Komunikacja os�b niepelnosprawnych � alternatywne i

Document Sample
Komunikacja os�b niepelnosprawnych � alternatywne i Powered By Docstoc
					Komunikacja osób niepełnosprawnych –
 alternatywne i wspomagające sposoby
porozumiewania się osób niesłyszących.




                                         Barbara Naliwajko
                                         Agata Potempa
                                         Michalina Zapalska
                                         Radosław Stajniak
                                         Bartosz Gaj


                                   Subspecjalność: Rewalidacja dzieci
                                   upośledzonych umysłowo




            KN GLIWICE 2005/2006
                                 Spis treści:

I. Wstęp
   1) Definicja osoby z uszkodzonym słuchem.
   2) Przyczyny wad słuchu
   3) Klasyfikacja uszkodzeń słuchu




II. Metody porozumiewania się
   1) Język migowy a migany
   2) Fonogesty
   3) Alfabet palcowy
   4) Piktogramy
   5) Programy komputerowe
   6) Współczesne metody komunikacji
   7) Pomoce techniczne dla osób z uszkodzonym słuchem


III. Zakończenie
   1) Podsumowanie
   2) Aneksy
   3) Bibliografia




                                                         2
I. Wstęp




           3
                    1) Definicja osoby z uszkodzonym słuchem
Większość klasyfikacji funkcjonalnych zawiera równocześnie definicje osób z uszkodzonym
słuchem, wynikające z przyjętych podziałów. Jednak brak jednolicie przyjętej precyzyjnej
granicy pomiędzy niedosłuchem, a głuchotą powoduje także trudności w ujednoliceniu
definicji osoby z uszkodzonym słuchem, osoby głuchej, słabosłyszącej, głuchoniemej,
głuchoniewidomej, itd. W różnych dziedzinach nauki stosowane są różne definicje, których
klika, poza wymienionymi wyżej w klasyfikacjach, przytaczam poniżej.         W literaturze
fachowej, można spotkać kilka definicji osoby z uszkodzonym słuchem. Ponieważ jest to
pojęcie stosowane od niedawna, najstarsza z nich pochodzi z 1979r.             Jej autorem
jest B. Hoffmann:

     „ Przez osobę z uszkodzonym słuchem rozumiemy taką, która wskutek trudności w
     samodzielnym przyswojeniu języka i mowy, wynikających z uszkodzenia analizatora
  słuchowego, wymaga specjalnej pomocy w nauczaniu, wychowaniu i przysposobieniu do
                                    życia społecznego”.




R. Muller w swej książce wydanej po raz pierwszy w 1994r. pisze:

 „Przez uszkodzenie słuchu rozumiem każde uszkodzenie narządu słuchu lub indywidualnej
    zdolności powtarzania wrażeń słuchowych na sensowne informacje. A zatem osoba z
  uszkodzonym słuchem, to pojęcie obszerne, obejmujące zarówno osoby z lekkim, średnim i
    ciężkim niedosłuchem, osoby z resztkami słuchu oraz niesłyszące względnie głuche.”




B. Szczepankowski (1997r.) proponuje przyjęcie następującej definicji:

 „Osoba z uszkodzonym słuchem w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym lub głębokim
  jest to osoba, której uszkodzenie słuchu, określone audiogramem progowym i przeliczone
według tabeli Międzynarodowego Biura Audiofonologii, przekracza 20 dB i kwalifikuje ją do
                               jednego ze stopni uszkodzeń.”




                                                                                             4
          Definicje osoby głuchej, niesłyszącej, niedosłyszącej, słabosłyszącej, stosowane
przez różnych specjalistów, często są bardzo zróżnicowane, przyjmują bowiem różne kryteria
kwalifikacyjne.

M. Grzegorzewska (1964r.) pisze:

„Głuchym nazywamy człowieka, który jest pozbawiony całkowicie lub w dużej mierze słuchu,
 a więc treści słuchowych płynących ze świata i który wskutek tego znajduje się w gorszych
 warunkach niż człowiek słyszący w pracy procesów poznawczych i przygotowywaniu się do
 życia społecznego. Rozumienie mowy ludzkiej trą drogą staje się dla niego niemożliwe, a w
   pracy i wszelkich potrzebach życia słuch nie ma dla niego żadnego lub wystarczającego
                                         znaczenia.”




T. Gałkowski (1976r.) proponuje definicje odnoszące się do komunikacji za pomocą mowy
dźwiękowej. Zgodnie z tym podejściem:

 „za osobę głuchą uważa się taką, u której ubytki słuchu nie pozwalają na normalny rozwój
mowy ustnej. Osoba głuchoniema to osoba, która wskutek głuchoty nie opanowała mowy, nie
posługuje się nią i nie rozumie jej na drodze odczytywania z ust. Osoba niedosłysząca to ta, u
           której ubytki słuchu pozwalają opanować mowę w sposób naturalny.”




I. Doroszewska (1981r.) cytuje jako właściwą amerykańską definicję podana przez E. Levine:

„głuchy to człowiek, u którego zmysł słuchu jest niewystarczająco funkcjonalny dla zwykłych
                                       potrzeb życia”

zwracając równocześnie uwagę, że istnieje także pojęcie głuchoniemy i częstym błędem jest
zamienne stosowanie tych pojęć, także w ustawodawstwie.




                                                                                             5
E. Nurowski (1983r.) stwierdza, że:

   „głuchym jest człowiek, który nic nie słyszy bądź posiada tak znikome resztki słuchu, że
  praktycznie nie tylko nie może porozumiewać się z innymi za pomocą mowy, ale słuch nie
              odgrywa u niego żadnej roli tak w pracy, jak w życiu codziennym.”




O. Perier odwołuje się do definicji zaproponowanej przez komitet ekspertów UNESCO
w 1985r.:

    „Jako głuche można określać te dzieci, u których spontaniczny rozwój mowy i języka
   pozostaje bardzo opóźniony lub też został całkowicie zahamowany z powodu znacznego
    uszkodzenia słuchu, braku oddziaływań wychowawczych i nie zastosowania protezy.”




            Wszystkie cytowane definicje dość precyzyjnie określają granicę pomiędzy
niedosłuchem a głuchotą, przy czym ich bliższa analiza wskazuje, że z audiometrycznego
punktu widzenia za głuche (niesłyszące) uważane są te osoby, które nie odbierają mowy
naturalnym słuchem (bez aparatów słuchowych), a więc u których średni ubytek słuchu
przekracza 70 dB (uszkodzenie słuchu w stopniu znacznym lub głębokim), chociaż, jak
wiadomo zdarzają się uwarunkowane różnymi czynnikami różnice indywidualne.




                                                                                              6
                            2) Przyczyny wad słuchu

          Wadę wrodzoną mogą powodować czynniki genetyczne (wada dziedziczna) lub te,
które zadziałają na dziecko w okresie życia płodowego bądź w czasie porodu. Mówimy
wówczas o dzieciach z ryzyka okołoporodowego. Ryzyko takie może być spowodowane
czynnikami genetycznymi, konfliktem serologicznym, chorobą matki, szczególnie w
pierwszych 12 tygodniach ciąży, niektórymi lekami lub używkami stosowanymi przez matkę
w okresie ciąży, wcześniejszym bądź patologicznym porodem.


      Wadę nabytą mogą powodować m.in.: ostre lub przewlekłe choroby ucha, choroby
zakaźne, choroby wysokogorączkowe (zapalenie opon mózgowych) antybiotyki, urazy
chemiczne, mechaniczne lub psychiczne ( głuchota psychogenna).




                                                                                         7
                            3) Klasyfikacja uszkodzeń słuchu

           Podstawową, a zarazem najbardziej ogólną definicją jest taka, która obejmuje
wszystkie osoby z niepełnosprawnością narządu słuchu. Warunek ten spełnia przyjęte na
świecie określenie hearing impairment, któremu w języku polskim stosunkowo precyzyjnie
odpowiada określenie uszkodzenie słuchu. Wynika z tego, że prawidłowym i zgodnym ze
standardami światowymi określeniem, obejmującym wszystkie omawiane osoby, jest osoba z
uszkodzonym słuchem. Ze względu na stopień uszkodzenia słuchu, wyróżnia się osoby, u
których występuje uszkodzenie słuchu w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym i
głębokim. Takie ustalenie terminologiczne zostały przyjęte i zalecone przez Międzynarodowe
Biuro Audiifonologii (BIAP).


           Klasyfikacja uszkodzeń słuchu, opracowana i zalecana przez Międzynarodowe
Biuro Audiifonologii, jest klasyfikacją audiometryczną, wykorzystującą wyniki progowego
audiometrycznego badania słuchu. Klasyfikacji osób do poszczególnych stopni uszkodzeń
słuchu dokonuje się podstawiając do wzoru Fletchera progowy ubytek słuchu w decybelach
dla częstotliwości 500, 1000 i 2000 Hz, przy czym brak reakcji traktuje się jako 120dB
ubytku. Otrzymane wartości ubytków dodaje się i dzieli przez 3. Jeśli różnica Fletchera ulega
modyfikacji: dodaje się również ubytek dla 4000Hz i wynik dzieli przez 4. Jeżeli ubytek
słuchu dla 4000 Hz, zamiast dla 2000Hz. Wynik oblicza się dla każdego ucha oddzielnie, przy
czym do klasyfikacji bierze się wynik otrzymany dla lepszego ucha ( nie średni!) Jeśli różnica
ubytków słuchu dla lepszego i gorszego ucha przekracza 25 dB, uznaje się za normę, ubytki
słuchu powyżej 20 dB, klasyfikuje się zgodnie z tabelą.


