim. Pierwotne teksty zaginęły, a najwcześniejsze manuskrypty
pochodzą z III i IV wieku. Treścią Nowego Testamentu jest życie Jezusa Chrystusa –
opisane głównie w Ewangeliach, powstanie pierwszych gmin, wyjaśnienie nauki
Chrystusa, a także zasady dotyczące moralności, kultu i życia społecznego. Jest on
świadectwem           bolesnej      męki,      ale    też    chwalebnego       zmartwychwstania
i wniebowstąpienia Chrystusa, tzn. triumfu nad śmiercią i ludzkim złem. Nowy
Testament jest również świadectwem wiary w odpuszczenie grzechów, obecność Boga
wśród ludzi, w możliwość zjednocenia się z Nim w eucharystii (z języka greckiego,
znaczenie: dziękczynienie lub komunia) i osiągnięcia życia wiecznego.
Żydzi nie uznają Nowego Testamentu, oczekują bowiem wciąż przyjścia Mesjasza,
którego nadejście było zapowiadane w Starym Testamencie. W ich przekonaniu
Mesjasz powinien być ziemskim władcą Izraela.
          Biblia została przetłumaczona na niemal wszystkie języki świata. Najstarsze
przekłady to:
Septuaginta – najstarsze tłumaczenie Starego Testamentu z języka hebrajskiego
i aramejskiego na język grecki, które powstało w pierwszej połowie III i II wieku
p. n. e. w środowisku aleksandryjskim na użytek Żydów w Egipcie (których jedynym
językiem była greka), a jednocześnie szerzenia Biblii wśród pogan. Według legendy
dokładnie        takiego     samego      tłumaczenia        dokonało    niezależnie    od   siebie
siedemdziesięciu lub siedemdziesięciu dwóch żydowskich uczonych w ciągu 72 dni

48   Encyklopedia szkolna WSiP. Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006, s. 57.
49   Repetytorium z języka polskiego, Kraków 1996, s. 13.

                                                                                               33
na wyspie Faros. Stąd pochodzi nazwa Septuaginta, która oznacza dosłownie
siedemdziesiąt. Chrześcijaństwo starożytne używało Starego Testamentu do VII
wieku przede wszystkim w wersji Septuaginty. Była ona także podstawą dalszych
przekładów, między innymi Wulgaty.50
Wulgata - to przekład Biblii z j. hebrajskiego i greckiego na łacinę dokonany
pod koniec IV wieku na zlecenie papieża Damazego I przez świętego Hieronima.
W części to oryginalny przekład ksiąg biblijnych z języka hebrajskiego, w części
poprawiona wersja wcześniejszych przekładów. Chodzi tu o tłumaczenie swobodne
o dużej wartości literackiej. Od VII do VIII wieku Wulgata była najczęściej używaną
wersją Biblii w liturgii kościoła zachodniego. W 1546 roku sobór trydencki uznał ją
za przekład obowiązujący w kościele rzymsko-katolickim. Była podstawą tłumaczenia
Biblii na języki narodowe. Od 1979 roku w liturgii łacińskiej kościoła rzymsko-ka-
tolickiego powszechnie używa się poprawionej wersji Wulgaty, zwanej Neowulgatą.
Nazwa pochodzi od łacińskiego editio vulgata – wydanie popularne, ludowe
(od vulgus – lud, pospólstwo).51
       Na język polski Biblia była przetłumaczona w XV wieku.52 Ponadto jej treść
w średniowieczu przedstawiano w obrazach, na freskach kościelnych lub witrażach.
Pojawiła się również w księgach obrazkowych (Biblia pauperum). Jest najważniejszą
księgą mądrości. Ukazuje ona plan Boga w stosunku do świata. Chodzi o plan
ocalenia człowieka i całej ludzkiej rodziny, obejmujący całe jej dzieje. To historia
„ludu bożego”, czyli historia związku religijnego ludzi z Bogiem. Jednak nie oznacza
to, że wszystko, co przedstawia Biblia, jest zawsze budujące i godne naśladowania.
Opisuje bowiem również kłamstwa, okrucieństwa i zbrodnie. Biblia jest święta
dlatego, że w niej przemawia i działa sam Bóg, który podnosi ludzkość ku sobie. Była
największym autorytetem w sprawach wiary i moralności. Do okresu oświecenia
tworzyła podstawę nauki w świecie chrześcijańskim. Czasem prowadziło to
do potępienia nowych teorii naukowych (np. heliocentryzmu lub ewolucjonizmu).
Biblia, składająca się z dużej liczby różnych ksiąg i utworów, jest dziełem o dużych
walorach literackich, które wynikają z bogactwa treści i form wypowiedzi, nasyconych
wieloznaczną symboliką. Nie patrząc na niedokładności, jest ona najważniejszym




50 Zob.: Kopaliński, W.: Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003, s. 1174.
51 Zob.: Repetytorium z języka polskiego, Kraków 1996, s. 13.
52 Zob.: 2.1. Polskie tłumaczenia Biblii, s. 37.


                                                                                     34
źródłem        historii    i   religii   starożytnego       Izraela,   jak   również   początków
chrześcijaństwa.53




53   Repetytorium z języka polskiego, Kraków 1996, s. 12.

                                                                                             35
                        Spis Ksiąg Biblii


Stary Testament:                   Nowy Testament:
I Księga Mojżeszowa                Ewangelia Mateusza
II Księga Mojżeszowa               Ewangelia Marka
III Księga Mojżeszowa              Ewangelia Łukasza
IV Księga Mojżeszowa               Ewangelia Jana
V Księga Mojżeszowa                Dzieje Apostolskie
Księga Jozuego                     List św. Pawła do Rzymian
Księga Sędziów                     I list św. Pawła do Koryntian
Księga Rut                         II list św. Pawła do Koryntian
I Księga Samuela                   List św. Pawła do Galicjan
II Księga Samuela                  List św. Pawła do Efezjan
I Księga Królewska                 List św. Pawła do Filipian
II Księga Królewska                List św. Pawła do Kolosan
I Księga Kronik                    I list św. Pawła do Tesaloniczan
II Księga Kronik                   II list św. Pawła do Tesaloniczan
Księga Ezdrasza                    I list św. Pawła do Tymoteusza
Księga Nehemiasza                  II list św. Pawła do Tymoteusza
Księga Estery                      List św. Pawła do Tytusa
Księga Joba                        List św. Pawła do Filemona
Księga Psalmów                     List do Hebrajczyków
Przypowieści Salomona              List św. Jakuba
Księga Kaznodziei Salomona         I list św. Piotra
Pieśń nad Pieśniami                II list św. Piotra
Księga Izajasza                    I list św. Jana
Księga Jeremiasza                  II list św. Jana
Treny                              III list św. Jana
Księga Ezechiela                   List św. Judy
Księga Daniela                     Objawienie św. Jana
Księga Ozeasza
Księga Joela
Księga Amosa
Księga Abdiasza
Księga Jonasza
Księga Micheasza
Księga Nahuma
Księga Habakuka
Księga Sofoniasza
Księga Aggeusza
Księga Zachariasza
Księga Malachiasza




                                                                       36
      2.1 Polskie tłumaczenia Biblii


          Psałterz floriański – najstarszy polski przekład psalmów napisany
przez trzech autorów pochodzi z przełomu XIV i XV wieku. Ten obszerny
rękopiśmienny kodeks pergaminowy, bogato i pięknie iluminowany, zawiera teksty
psalmów po łacinie z przekładem niemieckim i polskim. Przekładu polskiego
dokonano z łaciny, opierając się na tłumaczeniu czeskim. Stanowi on modlitewnik
i księgę liturgiczną. Powstał w Krakowie dzięki staraniom zakonników przybyłych
z klasztoru Kanoników Regularnych w Kłodzku. Jest praktycznie najstarszym
zabytkiem języka polskiego zachowanym w całości. Jego nazwa pochodzi od opactwa
Sankt-Florian pod Linzem w Austrii, gdzie w XIX wieku został znaleziony. Od 1931
roku jest własnością Biblioteki Narodowej w Warszawie.54
          Psałterz puławski - zawiera drugie staropolskie tłumaczenie psalmów.
Rękopis, odpisany z nieznanego dziś oryginału, pochodzi prawdopodobnie z końca
XV wieku lub z początku wieku XVI (oryginał powstał co najmniej pół wieku
wcześniej). Ma niewielki format codziennego modlitewnika i jest ciekawie
(choć skromnie) ilustrowany. Tłumacz korzystał prawdopodobnie z wersji czeskiej
i nawiązywał do Psałterza floriańskiego. Ma duże walory artystyczne. Nazwa
pochodzi od Puław, gdzie rękopis był przechowywany w wieku XIX jako własność
rodziny Czartoryskich. Obecnie znajduje się w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie.55
          Wcześniej, około roku 1455, powstała Biblia królowej Zofii albo Biblia
szaroszpatacka. Inicjatorką powstania                   tego rękopisu       była czwarta żona
Władysława Jagiełły, Zofia. Chodzi o przekład oparty na czeskiej wersji Biblii
dokonany przez kilku tłumaczy (m.in. kapelana Jędrzeja z Jaszowic) na zlecenie
królowej – wtedy już wdowy. Dziś znany jest niecały tom pierwszy, zawierający
znaczną część Starego Testamentu. Tom drugi, z wyjątkiem kilku kart, zaginął. Tekst
jest stylistycznie niejednolity i prawie niewolniczy stosunek tłumaczy do pierwowzoru
wpłynął niekorzystnie na artystyczną wartość pierwszej polskiej Biblii. Nazwy
przekładu nawiązują bądź do imienia ostatniej żony Władysława Jagiełły, dla której
prawdopodobnie           Biblię   przetłumaczono,       bądź    do   miejscowości       Sárospatak

54   Tomkowski, J.: Literatura polska, Warszawa 1994, s. 20.
55   Encyklopedia szkolna WSiP. Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006, s. 686.

                                                                                               37
na Węgrzech, gdzie w wieku XIX została odnaleziona w bibliotece gimnazjum
kalwińskiego.56
        Następnym          tłumaczeniem          Biblii      był      Psałterz   krakowski
albo Wietorowski (od nazwiska drukarza) z roku 1532. Był to pierwszy drukowany
tekst biblijny. Chodzi o zmodernizowaną wersję przekładu. Pierwsze wydanie
tej książki (Kraków 1532, Hieronim Wietor) zachowało się w jedynym egzemplarzu
w Bibliotece Jagiellońskiej. Zabytek ten jest niezwykle ważny dla dziejów kultury,
literatury i języka polskiego. Staje bowiem w jednym szeregu z Psałterzem
floriańskim i Psałterzem puławskim jako trzecie średniowieczne tłumaczenie
psałterza na język polski. Rękopis Psałterza krakowskiego, w przeciwieństwie
do dwóch pozostałych, jednak nie dochował się do naszych czasów.57
        W 1539 roku pojawił się następny przekład psałterza – Żołtarz Dawidów
na rzecz polską wyłożony W. Wróbla z bogatym komentarzem A. Glabera. Tekst
pokazuje, że autor dysponował dużą wiedzą teologiczną.
        Ciekawy jest również Psałterz Dawidów z 1546 roku autorstwa Mikołaja
Reja, dedykowany Zygmuntowi I Staremu. Miał on pełnić funkcję podręcznika etyki
chrześcijańskiej. Język autora jest żywy i barwny. Ma wiele uroku. Jest dosyć ważnym
dziełem w kulturze polskiej.58
        Pierwszym wierszowanym tłumaczeniem całego psałterza był Psałterz
Dawida Jana Lubelczyka (1558). Jednak Psałterz Dawidów J. Kochanowskiego
(Kraków 1579) jest arcydziełem, które sam poeta uznał za swoje szczytowe osiągnięcie
poetyckie (melodie do psalmów Kochanowskiego skomponował M. Gomółka w 1580
roku).59
        Pojawiły się też reformacyjne przekłady Biblii, np. w Królewcu, dzięki
staraniom wydawcy i księgarza J. Seklucjana, ukazał się Testament Nowy ( 1551–
52), który był przetłumaczony z greki przez S. Murzynowskiego. Tekst ma dużą
wartość artystyczną. Chodzi o zupełnie pierwszy drukowany przekład Nowego
Testamentu.
        Pierwszym pełnym wydaniem przekładu Biblii przeznaczonego dla katolików
była Biblia Leopolity (Kraków 1561). Jest ona drukiem naukowo-bibliofilskim,
zawierającym 54 stronice m.in. z 25 reprodukcjami drzeworytów i tekstu Biblii,

56 Slovník polských spisovatelů, Praha 2000, s. 85–86.
   Literatura. Starożytność-oświecenie, Warszawa 1987, s. 142.
57 Tamże: s. 144.
58 Tamże: s. 222–235.
59 Kryda, B.: Krajobraz poezji polskiej.Antologia, Warszawa 1989, s. 86.


                                                                                        38
wydanym w nakładzie 550 egzemplarzy. Tłumacz, bądź tłumacze, nie są znani, nazwa
zaś pochodzi od głównego redaktora przekładu – Jana Leopolity, profesora Akademii
Krakowskiej. Ponieważ wkrótce po wydrukowaniu tej wersji Biblii sobór trydencki
nakazał przy tłumaczeniu Pisma Świętego na języki narodowe trzymać się ściśle
łacińskiego tekstu Wulgaty, dość wolny przekład Biblii Leopolity nie uzyskał
aprobaty kościelnej i został zapomniany.60
        Wspaniałym         dziełem      była     również       Biblia      brzeska,        inaczej    też
Radziwiłłowska (Brześć 1563). Chodzi o pierwszy reformacyjny przekład całej
Biblii. Powstała w środowisku kalwińskim dzięki staraniom Mikołaja Krzysztofa
Radziwiłła. Pracował nad nią zespół tłumaczy i zawiera ona obszerne i znakomicie
wypracowane komentarze oraz jasny, obrazowy i rytmiczny język. Za niewierność
wobec oryginału krytycznie ją oceniał Szymon Budny, który później wydał Biblię
nieświeską (Nieśwież 1572).
        Biblia Jakuba Wujka - to katolicki przekład całej Biblii na język polski,
opublikowany w 1599 roku. Najpopularniejszy przez wieki aż do wydania tzw. Biblii
Tysiąclecia.61
        Epoka baroku wydała znacznie mniej przekładów. W Gdańsku 1632 roku
pojawiła się Biblia gdańska, stylistycznie bardzo wartościowa, która stała się
tekstem kanonicznym polskich protestantów. Jest to ostatni przekład całej Biblii
w okresie staropolskim.
        Nowe tłumaczenia Biblii zaczęły się ukazywać dopiero w XX wieku. W roku
1917 pokazał się przekład Szczepańskiego, a po II wojnie światowej (dokładnie w 1948
r.) przekład Dąbrowskiego. Najnowszymi wydaniami Biblii są zaś: Biblia
Tysiąclecia – wydana w roku 1965 jako pełny przekład Pisma Świętego, dokonany
pod redakcją benedyktynów tynieckich, oraz Biblia poznańska, wydana
przez Księgarnię Św. Wojciecha w latach 1974–75.
        Najbardziej znanym polskim tłumaczem tekstów biblijnych XX wieku jest
Czesław Miłosz (przetłumaczył Księgi Rut, Księgi Estery, Księgi Hioba, Księgi
Psalmów, Księgi Koheleta, Pieśni nad Pieśniami, Lamentacji, Ewangelii św. Marka
i Apokalipsy św. Jana).62

60 Tomkowski, J.: Literatura polska, Warszawa 1994, s. 21.
61 Slovník polských spisovatelů, Praha 2000, s. 86.
62 Więcej: Kossowska, M.: Biblia w języku polskim, t. 1-2, Poznań 1968-69, s. 43–58.

           http://www.literatura.zapis.net.pl/okresy/przewodnik/psalterze.htm.
           Bukowski, K.: Biblia i literatura polska: "Rzut oka na Biblię i jej związki z literaturą
           polską" , Warszawa 1990, s. 8–179.

                                                                                                      39
     2.2 Biblia w literaturze polskiej


        Biblia wywarła niesamowity wpływ na niemal całą twórczość artystyczną, która
opiera swą tematykę na motywach biblijnych nie tylko w okresie średniowiecza
i renesansu. Twórczość ta stanowi trwały dorobek światowej kultury. Wiele wątków
i motywów biblijnych pojawia się w nowożytnej literaturze, jak również w obrazach,
rzeźbach czy kompozycjach muzycznych.
        Właśnie w literaturze (nie tylko polskiej) Biblia jest wdzięcznym źródłem
tematów, gatunków literackich, topiki poetyckiej, czy też symboliki, fabuł, postaci
literackich i sytuacji. Gatunki literackie wywodzące się z Biblii to przede wszystkim
treny (Jan Kochanowski, Karol Wojtyła), przypowieści, teksty prorockie (Piotr
Skarga, Andrzej Frycz Modrzewski lub Władysław Broniewski), psalmy (Mikołaj Rej,
Tadeusz Nowak) czy apokalipsa (Krzysztof Kamil Baczyński, Ernest Bryll).
Następnie wyróżniamy jeszcze podanie, dialog, aforyzm, pieśń, kazanie,
modlitwę, list, sagę rodu czy poemat.63
Duże znaczenie w literaturze mają również symbole religijne (np. krzyż – znak męki
i hańby, który stał się symbolem zmartwychwstania i zbawienia. Można tego dostrzec
w dziele Cypriana Norwida Krzyż i dziecko).
        Biblia jest także głębokim źródłem stylizacji. Chodzi o zapożyczanie idei
i obrazów biblijnych, przejmowanie metafor, alegorii, porównań biblijnych, czy też
przyjmowanie biblijnej formy językowej, słownictwa, wyrażeń lub imion osobowych.
Właśnie taka stylizacja nadaje tekstowi walor wysokiej autorytatywności.
W średniowieczu był widoczny dosyć ścisły związek literatury z Biblią. Pojawiły się
wtedy tłumaczenia Księgi Psalmów: Psałterz floriański i Psałterz puławski                  64,   jak
również przekład całej Biblii: tzw. Biblia szaroszpatacka.65 Właśnie najstarsze zabytki
literatury polskiej powstały na podstawie Biblii (np. Kazania świętokrzyskie).
Głównym motywem twórczości XIV–XV wieku było zwłaszcza życie Chrystusa
i Maryi, o czym możemy się doczytać głównie w apokryfach (wtedy tak bardzo
popularnych). Najbardziej znanym apokryfem tego okresu jest Żywot Pana Jezu
Krysta B. Opecia z roku 1522.66



63 Tomkowski, J.: Literatura polska, Warszawa 1994, s. 9.
64 Więcej: 2.1. Polskie tłumaczenia Biblii, s. 37.
65 Tamże.
66 Štěpán, L.: Stručný nástin dějinného vývoje polské literatury I, Brno 2005, s. 19–20.


                                                                                                 40
W czasach odrodzenia zaczął się pojawiać w religii język ojczysty. Dużą popularność
uzyskały sobie wtedy psalmy. Powstało wiele polskich poetyckich tłumaczeń Psałterza
Dawidowego (np. M. Rej, W. Wróbel, J. Kochanowski, J. Wujek). Najsłynniejszy jest
właśnie Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego, nad którym poeta pracował prawie
dziesięć lat.67




       Przekłady te w znacznej mierze przyczyniły się do rozwoju języka polskiego.
W XVI wieku funkcję rozrywkową i również religijną pełniło tzw. Misterium –
gatunek dramatu średniowiecznego (łac. misterium=wiedza tajemna, tajemnica, kult
religijny), widowisko teatralnie znamienne dla kultury europejskiej; dobrze znane
były       greckie        misteria       eleuzyńskie          i         orfickie.68    Najbardziej
popularnym        misterium       tych    czasów       była        Historyja      o   chwalebnym
Zmartwychwstaniu Pańskim autorstwa Mikołaja z Wilkowiecka.69
       Do    biblijnych     proroków      przyrównywali           się   kaznodzieje   czy   pisarze
napominający poczyny narodu (np. Piotr Skarga). W czasach baroku były również

67 Literatura. Starożytność-oświecenie, Warszawa 1987, s. 255.
68 Zob.: Encyklopedia szkolna WSiP. Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006, s. 537.
69 Štěpán, L.: Stručný nástin dějinného vývoje polské literatury I, Brno 2005, s. 35.