Tabela 1. Klasyfikacja BIAP.


        Ubytek słuchu w decybelach                     Uszkodzenie słuchu w stopniu
              Powyżej 20 do 40                                 Lekkim (mild)
              Powyżej 40 do 70                            Umiarkowanym (moderat)
              Powyżej 70 do 90                               Znacznym (severe)
                 Powyżej 90                                 Głębokim (profound)



                                                                                            8
Uszkodzenie w stopniu lekkim w zasadzie          nie stanowi znaczącego utrudnienia w
wypełnianiu ról społecznych przez osobę dotkniętą takim uszkodzeniem. Może ona mieć
trudności z identyfikacją akustyczną niektórych głosek, a także ze skutecznym słuchaniem w
hałasie bądź z większej odległości. Z reguły nie ma problemów z korzystaniem z telefonu.
Wiele takich osób nie korzysta z żadnych pomocy technicznych, nie wymaga też żadnych
form interwencji medycznej. Niektóre z nich korzystają z aparatów słuchowych. Osoby z
takim uszkodzeniem nazywamy także lekko niedosłyszącymi.


          Uszkodzenie słuchu w stopniu umiarkowanym umożliwia słyszenie i rozumienie
mowy jedynie w korzystnych warunkach akustycznych. Wiele z osób dotkniętych takim
uszkodzeniem korzysta z aparatów słuchowych oraz z innych pomocy technicznych
niwelujących skutki tej niepełnosprawności. Mowa u dzieci z uszkodzeniem słuchu w stopniu
umiarkowanym w zasadzie rozwija się w sposób spontaniczny, jednak często występują w
niej wady, wynikające z nieprawidłowej identyfikacji dźwięków słuchem i naśladowaniu tych
nieprawidłowo słyszanych dźwięków. Osoby z tym uszkodzeniem nazywamy także
słabosłyszącymi lub niedosłyszącymi.


          Uszkodzenie w stopniu znacznym uniemożliwia słyszenie i rozumienie mowy bez
zastosowania aparatu. Zazwyczaj nawet przy zastosowaniu odpowiednio dobranych aparatów
słuchowych nie jest możliwa identyfikacja wszystkich dźwięków mowy, dlatego też u tych
osób istotną rolę, współdziałającą w odbiorze mowy odgrywa wzrok i odczytywanie z ust.
Mowa dziecka dotkniętego takim uszkodzeniem nie rozwija się w sposób naturalny i
spontaniczny.


          Uszkodzenie w stopniu głębokim uniemożliwia rozumienie mowy nawet za
pomocą aparatów     słuchowych. Możliwe jest jedynie częściowe słyszenie dźwięków za
pomocą aparatów słuchowych, jednak bez ich pełnej identyfikacji. Nie pozwala to wprawdzie
rozumieć mowy, ale w znaczący sposób ułatwia jej odczytywanie z ust, którego rola w
porozumiewaniu się jest wówczas dominująca.




                                                                                        9
          Osoby z uszkodzeniem słuchu w stopniu znacznym i głębokim nazywamy także
głuchymi lub niesłyszącymi. Uszkodzenie słuchu w stopniu znacznym lub głębokim bywa
również określane pojęciem głuchoty społecznej lub głuchoty praktycznej, ponieważ w
znacznym stopniu ogranicza lub uniemożliwia rozumienie mowy drogą słuchową.




                                                                                10
II. Metody porozumiewania się.




                                 11
                            1) Język migowy a migany



Definicja języka wg Ireny Styczek


                      Język jest systemem konwencjonalnych znaków
                i reguł gramatycznych, za pomocą których porozumiewa się
                    pewna grupa społeczna. Znakami języka są wyrazy.
                   Język ma charakter społeczny, trwały i abstrakcyjny.


       Społeczności osób niesłyszących zaczęły się tworzyć w pierwszych szkołach dla
głuchych, powstających w II połowie XVIII wieku. Były to pierwsze większe skupiska osób,
dla których użycie języka dźwiękowego okazało się niemożliwe, i pierwsze miejsca
powstawania i dynamicznego rozwoju języków migowych.
Wcześniej jednak, wszędzie tam gdzie istniały chociażby małe skupiska takich osób, w
naturalny sposób powstawały także języki migowe. T. Adamiec wskazuje, że średniowieczne
źródła kościelne wielokrotnie przywołują fakt porozumiewania się z głuchoniemymi za
pomocą kodów manualnych, także w Talmudzie można znaleźć wiele wzmianek na temat
głuchoniemych, a Leonardo da Vinci zalecał swym uczniom obserwowanie manualno-
mimicznych wypowiedzi głuchoniemych.
       Warto przypomnieć, że swoistej odmiany języka migowego używały plemiona
indiańskie Ameryki Północnej w komunikacji międzyplemiennej, z całą pewnością od XVIII
wieku, a prawdopodobnie znacznie wcześniej, ponieważ o porozumiewaniu się Indian
znakami wspominali już odkrywcy kontynentu amerykańskiego w XVI w.
Przypadek ten stanowi jedyne na świecie znane i opisane zjawisko masowego posługiwania
się językiem migowym przez osoby słyszące.
Wielkie zasługi dla rozwoju pierwszego znanego języka migowego niesłyszących –
francuskiego, położył opat Charles Michel de l’Eepee – założyciel jednej z pierwszych na
świecie szkół dla głuchoniemych. Pierwsze doświadczenia w pracy z niesłyszącymi zdobył,
podejmując się wychowania religijnego dwóch głuchych dziewczynek – sióstr.
Wykorzystując znaki, którymi porozumiewały się dziewczynki między sobą, nawiązał z nimi
kontakt, a następnie wspólnie z nimi i kolejnymi swymi uczniami, a także dorosłymi
głuchoniemymi kodyfikował i rozbudowywał ten język.



                                                                                           12
       Powstawanie placówek dla głuchych sprzyjało rozwojowi języka migowego. Jednak
najlepsze podłoże do rozwoju języka migowego było w placówkach, które były
wykorzystywane w nauczaniu. Ograniczony kontakt między szkołami spowodował jednak
znaczne różnice, nawet jeśli miało to miejsce na terenie jednego państwa.
       Historie języka migowego trzeba liczyć od daty powstania pierwszej szkoły dla dzieci
głuchych, Instytut Głuchoniemych w Warszawie, w ówczesnym zaborze rosyjskim, a więc od
1817r. Jego twórca i założyciel, ks. Jakub Falkowski był zwolennikiem metody nauczania
wykorzystującej język migowy. Sytuacja ta, po odzyskaniu niepodległości przez Polskę,
doprowadziła do istnienia na terenie kraju znacznych różnic dialektalnych w języku
migowym. Powoli jednak dokonywała się unifikacja znaków.
Klasyczny język migowy, funkcjonujący w XIX stuleciu w warszawskim Instytucie
Głuchoniemych i Ociemniałych – najstarszej polskiej szkole dla dzieci niesłyszących, był
równocześnie pierwszym polskim językiem migowym, który został opisany. Dokonali tego
autorzy Słownika mimicznego dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających – ks.
Teofil Jagodziński i Józef Hollak.
       Chociaż istniały już wówczas alfabety palcowe, jednak traktowane były odrębnie jako:
ideograficzny i daktylologiczny. Alfabet palcowy uważany był przez użytkowników
klasycznego języka migowego za element mało praktyczny i mogący mieć zastosowanie tylko
przy przekazywaniu imion własnych. Także i mowa dźwiękowa traktowana była jako coś
niezależnego od znaków migowych gdyż ze względu na całkowitą odrębność gramatyczną
tych języków – migowego i narodowego, wyrażającą się głównie w innym szyku wyrazów w
zdaniu, nie było możliwe równoczesne posługiwanie się mową i klasycznym językiem
migowym. Klasyczne języki migowe, rozwijające się w XIX- wiecznych szkołach w różnych
krajach przeżyły jednak kryzys po 1880 roku, kiedy to uchwałą nauczycieli dzieci głuchych,
podjętą na kongresie w Mediolanie zostały one zakazane jako środek porozumiewania się z
niesłyszącymi dziećmi i stopniowo wycofywane ze szkół. Jednak języki migowe rozwijały się
w środowiskach dorosłych niesłyszących, grupujących się w pierwszych stowarzyszeniach
niesłyszących. Podobnie stało się wówczas i w Polsce, gdzie język migowy dopiero w 1985 r.
odzyskał swoje prawa w szkołach, stając się środkiem pomocniczym w nauczaniu.