                                                                                                41
popularne psalmy – najcenniejszym dziełem XVII wieku stała się Psalmodia polska
W. Kochowskiego z ideą wybraństwa Bożego Polski (mesjanizm polski).70 W tym
okresie twórcy inspirowali się też kobiecymi postaciami Biblii, jakimi były np.
Zuzanna, Judyta, Estera.
          Idee racjonalistyczne okresu oświecenia zupełnie zmieniły pogląd na Biblię,
którą interpretowano w duchu deizmu (z franc. déisme, pogląd filozoficzny,
popularny szczególnie w epoce oświecenia, zgodnie z którym Bóg wprawdzie istnieje,
ale nie wtrąca się w sprawy świata, gdyż ograniczył się jedynie do jego stworzenia71).
Uczeni traktowali Biblię na równi z mitologią grecką, jako dziedzictwo kulturowe,
a nie jako księgę świętą. Wtedy literatura opierała się na wizerunkach bohaterów –
stąd też wiele przekładów tragedii i oper (Wojciech Bogusławski, Julian Ursyn
Niemcewicz itd.). Sentymentalizm znów patrzył na Biblię jako na księgę pokazującą
mentalność człowieka, który jest jeszcze nieskażony cywilizacją, i religijno-moralne
zasady życia ludzkiego. Było tu również widoczne przywiązanie do wiary i obrzędów
kościelnych.
          W okresie romantyzmu (po utracie niepodległości) Biblia nabrała dużego
znaczenia. Zwłaszcza dotyczyło to mesjanizmu (wiara w pojawienie się mesjasza,
który zbawi świat) Idea mesjanizmu pojawia się pierwotnie w Biblii w Starym
Testamencie, gdzie Mesjaszasem nazwano przyszłego króla Izraela. Upadek
powstania listopadowego spowodował, iż ludzie zaczęli czuć podobieństwo między
izraelskim a polskim narodem, który oczekuje od Boga wybawienia z niewoli. Pojawia
się tu motyw wieszcza (Mojżesz, Dawid). Tematyka biblijna była bardzo popularna w
poetyce religijnej, hymnach, psalmach, czy też w narracyjnych lub dramatyczno-
lirycznych obrazach pokazujących postacie biblijne (np. A. Gorecki, T. Lenartowicz,
J. B. Zaleski, K. Ujejski, J. Szujski). Trzeba zwrócić tu uwagę szczególnie na Księgi
narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adama Mickiewicza, czy też Anhellego
Juliusza Słowackiego. Największy wpływ wywarła Biblia na twórczość C. K. Norwida,
którego dzieła wyróżniają się obfitością cytatów i aluzji zaczerpniętych z Biblii.
          Pozytywizm pod wpływem racjonalizmu, utylitaryzmu i scjentyzmu nieco
oddalił się od Biblii, jednak nie zerwał z nią całkowicie. Przykładowo można
wspomnieć twórczość Marii Konopnickiej, Jana Kasprowicza czy Felicjana
Faleńskiego.


70   Patrz: Kopaliński, W.: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcjojęzycznych, Warszawa 1994.
71   Zob.: Encyklopedia szkolna WSiP. Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006, s. 133.

                                                                                               42
           W modernizmie motywy biblijne spełniały rolę religijną, areligijną, czy nawet
antyreligijną. W okresie Młodej Polski autorzy czerpali zwłaszcza z masy postaci
negatywnych (np. Ewa, Salome, Maria Magdalena, Kain i Judasz, Lucyfer). Pojawiają
się również tematy apokaliptycznej wizji końca świata (Kasprowicz, Rydel). Tematy
erotyczne w poematach prozaicznych Stanisława Przybyszewskiego są zaś zabarwione
biblijną stylizacją, co nadaje erotyzmowi niezmierną siłę (np. „na początku była
chuć”72).
           W literaturze XX wieku możemy dostrzec różnego rodzaju odwoływania się
do Biblii. Czy już chodzi o utwory prozaiczne lub wiersze na motywy Starego
Testamentu (Antoni Słonimski, Józef Wittlin, Jarosław Marek Rymkiewicz, Leopold
Staff), lub też opowiadania i powieści dotyczące Nowego Testamentu (Dobraczyński,
Brandstaetter). Wybitni poeci tłumaczą psalmy lub inne księgi Biblii (Miłosz, Staff,
Bąk). Najbardziej przeniknięta atmosferą Biblii jest twórczość Hanny Malewskiej,
Anny         Kamieńskiej,        Józefa      Czapskiego,        Antoniego        Gołubiewa        i     Jana
Dobraczyńskiego.73




72   Patrz: Przybyszewski, S.: Requiem aeternam, Poznań 1990.
73   Więcej: Bukowski, K.: Biblia i literatura polska: "Rzut oka na Biblię i jej związki z literaturą
             polską", Warszawa 1990, s. 8–179.

                                                                                                         43
      2.3 Związki frazeologiczne biblijne


          Często bardzo trudno dokładnie określić źródło danego związku, ponieważ to
samo wyrażenie może występować zarazem w kilku miejscach Pisma Świętego.
Największą grupę frazeologizmów pochodzących z Biblii tworzą wyrażenia.
Przytaczam tu kilka przykładów:


Krzyż – chodzi o główny symbol chrześcijaństwa; pojawia się w wielu
frazeologizmach. Występuje także jako pojedyncze słowo w znaczeniu przenośnym
i oznacza cierpienie. To mój krzyż – mówimy, gdy chcemy opowiedzieć komuś
o nałożonych nam przez los na barki ciężkich doświadczeniach. Jednocześnie można
dodać, że staramy się ów „krzyż“ nieść z pokorą, a jego niesienie jest długie
i uciążliwe. W dodatku, mówiąc "to mój krzyż", wyrażamy to, że nasze cierpienia czy
dolegliwości, są związane z jakimś wyrokiem losu.
Z krzyża zdjęty – mówimy tak o wyglądzie osoby naprawdę mocno wycieńczonej,
słabej, wyglądającej, jakby umierała.




Judasz – to jedna z najbradziej zakorzenionych językowo postaci, archetypów,
symboli. Sam Judasz na skutek opisanej w Ewangeliach zdrady stał się na wieki
symbolem        zdrajcy.    Jednocześnie      niektórzy    interpretatorzy     Pisma     Świętego
podkreślają tragiczną stronę tej postaci, jej głębokie rozdarcie, świadomość
przypisanej roli i ból wynikający z jej podjęcia się. To chyba jednak zbyt daleko idące
interpretacje. Judasz – człowiek fałszywy, podstępny, zdrajca
Judaszowe srebrniki (dokładnie trzydzieści) – symbol zapłaty za zdradę.
W Nowym Testamencie w Ewangelii św. Mateusza czytamy: Wtedy jeden
z Dwunastu, imieniem Judasz Iskariota, udał się do arcykapłanów i rzekł: «Co
chcecie mi dać, a ja wam Go wydam». A oni wyznaczyli mu trzydzieści
srebrników. Odtąd szukał sposobności, żeby Go wydać.74 Judasz przecież nie
wytrzymuje presji, te pieniądze go „palą“ jak wyrzuty sumienia. W końcu Judasz
rzuca pieniądze starszym i arcykapłanom i mówi: „zgrzeszylem, gdyż wydałem krew

74   Ewangelia św. Mateusza [w:] Biblia, tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,
     Warszawa 1954, s. 775.

                                                                                              44
niewinną“. Nie mogąc znieść wyrzutów sumienia, Judasz w końcu wiesza się. Zatem
i srebrniki judaszowe zyskują jakby dodatkowe znaczenie.– Są nie tylko                      zapłatą
za zdradę, lecz stają się zapłatą, która ciąży i od której nie można się uwolnić.



Wieża Babel – to wyrażenie oznacza zamęt, chaos, bałagan, zamieszanie, stanowi
symbol niemożliwości porozumienia się, prowadzącej do zniweczenia jakiegoś
przedsięwzięcia.
Stary Testament opisuje historię wieży Babel w Księdze Rodzaju w ten sposób:
Mieszkańcy całej ziemi mieli jedną mowę, czyli jednakowe słowa. A gdy wędrowali
ze wschodu, napotkali równinę w kraju Szinear i tam zamieszkali. I mówili jeden
do drugiego: «Chodźcie, wyrabiajmy cegłę i wypalmy ją w ogniu». A gdy już mieli
cegłę zamiast kamieni i smołę zamiast zaprawy murarskiej, rzekli: «Chodźcie,
zbudujemy sobie miasto i wieżę, której wierzchołek będzie sięgał nieba, i w ten
sposób uczynimy sobie znak, abyśmy się nie rozproszyli po całej ziemi». A Pan
zstąpił z nieba, by zobaczyć to miasto i wieżę, które budowali ludzie, i rzekł: «Są oni
jednym ludem i wszyscy mają jedną mowę, i to jest przyczyną, że zaczęli budować.
A zatem w przyszłości nic nie będzie dla nich niemożliwe, cokolwiek zamierzą
uczynić. Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie rozumiał
drugiego!» W ten sposób Pan rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi,
i tak nie dokończyli budowy tego miasta. Dlatego to nazwano je Babel, tam bowiem
Pan pomieszał mowę mieszkańców całej ziemi. Stamtąd też Pan rozproszył ich
po całej powierzchni ziemi.75
Jak widać, boska interwencja tym razem pokrzyżowała ludziom plany. Otóż ludzkość
po potopie oddala się coraz bardziej od Boga, dążąc do przekroczenia zakreślonych
dla niej granic. Gigantyczna budowla jest więc ucieleśnieniem niezdrowych dążeń,
którym Bóg się przeciwstawia.


Alfa i omega – w Biblii określenie Boga; przenośnie: chodzi o osobę
wszechwiedzącą, kogoś o olbrzymiej wiedzy, synonim niepodważalnego autorytetu,
omnibusa lub wyrażenie używane jako zastępcze wobec: „początek i koniec“.



75   Zob.: Księga rodzaju [w:] Biblia, tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,
     Warszawa 1954, s. 468.


                                                                                                45
Dwie litery greckiego alfabetu (Α i Ω), jako symbol wszechmocy i wszechwiedzy
zostały użyte przez Św. Jana w Apokalipsie:
„Jam jest Alfa i Omega, początek i koniec, mówi Pan, który jest, i który był, i który
przyjść ma, on Wszechmogący.“76
To ciekawe odwołanie do liter alfabetu jako symbolu początku i końca. Alfabetu jako
zapisu świata. Można też powiedzieć, że Biblia zamyka się klamrą odwołujacą się
do SŁOWA. Słowo było u początku wszystkiego. Można zwrócić uwagę na fakt, że
w Księdze Genesis cały opis stwarzania świata przez Boga jest związany
z nadawaniem przez niego imion, nazw stwarzanym rzeczom:
„I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą.“ [...]
„I nazwał Bóg rozpostarcie niebem.“ [...]
„I nazwał Bóg suche miejsce ziemią, a zebranie wód nazwał morzem.“ [...]77


Hiobowa wieść – zła, tragiczna, przerażająca wiadomość o wielkim nieszczęściu,
która zupełnie zmienia istniejącą sytuację, spada jak grom z jasnego nieba.
Hiob był szczęściarzem, miał majątek, cudowną rodzinę i w ogóle wiodło mu się
pomyślnie. W Biblii o nim czytamy:
„Żył w ziemi człowiek imieniem Hiob. Był to mąż sprawiedliwy, prawy, bogobojny
i unikający zła. Miał siedmiu synów i trzy córki. Majętność jego stanowiło siedem
tysięcy owiec, trzy tysiące wielbłądów, pięćset jarzm wołów, pięćset oślic
oraz wielka liczba służby. Był najwybitniejszym człowiekiem spośród wszystkich
ludzi Wschodu.“78
Pewnego dnia Bóg postanowił doświadczyć Hioba. Chcąc sprawdzic jego wiarę,
zabrał mu wszystko oprócz żony. Słudzy donieśli Hiobowi, że stracił cały swój
pokaźny majątek i liczną rodzinę, ale Hiob nie zwątpił w Boga i przetrwał nędzę.
Oto biblijna relacja o tym wydarzeniu:
„Pewnego dnia, gdy synowie i córki jedli i pili w domu najstarszego
brata, przyszedł posłaniec do Hioba i rzekł: «Woły orały, a oślice pasły się tuż
obok. Wtem napadli Sabejczycy, porwali je, a sługi mieczem pozabijali, ja sam
uszedłem, by ci o tym donieść». Gdy ten jeszcze mówił, przyszedł inny i rzekł:

76 Zob.: Apokalipsa św. Jana Teologa [w:] Biblia tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,
         Warszawa 1954, s. 970.
77 Tamże: Pierwsze Księgi Mojżeszowe. Genesis, s. 1.
78 Zob.: Księga Hioba [w:] Biblia tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,

         Warszawa 1954, s. 343.


                                                                                                46
«Ogień Boży spadł z nieba, zapłonął wśród owiec oraz sług i pochłonął ich. Ja sam
uszedłem, by ci o tym donieść». Gdy ten jeszcze mówił, przyszedł inny i rzekł:
«Chaldejczycy zstąpili z trzema oddziałami, napadli na wielbłądy, a sługi ostrzem
miecza zabili. Ja sam uszedłem, by ci o tym donieść». Gdy ten jeszcze mówił,
przyszedł inny i rzekł: «Twoi synowie i córki jedli i pili wino w domu najstarszego
brata. Wtem powiał szalony wicher z pustyni, poruszył czterema węgłami domu,
zawalił go na dzieci, tak iż poumierały. Ja sam uszedłem, by ci o tym donieść».
Hiob wstał, rozdarł swe szaty, ogolił głowę, upadł na ziemię, oddał pokłon i rzekł:
«Nagi wyszedłem z łona matki i nagi tam wrócę. Dał Pan i zabrał Pan. Niech będzie
imię Pańskie błogosławione!» W tym wszystkim Hiob nie zgrzeszył i nie przypisał
Bogu nieprawości.“79
          Wyrażenie „hiobowe wieści“ w dzisiejszym języku potocznym nie oznacza
wiadomości nagłej, lecz raczej wiadomość przytłaczającą, okropną, nie do zniesienia
dla normalnego człowieka.

Arka Przymierza – symbol porozumienia, braterstwa, bożej opieki

Arka przymierza jest pozłacaną skrzynią z drewna akacjowego, ozdobiona dwoma
złotymi cherubami. Miała symbolizować obecność boską i zawierała kamienne tablice
10 przykazań. Izraelici mieli ją nosić ze sobą we swych wędrówkach. Została złożona
w jerozolimskiej świątyni Salomona w miejscu zwanym „święte świętych“. Zaginęła
po upadku Jerozolimy w 586 p. n. e.. Biblia pisze o jej powstaniu tak:

„Uczynią też skrzynią z drzewa sytym; półtrzecia łokcia będzie długość jej,
a półtora łokcia szerokość jej, a półtora łokcia wysokość jej. I powleczesz ją złotem
czyste; z wierzchu i wewnątrz powleczesz ją, a uczynisz nad nią koronę złotą
w około. Ulejesz też do niej cztery kolce złote, które przyprawisz do czterech węgłów
jej; dwa kolce do jednego jej boku, i dwa kolce do drugiego jej boku. I uczynisz
drążki z drzewa sytym, i powleczesz je złotem. I przewleczesz drążki przez kolce
na bokach skrzyni, aby na nich skrzynię noszono. W kolcach u skrzyni będą te
drążki; nie będą ich odejmować od niej. A włożysz w tę skrzynie świadectwo, któreć
dam. Uczynisz też ubłagalnią ze złota czystego; półtrzecia łokcia będzie długość jej,
a półtora łokcia szerokość jej. I uczynisz dwa Cheruby złote; z ciągnionego złota


79   Zob.: Księga Hioba [w:] Biblia tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,
           Warszawa 1954, s. 343.

                                                                                         47
uczynisz je na obu końcach ubłagalni. A uczynisz Cheruba jednego na jednym
końcu, a Cheruba drugiego na drugim końcu; na ubłagalni uczynicie Cheruby
na obu końcach jej. A będą mieć Cherubowie skrzydła rozciągnione z wierzchu,
zakrywając skrzydłami swemi ubłagalnią; a twarze ich będą obrócone jednego
ku drugiemu; ku ubłagalni będą twarze Cherubów. I włożysz ubłagalnię na wierzch
skrzyni, a do skrzyni włożysz świadectwo, które dam. Tam się z tobą schodzić będę,
i z tobą rozmawiać            z ubłagalni, z pośrodku dwu Cherubów, którzy będą
nad skrzynią świadectwa, o wszystkiem, co rozkażę synom Izraelskim. [...]
Patrzajże, abyś uczynił wszystko według podobieństwa tego, któreć ukazano
na górze.“80


Niewierny Tomasz – ktoś nieufny, sceptyczny, niedowierzający nikomu ani
niczemu, dopóki sam się nie przekona i nie sprawdzi osobiście. Niedowiarkiem okazał
się apostoł Tomasz. Gdy powiedziano mu, że Jezus zmartwychwstał, nie uwierzył
w to. W Biblii czytamy następująco:
Ale Tomasz, jeden ze Dwunastu, którego zowią Didymus, nie był z nimi, gdy był
przyszedł Jezus. I rzekli mu drudzy uczniowie: «Widzieliśmy Pana!» Ale im on
rzekł: «Jeźli nie ujrzę w ręku jego znaków gwoździ, a nie włożę palca mego w znaki
gwoździ, a nie włożę ręki mojej w bok jego, nie uwierzę.» A po ośmiu dniach byli
zasię uczniowie jego w domu, i Tomasz z nimi. I przyszedł Jezus, gdy były drzwi
zamknięte, a stanął w pośrodku nich, i rzekł: «Pokój wam!» Potem rzekł
Tomaszowi: «Włóż sam palec twój, a oglądaj ręce moje, i ściągnij rękę twoję, i włóż
ją w bok mój, a nie bądź niewiernym, ale wiernym.» Tedy odpowiedział Tomasz
i rzekł: «Panie mój, i Boże mój!» Rzekł mu Jezus: «Żeś mię ujrzał, Tomaszu,
uwierzyłeś; błogosławieni, którzy nie widzieli, ale uwierzyli.»81


Salomonowy wyrok – mądry i sprawiedliwy wyrok (chociaż o zaskakującej
formule rozstrzygnięcia).
Salomon, król Izraela i następca króla Dawida, słynął ze swojej mądrości. Bóg dał
Salomonowi mądrość i rozsądek nadzwyczajny: Bóg więc mu powiedział: «Ponieważ
poprosiłeś o to, a nie poprosiłeś dla siebie o długie życie ani też o bogactwa, i nie


80 Zob.: Drugie Księgi Mojżeszowe [w:] Biblia tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,
         Warszawa 1954, s. 68.
81 Zob.: Ewangelia wg św. Jana [w:] Biblia tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,

         Warszawa 1954, s. 852.

                                                                                                   48
poprosiłeś o zgubę twoich nieprzyjaciół, ale poprosiłeś dla siebie o umiejętność
rozstrzygania spraw sądowych, więc spełniam twoje pragnienie i daję ci serce
mądre i rozsądne, takie, że podobnego tobie przed tobą nie było i po tobie nie będzie.
I choć nie prosiłeś, daję ci ponadto bogactwo i sławę, tak iż za twoich dni
podobnego tobie nie będzie wśród królów.
Dwie nierządnice miały po jednym niemowlęciu, jedno z nich umarło, każda
twierdziła, że jej dziecko żyje. Salomon stwierdza, że należy dziecko rozciąć na dwie
połowy, aby każda kobieta otrzymała po połowie. Wtedy przeciwko wyrokowi
protestuje prawdziwa matka, która woli oddać je rywalce, która zgadza się na wyrok.
Król postanawia oddać dziecko tej, która zaprotestowała:
Potem dwie nierządnice przyszły do króla i stanęły przed nim. Jedna z kobiet
powiedziała: «Litości, panie mój! Ja i ta kobieta mieszkamy w jednym domu. Ja
porodziłam, kiedy ona była w domu. A trzeciego dnia po moim porodzie ta kobieta
również porodziła. Byłyśmy razem. Nikogo innego z nami w domu nie było, tylko
my obydwie. Syn tej kobiety zmarł w nocy, bo położyła się na nim. Wtedy pośród
nocy wstała i zabrała mojego syna od mego boku, kiedy twoja służebnica spała,
i przyłożyła go do swoich piersi, położywszy przy mnie swego syna zmarłego. Kiedy
rano wstałam, aby nakarmić mojego syna, patrzę, a oto on martwy! Gdy mu się
przyjrzałam przy świetle, rozpoznałam, że to nie był mój syn, którego urodziłam».
Na to odparła druga kobieta: «Wcale nie, bo mój syn żyje, a twój syn zmarł».
Tamta zaś mówi: «Właśnie że nie, bo twój syn zmarł, a mój syn żyje». I tak
wykrzykiwały wobec króla. Wówczas król powiedział: «Ta mówi: To mój syn żyje,
a twój syn zmarł; tamta zaś mówi: Nie, bo twój syn zmarł, a mój syn żyje».
Następnie król rzekł: «Przynieście mi miecz!» Niebawem przyniesiono miecz
królowi. A wtedy król rozkazał: «Rozetnijcie to żywe dziecko na dwoje i dajcie
połowę jednej i połowę drugiej!» Wówczas kobietę, której syn był żywy, zdjęła litość
nad swoim synem i zawołała: «Litości, panie mój! Niech dadzą jej dziecko żywe,
abyście tylko go nie zabijali!» Tamta zaś mówiła: «Niech nie będzie ani moje, ani
twoje! Rozetnijcie!» Na to król zabrał głos i powiedział: «Dajcie tamtej to żywe
dziecko i nie zabijajcie go! Ona jest jego matką». Kiedy o tym wyroku sądowym
króla dowiedział się cały Izrael, czcił króla, bo przekonał się, że jest obdarzony
mądrością Bożą do sprawowania sądów.82


82   Zob.: 1. Księga królewska [w:] Biblia tj. całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu,
           Warszawa 1954, s. 212 .

                                                                                                49
3 Mitologia jako źródło frazeologizmów



      3.1     Czym jest mit?



          Zanim będzie omówiona Mitologia, trzeba rozpocznąć od samej podstawy,
którą jest pojęcie mit. Termin ten pochodzi z języka greckiego (mýthos = mowa,
legenda, słowo, opowieść, powiedzenie, rada, rozkaz) i ma znaczenie bajecznego
podania o powstaniu świata, bogach i legendarnych bohaterach nieznanego
pochodzenia; opowieści sakralnej uzasadniającej i kodyfikującej wierzenie religijne
jakiejś społeczności związane z magią, kultem i rytuałem.83 Jest uważany przez tę
społeczność za prawdziwy, łączący elementy realistyczne z fantasycznymi.
          Są to opowieści bardzo stare, znane już wtedy, gdy pismo nie było jeszcze
używane, nawet znane. Mit to opowieść próbująca pośrednio (np. alegorycznie,
symbolicznie) wyjaśniać okoliczności narodzin oraz pochodzenia bogów, świata,
ludzi. Mity funkcjonują jakby poza czasem, są ahistoryczne, nie można ich przypisać
do określonej epoki. Z reguły mają charakter poetyczny, są pełne dramatycznych
napięć, personifikują przedstawiony świat. Traktowane jako święte opowieści,
upamiętniały to, co dokonało się w legendarnym czasie początku świata, pełniły
funkcję dziejotwórczą, zaprowadzały ład w sferze niepokoju. Pokazywały, w jaki
sposób, dzięki czynom istot nadnaturalnych, powstała nasza rzeczywistość. Opisywały
różnorodne i czasami dramatyczne wtargnięcia sfery sacrum (dziedzina spraw
religijnych; od łac. słowa sacer = rzecz święta84) lub nadnaturalności w obręb świata.
Posługiwały się symbolami i przedstawiały jedność przeciwieństw, takich jak dobro –
zło, wina – zasługa. Początkowo mity były przekazywane tylko ustnie, ulegały zatem
licznym przemianom, wciąż je modyfikowano, dopełniano. Dopiero później zostały
zapisane. Zbiory zapisanych mitów tworzyły właśnie mitologie (np. mitologia
grecka, rzymska, mitologia afrykańska, chińska, indyjska, hebrajska, słowiańska
i innne).



83   Zob.: Kopaliński, W.: Słownik wyrazów obych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1994, s. 334.
84   Tamże: s. 447.

                                                                                                50
          Mity można podzielić na kilka rodzajów:
      -   kosmogoniczne – zawierały koncepcję powstawania świata i wyobrażenia o
          jego ładzie
      -   kosmologiczne – opowiadające o strukturze świata i kosmosu
      -   teogoniczne – mówiły o narodzinach bogów i związkach między nimi
      -   antropogoniczne – opisywały narodziny człowieka i objaśniały zachowania,
          charakter ludzi i ich związki z bogami
      -   soteriologiczne – o zbawieniu człowieka
      -   eschatologiczne – o życiu pośmiertnym
      -   genealogiczne – przekazujące informację o pochodzeniu człowieka i rozwoju
          rodzaju ludzkiego (rodów, plemion itd.)
      -   kalendarzowe – o podziale roku
      -   historyczne i historiozoficzne – przekazujące wiadomości o ważnych dla
          ludzkości lub też dla jakiegoś ludu wydarzeniach, dociekające przyczyn i
          skutków tych wydarzeń.85


          Świat mitów zamieszkiwali bogowie, herosi, tytani, demony i ludzie.
Pochodzenie mitów jest często nieznane (autorstwo jest nieokreślone). Mit oznacza
coś, co wieczne, ponadczasowe. Jest źródłem archetypów, czyli praobrazów, wzorców
postaw i ich zachowań utrwalonych kulturowo i toposów – powtarzających się,
ponadczasowyh motywów utrwalonych w kulturze. Mit jako taki jest zmienny,
poddawany bywa manipulacji, staje się narzędziem reklamowej perswazji oraz
politycznej propagandy. Mit z jednej strony posługuje się metaforą i językiem
symbolicznym, co sprawia, że jest interprecyjnie otwarty, z drugiej strony jest
powtarzałną strukturą prowadzącą do alegoryzacji przedstawień, które mogą być
źródłem uproszczeń i stereotypów. W mitach zawarte jest to, co nieskończone,
wieczne i to, co teraźniejsze.
          Studium       mitologii      zajmowali       się    oprócz   klasycznych   filologów
(np. U. Wilamowitz-Moellendorf) również antropolodzy zajmujący się kulturą
(C. Lévi-Strauss, B. Malinowski), psycholodzy (C. G. Jung, S. Freud), religioniści
(M. Eliade) i inni.



85   Zob.: Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006, s. 539.
           Tomkowski, J.: Literatura polska, Warszawa 1993, s. 8.

                                                                                           51
        Mitologii, czyli zbiorów mitów, jest na świecie sporo. Np. można tu wymienić
mitologię grecką, rzymską, słowiańską, orientalną, judeo-chrześcijańską lub
afrykańską. Istnieją również mitologie sztuczne, powstałe dla potrzeb utworów
literackich (szczególnie w literaturze fantasy). Twórcami takiej mitologii jest np. J. R.
R. Tolkien, który zasłynął jako autor utworów literackich o charakterze baśniowym.
W swych utworach (Hobbit, czyli Tam i z powrotem86 czy Władca pierścieni87)
tworzyl mitologię Śródziemia. Chodzi o fikcyjną pradawną krainę. Jak autor pisze,
świat Śródziemia był pierwotnie płaski, wszak pod koniec Drugiej Ery za sprawą
boskiej interwencji Eru Ilúvatara, Stwórcy, stał się kulą).
        We wszystkich tradycjach mitologicznych odnajdujemy postacie herosów,
których zadaniem było dokonywanie nadzwyczajnych wyczynów w czasach, gdy
kładziono fundamenty rodu ludzkiego. Bohater jest najczęściej mężczyzną i posiada
nadnaturalne lub boskie cechy. Takim bohaterom często przypisuje się odkrywanie
lub ustanawianie ważnych zasad społecznych, takich jak zasady polowania, czy
podziału żywności. Również powstanie obrzędów religijnych przypisuje się takim
postaciom albo też kradzież ognia przez bohatera jest powszechnie postrzegana jako
kluczowe wydarzenie w rozwoju społeczności ludzkiej. Na przykład w greckim micie
Prometeusz wykradł bogom ogień, aby przekazać go ludziom.88 Według niektórych
mitologii plemiennych Ameryki Południowej młody bohater kulturowy wykradł ogień
jaguarowi. Na Wyspach Gilberta na zachodnim Pacyfiku źródłem ognia było Słońce,
złapane w sidła przez bohatera kulturowego Bue po to, aby uzyskać ogień dla rodzaju
ludzkiego. Czasami bohaterowie, podobnie jak pierwsze bóstwa stwórcze, często
przedstawiani są jako zwierzęta lub przyjmują postać ludzką i zazwyczaj są wielkimi
bojownikami i zdobywcami.
        W mitologii pojawia się także Bóg. Jest ponadziemską istotą (osobą lub
personifikacją sił kosmicznych), będąca racją istnienia i funkcjonowania świata
i człowieka. Bóg jest najwyższą wartością religijną (sacrum, sanctum) oraz głównym
przedmiotem wierzeń i kultu w większości religii. Źródłem wiedzy o Bogu są dane
pochodzące z objawienia, doświadczeń religijnych i rozumu, usystematyzowane
w teologii, mistyce i filozofii. W religii Bóg jest głównym panem i zbawcą człowieka,
natomiast w filozofii jest utożsamiany z Absolutem, bytem samoistnym nie mającym


86 Tolkien, J. R. R.: Hobbit, czyli Tam i z powrotem, 1937.
87 Tolkien, J. R. R.: Władca pierścieni: t. 1 Wyprawa, 1954.
  Tolkien, J. R. R.: Władca pierścieni: t. 2 Dwie wieże, 1954.
88 Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 34–36.


                                                                                      52
przyczyny i będącym przyczyną sprawczą wszelkich innych bytów. W religiach
naturalnych koncepcje Boga zostały wyrażone w mitach, hymnach religijnych,
modlitwach, obrzędach i sztuce sakralnej. Bóg jako istota najwyższa objawiał się
ludziom w różnych zjawiskach (np. w niebie, Słońcu, tęczy, grzmocie) oraz w historii
(poprzez władców). W niemal wszystkich religiach pierwotnych i starożytnych wiara
w Boga będącego stwórcą Wszechświata i ludzi nie wykluczała wiary w innych bogów
(politeizm, henoteizm) oraz w różnego rodzaju siły nadnaturalne (duchy, fetysz,
manna). Najbardziej rozwinięte koncepcje Boga ukształtowały się w wielkich religiach
monoteistycznych jak judaizm, chrześcijaństwo, islam oraz w hinduizmie. Koncepcje
te wyrosły z religijności uformowanej przez pisma święte (Stary Testament, Nowy
Testament, Koran, Wedy), wzbogaconej przez tradycję myśli filozoficznej (filozofia
grecka, chrześcijańska, indyjska). W hinduizmie, który w ciągu tysiącleci ewoluował
od politeizmu, poprzez henoteizm, do teizmu bliskiego religiom monoteistycznym,
dwie koncepcje Boga odegrały szczególnie ważną rolę: pojęcie Boga osobowego
(Iśwara) w systemie teistycznym Ramanudźi oraz pojęcie Boga jako Absolutu
w monoistycznej filozofii Śankary.89 W judaizmie, chrześcijaństwie i islamie Bóg jest
osobą, jest „jeden i jedyny“. Określenia „jeden i jedyny” oznaczają, że Bóg jest
jedynym panem i sędzią człowieka, co wyklucza istnienie jakiejkolwiek innej mocy
nadnaturalnej nie pochodzącej od niego (a zwłaszcza istnienie innych bóstw).
W starożytnych mitologiach istniały bóstwa chtoniczne. Były to bóstwa świata
podziemnego: zmarłych, jak na przykład: greckie bóstwa: Hades, Persefona, Tanatos,
Hypnos, Kery, Erynie i bóstwa rzymskie: Pluton i Prozerpina.               Bóstwami
chtonicznymi określane były również bóstwa wegetacji roślinnej, np. grecka Demeter,
czy rzymscy Liber i Ceres.90
Tu miały miejsce również bóstwa telluryczne – są to bóstwa Ziemi i całej sfery
ziemskiej. Są najstarsze, obok bóstw uranicznych. W mitach o stworzeniu występuje
częsty motyw boskiej pary stwórców: Nieba i Ziemi. Źródłem sakralnej waloryzacji
Ziemi, prowadzącej do jej uświęcenia i deifikacji, było najbardziej pierwotne
doświadczenie Ziemi jako niezbędnego dla życia środowiska naturalnego, następnie,
w miarę rozwoju gospodarki rolnej, przede wszystkim jako żywicielki ludzi.
W religioznawstwie bóstwa telluryczne klasyfikuje się w kilku odrębnych grupach:
1. Bóstwa Ziemi jako całości (na przykład Gaja),


89   Zob.: Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006, s. 249.
90
     Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 11.

                                                                                   53
2. Bóstwa różnych ukształtowań Ziemi (bóstwa gór),
3. Bóstwa akwatyczne (Okeanos, Posejdon, Neptun),
4. Bóstwa roślinności (kult drzew).


Bóstwa uraniczne – są to bóstwa Nieba i całej sfery niebieskiej. Obok bóstw
tellurycznych chodzi o najstarsze bóstwa ludów prahistorycznych, zajmujące
centralne miejsce w mitologiach i kulcie. Wyobrażane były jako stwórcy wszechświata
(często łącznie z bóstwami Ziemi lub Oceanu) oraz jako Istoty Najwyższe,
wszechwładne, ale bierne, nadzorujące działalność innych bóstw. Bóstwa uraniczne
ewoluowały          w    różnych      kierunkach:      niektóre   kumulowały   funkcje   bóstw
atmosferycznych (grzmotu, burzy, deszczu), przekształcając się w bóstwa życiodajne,
inne ustępowały miejsca bóstwom Słońca, jeszcze inne utwierdzały swoją
suwerenność w panteonach jako najwyżsi władcy i prawodawcy, będący wzorcem
dla władców ziemskich (np. grecki Zeus, rzymski Jupiter). Czasami pod pojęciem
„bóstw uranicznych“ rozumie się wszelkie bóstwa związane ze sferą niebieską,
klasyfikowane w 4 odrębnych grupach:
1. Bóstwa Nieba jako całości (np. Uranos),
2. Bóstwa Słońca (np. Helios),
3. Bóstwa Księżyca (np. Selene),
4. Bóstwa gwiazd (astrolatria).91




           W Mitologii greckiej zostały przedstawione:
Narodziny świata,
Bogowie olimpijscy (zamieszkujący górę Olimp. Sprawowali wszelką władzę
nad ludźmi i decydowali o ich istnieniu, życiu lub śmierci. Należeli do nich: Zeus,
Hera, Apollo, Artemis, Hermes, Hefajstos, Afrodyta, Eros, Charyty i Ares),
Bogowie światła i powietrza (Helios – Bóg Słońca, Selene – bogini Księżyca,
Iris - bogini tęczy, Wiatry: Boreasz – Wiatr północny, Notos – Wiatr południowy,
Zefir – Wiatr wschodni, Euros – Wiatr zachodni),
Bogowie ziemscy (Demeter – bogini życia, urodzaju, patronka rolników, Persefona
– bogini śmierci, Dionizos – Bóg życia i winnej latorośli, Asklepios (Eskulap) –
Bóg-lekarz, Westa – bogini-opiekunka ogniska domowego),

91   Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 17.

                                                                                           54
Królestwo morza (Posejdon, Proteusz, Nereidy, Tetyda – Matka Achillesa),
Królestwo piekieł (Hades – władca piekieł, Erynie),
Bóstwa doli i spraw ludzkich (Eirene – bogini pokoju, Hymen – opiekun
małżeństw, Hypnos – opiekun snu, Mojry – boginie przeznaczenia, Nike – bogini
zwycięstwa, Tanatos – Bóg śmierci, Temida – bogini sprawiedliwości, Fortuna –
bogini szczęścia),
Bohaterowie (np. Herakles, Perseusz i Bellerofont, Atalanta oraz Tezeusz)
Historia wojny trojańskiej.92


          Mitologia ta jest zbiorem przekazywanych przez starożytną grecką tradycję
opowieści, wyjaśniających miejsce człowieka w świecie oraz samo funkcjonowanie
świata, jego stworzenie i historię. Z mitologii czerpano wiedzę na temat świata
i rozwijano na tej podstawie normy etyczne wyznaczające miejsce człowieka
w ustalonym porządku świata. Odzwierciedla ona również relacje zachodzące między
człowiekiem i bogami. Mity służyły głównie do określenia granic, których
śmiertelnikom nie było wolno przekraczać. Są niezwykle zróżnicowane i urozmaicone.
Opisano tu historie od potwornych morderstw wczesnych bogów, krwawej wojny
tebańskiej i trojańskiej, poprzez młodzieńcze wybryki Hermesa, aż do poruszającego
żalu Demeter po stracie Persefony. Niezliczony jest również zastęp bogów, bóstw,
herosów, potworów, demonów, nimf, satyrów i centaurów zasiedlających świat
mitów.




92   Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, Spis treści.

                                                                                55
                               Obrazek: Bogowie olimpijscy.



Grecy posiadali panteon bogów i bóstw, z których każdy odpowiadał za konkretną
część świata, rzeczywistości, np.:

Zeus (w mitologii rzymskiej: Jowisz) – syn Kronosa i Rei, najwyższy bóg Greków,
ojciec i władca bogów, ludzi, był panem nieba, światła i wszelkich zjawisk
atmosferycznych. Określano go jako gromowładny, ponieważ potrafił ciskać
piorunami. Poza tym był panem przyrody i całego porządku świata. Jego siedzibą była
góra Olimp w Tesalii. Poświęcony mu był dąb i orzeł. Miał dużo żon (Metis, Temida,
Dione, Mnemozyna, Ezrynome, Demeter, Leto), ale jedyną żoną, jaką powszechnie
uznano za legalną małżonkę Zeusa, była jego siostra Hera. Miał prawie niepoliczalną
ilość dzieci: Hefajstos, Atena, hory, mojry, hesperydy, nimfy, muzy i charyty, Hekate,




                                                                                   56
Persefona, Apollo, Artemida, Hebe, Ares i Minos. Z kobietami śmiertelnymi spłodził
licznych bohaterów – eponimów.93

Posejdon był władcą mórz i oceanów, bratem Zeusa i Hadesa. Przedstawiany jest
jako poważny mąż o bujnym, mokrym zaroście, pełnym wodorostów i ślimaków, ze
swoim trójzębem, którym rozdzierał skały, wzburzał i uspokajał fale morskie, na
rydwanie ciągniętym przez trytony, w towarzystwie nereid. Mieszkał w pałacu na dnie
Morza Egejskiego. Jego rzymskim odpowiednikiem jest Neptun. Pierwotnie był
prawdopodobnie bogiem podziemnych źródeł życiodajnych rzek i strumieni – stąd
jego związek ze światem podziemnym.94


Afrodyta była boginią piękności, wiosny, kwiatów, miłości i pożądania, opiekunką
żeglarzy, ucieleśnieniem piękna kobiecego. Podróżowała w rydwanie zaprzężonym
w gołębie. Była żoną Hefajstosa, którego zdradzała z Aresem, i matką Erosa. Pewnego
razu mąż jej przyłapał ich na gorącym uczynku. Przykrył ich metalową siecią
i wystawił na śmiech bogów. W mitologii rzymskiej odpowiedniczką Afrodyty była
Wenus. Jej atrybutami były mirt, róża, jabłko, jaskółka, gołąb, bażant, łabędź,
wróbel, zając, kozioł i delfin.


Ares był bogiem dzikiej i okrutnej wojny, utożsamiany z rzymskim bogiem Marsem.
Był brutalny, wrogi i gardził prawem. Mordował chętnie i obficie, zwłaszcza słabszych.
Wraz ze swoją siostrą Eris rzucał się w wir najgorętszej walki po jednej lub po drugiej
stronie. Posługiwał się raczej siłą i przemocą niż rozumem. Był to najmniej lubiany
bóg na Olimpie. Zawsze chmurny, gniewny i nienawidzony przez ludzi, a nawet przez
swego ojca, Zeusa. W dłoniach trzymał miecz i włócznię. Był bratem Hefajstosa
i Ateny.95


Hades – bóg śmierci (władca Podziemia – państwa zmarłych), posępny bóg
mrocznego świata podziemi, brat Zeusa. Jego rzymskim odpowiednikiem był Pluton.
Był straszny, ale sprawiedliwy. Dla ludzi nie był jednak niebezpieczny. Jego
królewstwo było oddzielone od świata żywych rzeką Styksem, przez którą przewożono
zmarłych łodzią.

93 Kopaliński, W.: Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003, s. 1480.
94 Encyklopedia popularna, Warszawa 1962, s. 857.
95 Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 69–70.


                                                                                    57
Niektóre bóstwa, jak Apollo (bóg słońca i śmierci, zabijający młodzieńców i
mężczyzn strzałą ze srebrnego łuku, bóg mądrości, poezji i muzyki, przewodnik muz i
opiekun wszelkich rzemiosł, atrybuty: lira, łuk i wieniec laurowy), czy Dionizos
(rzymski Bachus, bóg płodnych sił natury, religijnej ekstazy i wina, mający ponadto
związek z życiem pozagrobowym) pełniły różnego rodzaju funkcje. Istniały również
bóstwa przypisane do miejsc (bogowie rzek, nimfy opiekujące się źródłami i
jaskiniami, a także bóstwa troszczące się o groby zmarłych herosów). Najpotężniejsi
według Greków bogowie przypisywani byli do największych części świata.
          Oprócz tego istniały setki innych bytów, których nie można było zaliczyć
do grona bogów ani herosów. Wielkie miejsca kultu, tzw. świątynie, były poświęcane
jedynie grupie najważniejszych bogów i na nich przede wszystkim skupiały się
wierzenia świata helleńskiego. Jednakże wiele regionów i mniejszych miejscowości
posiadało własne miejsca kultu lokalnych bóstw, nimf czy herosów.96




96   Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 10.

                                                                                58
     3.2 Mitologia grecka Jana Parandowskiego



       Najbardziej popularnym polskim autorem opowiadań o tematyce mitologicznej
był powieściopisarz, eseista, historyk i tłumacz, Jan Parandowski. Wielotni prezes
polskiej organizacji pisarzy Pen Club studiował filologię klasyczną i archeologię
we Lwowie. Po studiach odbył liczne podróże naukowo-badawcze do Francji, Grecji
i Włoch. Jest autorem opowiadań o tematyce mitologicznej Eros na Olimpie (1924),
wielokrotnie wznawianego opracowania wierzeń i podań Greków i Rzymian
Mitologia (1924), adaptacji eposów Homera Wojna trojańska (1927) i Przygody
Odyseusza (1935), powieści Dysk olimpijski (1933), Niebo w płomieniach (1936)
i Powrót do życia (1961). Jest świetnym znawcą antycznej kultury i swymi książkami
potrafił ją bardzo dobrze przybliżyć współczesnemu czytelnikowi. Dobrze spisał się
również jako tłumacz (Odyseja Homera czy Dzieła wybrane Cezara).97
       W Mitologii Jana Parandowskiego poznajemy tajemniczy świat wierzeń
starożytnych Greków. Przedstawione są w niej rozmaite bóstwa (dobre i złe) oraz
stosunki między nimi i ludźmi.
       Początkowo mieszkańcy starożytnej Grecji wyznawali fetyszyzm. Jak pisze sam
Parandowski: „chodziło o jedną z pierwotnych religii, polegającą na oddawaniu czci
boskiej przedmiotom martwym, uważanym za siedzibę jakiegoś ducha dobrego lub
złego“98 (np. kamienie, głazy, ogromne pnie drzew lub meteoryty, które, spadając
z nieba, były czymś niezwykłym i przypisywano im siłę boską). Następny etap rozwoju
religii greckiej stanowił antropomorfizm (przypisywanie przyrodzie żywej i martwej
ludzkich cech i motywów postępowania; wyobrażanie sobie bogów na podobieństwo
człowieka99), a więc bogowie przybierali postacie ludzkie. Byli niezwykle piękni.
Zdarzały się oczywiście wyjątki. Przykładem tego był Hefajstos, kaleki bóg ognia i
kunsztu kowalskiego. Byłoby błędem sądzić, że Bogowie greccy, podobnie jak Bóg
chrześcijański, są dobrzy, łaskawi i mądrzy. Społeczność niebiańska dzieliła się
bowiem na klasy wyższe i niższe, a w każdej z nich toczyła się walka o władzę.
Stosowane były rozmaite podstępy i zawiązywały się spiski.
       Stosunki między bogami i ludźmi były różne. Każda wioska i miasto miało
swoje główne bóstwo, któremu składało szczególną cześć. Właśnie to było powodem

97 Więcej: Slovník polských spisovatelů, Praha 2000, s. 375.
98 Zob.: Prandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, op. cit., s. 7.
99 Zob.: Kopaliński, W.: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1994.