                                                                                           13
                        Język migowy jest to zespół środków
                  stosowanych przez osoby niesłyszące w porozumiewaniu się
                        pomiędzy sobą i z osobami słyszącymi, obejmujący
                              właściwe danym środowiskom słownictwo
                    -    zbiór społecznie wytworzonych i obowiązujących znaków
                               migowych oraz reguły określające ich użycie.


można podać jeszcze jedną definicję języka migowego:


Język migowy głuchych to ogół znaków manualno-mimicznych
używanych przez niesłyszących do porozumiewania się między sobą.



     Pojęcie język migowy należy dziś traktować szerzej niż np.. w XIX wieku, a nawet w
 pierwszej połowie XX wieku. Początkowo bowiem obejmowało ono jedynie klasyczny
 język migowy tworzony przez osoby głuchonieme w ich naturalnych środowiskach.
Mimo jednak, że dla wielu jego użytkowników język migowy jest językiem jedynym, a dla

prawie wszystkich pozostałych językiem pierwszym, nie można pominąć faktu, że jego

niesłyszący użytkownicy funkcjonują w społeczeństwie, które używa jedynie języka

ojczystego, a tylko nieliczni przedstawiciele tego społeczeństwa potrafią nawiązać kontakt

z niesłyszącymi używając znaków języka migowego. Poprzez udział w komunikacji

interpersonalnej także osób dwujęzycznych, w tym w szczególności osób słyszących

posługujących się pojedynczymi znakami migowymi ilustrującymi wypowiedź słowną, a

także dzięki pojawieniu się w telewizji programów tłumaczonych na język migowy,

następuje, szczególnie w ostatnich latach, stopniowa ingerencja języka ojczystego zarówno

w rozwój słownictwa migowego jak też w system gramatyczny klasycznego języka

migowego. W wypowiedziach migowych większość osób niesłyszących masowo zaczęła

stosować artykulację, zwłaszcza ci, którzy uczęszczali do szkół dla głuchych. Wreszcie

wykształceni niesłyszący zaczęli podejmować próby tworzenia sztucznych hybrydowych

języków, łączących w sobie słownictwo języka migowego gramatyką języka ojczystego,

nazwanych językami miganymi i wykorzystywać je w porozumiewaniu się między sobą.


                                                                                         14
Warto zwrócić uwagę, że polski język migany został opisany jako jeden z pierwszych w

Europie. Języki migane, mimo że są przede wszystkim miganymi odmianami narodowych

języków dźwiękowych, są również traktowane jako odmiany narodowych języków

migowych i mieszczą się w jego ogólnej definicji.

Każdy język migowy posiada swe charakterystyczne słownictwo – migowe znaki
ideograficzne, które określają poszczególne słowa, czasem krótkie zwroty. Ich liczba w
różnych językach waha się ok. kilku do kilkunastu tysięcy znaków. Stanowią one
podstawę komunikacji językowej. Uzupełnieniem znaków ideograficznych są znaki
daktylograficzne, na które składa się alfabet palcowy, a więc zestaw znaków
oznaczających poszczególne litery alfabetu ( w polskim alfabecie także niektóre digrafy
takie jak sz cz rz), znaki liczebników głównych i porządkowych, ułamków zwykłych i
dziesiętnych, znaki interpunkcyjne itp. Reguły używania znaków migowych są ściśle
powiązane z odmiana języka migowego. Klasyczne języki migowe posiadają własną
strukturę gramatyczna o charakterze pozycyjno-przestrzennym. Podstawę
porozumiewania się w tych językach stanowią znaki ideograficzne, gesty wtrącone i
mimika, natomiast znaki daktylograficzne poza znakami liczb pełnią jedynie rolę
pomocniczą i uzupełniającą. Języki migowe wykorzystują natomiast zasady gramatyczne
obowiązujące w języku narodowym z drobnymi adaptacjami tam, gdzie bezpośrednio
zastosowanie zasad gramatyki języka narodowego okazuje się niemożliwe. W tych
językach rola znaków daktylograficznych jest znacznie większa. Warto jednak pamiętać o
tym, że początkowo alfabety palcowe istniały niezależnie od języków migowych, a ich
historia jest znacznie starsza.
    Niezależnie od narodowych języków migowych istnieje także międzynarodowy język
migowy Gestuno, sposób komunikowania się, który zaczął rozwijać się spontanicznie w
kontaktach międzynarodowych między niesłyszącymi. Język ten był stopniowo
unifikowany przez Światową Organizację Głuchych i powołaną specjalnie do tego celu
międzynarodową komisję, która do 1975 roku zunifikowała 1470 znaków migowych.
Światowa Federacja Głuchych wydała kilka słowników tego języka.
    Traktując klasyczny język migowy jako odrębny język, można mówić o
dwujęzyczności tych osób niesłyszących, które posługują się zarówno klasycznym
językiem migowym, jak też językiem polskim w piśmie, odmianie miganej i ewentualnie
w mowie. Ich liczbę można ocenić na kilka tysięcy osób.


                                                                                          15
   Jeżeli chodzi o komunikacje osób zarówno słyszących jak i niesłyszących, znaczącą
role odgrywają środki niewerbalne. W badaniach nad komunikowaniem się ludzi często
jednak pomijano złożoność i bogactwo niewerbalnych elementów zachowań językowych,
a środki niewerbalne są nieodłącznym elementem wypowiedzi zarówno w języku
naturalnym jak i w migowym. W normalnym (dźwiękowym) obejmują one zarówno
zachowania kinetyczne, jak i wokalne, w języku migowym, tylko zachowania kinetyczne,
jednak znacznie bogatsze niż stosowane w języku fonicznym. Należą do nich nie tylko
mimika i pantomimika, ale także różne gesty wtrącane, nie mające znaczenia
konwencjonalnego, lecz ułatwiające percepcje treści wypowiedzi oraz sekwencje znaków
daktylograficznych, prezentujące np. imiona własne.
   Język migowy jest językiem specyficznym, w którym treść merytoryczna wypowiedzi
przekazywana jest tą samą drogą, którą w języku naturalnym przekazywane są kinetyczne
środki pozawerbalne. Mimo jednak, że język migowy składa się ze wzoru
skodyfikowanych gestów, przekazywanych kanałem gestowo - wzrokowym, podobnie jak
w przypadku mowy dźwiękowej niemal nigdy nie jest to odhumanizowana prezentacja
umownych znaków migowych, pozbawiona udziału środków pozawerbalnych.
Przyjmując, że znaki migowe są odpowiednikiem części werbalnej języka naturalnego, w
języku migowym także występują zjawiska, które można zaliczyć do niewerbalnych
aktów komunikacyjnych, analogicznie jak ma to miejsce w przypadku aktów
komunikacyjnych realizowanych w języku dźwiękowym. Należą do nich przede
wszystkim: mimika twarzy i pantomimika stanowiąca element znaków migowych,
mimika twarzy i pantomimika uzupełniająca wypowiedź, sposób prezentacji znaków
migowych, gesty naturalne nie będące znakami migowymi, kontakt wzrokowy-jakość i
wymiana spojrzeń, dystans fizyczny między rozmówcami oraz dotyk, pozycja ciała w
trakcie rozmowy.
Zachowania niewerbalne są w mniejszym stopniu kontrolowane przez osobę migającą niż
zachowania werbalne, jednak nie są całkowicie spontaniczne, podlegając pewnym
regułom społecznym.
W trakcie badań stwierdzono, że część zachowań kinetycznych jest wspólna praktycznie
la wszystkich ludzi i ma charakter dziedzictwa filogenetycznego (no. uśmiech). Jest ich
jednak niewiele, większość ma charakter znaków konwencjonalnych, związanych z
określoną wspólnotą językowo-kulturową.



                                                                                          16
  Badania prowadzone prze Krystynę Jarząbek doprowadziły do opracowania i wydania
  słownika polskich zachowań kinetycznych, zawierającego 140 znaków kinetycznych
  prezentowanych w 177 różnych kontekstach sytuacyjnych i znaczeniowych,
  wspomagających wypowiedzi słowne Polaków.



Cechy języka migowego

     Języki migowe posiadają większość cech charakteryzujących języki dźwiękowe.
 Należą do nich: otwartość polegająca na możliwości tworzenia coraz to nowych
 komunikatów językowych; donośność na dystans- komunikaty językowe mogą odnosić
 się do rzeczy, czy wydarzeń odległych w czasie lub przestrzeni, od czasu i miejsca, w
 którym przebiega komunikacja językowa; dystynktywność- komunikaty każdego języka
 stanowią zespół elementów wyraźnie różnych od siebie; przemienność- osoby
 posługujące się danym językiem mogą przekazywać sobie komunikaty językowe na
 przemian; sprzężenie zwrotne- nadawca komunikatu językowego również go odbiera;
 szybkie zanikanie- komunikaty są możliwe do odebrania tylko w chwili ich nadawania.




 Istotne różnice pomiędzy językami migowymi a dźwiękowymi, polegają przede wszystkim
 na innym kanale przekazu – gestowo-wzrokowym, nie zaś głosowo-słuchowym, co z kolei
 wpływa na ograniczoną wielokierunkowość transmisji. Mimo mówienia w określonym
 kierunku, dźwięk rozchodzi się wokoło, natomiast przekaz wizualny musi być adresowany
 w kierunku odbiorcy i na odwrót. Kolejna istotna różnica to arbitralność komunikatów
 nadawanych w językach dźwiękowych ( brak związku brzmienia akustycznego wyrazu z
 jego treścią merytoryczną) wobec ikoniczności wielu znaków migowych (związku
 skojarzeniowego znaku migowego np. z kształtem przedmiotu, który oznacza np. znak
 dom, w którym zestawione de sobą dłonie imitują spadzisty dach). Najważniejszą różnicą
 pomiędzy językami dźwiękowymi a migowymi jest brak w tych ostatnich systemu
 fonologicznego. Ideogramy migowe nie mogą być rozczłonkowane na elementy,


                                                                                         17
odpowiadające fonemom w językach dźwiękowych, a zatem nie posiadają dwustopniowej
struktury.

Znak migowy jest kombinacją przestrzennego ułożenia ramion, rąk i palców oraz
wykonywanego przez nimi ruchu w określonym kierunku, o ustalonej prędkości i
wielkości. Są wśród nich znaki wykonywane jedną ręką, w tym znaki jednoręczne
rzeczywiste i znaki wykonywane jedną ręką na nieruchomej podstawie uczynionej z
drugiej ręki oraz znaki dwuręczne, wśród których można wyróżnić znaki symetryczne i
znaki asymetryczne. W wielu znakach integralnym elementem jest mimika twarzy, czasem
również pantomimika.




    Charakterystyczną cechą wielu znaków migowych jest ikoniczność- często
występująca analogia układu palców i rąk do kształtu przedmiotów, który jest desygnatem
znaku migowego, lub podobieństwo ruchu wykonywanego w trakcie przekazywania
znaku do ruchu charakterystycznego dla czynności, którą oznacza znak migowy. A.van
Uden dzieli znaki migowe z tego punktu widzenia na 3 grupy:

-   znaki ikoniczne, które ze względu na wyraźne analogie mogą być rozumiane nawet
    przez osoby nie znające języka migowego
-   znaki ezoteryczne, w których występuje analogia ale z różnych przyczyn nie jest
    łatwo dostrzegalna, chociaż może być wytłumaczoną
-   znaki arbitralne, w których nie można się dopatrzyć analogii do rzeczywistości
Wśród znaków ikonicznych, a także niektórych ezoterycznych, ze względu na charakter
analogii, można wyróżnić znaki morficzne, czyli znaki naśladujące kształt obiektu lub
cechy, znaki deiktyczne- wskazujące bezpośrednio na obiekt, znaki fizjonomiczne-
naśladujące jedną z charakterystycznych cech obiektu, znaki pozycyjne- wskazujące
pozycję ciała występującą przy danej czynności, znaki ruchonaśladowcze- naśladujące
ruch występujący przy danej czynności, znaki lokatywne- wskazujące na obiekt związany
z daną czynnością lub cechą, znaki relacyjne- pokazujące wymiar lub relację


                                                                                        18
bezpośrednią lub związaną a daną cechą lub obiektem, znaki kwantytatywne określające
ilość oraz znaki wektorialne określające kierunek. Wśród znaków ezoterycznych można
wyróżnić znaki archaiczne- takie, które w czasie gdy powstawały miały charakter
ikoniczny i odzwierciedlały ówczesną rzeczywistość, natomiast dziś już nie mają takiego
charakteru. Z kolei wśród znaków arbitralnych można wyróżnić znaki daktylogramowe,
tworzone na zasadzie wykorzystania znaku daktylograficznego pierwszej (lub innych)
litery w wyrazie do budowania znaku ideograficznego.

Z punktu widzenia konstrukcji wieloelementowej znaków migowych można je podzielić
na:

    -   znaki proste
    -   znaki złożone
    -   znaki dwuelementowe
Przedznak migowy jest także znakiem migowym mającym własne znaczenie, ale w
przypadku jego zastosowania w znaku dwuelementowym pełni jedynie funkcję uściślającą
znak właściwy. Przedznak migowy ma charakter fakultatywny (używany, gdy jest
potrzebny) a jeśli w trakcie przekazu migowego występuje równocześnie mowa
dźwiękowa, pojawia się ona wyłącznie podczas przekazu znaku właściwego (przedznak
migowy przekazuje się bez mówienia).


                                     Język migany
.
Od kilkudziesięciu lat w wielu krajach świata, w tym także w Polsce niezależnie od
klasycznego języka migowego znaki migowe wykorzystuje się także jako ilustrację
wypowiedzi słownej w języku ojczystym. Powstaje w ten sposób migana odmiana
ojczystego języka mówionego, zwana językiem miganym. Znaków migowych używa się w
szyku gramatycznym języka ojczystego, dodając fakultatywnie lub obowiązkowo
końcówki fleksyjne za pomocą alfabetu palcowego. Język migowy stosuje się zawsze
razem z językiem mówionym (połączenie to tworzy tzw. system językowo migowy). Tę
sztucznie utworzoną odmianę języka, łączącą w sobie cechy języka migowego i języka
narodowego wykorzystuje się w nauczaniu dzieci niesłyszących polszczyzny fonicznej i
pisanej na bazie języka migowego oraz w przekazywaniu wiedzy, w tłumaczeniach
telewizyjnych a także w porozumiewaniu się z niesłyszącymi dwujęzycznymi, a więc tymi,
którzy mają dobrze opanowane struktury gramatyczne języka polskiego, a równocześnie


                                                                                       19
ilustrowanie wypowiedzi słownej znakami języka migowego ułatwia im odczytywanie z
ust. System ten, mogąc stosować znaczną pomoc w nauczaniu języka ojczystego jako
drugiego języka, nie daje jednak pełnych efektów w nauczaniu języka narodowego jako
pierwszego języka.

Jako pierwsi w tej dziedzinie to Amerykanie, w Europie jako pioniera uważamy Richarda
Pageta, który stworzył system pozwalający zsynchronizować mowę ze znakami języka
migowego.

Polski system językowo migowy, którego podstawy stworzyli sami niesłyszący (Roman
Partykiewicz, Kazimierz Włostowski, Maria Graczyk, Stanisław Siła-Nowicki), został
opracowany całościowo przez Bogdana Szczepankowskiego w latach 1964-1965 jako
jeden z pierwszych w Europie, a po raz pierwszy opublikowany (pod zmienioną później
nazwą „system migowo językowy) w 1966 roku. Jego specyfiką jest równoczesna
realizacja dwóch subkodów języka naturalnego – odmiany mówionej i miganej.
Równoległy przekaz języka w formie mówionej i miganej umożliwia dwukanalową
percepcję, której odbierane elementy wzajemnie się uzupełniają i wzmacniają.

    Na system językowo-migowy będący wielokanałową formą przekazu informacji w
narodowym języku fonicznym, składają się 3 główne elementy:


-   język mówiony – głośna i wyraźna mowa
-   język migany czyli migana odmiana języka narodowego
-   elementy prozodyczne wypowiedzi (parajęzyk) – mimika twarzy, gesty wtrącone nie
    posiadające znaczenia konwencjonalnego, a ułatwiające rozumienie tekstu
Dla prawidłowego funkcjonowania systemu językowo-migowego bardzo istotne znaczenie
ma synchronizacja mówionych i miganych elementów wypowiedzi. Najłatwiej to uzyskać
w przypadku nieodmiennych części mowy takich jak przysłówki, przyimki czy spójniki.
Ponieważ występują one zawsze w tej samej formie gramatycznej, znak migowy oznacza
tę właśnie formę i w praktyce podczas wymawiania danego wyrazu wystarczy wykonać
odpowiadający mu znak ideograficzny.




                                                                                      20
                                      2) Fonogesty

Metoda fonogestów należy do metod kształcenia umiejętności odczytywania wypowiedzi z
ust. Jej istotą jest uzupełnianie mówienia specjalnymi gestami. Wyróżnia ją wśród metod
wspomagających komunikowanie się oralne z osobami niesłyszącymi to, że umożliwia pełne
zsynchronizowanie gestów pomocniczych z mówieniem i zachowanie płynności oraz
wszystkich cech prozodycznych strumienia dźwięków mowy (akcentu, intonacji, pauz, czasu
trwania sylab, zmian tempa)