                                                                                           59
licznych sporów między bogami, którzy mścili się na ludziach. Na wioski
sprowadzano choroby, kataklizmy i głód. Niekiedy sami Bogowie przybierali postać
zwierząt i porywali lub zabijali ludzi. Byli oczywiście i tacy, którzy pomagali
zabłąkanym podróżnym w odnalezieniu drogi. Należał do nich Hermes - opiekun
złodziei i kupców. Niektóre z bóstw towarzyszyły człowiekowi w czasie zabaw i uczt,
a czasami ludzie byli zapraszani na uczty olimpijskie, gdzie rozkoszowali się ambrozją
dającą wieczną młodość oraz innymi niebiańskimi potrawami. Zdarzało się,
że usłyszeli tam sprawy poufne, które nie powinny wyjść poza bramy Olimpu, a więc
bywalcy tych uczt obiecywali nie powtarzać niczego po powrocie do domu, bo inaczej
czekała ich bezlitosna kara. Jednak nie każdy miał tak silną wolę, by powstrzymać się
od plotkowania (np. Król Syzyf, który przez całą wieczność musi wtaczać na stromą
górę olbrzymi głaz zawsze wyślizgujący mu się z rąk tuż przed wierzchołkiem).
      Najbardziej popularnym typem opowiadań i również niezwykłym faktem było
to, iż Bogowie olimpijscy udawali się na ziemię, aby uwieść śmiertelne kobiety i
zaznać rozkoszy z nimi. Ze związków takich rodzili się zwykle rośli, potężni i
przerastający siłą zwykłych ludzi bohaterowie (herosi), którzy jednak umierali bardzo
młodo - uśmierceni przez zazdrosne żony bogów (jednym z nich był Herakles, syn
Zeusa i królowej Alkmeny, któremu się udało przy pomocy innych bogów uniknąć
śmierci z ręki Hery, żony władcy Olimpu. Wszak całe jego życie składało się z ciężkiej
pracy i walki, aby w końcu po śmierci mógł stać się bywalcem świętej góry).




            Obrazek: Herakles był popularnym motywem w sztuce starożytnej Grecji.


      Mitologia pisuje też okoliczności przyswojenia lub odkrycia ważnych zjawisk
lub przedmiotów związanych z kulturą starożytnych Greków, np.:
-   wykradzenie bogom ognia (Prometeusz)
                                                                                    60
-   nauczenie ludzi rolnictwa (Demeter)
-   wykradzienie bogom ambrozji i nektaru i obdarowywanie nim swoich poddanych
    oraz ujawnienie boskich tajemnic (Tantal)
-   zapoczątkowanie składania ofiar bogom
-   zapoczątkowanie misteriów
-   wynalezienie aulosu
Jeszcze inne mity odnoszą się do Dionizosa – boga, którego kult przywędrował do
Grecji z zewnątrz.

       Końcowy etap mitologii to wojna trojańska. Stanowi punkt zwrotny, oznaczała
ona bowiem przejście z epoki herosów (czasów mitycznych) do czasów, które Grecy
uważali już za okres historyczny.

       Mitologia grecka, poprzez mitologię rzymską, która z niej wiele zaczerpnęła,
weszła do dziedzictwa kultury europejskiej i jest w dalszym ciągu obecna w różnych
przejawach życia społecznego. Czerpią z niej na przykład New Age, astrologia,
horoskopy, kult i współczesne religijne ruchy rekonstrukcjonistyczne.




                                                                                61
       3.3 Mitologia nie tylko w literaturze polskiej



           Mity, pierwotnie przekazywane ustnie, a następnie zapisywane, przechodziły
z czasem w formę opowieści, stając się materiałem literackim. W ten sposób
przyczyniły się do powstania i rozwoju rodzajów i gatunków literackich. Symboliczne
przedstawienie świata zbliża mitologię do literatury pięknej. Elementy mitologiczne
są obecne zwłaszcza we współczesnej literaturze popularnej (np. Władca pierścieni
J. R. R. Tolkiena). Często pokazywana jest magiczna siła głównego bohatera
(np. Supermana,           Spidermana,       Conana),     który        samotnie   walczy   ze   złem
i niesprawiedliwością. Trzeba pamiętać, że również mit archaiczny stanowił i wciąż
stanowi inspirację dla kultury, począwszy od sztuki antycznej – tragedie Ajschylosa
(Prometeusz w okowach), Sofoklesa (Antygona, Król Edyp) czy Eurypidesa (Elektra,
Medea, Orestes), nie omijając również malowideł na wazach i nagrobkach.
           Ojcem greckiej mitologii był Homer, którego dwie wielkie epopeje, Iliada i
Odyseja, stanowią artystyczne opracowanie znanych mitów oraz kodyfikują atrybuty i
cechy poszczególnych bogów. W ten sposób mity, jako forma zbiorowej świadomości,
niestanowiące żadnego określonego gatunku literackiego, przyczyniły się do
powstania i rozwoju eposu, będącego zapisem mitu, oraz liryki i tragedii, która swoje
tematy czerpała z mitologii. W początkowej fazie rozwoju związana była ściśle z
obrzędami religijnymi. Z czasem mity, tracąc swoje funkcje sakralne, weszły do
literatury w charakterze wątków baśniowych i fantastycznych. Niektóre wątki i
motywy mitologiczne za pośrednictwem baśni i fantastyki weszły w obręb kultury
ludowej, a stąd przedostały się do kultur europejskich. Opracowane na przestrzeni
wieków, nabierają nowego charakteru, służą wyrażaniu nowych idei, a często
występują jedynie jako konwencjonalne chwyty, czego przykładem może być typowy
apel podmiotu lirycznego do bóstwa, będący prośbą o natchnienie.100
           W okresie renesansu w literaturze polskiej nawiązuje do mitologii np. Jan
Kochanowski w Odprawie posłów greckich. Motywy mitologiczne są również
widoczne w jego trenach, fraszkach i pieśniach.101 Współczesne odwołania
do mitologii obejmują także zabiegi demitologizacyjne (np. w Trans-Atlantyku



100   Tomkowski, J.: Literatura polska, Warszawa 1993, s. 8.
101   Literatura. Starożytność – oświecenie, Warszawa 1987, s. 236.

                                                                                                62
Gombrowicza102           albo    w     twórczości     A. Bobkowskiego,    W.   Odojewskiego,
J. Makiewicza) i mitotwórcze (np. człowieka z marginesu w utworach Marka Hłaski).
Wyraźnymi cechami mitycznych postaci wykazują się bohaterowie powieści Henryka
Sienkiewicza. Nawiązania do mitów, a także tworzenie mitów indywidualnych
odnaleźć możemy w twórczości Bolesława Leśmiana, Jarosława Iwaszkiewicza,
Zbigniewa Herberta, Tadeusza Nowaka, Mieczysława Jastruna czy Czesława Miłosza.
Do najbardziej kulturotwórczych należą mity o:
-      Prometeuszu – np. romantyczny prometeizm w scenie „Improwizacji” III części
       Dziadów Adama Mickiewicza,               Samuel      Zborowski   Juliusza Słowackiego,
       Promethidion Cypriana Norwida
-      Syzyfie – np. Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego
-      Dedalu i Ikarze – opowiadanie Ikar Jarosława Iwaszkiewicza, wiersze Tadeusza
       Różewicza i Ernesta Brylla lub Stanisława Grochowiaka utwór liryczny Ikar
-      Adamie
-      Edypie
-      Gilgameszu czy Narcyzie


Nawiązania do mitologii widoczne są również w sferze językowej, o czym świadczy
temat tej pracy – związki frazeologiczne.103




102   Tomkowski, J.: Literatura polska, Warszawa 1993, s. 283.
103   Zob.: 3.4. Związki frazeologiczne z mitologii, s. 64.

                                                                                          63
       3.4 Związki frazeologiczne z mitologii



          Jak już wspomniałam na końcu powyższego rozdziału, dotyczącego mitologii
w literaturze, znaczenie mitów ma miejsce również w frazeologii. Właśnie teraz
chciałabym poświęcić uwagę frazeologizmom o rodowodzie starożytnym. Przytoczę tu
kilka przykładów i wytłumaczę ich znaczenie.


Lary i penaty – dom rodzinny, sprzęty domowe, rzeczy osobiste
W Rzymie Lary i Penaty były bóstwami opiekuńczymi domu i rodziny i podobnie jak
paleolityczne Wenus były lokowane w pobliżu paleniska. Lary (łac. Lares) to czczone
w Rzymie duchy opiekuńcze domu i szczęścia domowego, chroniące od nieszczęść.
Były to dusze zmarłych przodków opiekujące się krewnymi. Na początku posiłku
należało składać im ofiarę z jedzenia, a przy wyjeździe czy przyjeździe modlić się.
Penaty (łac. Penates) znów są bóstwa italskie, opiekujące się spiżarnią (penus)
i całym domem.104


Pyrrusowe           zwycięstwo        –    w     przenośni    zwycięstwo     pozorne,    osiągnięte
nadmiernym kosztem, niewspółmierne do poniesionych strat. Pyrrus był jednym
z najwybitniejszych         taktyków       wojskowych      swojej   epoki,   był   zręcznym,    ale
awanturniczym politykiem. Pobił wojska rzymskie pod Herakleą (280 p.n.e.)
i pod Ausculum          (279    p.n.e.),   ale   poniósł     ogromne   straty.     Po   zwycięstwie
nad Rzymianami Pyrrus wypowiedział słynne słowa: „Jeszcze jedno takie zwycięstwo,
a będziemy straceni.“


Nić, kłębek Ariadny – nieoczekiwana pomoc, sposób wybrnięcia z zawiłej sytuacji,
rozwiązanie trudnego problemu. W mitologii greckiej Ariadna podarowała
Tezeuszowi kłębek nici, aby mógł wydostać się z labiryntu po zabiciu Minotaura.
Kłębek nici, który rozwijał, chodząc po Labiryncie, ułatwił mu znalezienie drogi
powrotnej.


Syzyfowa praca (robota) – praca niedająca żadnych wyników, zadanie
niewykonalne. Przebiegły plotkarz zdradzał tajemnice bogów, za co został wtrącony

104   Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 206–207.

                                                                                                64
do Tartaru, skąd uciekł podstępem. Wtedy został ukarany wieczną i bezużyteczną
pracą. Miał za zadanie wtoczyć na górę głaz, który jednak przed wierzchołkiem zawsze
wymykał mu się z rąk i staczał w dół.105


Puszka Pandory – w przenośni źródło niekończących się nieszczęść, kłopotów,
smutków, utrapień. Gdy Prometeusz, wbrew woli Zeusa, skradł niebu ogień i nauczył
ludzi się nim posługiwać, Zeus zemścił się. Kazał Hefajstosowi ulepić z gliny kobietę,
którą nazwano Pandora. Każdy z bogów dał jej jakiś sposób unieszczęśliwiania ludzi.
Zeus ofiarował jej puszkę, którą miała dać w posagu temu, który ją poślubi.
Prometeusz nie ufał Zeusowi i nie chciał od niego darów, ale jego brat, Epimeteusz,
ożenił się z Pandorą i otworzył puszkę. Wyfrunęły z niej na świat wszystkie
nieszczęścia, jakie od tej pory trapią ludzi, z wyjątkiem Nadziei, przywartej mocno
do dna puszki.


Koń trojański
1. O czymś pozornie wyglądającym na przyjacielski podarunek, w rzeczywistości
będącym          niebezpieczeństwem;          ukryte     niebezpieczeństwo;   spisek,   podstęp
zmierzający do pokonania przeciwnika od wewnątrz, zaszkodzenia mu.
2. Współcześnie chodzi również o pojęcie z informatyki: program na pozór
wykonujący istotne funkcje, mający jednak ukryte w swym kodzie instrukcje
powodujące zniszczenia w systemie, w którym został zainstalowany.
           Wojownicy greccy, podczas zdobywania Troi, schowali się do wielkiego,
drewnianego konia. Obrońcy Troi wciągnęli konia do miasta, myśląc, że jest to
pokojowy dar od Greków. Jednak w nocy wojownicy greccy wyszli z konia i zajęli
miasto.106


Syreny – w mitologii greckiej półkobiety, półptaki obdarzone urzekającym głosem,
zamieszkałe w niebiańskich sferach albo w podziemiu. Niebiańskie syreny były
pokrewne muzom, śpiewały i grały na instrumentach; podziemne troszczyły się
o dusze zmarłych i opłakiwały je. W Odysei Homera mieszkają na wyspie położonej
między wyspą Scyllą i Charybdą, siedzą na łące i śpiewają. Na wybrzeżu pełno jest
kości tych, którzy ten cudowny śpiew usłyszeli, zapomnieli o całym świecie, wyszli na


105   Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 154.
106   Tamże: s. 184.

                                                                                            65
ląd i zginęli. Odyseusz, przepływając statkiem w pobliżu, za radą Kirke zalepił uszy
woskiem swym towarzyszom podróży, sam zaś kazał się przywiązać do masztu, aby
z przyjemnością posłuchać pieśni, a mimo to ocaleć. Orfeusz zaś uratował
Argonautów, zagłuszywszy śpiew syren własną pieśnią i grą na lirze. W obu
przypadkach pokonane syreny rzuciły się do morza i zamieniły się w rafy.
           Na tle mitologii greckiej jest paradoksem to, że syreną nazwano sygnalizator
akustyczny, przeznaczony do celów alarmowych albo nawigacyjnych, z którego
wydobywają się przeraźliwe i monotonne dźwięki.107


Krokodyle łzy – łzy obłudnika, hipokryty; nieszczery, udawany płacz, fałszywe
współczucie. Chodzi o wydzielinę specjalnego gruczołu solnego, występującego
u niektórych krokodyli. Wydzielina pomaga w pozbyciu się nadmiaru soli
z organizmu zwierzęcia i usuwana jest przez kanaliki położone w pobliżu oczu,
szczególnie po posiłku. Zjawisko to spowodowało powstanie mitu o krokodylu (gad
czczony w starożytnym Egipcie jako symbol bóstwa) płaczącym z żalu nad tym,
iż pozbawił swą ofiarę życia. Jest synonimem fałszywego żalu. Porównanie takich
oszukańczych intencji do krokodylich łez zakorzeniło się w całej cywilizacji
europejskiej i znajduje swój odpowiednik w najważniejszych językach (ang. crocodile
tears, niem. Krokodilstränen, franc. larmes de crocodile, hiszp. llorar por un ojo,
ros. крокодиловы слёзы). Czasami sformułowanie "krokodyle łzy" lub "krokodyli
płacz" bywa błędnie utożsamiane (w polszczyźnie) z płaczem obfitym, nie dającym się
pohamować, i to na skutek braku wiedzy o rzeczywistym źródle pochodzenia tego
związku frazeologicznego.




107   Zob.: Parandowski, J.: Mitologia, Poznań 1989, s. 191, 196.

                                                                                    66
4 Związki frazeologiczne z tematyką biblijną
   i mitologiczną w czasopismach dla dzieci i młodzieży


Czytając czasopisma dla dzieci i młodzieży, stwierdziłam, że w pismach
przeznaczonych dla dzieci występuje mniej jednostek frazeologicznych (nie tylko
o tematyce biblijnej czy mitologicznej), aniżeli w czasopismach dla młodzieży. Jest to
widoczne     również       na    przykładach,           które    podałam          poniżej    w      słowniczku.
W czasopismach dla młodzieży występują frazeologizmy trudniejsze do zrozumienia,
co spowodowane jest niewątpliwie                  tym, że dzieci nie mają dostatecznej wiedzy
językowej, takiej jak młodzież, która ma większy zasób słów, przyswaja frazeologizmy
poprzez czytanie książek (tu konkretnie Biblii i mitologii), czasopism, zdobywanie
wiedzy zarówno z historii, jak i kultury. Młodzież zajmuje się frazeologizmami także
na lekcjach języka polskiego.

       W związku z tym przeprowadziłam również badania w formie ankiety,
wypełnionej przez uczniów klas ósmych i dziewiątych 2 szkół podstawowych
w Czeskim Cieszynie i Trzyńcu. Chodzi o młodzież w wieku 13 do 15 lat (konkretnie
49 dziewczyn i 47 chłopców). Stwierdziłam między innymi, że uczniowie dzielą
frazeologizmy według nieco przestarzałej klasyfikacji Skorupki, czyli sprawdził się
fakt, iż w szkołach jest nauczana klasyfikacja klasyczna. Jednak uczniom jest znana
tylko klasyfikacja z punktu widzenia gramatycznego (formalnego). Nie dzielą jednak
frazeologizmów na trzy typy, ale jedynie na dwa – zwroty i wyrażenia. Klasyfikacja
semantyczna Skorupki jest im zupełnie obca. Dalej stwierdziłam (przygotowując
dziesięć frazeologizmów biblijnych i dziesięć mitologicznych do wytłumaczenia),
że uczniowie znają bardziej frazeologię mitologiczną niż biblijną. Uważam, że wpływa
na to nieznajomość Biblii, którą czytało tylko 49 % uczniów. Mitologia cieszy się
większą popularnością – 63,5 % odpowiadających na pytania przeczytało coś z tej
dziedziny.


                                                                dziewczyny (49)      chłopcy (47)     razem (96)
   Znajomość pojęcia frazeologii w % (liczba uczniów)              53 % (26)           19 % (9)       36,5 % (35)
Znajomość podziału frazeologizmów w % (liczba uczniów)             69 % (34)         44,5 % (21)       57 % (55)
         Znajomość Biblii w % (liczba uczniów)                     61 % (30)          36 % (17)        49 % (47)
       Znajomość mitologii w % (liczba uczniów)                   75,5 % (37)         53 % (25)       63,5 % (61)




                                                                                                              67
         Wybrałam 150 jednostek frazeologicznych (95 frazeologizmów związanych
z Biblią i 55 związków frazeologicznych związanych z mitologią) z czasopism
dziecięcych i młodzieżowych. Miałam do dyspozycji różne polskie czasopisma
tak dla dzieci, jak i dla młodzieży. Korzystałam z dziecięcych czasopism, jakimi są:
Świerszczyk, Jutrzenka, Kumpel, Płomyczek, a z młodzieżowych: Ogniwo, Popcorn,
Bravo, Cogito, Victor, Perspektywy.
      Niestety, jak można zauważyć w słowniczku, udało mi się znaleźć w czasopismach
dla dzieci bardzo mało frazeologizmów biblijnych i mitologicznych. Przyczyną tego
jest fakt, że dzieci nie znają mitologii i Biblii w takim stopniu, by mogły się swobodnie
posługiwać taką frazeologią. Dane związki frazeologiczne zebrane w słowniczku
opracowałam         według       poszczególnych         typologii      (Lewickiego,       Müldnera-
Nieckowskiego i Skorupki), które opisałam w części poświęconej klasyfikacji
frazeologizmów108, i dodałam odpowiedni czeski, angielski i niemiecki ekwiwalent.
Odpowiednie        ekwiwalenty        wyszukiwałam           w    słownikach       frazeologicznych
pod redakcją        Františka        Čermáka109,         w       czesko-angielskim          słowniku
frazeologicznym110, czesko-niemieckim słowniku frazeologicznym111, a również
w internetowym słowniku polsko-angielskim.112 Do objaśnienia poszczególnych
frazeologizmów użyłam słownika S. Skorupki113, S. Bąby114, M. Basaja115 i Słownika
frazeologicznego pod redakcją Anny Kłosińskiej.116




108 Zob.: 1.2. Klasyfikacja frazeologizmów , s. 15.
109 Čermák, F., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy slovesné
    A-P, Praha 1994.
    Čermák, F., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy slovesné
    R-Ž, Praha 1994.
    Čermák, F., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy
    neslovesné, Praha 1988.
    Čermák, F., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Přirovnání,
    Praha 1983.
110 Česko-anglický frazeologický a idiomatický slovník, Olomouc 1999.
111 Česko-německý frazeologický a idiomatický slovník, Olomouc 1999.
112 http://www.dict.pl/.
113 Skorupka, S.: Słownik frazeologiczny języka polskiego 1 i 2, Warszawa 1968.
114 Bąba, S., Dziamska, G., Liberek, J.: Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego,

    Warszawa 1999.
115 Basaj, M., Rytel, D. (red.: Słownik frazeologiczny czesko-polski (Skrypt dla studentów

    bohemistyki), Katowice 1981.
116 Słownik frazeologiczny, Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2007.