                      Pochodzenie i koncepcja metody Cued Speech

Metoda Cued Speech pojawiła się w Stanach Zjednoczonych w latach sześćdziesiątych XX
w., po doświadczeniach z wieloma innymi metodami zarówno audio-werbalnymi i audio-
oralnymi, jak również opartymi na stosowaniu języka migowego i po badaniach, które stale
wykazywały ograniczoną skuteczność kształcenia niesłyszących. Została opracowana w roku
1966 przez dr-a Roberta Orin Cornett (matematyk i fizyk), który był wówczas
prorektorem w Uniwersytecie Gallaudeta w Waszyngtonie.
  Pomysł stosowania gestów, które nie mają własnego znaczenia, a jedynie uzupełniają
obrazy głosek na ustach, nie jest nowy w surdopedagogice. Na początku XIX w. polski lekarz
i surdopedagog, Jan Siestrzyński stworzył koncepcję „znaków ręczno-ustnych”... Niestety
nie zostały one wykorzystane na szerszą skalę i nie zachowała się też ich pełna prezentacja.
Siestrzyński zastosował siedem układów dłoni, które uzupełniały wymawiane głoski,
pomagając je odróżnić i rozpoznać. Metoda ta tym się różni od koncepcji Cornetta,
że Siestrzyński wówczas nie potrafił jeszcze docenić odmiennych funkcji samogłosek
i spółgłosek w ciągu fonicznym (potraktował je jednakowo). R. Orin Cornett nie znał
pomysłu Siestrzyńskiego, ale zastosował podobne rozumowanie i - uwzględniając
nowoczesną wiedzę o spółgłoskowo-samogłoskowej strukturze ciągu fonicznego mowy -
opracował system gestów wspomagających, uzupełniając samogłoski ruchami ręki
w kierunku umownych punktów, a spółgłoski - umownymi układami palców.
  Zasada uzupełniania jest następująca: podobnemu na ustach towarzyszy inne na
dłoni. Gesty nie zastępują mówienia. Są do niego dodane. Ich celem nie jest oznaczanie cech
fonologicznych głosek, ale wzbogacenie wizualnego kontinuum mowy tak, żeby wszystkie
jednostki językowe stały się dostępne dla osoby odczytującej z ust. Okazało się, że wystarczy
osiem układów palców i cztery lub pięć umownych lokacji dłoni w pobliżu twarzy, aby



                                                                                               21
można było osiągnąć jednoznaczne obrazy jednostek ciągu połączeń ruchów narządów mowy
i ręki.

                             Struktura systemu Cued Speech

Podstawą konstrukcji systemu gestów pomocniczych jest system fonologiczny określonego
języka rozpatrywany w aspekcie charakterystyki wizualnej i artykulacyjnej podstawowych
głosek, będących sensoryczno-motoryczną postacią realizacji fonemów. Gesty towarzyszą
artykulacji, dopełniając obrazy widoczne na ustach tak, aby suma informacji dostępnych dla
wzroku dawała odbiorcy dogodny dostęp do struktury językowej strumienia mowy.

Głoski są tak pogrupowane, by tym, które trudno odróżnić ze względu na identyczność lub
podobieństwo obrazu ruchów artykulacyjnych, towarzyszyły odmienne gesty, pozwalające na
ich szybkie odróżnienie i trafną identyfikację. Natomiast tym, które łatwo odróżnić na
podstawie obserwacji i samych ruchów artykulacyjnych, mogą towarzyszyć gesty identyczne
lub podobne. Dzięki temu dziecko może unikać mylenia głosek i dokładnie spostrzega
wszystkie elementy wyrazów, a jednocześnie uczy się uważnego patrzenia na usta osoby
mówiącej do niego, ponieważ tylko w ten sposób może rozumieć jej wypowiedzi.

Gesty pomocnicze same nic nie znaczą, ich funkcja dystynktywna ujawnia się dopiero w
połączeniu z widocznymi ruchami artykulacyjnymi narządów mowy. Gesty nie zastępują
więc wyrazów, sylab, głosek, ani jakichkolwiek innych elementów wypowiedzi. Nie
odwracają uwagi dziecka od samego mówienia i nie przeszkadzają słuchać. Pomagają
natomiast precyzyjnie odróżniać i rozpoznawać wszystkie występujące w ciągu fonicznym
głoski, a dzięki temu uczyć się dokładnie odczytywać z ust całości znaczące i dokonywać ich
analizy i syntezy fonemowej, morfologicznej i składniowo-semantycznej adekwatnie do ich
rzeczywistej struktury językowej.

Od strony funkcji gesty wspomagające nie są podobne do żadnego języka migowego, ani
alfabetu palcowego. Nie mogą pełnić roli zastępczej w stosunku do komunikacji oralnej.
Stanowią uzupełniający składnik tej komunikacji, pełniąc funkcję dystynktywną w
płaszczyźnie fonologicznej, pozwalają na dokładny analityczno-syntetyczny odbiór
wypowiedzi ustnych i na uczenie się mowy drogą wzrokowo-słuchową przez uczestnictwo w
rozmowach z bliskimi ludźmi w naturalnych sytuacjach życiowych. Gesty pomagają dziecku
skupić uwagę na fonicznej postaci słowa i trwale zapamiętywać materiał leksykalny.



                                                                                          22
                     Funkcje fonogestów w interakcjach językowych

Fonogesty współpracują ścisle z czynnościami rozumienia i mówienia, co rozpatrywac
możemy w sześciu następujących aspektach:

   1) Wskazywanie- fonogesty wskazują samą czynność mówienia; kierują uwagę dziecka
       na ruchy artykulacyjne będące źródłem dżwięków mowy; informują o rozpoczęciu i
       zakończeniu mówienia.
   2) Uzupełnianie- fonogesty zwiększają liczbę dostrzegalnych dla dziecka z uszkodzonym
       słuchem elementów strumienia sygnałów mowy,wypełniają luki powstające na skutek
       braku lub zmniejszenia słyszalności, a dzieki temu pobudzają zainteresowanie
       dziecka, ułatwiają mu długotrwałą koncentrację uwagi na wypowiedzi.
   3) Odgraniczanie- dzięki podkreślaniu sylab akcentowanych i ujawnianiu pauz fonogesty
       ułatwiają dziecku dostrzeganie granic między poszczególnymi segmentami ciągu
       fonicznego: zdaniami, frazami i wyrazami.
   4) Rytmizacja- fonogesty uwypuklają płynny i rytmiczny charakter ciągu fonicznego
   5) Różnicowanie- umożliwiają one odróżnianie i rozpoznawanie w ciągu fonicznym
       wszystkich sylab, a w nich głosek.
   6) Utrwalanie- fonogesty umożliwiają zachowywanie w pamięci operacyjnej dosyć
       długich sekwencji ciągów werbalnych, co jest konieczne do rozumienia zdań i całych
       wypowiedzi.

                 Zastosowanie metody fonogestów (Cued Speech)

Cued Speech jest używana w wielu dużych ośrodkach specjalnych dla głuchych, ale głównie
w rodzinach słyszących wychowujących niesłyszące dzieci oraz w nauczaniu zintegrowanym,
w szkołach, do których uczęszczają pojedyncze dzieci niesłyszące razem ze słyszącymi. Na
świecie istnieją ośrodki i stowarzyszenia zajmujące się upowszechnianiem Cued Speech
wśród rodzin wychowujących dzieci z głęboko uszkodzonym słuchem (np. Narodowe
Stowarzyszenie Cued Speech w Stanach Zjednoczonych). Wydawane są też specjalne
czasopisma (np. „Cued Speech News”) i inne publikacje poświęcone tej metodzie.
Prowadzone są badania naukowe oceniające jej przydatność i warunki skuteczności. Liczne
materiały dotyczące tej metody można uzyskać za pośrednictwem internetu.



                                                                                          23
  Adaptacja Cued Speech do języka polskiego powstała z inicjatywy prof. Tadeusza
Gałkowskiego, który od początku lat osiemdziesiątych patronuje upowszechnianiu w Polsce
nowatorskiej myśli w dziedzinie metod rehabilitacji dzieci z uszkodzonym słuchem. Twórcą
jej jest p. Kazimiera Krakowiak - wykładowca i pracownik naukowy na KUL i UMCS
(Zakład Logopedii...) w Lublinie.
  Fonogesty także w Polsce spotykają się z coraz lepszym zrozumieniem i akceptacją wśród
specjalistów i rodziców, których przekonuje racjonalna koncepcja, skuteczność i łatwość
stosowania, a także fakt, że metoda ta bardzo dobrze współdziała z wychowaniem
słuchowym, zwiększając efekty zastosowania protez słuchowych (aparatów oraz implantów
ślimakowych), i nie uzależnia dziecka od siebie. Obecnie w naszym kraju z fonogestów
korzysta około 200 osób z głębokimi uszkodzeniami słuchu. Metoda ta jest stosowana
w szkołach i klasach specjalnych w Kaliszu, Radomiu, Lublinie, Toruniu, Długopolu Zdroju,
Wrocławiu, Łodzi, Elblągu, Płocku i Legnicy. Z każdym rokiem powiększa się kadra
surdopedagogów umiejętnie stosujących fonogesty. W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim
od 1999 r. działa Podyplomowe Studium Surdopedagogiki „Komunikacja językowa
z niesłyszącymi i słabosłyszącymi”, które kształci specjalistów i ma w programie praktyczną
naukę mówienia z fonogestami.

                            Efekty stosowania fonogestów

Fonogesty - to metoda, która istotnie udostępnia niesłyszącym język narodowy i - przy
konsekwentnym, poprawnym zastosowaniu - umożliwia im jego opanowanie w mowie
i w piśmie. Rezultaty korzystania z fonogestów, co potwierdzają badania prowadzone także
w Polsce, można ująć w postaci następujących twierdzeń:

   1. Poprawa kontaktu wzrokowego z rozmówcą, koncentracji uwagi na jego ustach,
       oraz zdolności do wsłuchiwania się w wypowiadane przez niego słowa.
   2. Poprawa skuteczności wykorzystywania protez słuchowych (aparatów oraz implantów
       ślimakowych) w percepcji sygnałów mowy - umiejętność „słuchania wizualnego”.
   3. Rozwój aktywności komunikacyjnej (w tym także głosowej) oraz kreatywności
       językowej (dzieci korzystające z fonogestów chętnie i dużo mówią, zadają dużo
       pytań).
   4. Doskonałe opanowanie podsystemu fonologicznego, tj. przyswojenie sobie inwentarza
       fonemów oraz reguł ich łączliwości w języku polskim.