                                                                                                    68
 4.1   Frazeologizmy z tematyką biblijną występujące
       w czasopismach dla dzieci i młodzieży




Alfa i omega (Cogito, 21, styczeń 2003, s. 42)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: o człowieku, który bardzo dużo wie i jest niekwestionowanym autorytetem
w jakichś sprawach
czeski ekwiwalent: alfa a omega
angielski ekwiwalent: Alpha and Omega
niemiecki ekwiwalent: das A und O der Sache

Ani na jotę (Ogniwo, 10, czerwiec 2005, s. 13)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: ani trochę, w ogóle nie
czeski ekwiwalent: ani za nic
angielski ekwiwalent: not one jot or tittle
niemiecki ekwiwalent: um keinen Preis

Anielska cierpliwość (Jutrzenka, 4, grudzień 2004, s. 2)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: bezbrzeżna, wielka, niewyczerpana cierpliwość
czeski ekwiwalent: andělská trpělivost
angielski ekwiwalent: have the patience of a saint
niemiecki ekwiwalent: eine Engelsgeduld haben




                                                                             69
Aniołek z różkami (Jutrzenka, 6, luty 2006, s. 18)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: urwis, łobuziak o niewinnym wyglądzie
czeski ekwiwalent: anděl s růžky
angielski ekwiwalent: angel with horns
niemiecki ekwiwalent: Engel mit B geschrieben

Arka przymierza (Perspektywy, 1, styczeń 2006, s. 27)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: to, co łączy przeszłość z teraźniejszością
czeski ekwiwalent: archa úmluvy
angielski ekwiwalent: Ark of the Covenant
                      tabernacle
niemiecki ekwiwalent: die Bundeslade

Beniaminek (Ogniwo, 7, marzec 2005, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: najmłodsze dziecko, ulubieniec, faworyt
czeski ekwiwalent: beniamínek
angielski ekwiwalent: minion
                      valentine
niemiecki ekwiwalent: der Einziger

Bóg zapłać! (Jutrzenka, 2, październik 2005, s. 5)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: formuła podziękowania, wyrażająca niemożność wywdzięczenia się lub
zapłaty

                                                                            70
czeski ekwiwalent: Zaplať Pánbůh!
angielski ekwiwalent: God bless you
                      thank goodness
niemiecki ekwiwalent: Gott sie Dank!

Boski dar (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 140)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: pożywienie, chleb
czeski ekwiwalent: boží dar
angielski ekwiwalent: God’s gift
niemiecki ekwiwalent: die Gottesgabe

Bratnia dusza (Cogito, 8/07, s. 65)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: człowiek bliski komuś pod jakimś względem, podobny do niego
czeski ekwiwalent: spřízněná duše
angielski ekwiwalent: somebody after one's own heart
                      kindred spirit
niemiecki ekwiwalent: geistesverwandt

Budować zamki z piasku (Wiktor Gimnazjalista, 18, 2002, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: robić coś na niepewnej postawie, mieć nadzieje w coś nierealnego
czeski ekwiwalent: budovat (stavět) si větrné (vzdušné) hrady (zámky)
angielski ekwiwalent: limn on water
                      build castles in Spain
niemiecki ekwiwalent: Luftschlösser bauen




                                                                              71
Być (komuś) cierniem w oku (Victor Gimnazjalista, 18, listopad 2002, s. 22)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: przeszkadzać, wzbudzać zawiść
czeski ekwiwalent: být někomu trnem v oku
angielski ekwiwalent: be eyesore
                      be thorn in somebody's side/flesh
niemiecki ekwiwalent: Dorn im Auge sein
                       Balken im Augen sein

Być ulepionym z jednej gliny (Victor Gimnazjalista, 20, październik 2006, s. 5)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: być podobnym, mieć takie same cechy
czeski ekwiwalent: být ze stejného/jednoho těsta
angielski ekwiwalent: be in the same mould
niemiecki ekwiwalent: von gleichen Schrot und Kirn sein

Być w metuzalowym wieku (Cogito, 9, maj 2003, s. 13)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: być w bardzo podeszłym wieku, być bardzo starym
czeski ekwiwalent: být (starý) jako Metuzalém, být v Metuzálemově věku
angielski ekwiwalent: be as old as Methuselah
niemiecki ekwiwalent: alt wie Methusalem sein

Być w siódmym niebie (Jutrzenka, 5, styczeń 2006, s. 4)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: czuć się szczęśliwy z jakiegoś powodu, bardzo się cieszyć
czeski ekwiwalent: cítit se/být jako v sedmém nebi

                                                                             72
angielski ekwiwalent: be in seventh heaven
                      be riding high
                      be floating on air
                      it´s like a living in a paradise
                      be on cloud nine
niemiecki ekwiwalent: im siebten Himmel sein

Być w wieku Chrystusowym (Victor Gimnazjalista, 4, marzec 2008, s. 41)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: mieć 33 lat
czeski ekwiwalent: být v Kristovych letech
angielski ekwiwalent: be old like Jesus
niemiecki ekwiwalent: in den Jesus Jahren sein

Coś woła o pomstę do nieba (Ogniwo, 1, wrzesień 2005, s.11)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: coś jest oburzające, godne potępienia, kary
czeski ekwiwalent: něco je do nebe volající
angielski ekwiwalent: flagrant; egregious; crying; clamant; glaring
niemiecki ekwiwalent: himmelschreiend

Cymbał (Cogito, 16, październik 2003, s. 27)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: o człowieku głupim
czeski ekwiwalent: trouba
angielski ekwiwalent: chuckle-head
                      booby
niemiecki ekwiwalent: die Trompete
                         der Dummkopf, die Röhre

                                                                             73
Czekać do sądnego dnia (Świerszczyk, 7, kwiecień 2007, s. 14)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
              typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: bardzo długo, w nieskończoność
czeski ekwiwalent: čekat do soudného dne
angielski ekwiwalent: waiting for somebody/something till doomstay
niemiecki ekwiwalent: bis zum jüngsten Tag warten

Czuć się jak w raju (Jutrzenka, 1, wrzesień 2005, s. 14)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
              typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: czuć się świetnie, być szczęśliwy
czeski ekwiwalent: cítit se jako v ráji
angielski ekwiwalent: feel like on the fat of the land
                       feel like in paradise
niemiecki ekwiwalent: sich wie im Paradies vorkommen

Dni kogoś są policzone (Cogito, 7, kwiecień 2003, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
              typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: ktoś jest umierający
czeski ekwiwalent: dny někoho, něčeho jsou sečteny
angielski ekwiwalent: somebody´s race is nearly over
                       somebody´s days are numbered
niemiecki ekwiwalent: er wird sein Brot bald aufgegessen haben




                                                                              74
Droga cierniowa (Cogito, 9, maj 2003, s.53)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: życie pełne cierpień, udręczeń, sytuacje niosące wiele bolesnych przeżyć,
wymagające wyrzeczeń i cierpliwości
czeski ekwiwalent: trnitá cesta
angielski ekwiwalent: way of the Cross-ways
                          stations of the cross
niemiecki ekwiwalent: der Kreuzweg
                          der Passionsweg
                          der Leidens Christi

Droga krzyżowa (Cogito – Dodatek specjalny 2, styczeń 2003, s. 10)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: życie pełne cierpień, udręczeń, sytuacje niosące wiele bolesnych przeżyć,
wymagające wyrzeczeń i cierpliwości
czeski ekwiwalent: křižová cesta
angielski ekwiwalent: way of the Cross-ways
                          stations of the cross
niemiecki ekwiwalent: der Kreuzweg
                          der Passionsweg
                          der Leidens Christi

Eden (Ogniwo, 7, marzec 2005, s. 16)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: ogród rozkoszy ziemskich, raj utracony, niebo
czeski ekwiwalent: eden
                    ráj




                                                                                 75
angielski ekwiwalent: paradise
                      Eden
                      Elysium
niemiecki ekwiwalent: das Paradies
                       der Garten Eden
                       das Eden

Egipskie ciemności (Cogito, 8/07, s. 14)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieprzeniknione, zupełne ciemności
czeski ekwiwalent: egiptská tma
angielski ekwiwalent: it´s like a black hole in Calcuta in here
                       it´s pitch dark in here
niemiecki ekwiwalent: es ist stockdunkel hier
                       es ist stockdüster hier
                       es ist stockfinster hier

Głos wołającego na pustyni (Victor Gimnazjalista, 10, maj 2007, s. 48)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: czyjeś słowa, apel o coś, nieznajdujące oddźwięku, zlekceważone
czeski ekwiwalent: hlas volajícího na poušti
angielski ekwiwalent: voice crying in the wilderness
niemiecki ekwiwalent: wie der Rufer in der Wüste sein

Chleb powszedni (Cogito, 8, kwiecień 2007, s. 47)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: codzienne jedzenie konieczne, by utrzymać się przy życiu
lub rzecz codzienna, zwykła, nic nadzwyczajnego
czeski ekwiwalent: každodenní/denní chleba

                                                                             76
angielski ekwiwalent: the staff of life
niemiecki ekwiwalent: tägliches Brot

Chodzić jak błędna owca (Jutrzenka, 5, styczeń 2005, s. 6)
 Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza porównawcza
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
              typologiczna wg Lewickiego – zwrot
 znaczenie: chodzić bez celu, zachowywać się nieprzytomnie
 czeski ekwiwalent: chodit jako bludná ovce
 angielski ekwiwalent: go round like a lost sheep/soul
 niemiecki ekwiwalent: herumlaufen wie ein verirrtes Schaf

Chodzić krętymi ścieżkami (Bravo, 01/2008, s. 16)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
              typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: wybierać niekoniecznie proste rozwiązania sytuacji
czeski ekwiwalent: jít cestou necestou
angielski ekwiwalent: let nothing stand in one´s way
                       go up hill and down dale
niemiecki ekwiwalent: über Stock und Stein dahinjagen

Chodzić od Annasza do Kajfasza (Perspektywy, 1, styczeń 2006, s. 10)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
              typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: wędrować od jednego urzędu (człowieka) do drugiego, bezskutecznie
usiłując załatwić jakąś sprawę
czeski ekwiwalent: chodit od Annáše ke Kaifášovi
                    chodit od čerta k ďáblu
                    chodit od Pontia k Pilátovi
angielski ekwiwalent: go from pillar to post
niemiecki ekwiwalent: von Pontius zu Pilatus gehen




                                                                               77
Ile dusza zapragnie (Świerszczyk, 4, luty 2007, s. 10)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wskaźnik frazeologiczny
znaczenie: tyle, ile się zechce; wszystko, czego się chce
czeski ekwiwalent: co srdce ráčí
angielski ekwiwalent: to one's heart's content
niemiecki ekwiwalent: was das Herz begehrt

Jabłko Adama (Cogito – Dodatek specjalny 1, styczeń 2003, s. 38)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm formalny
             typologiczna wg Lewickiego – zestawienie
znaczenie: chrząstka widoczna na szyi mężczyzny; przenośnie coś dławiącego,
przeszkadzającego
czeski ekwiwalent: Adamovo jablko
angielski ekwiwalent: Adam's apple
niemiecki ekwiwalent: der Adamsapfel

Jak Bóg da (Jutrzenka, 3, listopad 2006, s. 7)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: jeżeli się wszystko dobrze ułoży
czeski ekwiwalent: dá-li bůh
angielski ekwiwalent: God willing
niemiecki ekwiwalent: so Gott‘ will

Jak grom z czystego nieba (Cogito, 18, listopad 2004, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: nagle, zupełnie nieoczekiwanie, silnie, gwałtownie
czeski ekwiwalent: jako hrom z čistého nebe



                                                                              78
angielski ekwiwalent: like a bolt from the blue
niemiecki ekwiwalent: das kam wie der/ein Blitz aus heiterem Himmel

Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie (Cogito, 2/03, s. 23)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: jak czynisz komuś, tak on czyni tobie
czeski ekwiwalent: Jak ty mně, tak já tobě
angielski ekwiwalent: tit for tat
                       measure for measure
niemiecki ekwiwalent: Gleiches erzeugt Gleiches

Jeremiada (Victor Gimnazjalista, 23, grudzień 2006, s. 7)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: narzekanie, lament
czeski ekwiwalent: jeremiáda
angielski ekwiwalent: jeremiad
niemiecki ekwiwalent: der Jammer

Judaszowy pocałunek (Ogniwo, 8, kwiecień 2005, s. 19)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieszczerość maskująca nieżyczliwe, wrogie zamiary wobec kogoś
czeski ekwiwalent: jidášský polibek
angielski ekwiwalent: Judas´s kiss
niemiecki ekwiwalent: der Judaskuss

Kainowe znamię (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe


                                                                            79
znaczenie: znamię zbrodniarza, zabójcy brata albo rodaka
czeski ekwiwalent: Kainovo znamení
angielski ekwiwalent: the brand od Caine
niemiecki ekwiwalent: das Kainszeichen

Kozioł ofiarny (Cogito, 7, kwiecień 2003, s. 61)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: osoba obarczana winą, oskarżana o złe uczynki, których niekoniecznie się
dopuściła w celu ochrony rzeczywiście winnych
czeski ekwiwalent: obětní beránek
angielski ekwiwalent: sacrificial lamb
                      fall-guy
                      scapegoat
niemiecki ekwiwalent: das Opferlamm
                       der Sündenbock
                       der Prügelknabe

Krokodyle łzy (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 17)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieszczery, udawany płacz, falszywe ubolewanie, współczucie
czeski ekwiwalent: krokodýlí slzy
angielski ekwiwalent: crocodile tears
niemiecki ekwiwalent: dicke Tränen
                       die Krokodilstränen

Kto pod kimś dołek kopie, sam do niego wpada (Ogniwo, 4, grudzień 2004,
s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: intrygi zwykle obracają się przeciw intrygantowi

                                                                               80
czeski ekwiwalent: kdo jinému jámu kopá, sám do ní padá
angielski ekwiwalent: he who digs a pit for others, falls in himself
niemiecki ekwiwalent: wer anderen eine Grube gräbt, fällt selbst hinein

Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje (Victor Gimnazjalista, 20, październik
2006, s. 60)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: ludziom pracowitym dobrze się wiedzie, bo wszystko im sprzyja, nawet sam
Bóg
czeski ekwiwalent: Kdo časně vstává, tomu Pánbůh dává
angielski ekwiwalent: the early bird catches the worm
                      early to bed, early to rise
                      the morning hour has gold in its mouth


Ktoś chwycił Pana Boga za nogi (Jutrzenka, 1, wrzesień 2004, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: kogoś spotkało wielkie szczęście
czeski ekwiwalent: popadnout/chytit býka za rohy
angielski ekwiwalent: seize the bull by the horns
niemiecki ekwiwalent: Stier bei den Hörnern packen

Lata tłuste i chude (Cogito, 16, październik 2003, s. 53)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: czasy powodzenia, dobre obfite, bogate i następujący po nich okres kryzysu,
upadku
czeski ekwiwalent: tučná a hubená léta
angielski ekwiwalent: lean and fat years
niemiecki ekwiwalent: fetten jahre und mageren Jahre




                                                                                81
Łuski spadły komuś z oczu (Victor gimnazjalista, 10, maj 2007, s. 23)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: ktoś przejrzał, zaczął coś właściwie oceniać, orientować się w sytuacji
czeski ekwiwalent: šupiny spadly z očí
angielski ekwiwalent: the scales feel (dropped) from somebody’s eyes
niemiecki ekwiwalent: die Schuppen fallen ihmvon den Augen

Mamona (Cogito, 7, kwiecień 2004, s. 44)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: bogactwo, złoto, dobra doczesne
czeski ekwiwalent: mamon
angielski ekwiwalent: mammon
niemiecki ekwiwalent: der Mammon

Manna z nieba (Perspektywy, 1, styczeń 2006, s. 20)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieoczekiwany dar, zysk, ratunek w trudnej sytuacji
czeski ekwiwalent: manna z nebe
angielski ekwiwalent: manna
niemiecki ekwiwalent: das Manna

Mieć czyste ręce (Ogniwo, 1, wrzesień 2005, s. 8)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: być zawsze uczciwym
czeski ekwiwalent: mít čisté ruce
angielski ekwiwalent: to have clean hands
niemiecki ekwiwalent: saubere Hände haben

                                                                                     82
Mieć z kimś krzyż Pański (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: cierpieć przez kogoś udręki, kłopotać się z kimś
czeski ekwiwalent: mít s někým kříž
                   mít s někým očistec
angielski ekwiwalent: he makes life hell for her
niemiecki ekwiwalent: mit etwas ein wahres Kreuz haben

Mieć złe oko (Kumpel, 2, luty 2008, s. 4)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: mieć złe spojrzenie, przynoszące nieszczęście
czeski ekwiwalent: dělat zlé oči
angielski ekwiwalent: breed resentment
niemiecki ekwiwalent: böses Blut machen
                       Neid erregen

Miłosierny Samarytanin (Victor Gimnazjalista, 20, październik 2006, s. 65)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: człowiek bezinteresowny, pomocny, miłosierny, nieobojętny
czeski ekwiwalent: milosrdný Samaritán
angielski ekwiwalent: Good Samaritan
niemiecki ekwiwalent: Barmherziger Samariter

Mowa jest srebrem, milczenie złotem (Victor Gimnazjalista, 6, marzec 2007,
s. 66)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: czasami milczenie bardziej się opłaca

                                                                             83
czeski ekwiwalent: Mluviti stříbro, mlčeti je zlato
angielski ekwiwalent: speech is silver but silence is golden
niemiecki ekwiwalent: Reden ist Silber, Schweigen ist Gold

Na amen (Jutrzenka, 4, grudzień 2004, s. 4)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: całkowicie, zupełnie (zwykle o czymś niepożądanym)
czeski ekwiwalent: nadobro
angielski ekwiwalent: for good
niemiecki ekwiwalent: durch und durch
                        ganz und gar

Na litość boską! (Jutrzenka, 4, grudzień 2006, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: wyrażenie uczuć, np. przestrachu, zgrozy itp.
czeski ekwiwalent: Proboha!
angielski ekwiwalent: for goodness sake
                      for heaven's sake
                      for Pete's sake
                      my God!
                      What the dickens!
niemiecki ekwiwalent: um Himmels willen!
                        mein Gott
                        um Gottes willen!

Na świętego Adama (Victor Gimnazjalista, 23, grudzień 2006, s. 12)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: nigdy
czeski ekwiwalent: na svatého Dyndy

                                                                          84
angielski ekwiwalent: when pigs fly
                     when heel freeze
                     when the shrimps learn to whistle
                     when the Dutch take Holland
niemiecki ekwiwalent: am Nimmerstag
                       am zweiunddreißigsten des Monats

Nadstawić drugi policzek (Popcorn, 1, styczeń 2006, s. 28)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: nie odpowiadać przemocą na przemoc
czeski ekwiwalent: nastavit druhou stranu tváře
angielski ekwiwalent: turn the other cheek
niemiecki ekwiwalent: zweite Gesicht verlängern

Nadzieja Hioba (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 9)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: niezawodna nadzieja
czeski ekwiwalent: Jobova naděje
angielski ekwiwalent: hope against hope
niemiecki ekwiwalent: die Hiobshoffnung

Nagi jako go Pan Bóg stworzył (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 50)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: nagi
czeski ekwiwalent: (nahý) jako Adam, na Adama
angielski ekwiwalent: in one´s birthday suit,
                      as naked as the day one was born
niemiecki ekwiwalent: sein wie Gott ihn schuf
                       im Adams/Eva kostüm sein

                                                                             85
Nic nowego pod słońcem (Victor Gimnazjalista, 19, grudzień 2002, s. 65)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: stara wiadomość
czeski ekwiwalent: nic nového pod sluncem
angielski ekwiwalent: nothing new under the sun
niemiecki ekwiwalent: es gibt nichts Neues unter der Sonne

Nie taki diabeł straszny, jak go malują (Wiktor Gimnazjalista, 18,
listopad 2002, s. 17)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: nie trzeba się niczego bać
czeski ekwiwalent: čert není tak strašný, jak ho malují
angielski ekwiwalent: the bigger they are the harder they fall
niemiecki ekwiwalent: der Teufel ist nicht so hässlich, wie er dargestellt wird


Niewierny Tomasz (Cogito, 8, kwiecień 2007, s. 59)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: o kimś nieufnym, sceptycznym, niedowierzającym nikomu ani niczemu,
dopóki się sam nie przekona i nie sprawdzi osobiście
czeski ekwiwalent: nevěřící Tomáš
angielski ekwiwalent: a doubting Thomas
niemiecki ekwiwalent: ein ungläubiger Thomas




                                                                                  86
Nosić swój krzyż (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 85)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: cierpieć, mieć ciężkie życie, mieć kłopoty
czeski ekwiwalent: nést svůj kříž
angielski ekwiwalent: bear one's cross
niemiecki ekwiwalent: sein Kreuz tragen
                        sein Kreuz geduldig tragen

Od Adama i Ewy (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 45)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie
znaczenie: od samego początku
czeski ekwiwalent: od Adama
angielski ekwiwalent: begin at the beginning
niemiecki ekwiwalent: bei Adam und Eva anfangen


Oddać coś za miskę soczewicy (Victor Gimnazjalista, 8, kwiecień 2007, s. 47)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: oddać coś niezwykle cennego za bezcen
czeski ekwiwalent: dát/prodat něco za mísu čočovice
angielski ekwiwalent: to sell for a mess of pottage
niemiecki ekwiwalent: etwas für ein Linsengericht hergeben

Oddzielić ziarno od plew (Ogniwo, 6, luty 2006, s. 13)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: oddzielić to, co dobre, od tego, co złe, odrzucić, co złe
czeski ekwiwalent: oddělovat zrno od plev