                                                                                           24
   5. Zgodny z normą przebieg rozwoju słownika (typowa dla dzieci trzyletnich „eksplozja
       leksykalna” następuje po około trzech latach korzystania z fonogestów).
   6. Zgodny z normą przebieg rozwoju umiejętności budowania zdań (pierwsze
       samodzielnie budowane zdania pojawiają się po dwóch latach korzystania
       z fonogestów).
   7. Zgodny z normą przebieg rozwoju umiejętności słowotwórczych i świadomości
       morfologii wyrazu (w trzecim roku korzystania z fonogestów dzieci wchodzą w okres
       intensywnego tworzenia neologizmów i neosemantyzmów; praktyczna znajomość
       fleksji rozwija się stopniowo i konsekwentnie).
   8. Dobre przygotowanie do nauki czytania i pisania metodami analityczno-
       syntetycznymi (po okresie wstępnym korzystania z fonogestów), a następnie wysoka
       sprawność czytania i umiejętność pisania zgodnie z zasadami pisowni (stosowanie
       zasady fonetycznej i morfologicznej oraz umiejętność dzielenia wyrazów na sylaby
       przy przenoszeniu).
   9. Wysoki poziom umiejętności zapisywania wypowiedzi odczytanej z ust, czyli pisania
       dyktand.
   10. Rozwój wymowy zgodnej ze strukturą fonologiczną wyrazów (samoistnie zanikają
       substytucje, elizje, epentezy i metatezy; deformacje głosek muszą być usuwane
       metodami korekcji logopedycznej).
   11. Rozwój rozumienia wyrazów i zwrotów wieloznacznych, synonimów, homonimów,
       wyrażeń frazeologicznych, zwrotów i fraz, żartów językowych oraz metafor,
       porównań i symboli poetyckich.
   12. Rozwój zdolności spostrzegania akcentu wyrazowego i zdaniowego
       oraz podstawowych wzorców intonacyjnych; rozpoznawanie metrum i rymów
       w wierszu.

Szczególną zaletą fonogestów jest to, że nie uzależniają one swoich użytkowników od siebie.
Osoby korzystające z nich - zwłaszcza po opanowaniu podstaw języka - mogą rozmawiać
z osobami nie stosującymi fonogestów. Rozmowy takie wymagają więcej wysiłku,
ale pozwalają wykorzystywać zdobyte umiejętności. Zupełne zaniechanie korzystania
z fonogestów nie jest korzystne, ponieważ prowadzi do zahamowania rozwoju języka,
ograniczając poznawanie nowych słów i pojęć.




                                                                                          25
                                  4) Alfabet palcowy


          Słuch ma szczególne znaczenie dla odbioru mowy dźwiękowej. Warunkiem
odbioru wymawianych słów czy ich bardziej złożonych jednostek jest posiadanie dobrego
słuchu. Słuch ma szczególne znaczenie w rozwoju mowy. Dziecko uczy się mowy głównie
dzięki naśladowaniu innych osób, słysząc jak one wymawiają poszczególne głoski, słowa itp.
Dziecko niesłyszące odbiera bodźce wzrokowe, słuchowe, węchowe i dotykowe, lecz nie
łączy ich z nazwą i często nie rozumie ich znaczenia przyczynowo-skutkowego.
Brak jednego z najważniejszych receptorów upośledza u niego operacje myślowe,
klasyfikacji i uogólniania. Nie kojarzy ono także symbolu dźwiękowego z pojęciem.
Wykorzystywanie zmysłu wzroku przez niesłyszących jest bardzo cenne, gdyż może ono
w wielu wypadkach zastąpić zmysł słuchu. Wzrok działa zwykle bardziej precyzyjnie
u głuchych niż u słyszących, dzięki wprawie w koncentrowaniu uwagi.


          Poniżej przedstawiona została charakterystyka jednej z wybranych metod
porozumiewania się osób głuchych i komunikacji z nimi.


Daktylografia - Mowa palcowa (daktylografia) - zwana potocznie „palcówką” -
została wprowadzona do nauczania osób głuchych przez mnicha hiszpańskiego
Pedra de Ponce w XIV wieku. Przejął on pra wdopodobnie tę formę
porozumiewania się z klasztorów o zaostrzonym rygorze, zakazującym
zakonnikom ustnej konwersacji.


          Daktylografia to jedna z form porozumiewania się oparta na
odpowiednich układach palców jednej lub obydwu dłoni. Każdej literze lub
liczbie odpowiada określony znak daktylograficzny.


Znaki migowe daktylograficzne, w tym głównie alfabet palcowy, służą przede wszystkim do
celów specjalnych, takich jak przekazywanie nazw własnych i wyrazów, dla których brak
znaków ideograficznych i wreszcie przekazywanie końcówek wyrazów w systemie językowo-



                                                                                        26
migowym pełnym. Alfabet palcowy ma również zastosowanie przy przekazywaniu imion,
synonimów i wyrazów bliskoznacznych, a także przy wprowadzaniu nowych pojęć wraz z ich
znakami migowymi (tzw. literowanie nowych wyrazów).


Daktylografia, traktowana ogni jako coś niezależnego od języka migowego, stanowi dziś jego
integralną część. Obejmuje ona:

          znaki alfabetu palcowego,
          znaki określające liczby, w tym liczebniki główne i porządkowe oraz ułamki zwykłe i
           dziesiętne,
          znaki działań arytmetycznych,
          znaki interpunkcyjne,
          znaki niektórych mian i miar metrycznych,
          znaki niektórych wyrazów jednoliterowych.


              Pojęcie daktylografii, utożsamiane czasem z alfabetem palcowym, jest zatem
znacznie szersze i obejmuje cały zespół znaków migowych, przekazywanych palcami.
Alfabet palcowy stanowi jednak jej podstawowy element o najdłuższych tradycjach.
Alfabet palcowy, funkcjonując jako element języka migowego, ma do spełnienia określone
funkcje. Jest on wykorzystywany:


            do przekazywania niektórych imion własnych ( dla których nie istnieje znak
             migowy lub jest nieznany mówiącemu),
            do przekazywania akronimów, skrótów wyrazowych itp. ( np. PKP, PeKaO, mgr ),
            do przekazywania części wyrazów (przedrostków i przyrostków, np. poszukać),
            jako integralny element złożonego znaku ideograficznego (przykładowo w polskim
             języku migowym daktylograficzne „U” w znaku umowa czy daktylograficzne „Z”
             w znaku zrobić ),
            w sytuacjach, w których spotykają się dwa identyczne znaki ideograficzne w
             różnych znaczeniach (np. uchwalać uchwałę ) – jeden z nich przekazuje się
             daktylograficznie),
            do przekazywania homonimu w znaczeniu nieadekwatnym do ikonicznego
             charakteru znaku migowego ( np. przelać w znaczeniu przepływu środków
             finansowych),


                                                                                           27
         dla podkreślenia znaczenia wyrazu w treści wypowiedzi ( mimo, że istnieje znak
          ideograficzny),
         do przekazywania znaków ideograficznych powstałych na bazie alfabetu
          palcowego w ten sposób, że pierwsza litera wyrazu w języku narodowym jest
          wykorzystywana jako układ palców przy znaku migowym.


          Alfabet palcowy, będący niezależnym od języka migowego jako całości, może
być wykorzystywany w dydaktyce jako element wspomagający komunikację językową dzieci
niesłyszących.




                                                                                           28
                                       5) Piktogramy



           Piktogramy to graficzny system komunikacyjny. Zasadą konstrukcji znaków tego
systemu jest: czarne tło i biała figura. Każdy ze znaków opisany jest literowo w postaci
wyrazu określającego treść znaku.

System Piktogramy ulegał przez kilka lat przekształceniom formalnym i udoskonaleniom.
Podstawą pracy były znaki kanadyjskiego programu PIC-system. Przetłumaczone zostały one
na szwedzki w 1980 r. przez logopedę Subhas Maharaj. Pracując w instytucie dla
niepełnosprawnych dzieci i dorosłych w Saskatchewen zastosował on początkowo w swojej
pracy 400 znaków. Pierwsza szwedzka wersja Piktogramów przetłumaczona przez RPH-Sär
w Umeå (dzisiejsze SIH) ukazała się w 1985. Obecnie system zawiera ok. 1000 piktogramów
symboli i w takiej postaci rozpowszechniany jest na świecie.

Do Polski trafił poprzez Centrum Metod Alternatywnych w Szczecinie- gdzie podobnie jak
wcześniej w Szwecji- próbowano zastosować w pracy z niemówiącymi dziećmi znaki
szwedzkiej wersji Piktogramów.

Centrum Metod Alternatywnych w porozumieniu z SIH w Umeå prowadzi szkolenia
przygotowujące do pracy nad wykorzystaniem Piktogramów w terapii osób niemówiących,
niepełnosprawnych poznawczo, emocjonalnie i ruchowo.

Piktogramy są przeznaczone dla wszystkich osób niemówiących wokalnie w celu ułatwienia
im kontaktu i komunikacji z otoczeniem.

Można wyróżnić dwie grupy użytkowników systemu Piktogramy. Kryterium tego podziału
jest stopień rozumienia systemu językowego przez osoby nie mówiące wokalnie oraz
umiejętność tworzenia przez nie i przekazywanie wypowiedzi (komunikacji).



Jedna grupa użytkowników to osoby rozumiejące mowę wokalną. Identyfikują one struktury
dźwiękowe słów z ich treściami i znają zasady tworzenia ze słów wypowiedzi.




                                                                                           29
Druga grupa użytkowników to osoby których rozumienie dźwięków mowy identyfikacja
treści i formy wyrazów jest niewykształcona, zaburzona. Te osoby muszą uczyć się
rozumienia treści mowy i znaków.

Dlatego procedury wprowadzenia systemu Piktogramy do komunikacji i edukacji tych dwóch
grup użytkowników są odmienne i wymagają przygotowania od nauczyciela, terapeuty,
rodziny.

Jak wprowadzać alternatywną metodę komunikacji - piktogramy:

Procedury wprowadzenia piktogramów jako alternatywnej metody komunikacji są
uzależnione od możliwości psychofizycznych dziecka .


a) dzieci które rozumieją mowę i znają zasady budowania wypowiedzi uczą się nadawać
 znaczenie słowne przedmiotom, osobom, czynnościom, poznają składnię itd. ,następnie
 budują dzięki piktogramom różne formy wypowiedzi


b) dzieci u których rozumienie dźwięków mowy, treści jest zaburzona - należy nauczyć
 rozumienia treści mowy i znaków


Wprowadzając metodę rozpoczynamy od piktogramów : tak -nie, najbliższe otoczenie klasa,
dom, najbliższe osoby, aktywności, które dziecko lubi i te, które pomogą usystematyzować
dzień, pory roku itd.


   W początkowym etapie pracy lub w pracy z uczniami upośledzonymi w głębszym stopniu
warto zastosować fotografie.


Książka komunikacyjna i inne pomoce to ważny element w tej metodzie komunikacji . Do
książki komunikacyjnej wklejamy poznawane przez dziecko, systematyzowane piktogramy.
Książka daje możliwość wykorzystania nabytych już umiejętności i skorzystanie z
poznanych piktogramów. Plany dzienne, plany szczegółowe to struktury złożone z
piktogramów wskazujące rodzaj, czas i miejsce wykonywanej czynności , osobę.




                                                                                           30
                             5) Programy komputerowe
            W dzisiejszym świecie wprowadzanie alternatywnych metod komunikacji stało się
dużo prostsze dzięki wykorzystaniu nowych technologii. Z pomocą komputerów i
dedykowanych im programów komputerowych nauka danego języka czy systemu
komunikacji jest łatwiejsza i prostsza. Z programów tych mogą korzystać tak osoby w pełni
sprawne jak i osoby z defektami dla których te systemy są przeznaczone. Minusem tych
programów na pewno jest ich komercyjna forma co powoduje że nie każdego jest stać aby
nabyć taki program. Szczególnie że ceny ich są dość wysokie. Poniżej prezentuję kilka
pozycji które mogą zainteresować osoby pragnące poznać alternatywne metody komunikacji.


Program Komputerowy Słownik Języka Migowego jest narzędziem przeznaczonym głównie
dla osób słabosłyszących i niesłyszących. Jest także przydatny dla wszystkich którzy związani
są z tym tematem. Program składa się ze Słownika - multimedialnego zbioru ponad 500
filmów prezentujących gesty języka migowego.


Uniwersalność programu pozwala na znacznie szersze jego zastosowanie. Program może być
również adresowany dla osób słyszących, do samodoskonalenia umiejętności posługiwania
się znakami języka migowego i daktylografii przez osoby mające kontakt z ludźmi
niesłyszącymi: nauczycieli, rodziców, rodzeństwo, studentów pedagogiki. Można również
wykorzystać go w pracy z osobami niemówiącymi z mózgowym porażeniem dziecięcym,
wszak język migowy (wybrane znaki) to jedna z alternatywnych strategii komunikacyjnych
oraz znakomita pomoc dydaktyczna do ćwiczenia analizy i syntezy wzrokowo-słuchowo-
ruchowej.


Słownik służy przede wszystkim jako szybka i łatwa pomoc przy nauce języka migowego.
Prosta obsługa, sprawia, że jest on przejrzysty i użytkownik porusza się po nim w sposób
intuicyjny. Komputerowy Słownik Języka Migowego zawiera w swej bazie 530 filmów
przedstawiających znaki języka migowego. Jest to zbiór wyrazów i wyrażeń, a także głosek i
liter, niezbędny do podstawowego posługiwania się językiem migowym. Zbiór filmów,
dobrano tak, aby w pierwszej kolejności nauczać wyrazów związanych ze szkołą. Nie
oznacza to jednak, że program ten jest tylko dla uczniów i nauczycieli. Jest on doskonałą
pomocą dla każdego, kto chce komunikować się z osobami niesłyszącymi.




                                                                                            31
Przy pomocy Słownika, można uczyć się poszczególnych znaków języka migowego. Podział
wyrazów na kategorię, pomaga podzielić ilość wyrazów do nauczenia jednorazowo. Nie
każdy jednak lubi i ma czas na naukę - przy pomocy KSJM, może w dowolnym momencie
sprawdzić jak pokazuje się dany wyraz. Wyszukiwanie wyrazów jest szybkie dzięki
podziałowi na kategorie alfabetyczne i merytoryczne.




                                                                                     32
Rys1. Zrzut ekranowy programu.




                                 33
                             Obrazkowa Baza Piktogramów 4.0

Obrazkowa baza piktogramów, na dowolny komputer PC, zawiera ok. 1400 znaków w
formacie WMF. Format ten pozwala edytować piktogramy, zmieniać rozmiary obrazków przy
zachowaniu najlepszej jakości. Na płycie także baza obrazków w formatach: BMP, JPG i
GIF, nadających się do publikacji w internecie. Piktogramy w Polskiej wersji językowej a
także w 15 innych językach, m in: angielskim, niemieckim, francuskim. Płyta zawiera
program segregacyjny Pictogram Menager do projektowania tablic obrazkowych z
możliwością edycji, zapisu, wyszukiwania i drukowania na domowych drukarkach.




                                                                                           34
Należy także wspomnieć iż oprócz programów wspomagających naukę systemów
komunikacji istnieją również takie które są pomocne przy rewalidacji osób niesłyszących.
Jednymi z takich programów są tzw. Logo-gry uatrakcyjniające terapię logopedyczną dzieci z
zaburzeniami mowy spowodowanymi uszkodzeniem słuchu lub innego pochodzenia.
Atrakcyjna forma graficzna i ciekawa fabuła gier pozwalają znacznie uprzyjemnić terapię
oraz wzmóc u dziecka motywację do ćwiczeń. Istotną cechą LOGO-Gier w przypadku dzieci
głuchych jest możliwość "ujrzenia" swego głosu na ekranie monitora. Oglądanie optycznego
obrazu własnej wypowiedzi pozwala dziecku z wadą słuchu porównać ową wypowiedź z
wypowiedzią prawidłową, a następnie dążyć do jak najlepszego dopasowania się do wzorca.
Komputer pomaga w tym wypadku zlikwidować podstawową przeszkodę w nauce dzieci
głuchych, jaką jest brak sprzężenia zwrotnego w trakcie mówienia. Naturalne, akustyczne
sprzężenie zwrotne zostaje zastąpione sprzężeniem wizualnym.


W trakcie pracy dziecka z komputerem głos podawany jest do komputera przez mikrofon i
specjalną kartę rozszerzeń. Oprogramowanie automatycznie wyznacza wybrane parametry
głosu (poziom, wysokość, sposób artykulacji), a następnie zgodnie z wartością tego parametru
steruje przebiegiem gry. Prosta obsługa LOGO-Gier pozwala na samodzielną pracę dziecka z
komputerem przy niewielkiej pomocy terapeuty, pedagoga czy rodziców.


W skład oprogramowania LOGO-Gier wchodzi dziewięć gier:


LOGO-Linia - gra, która ma zachęcać dziecko do wydawania dźwięków i pobudzać je do
mówienia. Jeżeli na mikrofon zostanie podany sygnał (w tym wypadku głos dziecka) o
określonym poziomie, na ekranie monitora pojawią się ruchome, geometryczne wzory.
Długość trwania obrazu oraz jego kolor zależą od poziomu dźwięku podawanego na
mikrofon. Zainteresowanie nowymi obrazami pojawiającymi się na ekranie powoduje, że
dziecko stara się wydawać dźwięki o wystarczająco wysokim poziomie, wywołującym
reakcję na monitorze. Program realizuje więc akustyczno-optyczne sprzężenie zwrotne
pobudzające dziecko do wydawania różnego rodzaju dźwięków.