                                                                             87
angielski ekwiwalent: separate the men from the boys
                      sort out the men from the boys
niemiecki ekwiwalent: die Spreu vom Weizen trennen

Oko Judasza (Victor gimnazjalista, 6, marzec 2007, s. 48)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm formalny
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: otwór wziernika w drzwiach celi więziennej
czeski ekwiwalent: špehýrka
angielski ekwiwalent: peep-hole
                      eyehole
niemiecki ekwiwalent: das Spähloch

Oko za oko, ząb za ząb (Kumpel, 2, luty 2008, s. 30)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: jak czynisz komuś, tak on czyni tobie
czeski ekwiwalent: oko za oko, zub za zub
angielski ekwiwalent: a limb for a limb
                      measure for measure
                      tit for tat
niemiecki ekwiwalent: Auge um Auge
                       Zahn um Zahn

Palec boży (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 9)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: znak, napomnienie, ostrzeżenie
czeski ekwiwalent: prst boží
angielski ekwiwalent: finger of God
niemiecki ekwiwalent: ein Wink des Schicksals in etwas



                                                                          88
Piękna jak anioł (Ogniwo, 1, wrzesień 2004, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: bardzo piękna
czeski ekwiwalent: krásná jako anděl, andílek, andělíček
angielski ekwiwalent: like an angel
                      angelic
                      like a cherub
niemiecki ekwiwalent: schön wie ein Engel

Płakać i zgrzytać zębami (Victor Gimnazjalista, 10, maj 2003, s. 30)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: ewangeliczne określenie przeżywania mąk piekielnych albo ciężka sytuacja,
zmartwienie, kłopot
czeski ekwiwalent: skřípat zubama
angielski ekwiwalent: grate one's teeth
niemiecki ekwiwalent: mit den Zähnen knirschen

Przenieść się na łono Abrachama (Perspektywy, 3, marzec 2006, 23)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: umrzeć
czeski ekwiwalent: odejít/vrátit se v lůno Abrahámovo/do lůna Abrahámova
angielski ekwiwalent: be gathered to one's fathers
                      join the majority
                      return to Abraham´s bosom
niemiecki ekwiwalent: in Abrahams Schos eingehen




                                                                              89
Raj na ziemi (Wiktor Gimnazjalista, 18, 2002, s. 13)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: coś bardzo dobrego, pięknego
czeski ekwiwalent: ráj na zemi
angielski ekwiwalent: living in paradise
niemiecki ekwiwalent: den Himmel auf Erden haben


Rozdzierać szaty nad czymś, kimś (Victor Gimnazjalista, 20,
październik 2003, s. 58)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: lamentować, ubolewać z jakiegoś powodu
czeski ekwiwalent: lomit rukama
angielski ekwiwalent: wring one's hands
niemiecki ekwiwalent: die Hände ringen

Rzeź niewiniątek (Ogniwo, 5, styczeń 2007, s. 11)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: zabijanie niewinnych
czeski ekwiwalent: vraždění neviňátek
                   jatky
angielski ekwiwalent: slaughter of innocents
niemiecki ekwiwalent: der bethlemitische Kindermord

Rzucać perły przed wieprze (Victor Gimnazjalista, 13, lipiec 2005, s. 45)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: ofiarowywać coś cennego osobie, która nie umie tego docenić


                                                                             90
czeski ekwiwalent: házet perly sviním
angielski ekwiwalent: cast pearls before swine
niemiecki ekwiwalent: Perlen vor die Säue werfen

Sądny dzień (Ogniwo, 2, październik 2006, s. 7)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: popłoch, zamieszanie, lęk wywołane przez nieoczekiwaną kontrolę
czeski ekwiwalent: soudný den
                   den posledního soudu
angielski ekwiwalent: judgment day
                     last day
                     doomsday
                     dies irae
                     domesday
niemiecki ekwiwalent: Jüngste Tag

Salomowy wyrok (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: wyrok mądry, sprawiedliwy, choć o zaskakujacej formule rozstrzygnięcia
czeski ekwiwalent: šalamounské rozhodnutí
angielski ekwiwalent: Solomon´s sentence
niemiecki ekwiwalent: salomonisches Urteil

Samarytańska przysługa (Victor Gimnazjalista, 18, listopad 2002, s. 59)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: życzliwa uprzejmość i uczynność
czeski ekwiwalent: samaritánská služba/úsluha
angielski ekwiwalent: Samaritan favour
niemiecki ekwiwalent: der Samariterdienst

                                                                              91
Sodoma i Gomora (Bravo, 06/2007, s. 14)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: gniazdo rozpusty, siedlisko zła moralnego i zepsucia obyczajów; miejsce
przeklęte; hałas i bałagan
czeski ekwiwalent: Sodoma a Gomora
angielski ekwiwalent: Sodom and Gomorrha
niemiecki ekwiwalent: Sodoma und Gomorrha
Stanąć jak słup soli (Jutrzenka, 2, październik 2006, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: stać nieruchomo, znieruchomieć, pod wpływem zdumienia, przerażenia,
silnego przeżycia
czeski ekwiwalent: zůstat stát jako solný sloup
angielski ekwiwalent: stand like Lot´s wife
                      stand like a pillar of salt
niemiecki ekwiwalent: dastehen wie eine Salzsäule
                       zur Salzsäule erstarren

Stary jak świat (Jutrzenka, 4, grudzień 2004, s. 9)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: bardzo stary, dawny
czeski ekwiwalent: starý jak Metuzalém
                    starý jak (sám) svět
angielski ekwiwalent: be as ald as the hills/Methuselah
niemiecki ekwiwalent: alt wie die Welt (selber)/Methusalem sein

Strzec jak źrenicy oka (Jutrzenka, 5, styczeń 2007, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot

                                                                               92
znaczenie: pilnować, strzec kogoś, czegoś szczególnie gorliwie, troskliwie
czeski ekwiwalent: opatrovat/chovat/střežit jako oko v hlavě
angielski ekwiwalent: cherish like the apple of one´s eye
niemiecki ekwiwalent: wie seinen Augaphel hüten

Syn marnotrawny (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 10)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: człowiek, który zawinił, lecz w porę opamiętał się i nawrócił
czeski ekwiwalent: marnotratný syn
angielski ekwiwalent: spending thrift
niemiecki ekwiwalent: der Geldverschwender

Umywać od czegoś ręce (Ogniwo, 1, wrzesień 2006, s. 5)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: nie brać za coś odpowiedzialności, odcinać się od czegoś
czeski ekwiwalent: mýt si ruce jako Pontský Pilát
angielski ekwiwalent: wash one's hands of something
niemiecki ekwiwalent: sich die Hände in Unschuld Washen

Unikać kogoś jak ognia (Cogito, 18, listopad 2004, s. 3)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: bać się, lękać się bardzo, ogromnie, bezgranicznie; strzec się, unikać czegoś
starannie, nadzwyczajnie, ze wszystkich sił
czeski ekwiwalent: vyhýbat se někomu jak čert kříži/svěcené vodě
angielski ekwiwalent: avoid someone like the plague
                     give someone a wide berth
                     someone puts the fear of Christ/God into someone
niemiecki ekwiwalent: jemanden fürchten wie der Teufel Weihwasser
                       vor etwas eine Heidenangst haben

                                                                                  93
W stroju Adamowym (Jutrzenka, 2, październik 2005, s. 17)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: nago
czeski ekwiwalent: na Adama
                   nahý jako Adam
angielski ekwiwalent: in one's birthday suit
                      be as naked as the day one was born
niemiecki ekwiwalent: sein wie Gott ihn schuf
                       in Adams-/Evaskostüm sein

Wieża Babel (Ogniwo, 5, styczeń 2007, s. 17)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: zamęt, chaos, bałagan, zamieszanie
czeski ekwiwalent: babylonská věž
angielski ekwiwalent: tower of Babel
niemiecki ekwiwalent: der Turm von Babylon
                       der Turm von Babel

Wilk w owczej skórze (Cogito, 8, kwiecień 2007, s. 67)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: człowiek podstępny, obłudny, udający dobrego
czeski ekwiwalent: vlk v beránčím rouše
angielski ekwiwalent: a wolf in sheep's clothing
niemiecki ekwiwalent: ein Wolf in Schlafpelz

Włos z głowy (komuś) nie spadnie (Cogito, 3, luty 2004, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot

                                                                             94
znaczenie: nie skrzywdzić kogoś
czeski ekwiwalent: nezkřivit někomu ani vlásek (na hlavě)
angielski ekwiwalent: not harm a hair of someone´s head
niemiecki ekwiwalent: jemandem kein Haar/Härchen krümmen

Wyglądać jak z krzyża zdjęty (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 50)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: być obolałym, cierpieć
czeski ekwiwalent: vypadat/tvářit se jako umučení boží
angielski ekwiwalent: he looks as if he has all the cares of the world on his shoulders
niemiecki ekwiwalent: aussehen wie das Leiden Gottes/Christi

Wypić kielich goryczy (Cogito, 18, listopad 2002, s. 61)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: wytrwać konsekwentnie w przykrym położeniu aż do końca
czeski ekwiwalent: vypít kalich hořkosti/bolesti až do dna
angielski ekwiwalent: drink the bitter cup
niemiecki ekwiwalent: den Kelch bis zur Neige leeren

Wypłakać sobie oczy (Jutrzenka, 4, grudzień 2006, s. 16)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: ciągle płakać z żalu, ze zmartwienia
czeski ekwiwalent: moct si oči vyplakat
angielski ekwiwalent: could cry one´s eyes out
niemiecki ekwiwalent: sich die Augen auswienen können




                                                                                   95
Zabłąkana owieczka (Cogito – Dodatek specjalny 2/2003, s. 10)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego - frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: człowiek bez celu, osoba, która zachowuje się nieprzytomnie
czeski ekwiwalent: bludná ovce
angielski ekwiwalent: lost sheep
                      stray sheep
niemiecki ekwiwalent: ein verrites Schaf

Zakazany owoc (Cogito, 8, kwiecień 2007, s. 81)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: przedmiot z pozoru wartościowy i zachęcający, rzecz niedozwolona i
dlatego pociągająca
czeski ekwiwalent: zapovězené/zakázané ovoce
angielski ekwiwalent: forbidden fruit
niemiecki ekwiwalent: verbotene Früchte pflücken

Ziemia obiecana (Victor Gimnazjalista, 23, grudzień 2005, s. 49)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: przyobiecana nagroda, szczęście
czeski ekwiwalent: zaslíbená země
angielski ekwiwalent: Promised Land
                      land of promise
niemiecki ekwiwalent: das gelobte Land

Znaleźć łaskę w czyichś oczach (Świerszczyk, 6, marzec 2008, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: zlitować się na kimś

                                                                                96
czeski ekwiwalent: nalézt/nacházet milost v něčích očích/před zraky někoho
angielski ekwiwalent: throw oneself upon somebody's mercy
                     find favour in someone´s eyes
niemiecki ekwiwalent: Gnade vor jemandem finden




                                                                             97
4.2 Frazeologizmy z tematyką mitologiczną występujące
       w czasopismach dla dzieci i młodzieży


Argusowe spojrzenie (Victor Gimnazjalista, 19, grudzień 2004, s. 23)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: spojrzenie, przed którym nic i nikt się nie ukryje, podejrzliwe, czujne
spojrzenie
czeski ekwiwalent: být bdělý jako Argus
angielski ekwiwalent: have eyes everywhere
niemiecki ekwiwalent: auf der Hut sein

Atlas (Jutrzenka, 5, styczeń 2007, s. 7)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm formalny
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: zbiór map geograficznych, astronomicznych, tablic, wykresów itd., również
góry w północno-zachodniej Afryce, albo podstawowy krąg szyjny dźwigający
czeski ekwiwalent: atlas
angielski ekwiwalent: atlas
niemiecki ekwiwalent: der Atlas

Bazyliszkowe spojrzenie (Świerszczyk, 5, marzec 2007, s. 11)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: świdrujące, nieżyczliwe, nienawistne spojrzenie
czeski ekwiwalent: baziliškův pohled
angielski ekwiwalent: basilisk stare
niemiecki ekwiwalent: ein Basiliskenblick




                                                                                     98
Być Sfinksem (Perspektywy, 3, marzec 2006, s. 47)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: być zagadką, tajemnicą
czeski ekwiwalent: tvářit se jako sfinga
angielski ekwiwalent: look as the Sphinx
niemiecki ekwiwalent: schweigen wie eine Sphinx

Być trafionym strzałą Amora (Cogito, 18, listopad 2003, s. 62)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: być zakochanym
czeski ekwiwalent: být zasažen šípem Amorovým
angielski ekwiwalent: be hit by a cupid´s arrow
niemiecki ekwiwalent: Amors Pfeil

Być wierna jak Penelopa (Victor Gimnazjalista, 20, październik 2003, s. 23)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie:
czeski ekwiwalent: být věrný jako pes
                   být věrný až za hrob
angielski ekwiwalent: be faithful unto death
niemiecki ekwiwalent: treu wie Gold sein
                       treu wie ein Hund sein

Co do Joty (Cogito, 5, marzec 2003, s. 42)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie określające
znaczenie: co do najdrobniejszych szczegółów



                                                                             99
czeski ekwiwalent: do písmene
                   do puntíku
angielski ekwiwalent: to a hair
                      to the letter
niemiecki ekwiwalent: buchtstäblich

Dojść po nitce do kłębka (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: wyjaśnić jakąś trudną sprawę stopniowo, przez poznanie kolejnych faktów
czeski ekwiwalent: krok za krokem
angielski ekwiwalent: pace for pace
                      point by point
                      foot by foot
                      step by step
niemiecki ekwiwalent: der Schritt für Schritt
                       der Zug-um-Zug

Drakońskie prawo (Victor Gimnazjalista, 19, grudzień 2002, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: prawo surowe, bezwzględne, okrutne i ostre
czeski ekwiwalent: drakonické zákony
angielski ekwiwalent: Draconian laws
niemiecki ekwiwalent: das drakonisch Gesetz

Chaos (Cogito, 10, czerwiec 2003, s. 17)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieporządek, bałagan
czeski ekwiwalent: chaos



                                                                            100
angielski ekwiwalent: chaos
niemiecki ekwiwalent: das Chaos

Ikarowe loty (Cogito, 8, kwiecień 2007, s. 50)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
              typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: postawa marzycielska, nieprzemyślane przedsięwzięcie, trudno osiągnięte
marzenie
czeski ekwiwalent: ikarovské plány
angielski ekwiwalent: icarian flight


Jabłko niezgody (Jutrzenka, 9, maj 2005, s. 22)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
              typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: przyczyna, przedmiot sporu, konfliktu
czeski ekwiwalent: jablko sváru
angielski ekwiwalent: apple of discord
                        bone of contention
niemiecki ekwiwalent: der Zankapfel
                        Apfel der Zwietracht

Koło fortuny (Ogniwo, 2, październik 2004, s. 8)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
              funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
              typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: raz jest lepiej, raz gorzej; raz na górze, raz na dole
czeski ekwiwalent: kolo osudu
                    vrtkavé štěstí
angielski ekwiwalent: wheel of fortune
niemiecki ekwiwalent: das Glücksrad




                                                                            101
Koń trojański (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: o czymś pozornie wyglądającym na przyjacielski podarunek,
w rzeczywistości będącym niebezpieczeństwem; ukryte niebezpieczeństwo; spisek,
podstęp
czeski ekwiwalent: trojský kůň
angielski ekwiwalent: troian horse
niemiecki ekwiwalent: trojanische Pferd

Kości zostały rzucone (Cogito, 7, kwiecień 2003, s. 57)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: stała się rzecz nieodwołalna, zapadła ostateczna decyzja
czeski ekwiwalent: kostky jsou vrženy
angielski ekwiwalent: the die is cast
niemiecki ekwiwalent: die Würfel sind gefallen

Krokodylowe łzy (Ogniwo, 2, październik 2006, s. 6)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieszczery udawany płacz, fałszywe ubolewanie, współczucie
czeski ekwiwalent: krokodýlí slzy
angielski ekwiwalent: crocodile tears
niemiecki ekwiwalent: dicke Tränen
                       die Krokodilstränen

Labirynt (Bravo, 09/2006, s. 19)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: plątanina, gmatwanina albo zamęt, zawiłość, zamieszanie

                                                                          102
czeski ekwiwalent: labyrint
angielski ekwiwalent: labyrinth
niemiecki ekwiwalent: das Labyrinth

Mieć chimeryczny charakter (Victor Gimnazjalista, 23, grudzień 2005,
s. 44)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: charakter kapryśny, dziwaczny, nieprzewidywalny
czeski ekwiwalent: mít chimérický charakter
angielski ekwiwalent: chimerical character


Mieć Janusowe oblicze (Victor Gimnazjalista, 10, maj 2003, s. 63)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: mieć zagadkowe, zmienne, wieloznaczne oblicze
czeski ekwiwalent: mít dvojí tvář
angielski ekwiwalent: be two-faced
niemiecki ekwiwalent: zwei Gesichter haben

Mieć manię (Bravo, 06/2007, s. 11)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: mieć chorobliwy ciąg do czegoś, do pewnych bezużytecznych czynności
czeski ekwiwalent: bláznit
                   být praštěný
angielski ekwiwalent: be off one's rocker
                      be out of head
                      be out of one's headntures
niemiecki ekwiwalent: eine Manie für etwas haben




                                                                           103
Narcyz (Ogniwo, 1, wrzesień 2006, s. 5)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: osoba zakochana sama w sobie, nie widząca swoich wad
czeski ekwiwalent: narcis
angielski ekwiwalent: narcissus
niemiecki ekwiwalent: der Narziss

Nie przyszła góra do Mahometa, Mahomet przyszedł do góry (Victor
Gimnazjalista, 18, listopad 2002, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza
znaczenie: gdy ktoś zwleka z wykonaniem działania, a cierpliwość się kończy, wtedy
mówimy tę frazę
czeski ekwiwalent: když nemůže hora k Mohamedovi, musí Mohamed k hoře
angielski ekwiwalent: if Mohammed will not go to the mountain, the mountain must
come to Mohammed
niemiecki ekwiwalent: wen der Berg nicht zum Propheten kommt, muss der Prophet
zu Breg kommen

Odrodzić się jak Feniks z popiołów (Cogito, 10, czerwiec 2003, s. 22)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: symbol odrodzenia, nieśmiertelności
czeski ekwiwalent: vstát jako Fénix z popela, znovuzrodit se
angielski ekwiwalent: (a)rise like a Phoenix from the ashes
niemiecki ekwiwalent: wie ein Phönix aus der Ashe steigen

Olimpijski spokój (Cogito, 18, listopad 2003, s. 13)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe

                                                                             104
znaczenie: spokój nienaruszony, niczym niezachwiany
czeski ekwiwalent: olympský klid
angielski ekwiwalent: Olympian calm
niemiecki ekwiwalent: olympische Ruhe

Ośle uszy (Kumpel, 4, kwiecień 2006, s. 5)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: symbol głupoty
czeski ekwiwalent: oslí uši
angielski ekwiwalent: dunce's cap
niemiecki ekwiwalent: mordsdumm

Palma pierwszeństwa (Victor Gimnazjalista, 19, grudzień 2002, s. 37)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: najwyższa nagroda, pierwsze miejsce
czeski ekwiwalent: palma vítězství
angielski ekwiwalent: palm
                      victory palm
niemiecki ekwiwalent: die Siegespalme

Paniczny strach (Jutrzenka, 7, mazec 2005, s. 3)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: nieopanowany lęk w obliczu groźnej lub nowej sytuacji
czeski ekwiwalent: panický strach
angielski ekwiwalent: panic-stricken
niemiecki ekwiwalent: eine panische Angst




                                                                        105
Pępek świata (Jutrzenka, 8, kwiecień 2005, s. 16)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: o kimś uważającym się lub uważanym za bardzo ważnego
czeski ekwiwalent: pupek světa
                   střed světa
angielski ekwiwalent: bee's knees
                      cat's whiskers
                      cat's ass
niemiecki ekwiwalent: der Nabel der Welt

Pięta Achillesa (Płomyczek, 9, r. 1997, s. 14)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: słaba strona kogoś lub czegoś
czeski ekwiwalent: Achillova pata
angielski ekwiwalent: Achilles' heel
niemiecki ekwiwalent: die Achillesferse

Pleść Androny (Cogito, 9, maj 2003, s. 15)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: mówić głupoty
czeski ekwiwalent: plácat nesmysly
                   plácat/plést páté přes deváté
angielski ekwiwalent: talk a load of codswallop
niemiecki ekwiwalent: von Hölzchen auf Stöckchen kommen




                                                                         106
Pole Elizejskie (Ogniwo, 2, październik 2004, s. 4)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: raj
czeski ekwiwalent: elysium
angielski ekwiwalent: Elysium
niemiecki ekwiwalent: das Elysium

Poruszać się z gracją (Victor Gimnazjalista, 11, czerwiec 2007, s. 24)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: poruszać się z wdziękiem, lekkością, pięknem, powabem i urokiem
czeski ekwiwalent: pohybovat se s grácií
angielski ekwiwalent: be graceful
niemiecki ekwiwalent: die Grazie sein

Prometejski czyn (Victor gimnazjalista, 23, grudzień 2006, s. 36)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: czyn poświęcony dla dobra wszystkich, dla słusznej sprawy
czeski ekwiwalent: prometejský čin
angielski ekwiwalent: Promethean act


Przeciąć węzeł gordyjski (Cogito, 8, kwiecień 2004, s. 13)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: rozwiązać zagmatwaną sprawę
czeski ekwiwalent: rozetnout/přetnout gordický uzel
angielski ekwiwalent: cut the Gordian knot
niemiecki ekwiwalent: den gordischen Knoten zerschlagen


                                                                             107
Przekroczyć Rubikon (Cogito, 9, maj 2003, s. 49)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: zdecydować się na radykalne działanie
czeski ekwiwalent: překročit Rubikon
angielski ekwiwalent: cross the Rubicon
niemiecki ekwiwalent: den Rubikon überschreiten

Przeżywać męki Tantala (Cogito, 3, luty 2004, s. 1o)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: przeżywać cierpienia (fizyczne, moralne) wynikłe z niemożności
zaspokojenia pragnienia rzeczy nieosiągalnych
czeski ekwiwalent: snášet/trpět muka
angielski ekwiwalent: rack
niemiecki ekwiwalent: Qualen erdulden
                       Qualen ausstehen

Puścić famę (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 42)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: rozgłosić pogłoskę, plotkę, opinię
czeski ekwiwalent: vy(s)pustit fámu
                   roznést fámu
angielski ekwiwalent: spread gossip
niemiecki ekwiwalent: die Gerüchte verbreiten

Pyrrusowe zwycięstwo (Perspektywy, 3, marzec 2006, s. 40)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: zwycięstwo opatrzone dużymi stratami

                                                                            108
czeski ekwiwalent: Pyrrhovo vítězství
angielski ekwiwalent: Pyrrhic victory
niemiecki ekwiwalent: der Pyrrhussieg

Pytyjska odpowiedź (Cogito, 16, październik 2004, s. 21)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: odpowiedź niejasna, wieloznaczna, zagmatwana
czeski ekwiwalent: pýthická odpověď
angielski ekwiwalent: Pythian answer


Róg obfitości (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: symbol bogactwa
czeski ekwiwalent: roh hojnosti
angielski ekwiwalent: cornucopia
                      horn of plenty
                      horn of abundance
niemiecki ekwiwalent: das Füllhorn

Ślepa sprawiedliwość (Ogniwo, 4, grudzień 2004, s. 11)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: sprawiedliwość dla wszystkich taka sama
czeski ekwiwalent: slepá spravedlnost
angielski ekwiwalent: blind justice
niemiecki ekwiwalent: blinde Gerechtlichkeit




                                                                        109
Spartańskie wychowanie (Cogito, 5, marzec 2003, s. 59)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: dyscyplina
czeski ekwiwalent: spartánská výchova
angielski ekwiwalent: Spartan training
niemiecki ekwiwalent: spartanische Erziehung

Spocząć na laurach (Jutrzenka, 4, grudzień 2004, s. 6)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: zaprzestać jakiejś działalności, zadowoliwszy się pierwszymi osiągnięciami
czeski ekwiwalent: usnout/spát na vavřínech
angielski ekwiwalent: rest on one's laurels
niemiecki ekwiwalent: auf seinen Lorbeeren ausruhen

Stajnia Augiasza (Victor gimnazjalista, 20, listopad 2006, s. 46)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: wielki bałagan, brud, nieporządek
czeski ekwiwalent: Augiášův chlév
angielski ekwiwalent: Augean stables
niemiecki ekwiwalent: der Augiasstall

Strzała Erosa (Ogniwo, 5, styczeń 2005, s. 7)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: symbol miłości
czeski ekwiwalent: Kupidův šíp
                   Amorova střela




                                                                              110
angielski ekwiwalent: cupid´s arrow
niemiecki ekwiwalent: Amors Pfeil

Syzyfowa praca (Jutrzenka, 5, styczeń 2007, s. 11)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: praca nieprzynosząca żadnych rezultatów mimo wielkich wysiłków
czeski ekwiwalent: Sisyfova/Sisyfovská práce
angielski ekwiwalent: a Sisyphean task
                      an uphill struggle/task
niemiecki ekwiwalent: Sisyphusarbeit

Tytan pracy (Cogito, 7, kwiecień 2003, s. 25)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
znaczenie: pracowity człowiek
czeski ekwiwalent: těžce pracující, titánská práce
angielski ekwiwalent: heavy worker
niemiecki ekwiwalent: der Schwerarbeiter

Udać się w objęcia Morfeusza (Cogito, 10, czerwiec 2003, s. 12)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
             typologiczna wg Lewickiego – zwrot
znaczenie: zasnąć
czeski ekwiwalent: být v limbu
angielski ekwiwalent: go to the Land of Nod
niemiecki ekwiwalent: in Morpheus Armen sein

Veni, vidi, vici (Victor Gimnazjalista, 13, lipiec 2005, s. 58)
Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – fraza
             funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
             typologiczna wg Lewickiego – fraza


                                                                            111
   znaczenie: przybyłem, zobaczyłem i zwyciężyłem
   czeski ekwiwalent: přišel jsem, uviděl jsem, zvítězil jsem
   angielski ekwiwalent: I came, I saw, I conquered
   niemiecki ekwiwalent: veni, vidi, vici

   Wisieć nad kimś jak miecz Darmoklesa (Cogito, 8, kwiecień 2004, s. 16)
   Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
                funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
                typologiczna wg Lewickiego – zwrot
   znaczenie: wyrok losu, kara nieubłagalnie wisząca nad człowiekiem
   czeski ekwiwalent: viset nad někým jako Damoklův meč
   angielski ekwiwalent: sword of Damocles
   niemiecki ekwiwalent: das Damoklesschwer sitzt ihm im Nacken

   Wpaść w furię (Cogito, 2, luty 2003, s. 41)
   Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – zwrot
                funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm otwarty
                typologiczna wg Lewickiego – zwrot
   znaczenie: wpaść w szał, być nieobliczalnym, wściekłym
   czeski ekwiwalent: řádit jako fúrie
   angielski ekwiwalent: carry on like a furry
   niemiecki ekwiwalent: toben wie ein Verrückter

   Złota rączka (Świerszczyk, 22, 1997, s. 7)
   Klasyfikacja: klasyczna wg Skorupki – wyrażenie
                funkcjonalna wg Müldnera-Nieckowskiego – frazeologizm zamknięty
                typologiczna wg Lewickiego – wyrażenie rzeczownikowe
   znaczenie: o kimś, kto umie coś świetnie zrobić, radzić sobie doskonale z każdą pracą
   czeski ekwiwalent: všeuměl, zlaté ručičky
   angielski ekwiwalent: good hands
                         odd-job man
                         odd-jobber
                          jack of all trades
niemiecki ekwiwalent: der Tausendkünstler



                                                                                  112
Zakończenie




       Celem mojej pracy pod tytułem Jednostki frazeologiczne w czasopismach
dla dzieci i młodzieży o tematyce biblijnej i mitologicznej jest zbadanie tego, jak
często używane są takiego typu związki frazeologiczne w czasopismach dla dzieci
i młodzieży i jakimi frazeologizmami biblijnymi i mitologicznymi młodzież posługuje
się. Jednocześnie wychodzę z faktu, że każdy, kto chce dobrze opanować język
ojczysty, powinien się wykazywać także dobrą znajomością frazeologii. Więc także
w przypadku dzieci zakładam pewny stopień wiedzy frazeologicznej.
       W pierwszej części – zagadnienia ogólne – starałam się opisać, czym się
frazeologia zajmuje, nakreślić zarys historyczny i stan badań frazeologii w Polsce.
Ta dziedzina leksykologii ma krótką historię, jej zapoczątkowane przez Charlesa
Bally’ego badania rozpoczęły się bowiem dopiero po drugiej wojnie światowej.
Frazeologią początkowo zajmowano się zwłaszcza w Związku Radzieckim. W Polsce
zainteresowanie frazeologią wzrosło dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku.
Nie znaczy to jednak, że frazeologią nie zajmowano się wcześniej. W tym kontekście
przytaczam nazwiska najbardziej znanych polskich naukowców, badających w obrębie
tego działu językoznawstwa (S. Skorupka, A. M. Lewicki, S. Bąba, B. Rejakowa,
M. Basaj, D. Rytel).
       Każdy język ma własną frazeologię, własne zwroty językowe, których nie da się
przetłumaczyć na inny język. Frazeologizmy wzbogacają język, umożliwiają tworzenie
interesujących komunikatów językowych, są inspiracją wielu badań językoznawczych.
Każdy frazeologizm ma swoje utrwalone znaczenie, właściwe mu jako całości, którego
nie można pojmować jako sumy znaczeń wyrazów wchodzących w jego skład.
       Starałam się też wytłumaczyć terminologię frazeologiczną i sprzeczności
pomiędzy badaczami w zakresie terminologii, klasyfikacji lub ujęcia istoty związku
frazeologicznego.
       Następnie poświęciłam uwagę źródłom, z których frazeologia czerpie. Źródeł
tych jest sporo. Podstawę tworzenia się frazeologizmów przedstawiają np. zjawiska
natury, czyli obserwacja przyrody, cechy zwierzęce, ludzkie. Występują tu również
frazeologizmy związane z częściami ciała (zwane somatyzmami), zwierzętami,
historią, mitologią, Biblią, literaturą, sportem itp.


                                                                                113
      Poruszyłam również temat klasyfikacji związków, gdyż nie tylko w terminologii
są rozbieżności, lecz także w klasyfikacji. Bardziej szczegółowo omówiłam klasyfikację
jednostek frazeologicznych. Chodzi o klasyfikację typologiczną Andrzeja Marii
Lewickiego, który podzielił frazeologizmy na pięć typów składniowych (frazy, zwroty,
wyrażenia rzeczownikowe, wyrażenia określające i wskaźniki frazeologiczne) i określił
dwa typy funkcjonowania ich znaczeń (idiomy i frazemy). Następną klasyfikacją jest
typologia funkcjonalna Müldnera-Nieckowskiego, która dzieli związki według trzech
sposobów tworzenia się ostatecznej postaci związku frazeologicznego (frazeologizmy
otwarte, zamknięte i formalne). Piotr Müldner-Nieckowski twierdzi, że proces
budowania zdań i ich składników jest procesem indywidualnym, twórczym. Ostatnia
klasyfikacja – klasyfikacja klasyczna S. Skorupki z podziałem na trzy typy budowy
frazeologizmów (wyrażenie, zwrot, fraza) i trzy stopnie łączliwości wyrazów (luźne,
stałe, łączliwe), jest jednak zbyt ogólnikowa i nieprecyzyjna.
      Następnie zajmowałam się Biblią jako źródłem polskiej frazeologii. Krótko
analizuję Biblię jako dzieło literackie i przytaczam tłumaczenia Biblii na język polski.
Biblia jest jednym z najważniejszych źródeł kultury europejskiej i uważana jest
za Słowo Boże. Chodzi o zbiór prawd objawionych i przykazań, które uczą człowieka,
jak żyć. Stała się źródłem nie tylko frazeologii, ale również motywów dla rzeźbiarzy,
malarzy, pisarzy i kompozytorów. Jest skarbnicą wzorców osobowych i postaw, fabuł
i wątków, motywów, symboli i alegorii, frazeologii i stylistyki. Biblia została
przetłumaczona na język polski w XV wieku. Pojawiły się wtedy tłumaczenia Księgi
Psalmów:     Psałterz   floriański   i Psałterz   puławski.   Do   tej   pory   jej   treść
w średniowieczu przedstawiano w obrazach, na freskach kościelnych lub witrażach.
Najstarsze zabytki literatury polskiej powstały właśnie na jej podstawie. Biblia,
składająca się z dużej liczby różnych ksiąg i utworów, jest dziełem o dużych walorach
literackich, które wynikają z bogactwa treści i form wypowiedzi, nasyconych
wieloznaczną symboliką. Najbardziej znanym tłumaczem tekstów biblijnych XX
wieku jest Czesław Miłosz. Przetłumaczył on np. Księgi Rut, Księgi Hioba, Księgi
Psalmów, Księgi Estery, Księgi Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Lamentacje,
Ewangelię św. Marka i Apokalipsę św. Jana.
      Następnie    opisuję   pochodzenie     niektórych   związków       frazeologicznych,
opartych na źródłach biblijnych.
      W pracy zajmuję się również mitologią jako kolejnym źródłem związków
frazeologicznych. Przykładowo analizuję też kilka mitologicznych zwrotów i wyrażeń.

                                                                                       114
Zanim jednak zajęłam się mitologią, spróbowałam opisać, czym jest mit. Ma on
znaczenie bajecznego podania o powstaniu świata, bogach i legendarnych bohaterach
nieznanego pochodzenia, które łączy elementy realistyczne z fantasycznymi. Pełnił
funkcję poznawczą, światopoglądową i sakralną. Początkowo mity były przekazywane
tylko ustnie, dopiero później zostały zapisane. Zbiory zapisanych mitów tworzyły
właśnie mitologię. Zbiorów mitów jest na świecie sporo (mitologia grecka, rzymska,
orientalna itp.). Z biegiem czasu mity, tracąc swoje funkcje sakralne, weszły
do literatury w postaci baśniowych i fantastycznych wątków. Niektóre wątki i motywy
mitologiczne za pośrednictwem baśni i fantastyki weszły w obręb kultury ludowej,
a stąd przedostały się do kultur europejskich i służą wyrażaniu nowych idei.
Dokładniej zajmuję się mitologią grecką, gdzie zostały przedstawione narodziny
świata, bogowie olimpijscy, bogowie ziemscy, królestwo morza i piekieł, bóstwa doli
i spraw   ludzkich,   bohaterowie   oraz    historia    wojny   trojańskiej.    Najbardziej
popularnym polskim autorem opowiadań mitologicznych był Jan Parandowski. Jego
najważniejszym dziełem jest Mitologia opisująca wierzenia i podania Greków
i Rzymian. Mitologia grecka, poprzez mitologię rzymską, która z niej wiele
zaczerpnęła, weszła do dziedzictwa kultury europejskiej i jest nadal obecna w życiu
społecznym. Czerpią z niej na przykład New Age, astrologia, horoskopy, kult
i współczesne religijne ruchy rekonstrukcjonistyczne. W literaturze polskiej nawiązuje
do mitologii np. Kochanowski (Odprawa posłów greckich, treny, fraszki i pieśni),
Gombrowicz     (Trans-Atlantyk).    Cechy     postaci    mitologicznych    są     widoczne
u bohaterów powieści Henryka Sienkiewicza, a nawiązanie do mitów można dostrzec
w twórczości Bolesława Leśmiana, Jarosława Iwaszkiewicza, Zbigniewa Herberta,
Tadeusza Nowaka, Mieczysława Jastruna lub Czesława Miłosza. Nawiązania
do mitologii widoczne są również w dziedzinie językoznawstwa, np. w frazeologii.


       Następny rozdział stanowi część praktyczną pracy, w której opracowałam
słowniczek frazeologizmów o tematyce bilbijnej i mitologicznej, występujących
w polskich czasopismach dla dzieci i młodzieży. Składa się z 150 związków
frazeologicznych, z czego 95 frazeologizmów pochodzi z Biblii, 55 frazeologizmów
z mitologii.
       W czasie pisania pracy przeprowadziłam również ankietę na temat frazeologii
i związków frazeologicznych o tematyce biblijnej i mitologicznej w Szkołach
Podstawowych z Polskim Językiem Nauczania w Trzyńcu i Czeskim Cieszynie.

                                                                                        115
Stwierdziłam, że młodzież uczy się klasyfikacji klasycznej Stanisława Skorupki, choć
jest ona nieco przestarzała. Jednak uczniowie znają tylko klasyfikację pod względem
formalnym, czyli gramatycznym, która dzieli związki frazeologiczne na zwroty,
wyrażenia i frazy. Znają jednak tylko 2 typy: zwroty i wyrażenia. Swoje miejsce
w programach szkolnych powinna mieć, moim zdaniem, nie klasyfikacja klasyczna
Skorupki, lecz klasyfikacja typologiczna Andrzeja Marii Lewickiego. Określa bowiem,
jakie połączenie wyrazów jest frazeologizmem i z jaką postacią gramatyczną
frazeologizmu mamy do czynienia.
        W pierwszej części słowniczka analizowałam jednostki frazeologiczne
o tematyce biblijnej, które wyszukałam w czasopismach przeznaczonych dla dzieci
i młodzieży     (Świerszczyk,      Płomyczek,       Jutrzenka,      Kumpel,      Cogito,      Ogniwo,
Perspektywy, Bravo, Popcorn, Victor Gimnazjalista). W drugiej części opisuję
frazeologizmy o tematyce mitologicznej, występujące również w powyżej wypisanych
pismach dla dzieci i młodzieży. Wyszukane biblijne i mitologiczne frazeologizmy
opracowałam         według       poszczególnych         typologii      (Lewickiego,        Müldnera-
Nieckowskiego i Skorupki), które opisałam w części Klasyfikacja frazeologizmów.
Przytaczam również czeskie, angielskie i niemieckie ekwiwalenty poszczególnych
zwrotów, fraz i wyrażeń. Obcojęzyczne odpowiedniki pochodzą z obcojęzycznych
słowników frazeologicznych. Jednak nie udało mi się odnaleźć wszystkich, ponieważ,
jak wiadomo, niektórych związków frazeologicznych nie da się przetłumaczyć, lub nie
były zawarte w słowniku.
        Pisząc pracę, szczególnie część praktyczną, czerpałam z różnych słowników
frazeologicznych. Jednak najczęściej sięgałam po słowniki S. Skorupki117, M. Basaja118,
S. Bąby119 i po Słownik frazeologiczny pod redakcją Anny Kłosińskiej.120




117 Skorupka, S.: Słownik frazeologiczny języka polskiego 1 i II, Warszawa 1968.
118 Basaj, M., Rytel, D. (red.: Słownik frazeologiczny czesko-polski (Skrypt dla studentów
    bohemistyki), Katowice 1981.
119 Bąba, S., Dziamska, G., Liberek, J.: Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego,

    Warszawa 1999.
    Bąba, S., Liberek, J.: Mały słownik frazeologiczny współczesnego języka polskiego,
    Warszawa 1992.
120 Słownik frazeologiczny, Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2007.


                                                                                                  116
Wyszukując czeskie ekwiwalenty, korzystałam ze słowników pod redakcją Františka
Čermáka, Jiřího Hronka i Jaroslava Machače121. Angielskie i niemieckie odpowiedniki
tłumaczyłam       za   pomocą      czesko-angielskiego        i   polsko-angielskiego        słownika
frazeologicznego122 i czesko-niemieckiego słownika frazeologicznego123, jak również
internetowego słownika polsko-angielskiego.124




121 Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy slovesné
    A-P, Praha 1994.
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy slovesné
    R-Ž, Praha 1994.
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy
    neslovesné, Praha 1988.
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Přirovnání,
    Praha 1983.
122 Česko-anglický frazeologický a idiomatický slovník, Olomouc 1999.

    Jaworska, T.: Slownik frazeologiczny angielsko-polski i polsko-angielski. Warszawa 2002.
    Wolfram-Romowska, D., Kaszubski, P., Parker, M.: Idiomy polsko-angielskie, Warszawa 2002.
123 Česko-německý frazeologický a idiomatický slovník, Olomouc 1999.

    Czochralski, J. : Mały słownik idiomatyczny polsko-niemiecki, Warszawa 1976.
124 http://www.dict.pl.


                                                                                                    117
Resumé




      Cílem mé práce na téma Frazeologické jednotky v časopisech pro děti
a mládež s biblickou a mytologickou tématikou bylo prozkoumání toho, jak často se
frazeologismy tohoto typu vyskytují v časopisech pro děti a mládež a které z nich
jsou používány v mluveném a psaném slově. Vycházím z předpokladu, že každý, kdo
chce dobře ovládat jazyk (nejen svůj mateřský), se musí důkladně obeznámit také
s jeho frazeologií. I u dětí tedy předpokládám jistý stupeň znalosti frazeologie
mateřského jazyka.
      V první části, obecné, jsem se snažila vymezit, čím se frazeologie zabývá.
Nastínila jsem dějiny a význam této poměrně mladé vědy, která ještě stále trpí
mnohými nedostatky, jako například tím, že dosud nebyl vymezen jednotný přístup
a metody zkoumání frazeologických jednotek a nebyly sjednoceny ani definice
základních pojmů.. Tato oblast lexikologie je poměrně mladá. Teprve po druhé
světové válce ji začal zkoumat Charles Bally, avšak šíře se jí zabývali zejména
v Sovětském svazu. V Polsku zájem o frazeologii vzrostl teprve v sedmdesátých letech
20. století. Neznamená to však, že do té doby se tímto tématem nikdo nezabýval.
V této části práce uvádím jména známých polských jazykovědců, kteří napsali mnoho
studií o polské frazeologii. Byli a jsou jimi např. S. Skorupka, S. Bąba, A. M. Lewicki,
B. Rejakowa, M. Basaj, D. Rytel a další.
      Každý jazyk má svou vlastní frazeologii, kterou nelze vždy přeložit do jiných
jazyků. Frazeologismy obohacují jazyk a inspirují nesčetné množství jazykových
výzkumů. Každý frazeologismus má svůj vlastní význam, který je chápán jako celek
a nemůže být pojímán jako součet významů všech jeho složek (slov).
      V teoretické části se snažím vysvětlit definice základních frazeologických
pojmů, i když, jak už jsem podotkla, existují v této oblasti mezi badateli spory,
týkající se nejen definice frazeologismu, ale rovněž klasifikace těchto jednotek.
      Následně se zmíňuji o jednotlivých zdrojích, ze kterých frazeologie vychází,
a pro ilustraci jsem uvedla i příklady. Takových zdrojů je nepřeberné množství.
V polštině se často vyskytují biblické fráze, avšak je nutno rovněž upozornit na zdroje
mytologické, historické či frazeologismy objevující se v oblasti sportu a reklamy,
nebo na ty, jež jsou spjaty s různými částmi těla (somatismy).


                                                                                    118
      Dále jsem uvedla a podrobila analýze trojí klasifikaci frazeologismů, která
se používá v polské lingvistice. Jedná se o typologickou klasifikaci A. M. Lewického,
funkční   klasifikaci   podle    P. Müldnera-Nieckowského       a     klasickou    klasifikaci
S. Skorupky. V polské frazeologii je většinou používána právě                 poslední z výše
uvedených, čili Skorupkova klasifikace, i když je dosti zastaralá.
       V práci se zabývám také Biblí jakožto jedním z hlavních zdrojů polské
frazeologie. Zmiňuji se o jejích polských překladech a následně provádím rozbor
některých biblických frazeologismů. Bible je jedním z nejdůležitějších zdrojů
literatury a kultury. Je pokládána za Slovo Boží. Jde o soubor pravd a přikázání, které
mají provázet člověka životem a učit ho, jak správně žít. Stala se zdrojem nejen
frazeologie, ale i inspirací pro sochaře, malíře, spisovatele, básníky a hudební
skladatele. Je to obrovská pokladnice postav, charakterů, dějů, motivů, symboliky,
alegorií, frazeologie a stylistiky. Ve středověku bylo viditelné úzké spojení mezi
literaturou a Biblí. V 15. století byla poprvé přeložena do polštiny. Tehdy se objevily
překlady Knihy žalmů: Floriánský žáltář a Pulavský žaltář. Do té doby byly biblické
příběhy představovány hlavně na obrazech, kostelních freskách a vitrážích. Nejstarší
literární památky vznikly právě na základě Bible. Nejznámějším překladatelem
biblických textů 20. století je beze sporu Czesław Miłosz. Bible je dílem literárně
mimořádně        hodnotným, což vyplývá i z bohatého obsahu s mnohoznačnou
symbolikou.
      V další části práce se zmiňuji o mytologii, která je také jedním ze základních
zdrojů polské frazeologie. Ani zde nechybí analýza mytologických frází. Na úvod
se věnuji definici mýtu. Jde o bájné vyprávění o vzniku světa, bozích, polobozích
a legendárních    hrdinech      neznámého   původu,     které       slučuje    prvky   reálné
s fantastickými. Zpočátku byly mýty šířeny pouze ústní formou, až později se začaly
sestavovat do sbírek. Tyto sbírky jsou nazývány mytologiemi. Takových mytologií je
na světě nepřeberné množství (např. římská, řecká, slovanská, africká atd.). Blíže
se zabývám mytologií řeckou, ve které jsou představeny mj. vznik světa, olympští
bohové, pozemští bohové, království moří a pekel, bájní hrdinové a příběh trojské
války. Nejznámějším polským autorem příběhů vycházejících z řecké mytologie byl
Jan Parandowski. Řecké mýty jsou stále aktuální i v dnešní době. Čerpají z nich např.
New Age, astrologie, horoskopy, kulty a různá současná náboženská hnutí. V polské
literatuře jsou vlivy mytologie viditelné kromě jiných v tvorbě Jana Kochanowského
(Odprawa posłów greckich, žalozpěvy) nebo Gombrowicze (Trans-Atlantyk).

                                                                                          119
Na mýty navazoval rovněž Bolesław Leśmian, Jarosław Iwaszkiewicz, Zbigniew
Herbert, Tadeusz Nowak, Mieczysław Jastrun nebo Czesław Miłosz. Nejen literatura
čerpala z těchto bájných vyprávění. Důkazem toho je právě frazeologie.
          V následující části, praktické, jsem se věnovala zkoumání frazeologismů
s biblickou a mytologickou tématikou, jež používají autoři článků v časopisech pro
děti a mládež. Analýze jsem podrobila 150 frazeologismů. V první části jsem popsala
95 biblických freazeologismů z polských časopisů určených                      dětem a mládeži
a v druhé následujících 55 mytologických frazeologismů z časopisů téhož určení.
          V rámci své diplomové práce jsem rovněž provedla na základních školách
s polským vyučovacím jazykem v Třinci a Českém Těšíně průzkum, zaměřený
na frazeologii a frazeologismy s biblickou a mytologickou tématikou. Díky této anketě
jsem zjistila, jak už jsem výše uvedla, že mládež používá zastaralou klasickou
klasifikaci Stanisława Skorupky. Žáci znají pouze klasifikaci z hlediska formálního,
jinak řečeno gramatického, podle níž frazeologismy řadíme do tří skupin: zwroty,
wyrażenia, frazy. Nicméně žáci osmých a devátých tříd znají pouze dva druhy, a to:
zwroty a wyrażenia.
          Při vytváření slovníčku biblických a mytologických frazeologismů jsem čerpala
z takových časopisů pro děti a mládež, jakými jsou: Świerszczyk, Płomyczek,
Jutrzenka, Kumpel, Cogito, Ogniwo, Perspektywy, Bravo, Popcorn, Victor
Gimnazjalista. Zkoumala jsem frazeologismy podle všech 3 typologií (Lewického,
Müldnera-Nieckowského i Skorupky). Ke každé analyzované frázi jsem se snažila také
najít české, anglické a německé ekvivalenty, které jsem vyhledala v cizojazyčných
frazeologických slovnících125. Občas se mi však nepodařilo vyhledat                  odpovídající
český, anglický nebo německý ekvivalent, protože, jak známo, některé fráze nemají
překlad do cizího jazyka, nebo jsem je bohužel nenašla ve slovnících, které jsem měla
k dispozici.
          Základními zdroji, které jsem ke své práci použila, jsou jazykové studie
takových badatelů, jako S. Skorupka, A.M.Lewicki, S. Bąba, B. Rejakowa, M. Basaj,
D. Rytel. Při psaní praktické části jsem použila frazeologické slovníky Stanisława



125   Česko-anglický frazeologický a idiomatický slovník, Olomouc 1999.
      Jaworska, T.: Slownik frazeologiczny angielsko-polski i polsko-angielski. Warszawa 2002.
      Wolfram-Romowska, D., Kaszubski, P., Parker, M.: Idiomy polsko-angielskie, Warszawa 2002.
      Česko-německý frazeologický a idiomatický slovník, Olomouc 1999.
      Czochralski, J. : Mały słownik idiomatyczny polsko-niemiecki, Warszawa 1976.


                                                                                                  120
Skorupky, Mieczysława Basaje a Danuty Rytel, Stanisława Bąby a jiné 126.
Při vyhledávání českých ekvivalentů jsem použila Slovník české frazeologie
a idiomatiky Františka Čermáka, Jiřího Hronka a Jaroslava Machače127.




126
    S. Skorupka – Słownik frazeologiczny języka polskiego 1 i II, Warszawa 1968.
   Basaj, M., Rytel, D. (red.): Słownik frazeologiczny czesko-polski (Skrypt dla studentów
   bohemistyki), Katowice 1981.
   Bąba, S., Dziamska, G., Liberek, J.: Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego,
   Warszawa 1999.
   Bąba, S., Liberek, J.: Mały słownik frazeologiczny współczesnego języka polskiego,
   Warszawa 1992.
   Słownik frazeologiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
127
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy slovesné
    A-P, Praha 1994.
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy slovesné
    R-Ž, Praha 1994.
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy
    neslovesné, Praha 1988.
    Čermák, Fr., Hronek, J., Machač, J. (red.): Slovník české frazeologie a idiomatiky. Přirovnání,
    Praha 1983.

                                                                                                   121
Załącznik



Ankieta – frazeologia biblijna i mitologiczna

Dziewczyna – chłopiec

Wiek:

Klasa:



Co wiesz na temat frazeologii?




Jak dzielimy frazeologizmy?




Czytałeś/aś Biblię?

Wymień frazeologizmy biblijne (z tematyką biblijną), które znasz:




Czytałeś mitologię?

Wymień frazeologizmy mitologiczne (z tematyką mitologiczną), które znasz:




                                                                            122
Co według ciebie oznaczają takie frazeologizmy, jak:

Syzyfowa praca –

Olimpijski spokój –

Ikaryjskie loty –

Przenieść się na łono Abrahama –

Nitka Ariadny –

Koń trojański –

Pięta Achillesa –

Stajnia Augiasza –

Strzała Amora –

Paniczny strach –

Alfa i Omega –

Arka Noego –

Chleb powszedni –

Ciemności egipskie –

Dom zbudowany z piasku –

Hiobowe wieści –

Kainowe znamię –

Kozioł ofiarny –

Miłosierny Samarytanin –

Syn marnotrawny –

Palec boży –

Przechodzić Gehennę –




                                                       123
Bibliografia




Literatura sekundarna:



BASAJ, M., RYTEL, D. (red.): Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej IV ,
Wrocław 1988.


BASAJ, M., RYTEL, D. (red.): Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej I ,
Wrocław 1982.


BĄBA, S.: Innowacje frazeologiczne współczesnej polszczyzny, Poznań 1989.


BĄBA, S.: Twardy orzech do zgryzienia, czyli o poprawności frazeologicznej,
Poznań 1986.


Biblia to jest całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Warszawa 1954.


BUKOWSKI, K.: Biblia i literatura polska, Warszawa 1990.


BUTTLER, D.: Frazeologia polska. Ćwiczenia dla cudzoziemców, Warszawa 1980.


BUTTLER, D.: Język i my 2, Warszawa 1988.


GAJDA, S.: Najnowsze dzieje języków słowiańskich. Język polski, Opole 2001.


GRAVES, R.: Řecké mýty, přel. J. Hanuš, Levné knihy Kma, Praha 2004.


KANIA, S., TOKARSKI, J.: Zarys leksykografii i leksykologii polskiej, Warszawa
1984.




                                                                                    124
KLEBANOWSKA, B., KOCHAŃSKI, W., MARKOWSKI, A.: O dobrej i złej
polszczyźnie, Warszawa 1985.


KOCHMAN, S.: Studia nad słownictwem i frazeologią słowiańską,
Warszawa 2005.


KOSSOWSKA, M.: Biblia w języku polskim, tom 1-2, Poznań 1968-69.


KRYDA, B.: Krajobraz poezji polskiej.Antologia, Warszawa 1989


KURKOWSKA, H., SKORUPKA, S.: Stylistyka polska. Zarys. Warszawa 1959.


LEWICKI, A. M.: Teoria zwrotu frazeologicznego, Katowice 1976.


LEWICKI, A. M.: Studia z teorii frazeologii, Łask 2003.


LEWICKI, A. M., PAJDZIŃSKA, A., REJAKOWA, B.: Z zagadnień frazeologii,
Warszawa 1987.


Literatura. Starożytność-oświecenie, Warszawa 1987


MIKO, F.: Frazeologia v škole, Bratislava 1920.


MLACEK, J.: Slovenská frazeológia, Bratislava 1984.


MRHÁČOVÁ, E.: Zvířata v české a polské frazeologii, Ostrava 2003.


Nauka o języku, Warszawa 1990.


PARANDOWSKI, J.: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań
1989.


REJAKOWA, B.: Związki frazeologiczne o identycznej lub podobnej budowie
morfologicznej w języku słowackim i polskim , Wrocław 1986.

                                                                           125
Repetytorium z języka polskiego, Kraków 1996
RYBICKA, E.: Nie taki diabeł straszny. Podręcznik frazeologii polskiej dla
obcokrajowców, Kraków 1993.


SKORUPKA, S.: Dobór wyrazowy a dobór frazeologiczny. Por. Jęz. 1,
Warszawa 1951.


SKORUPKA, S.: Frazeologia a semantyka. Por. Jęz. 7, 8, Warszawa 1952.


SKORUPKA, S.: Frazeologia a składnia. Biul. Pol. Towarzystwa Językoznawczego
Zesz. XVII, Wrocław-Kraków 1958.


SKORUPKA, S.: Frazeologia a stylistyka. Por. Jęz. 3, Warszawa 1960.


SKORUPKA, S.: Frazeologia a stylistyka. Poradnik językowy, Warszawa 1960.


SKORUPKA, S.: Język polski: wiadomości i ćwiczenia z zakresu słownictwa,
frazeologii i stylistyki, Warszawa 1964.


SKORUPKA, S.: Kompozycja grup frazeologicznych. Por. Jęz. 4,
Warszawa 1950.


SKORUPKA S.: Typy połączeń frazeologicznych. Por. Jęz. 5, 6, Warszawa 1952.


SKORUPKA, S.: Z zagadnień frazeologii porównawczej. Prace Filologiczne Tom
XVIII, cz. 4, Warszawa 1965.


ŠTĚPÁN, L.: Stručný nástin dějinného vývoje polské literatury I, Brno 2005.


TOMKOWSKI, J.: Literatura polska, Warszawa 1994.




                                                                               126
Źródła elektroniczne:



http://www.biblia.info.pl.
http://www.biblia.net.pl.
http://www.dict.pl.
http://www.frazeologia.pl.
http://www.literatura.zapis.net.pl.
http://www.online.biblia.pl.
http://www.pantheon.org.
http://www.staropolska.pl.




Źródła obrazków:


http://pl.wikipedia.org.
http://theoi.com.




                                      127
Czasopisma:


Czasopisma dla dzieci:
Jutrzenka, 1, wrzesień 2004 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 1, wrzesień 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 10, czerwiec 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 2, październik 2004 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 2, październik 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 2, październik 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 3, listopad 2004 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 3, listopad 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 4, grudień 2006 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 4, grudzień 2004 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 4, grudzień 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 5, styczeń 2006 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 5, styczeń 2007 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 6, luty 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 6, luty 2006 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 7, mazec 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 8, kwiecień 2005 (red. Barbara Glac).
Jutrzenka, 9, maj 2005 (red. Barbara Glac).
Kumpel, 2, luty 2008 (red. Bogna Bizoń).
Kumpel, 4, kwiecień 2006 (red. Bogna Bizoń).
Płomyczek, 10, 1997 (red. Janusz Sapa).
Płomyczek, 9, 1997 (red. Janusz Sapa).
Świerszczyk, 21, 1997 (red. Grzegorz Kasdepke).
Świerszczyk, 22, 1997 (red. Grzegorz Kasdepke).
Świerszczyk, 4, luty 2007 (red. Katarzyna Szantyr-Królikowska).
Świerszczyk, 5, marzec 2007 (red. Katarzyna Szantyr-Królikowska).
Świerszczyk, 6, kwiecień 2008 (red. Katarzyna Szantyr-Królikowska).
Świerszczyk, 7, kwiecień 2007 (red. Katarzyna Szantyr-Królikowska).




                                                                      128
Czasopisma dla młodzieży:
Bravo, 01/2008 (zespół redakcyjny: Olga Gitkiewicz, Robert Jabłoński, Małgorzata
Pędziwiatr, Monika Szfrańska).
Bravo, 02/2008 (zespół redakcyjny: Olga Gitkiewicz, Robert Jabłoński, Małgorzata
Pędziwiatr, Monika Szfrańska).
Bravo, 04/2007 (zespół redakcyjny: Olga Gitkiewicz, Robert Jabłoński, Małgorzata
Pędziwiatr, Monika Szfrańska).
Bravo, 06/2007 (zespół redakcyjny: Olga Gitkiewicz, Robert Jabłoński, Małgorzata
Pędziwiatr, Monika Szfrańska).
Bravo, 09/2006 (zespół redakcyjny: Olga Gitkiewicz, Robert Jabłoński, Małgorzata
Pędziwiatr, Monika Szfrańska).
Cogito – Dodatek specjalny 1, styczeń 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito – Dodatek specjalny 2, styczeń 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 10, czerwiec 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 16, październik 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 16, październik 2004 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 18, listopad 2002 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 18, listopad 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 2, luty 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 21, styczeń 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 3, luty 2004 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 5, marzec 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 5, marzec 2008 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 7, kwiecień 2003 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 7, kwiecień 2004 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 8, kwiecień 2004 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 8, kwiecień 2007 (red. Katarzyna Droga).
Cogito, 9, maj 2003 (red. Katarzyna Droga).
Ogniwo, 1, wrzesień 2004 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 1, wrzesień 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 1, wrzesień 2006 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 10, czerwiec 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 2, październik 2004 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 2, październik 2005 (red. Grażyna Zubek).

                                                                               129
Ogniwo, 2, październik 2006 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 3, listopad 2004 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 3, listopad 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 3, listopad 2006 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 4, grudzień 2004 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 4, grudzień 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 4, grudzień 2006 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 5, styczeń 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 5, styczeń 2007 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 6, luty 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 6, luty 2006 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 7, marzec 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 8, kwiecień 2005 (red. Grażyna Zubek).
Ogniwo, 9, maj 2005 (red. Grażyna Zubek).
Perspektywy, 1, styczeń 2006 (red. Bianka Siwińska).
Perspektywy, 3, marzec 2006 (red. Bianka Siwińska).
Popcorn, 1, styczeń 2006.
Tygodnik Tina, 59, 1999.
Victor Gimnazjalista, 10, maj 2003 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 10, maj 2007 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 11, czerwiec 2007 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 13, lipiec 2005 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 13, lipiec 2007 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 18, listopad 2002 (red. Katarzyna Droga).
Victor Gimnazjalista, 19, grudzień 2002 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 19, grudzień 2004 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 20, październik 2003 (red. Katarzyna Droga).
Victor Gimnazjalista, 20, październik 2006 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 23, grudzień 2005 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 23, grudzień 2006 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 4, marzec 2008 (red. Bogna Bizoń).
Victor Gimnazjalista, 5, marzec 2004 (red. Katarzyna Droga).
Victor Gimnazjalista, 6, marzec 2007 (red. Renata Jarecka).
Victor Gimnazjalista, 8, kwiecień 2007 (red. Renata Jarecka).

                                                                     130
Słowniki:



BĄBA, S., DZIAMSKA, G., LIBEREK, J.: Podręczny słownik frazeologiczny języka
polskiego, Warszawa 1999.


BĄBA, S., LIBEREK, J.: Mały słownik frazeologiczny współczesnego języka
polskiego, Warszawa 1992.


BAJER, K.: Polsko-czeski, czesko-polski obustronny słownik, Český Těšín 1999.


BASAJ, M., RYTEL, D. (red.): Słownik frazeologiczny czesko-polski (Skrypt dla
studentów bohemistyki), Katowice 1981.


ČERMÁK, FR., HRONEK, J., MACHAČ, J. (red.): Slovník české frazeologie a
idiomatiky. Výrazy slovesné A-P, Praha 1994.


ČERMÁK, FR., HRONEK, J., MACHAČ, J. (red.) – Slovník české frazeologie a
idiomatiky. Výrazy slovesné R-Ž, Praha 1994.


ČERMÁK, FR., HRONEK, J., MACHAČ, J. (red.): Slovník české frazeologie a
idiomatiky. Výrazy neslovesné, Praha 1988.


ČERMÁK, FR., HRONEK, J., MACHAČ, J. (red.): Slovník české frazeologie a
idiomatiky. Přirovnání, Praha 1983.


CZOCHRALSKI, J. : Mały słownik idiomatyczny polsko-niemiecki, Warszawa 1976.


Encyklopedia nowej generacji E 2.0, Warszawa 2008.


Encyklopedia popularna, Warszawa 1962.


Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1981.



                                                                                131
Encyklopedia szkolna WSiP. Literatura. Wiedza o kulturze, Warszawa 2006.


Frazeologický a idiomatický česko-anglický slovník, Olomouc 1999.


Frazeologický a idiomatický česko-německý slovník, Olomouc 1999.


JAWORSKA, T.: Slownik frazeologiczny angielsko-polski i polsko-angielski.
Warszawa 2002.


KOPALIŃSKI, W.: Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm,
Warszawa 2003.


KOPALIŃSKI, W.: Słownik przypomnień, Wiedza Powszechna, Warszawa 1992.


KOPALIŃSKI, W.: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z
almanachem, Wiedza Powszechna, Warszawa 1994.


LATOŃ, D., SEDAN, I.: Nowy słownik ortograficzny, Kraków 2004.


LOTKO, E.: Slovník lingvistických termínů pro filology, Olomouc 1998.


MALCZEWSKI, J.: Słownik szkolny. Nauka o języku, Warszawa 1990.


MÜLDNER-NIECKOWSKI, P.: Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego,
Warszawa 2003.


Nowy słownik ortograficzny, (pod. red. Arkadiusza Latuska), Kraków 2004.


OLINKIEWICZ, E., RADZYMIŃSKA, K., STYŚ, H.: Słownik encyklopedyczny - Język
polski, Warszawa 1999.


OLIVA, K.: Polsko-český slovník I/A-O, Praha 1995.


OLIVA, K.: Polsko-český slovník II/P-Ž, Praha 1995.

                                                                             132
POPŁAWSKA, A., KUPIEC, W.: Słownik synonimów i antonimów, Kraków 2006.


SKORUPKA, S.: Słownik frazeologiczny języka polskiego 1, Warszawa 1968.


SKORUPKA, S.: Słownik frazeologiczny języka polskiego 2, Warszawa 1968.


Slovník polských spisovatelů, Praha 2000.


Słownik frazeologiczny, Warszawa 2007.


SMIEŠKOVÁ, E.: Malý frazeologický slovník, Bratislava 1977.


TOKARSKI, J.(red.): Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1980.


WOLFRAM-ROMOWSKA, D., KASZUBSKI, P., PARKER, M.: Idiomy polsko-
angielskie, Warszawa 2002.




                                                                          133

								
To top