LOGO-Piłka - gra, która podobnie jak LOGO-Linia, ma zachęcać dziecko do wydawania
dźwięków i pobudzać je do mówienia. Jeśli na mikrofon podanie zostanie sygnał o
określonym poziomie, kolorowa piłka znajdująca się na ekranie monitora, zacznie się



                                                                                           35
obracać. Prędkość ruchu wirowego piłki jest proporcjonalna do poziomu dźwięku
podawanego na mikrofon.


LOGO-Poziom - gra bezpośrednio realizująca tzw. lusterko mowy. W trakcie mówienia do
mikrofonu możliwe jest kontrolowanie na ekranie monitora kształtu fali dźwiękowej, jak
również poziomu emitowanego do mikrofonu dźwięku. Graficzne odwzorowanie kształtu fali
dźwiękowej pozwala na skojarzenie pewnych graficznych cech obrazu fali z emitowaną
mową .


LOGO-Papuga - to komputerowy magnetofon. Gra ma prostą formę zabawową polegającą na
tym, że komputer powtarza z pewnym opóźnieniem słowa i zwroty wypowiadane przez
dziecko do mikrofonu. Gra ma zachęcać małego pacjenta do mówienia na zasadzie prostej
zabawy w przedrzeźnianie. W przypadku dzieci z całkowitym ubytkiem słuchu głośnik
zestawu może zostać wykorzystany jako element drgający, przetwarzający falę akustyczną na
drgania materiałowe. Dziecko, przykładając dłoń do siatki głośnika, będzie mogło odbierać
drgania wywoływane wydawanymi przez siebie dźwiękami.


LOGO-Samolot - gra służąca ćwiczeniom modulacji głośności mowy, wydłużaniu fazy
wydechowej oraz rozróżnianiu mowy dźwięcznej od bezdźwięcznej. Polega ona na
sterowaniu trasą przelotu samolotu przy pomocy głośności tak, aby omijać pojawiające się na
jego drodze góry oraz zbierać leżące na ziemi diamenty. W zależności od ustawionych w
programie parametrów, gra może być sterowana tylko poziomem mowy dźwięcznej. Oznacza
to, że głoski bezdźwięczne, wypowiadane nawet bardzo głośno, będą ignorowane przez
program.


LOGO-Armata - gra, która ma służyć ćwiczeniom rytmiki mowy. Gra polega na oddawaniu
strzałów do baloników przesuwających się równomiernie na ekranie. Strzał generowany jest
wówczas, gdy poziom dźwięku podanego na mikrofon przekroczy odpowiedni próg.


LOGO-Szum - gra szczególnie przydatna w terapii sygmatyzmów. Jest bowiem ćwiczeniem
utrwalającym różnicowanie artykulacji głosek sz i s. Wypowiadanie tych głosek do
mikrofonu steruje przesuwającym się na ekranie koszykiem, do którego wpadać mają
spadające z drzewa jabłka. Program rozpoznaje, jaka głoska została wypowiedziana, by
następnie przesunąć koszyk w kierunku związanym z daną głoską. Ruch koszyka może być


                                                                                            36
sterowany nie tylko izolowanymi głoskami, ale również całymi wyrazami zawierającymi te
głoski.


LOGO-Rybka - gra pomaga w treningu modulacji wysokości głosu i intonacji mowy.
Wysokość głosu podawanego na mikrofon steruje poruszaniem się rybki narysowanej na tle
muzycznej pięciolinii. Wysoki głos przesuwa rybkę na górę pięciolinii, odpowiednio niski -
na dół. Ruch rybki może być sterowany nie tylko izolowanymi głoskami, ale również całymi
wyrazami wypowiadanymi na odpowiedniej wysokości.


LOGO-Tenis - gra służy ćwiczeniom modulacji wysokości głosu oraz intonacji wypowiedzi;
polega na odbijaniu piłki od ścian przy pomocy palety, której położenie regulowane jest
wysokością wypowiadanego do mikrofonu głosu.


Program SFONEM należy do analitycznych programów logopedycznych, umożliwia bowiem
badanie słuchu fonemowego u dzieci. Przeznaczony jest dla logopedów, glottodydaktyków,
nauczycieli przedszkoli, psychologów, afazjologów. Przeprowadzany za pomocą programu
test (opracowany przez prof. dr hab. Bronisława Rocławskiego) sprawdza, czy badana osoba
słyszy różnice pomiędzy określonymi opozycjami fonemowymi (koza:kosa, zebra:żebra itp.).
Program służy także kształceniu słuchu fonemowego, a zatem ćwiczeniu sprawności
słyszenia.


W programie, każdemu wypowiadanemu przez komputer słowu przypisana jest kolorowa
ilustracja. Połączenie przez dziecko obrazka z odpowiadającym mu słowem sugeruje
poprawność procesu słyszenia.


Użycie kolorowych ilustracji oraz umożliwienie emisji naturalnego głosu sprawia, że program
może być również wykorzystany w innej - edukacyjnej - pracy z dziećmi.
MÓWIĄCE OBRAZKI to połączenie idei kolorowych plansz i naturalnych odgłosów
otaczającego nas świata, tworzące uniwersalne narzędzie wspomagające terapię
logopedyczną. MÓWIĄCE OBRAZKI współpracują z częścią układową zestawu LOGO-
Gry, stanowiąc jego logiczną kontynuację. Materiał zawarty w programie, obejmujący
kolorowe rysunki i nagrane dźwięki, zebrany jest w następujące rozdziały:




                                                                                             37
odgłosy zwierząt
odgłosy środków komunikacji
odgłosy z życia domowego
onomatopeje
instrumenty muzyczne
określenia kolorów
określenia skali
określenia miejsca


Program umożliwia ponadto:


zarejestrowanie na dysku wypowiedzi dziecka i porównanie jej z wcześniejszymi nagraniami
lub z przygotowanymi w programie dźwiękami
przeprowadzenie ćwiczeń wrażliwości słuchu
rozwijanie bazy ilustracji i dźwięków przez użytkownika




                                                                                      38
                      6) Współczesne metody komunikacji

           Świat zmienia się tak szybko jak nigdy dotąd. Niemal na naszych oczach. Otacza
nas coraz więcej "inteligentnych" urządzeń, które często ułatwiają nam życie. Paradoksalnie
jednak właśnie postęp technologiczny i ogólnie rozwój wiedzy czynią nasze życie coraz
bardziej skomplikowanym. Coraz bardziej liczy się "wiedzieć", "umieć", "potrafić".
Społeczeństwo światowe wkracza w erę informacji. Przed nami - słyszącymi i niesłyszącymi
otwierają się całkiem nowe możliwości komunikacji, wymiany i zdobywania informacji.

Nowe technologie: telefon komórkowy z SMS i WAP, komputer multimedialny, Internet
wydają się być stworzone dla niesłyszących i wydaje mi się, że są popularniejsze od faksu i
tekstofonu, rzeczy relatywnie już starych. A spotkać głuchych w Internecie jest łatwiej niż na
ulicy! Wystarczy wejść do popularnej kawiarenki dla niesłyszących, lub na popularny chat.
Np. pod adresem www.deafchat.com znajdziemy najbardziej chyba popularny chat dla
niesłyszących. Co prawda większość rozmów toczy się tam po angielsku, ale jeśli spotka się
paru Niemców lub Polaków, to mogą tam porozmawiać w swoich ojczystych językach -
czemu nie? Jednak ten chat pełni funkcje raczej towarzyskie, trudno na nim rozmawiać na
poważne tematy. W Sieci jest jeszcze mnóstwo innych chatów dla niesłyszących. Praktycznie
każdy większy portal oferuje własny chat. Wiele chatów wygląda identycznie, ale np.
niemiecki chat na www.deafmedia.de jest mało popularny, za "przytulny", kolorowy, goście
nie muszą się na niego logować. "Ciche" chaty można także znaleźć na takich portalach jak
www.about.com, www.gehoerlosen.de, dww.deafworldweb.org - chat na tym ostatnim ma
stale problemy techniczne, a sam portal - choć uchodzi za największy i najpopularniejszy
wśród niesłyszących - ma nieciekawy interfejs, strona główna jest szarawa, reszta biało-
pomarańczowa, w niej nieciekawe ramki, informacje od dawna nie aktualizowane albo
niedostępne. A przecież jeszcze nie tak dawno ten portal był kolorowy, przejrzyście
zbudowany, z bardzo interesującym forum dyskusyjnym.


Pod adresem http://www.deafnotes.com również znajdziemy bardzo ładnie zbudowane
centrum komunikacyjne (angielskojęzyczne).
Wiele narodowych związków głuchych ma swoje witryny w Internecie. Większość z nich jest
jednak uboga zarówno pod względem merytorycznym, jak i graficznym i muszę przyznać, że
na ich tle nasze strony www.pzg.org.pl wyróżniają się bardzo na korzyść. Wyjątkiem są też


                                                                                              39
opisane wcześniej strony Australijskiego Związku Głuchych. W Sieci można znaleźć także
różne specjalistyczne serwisy poświecone sprawom niesłyszących. Niektóre z nich, jak np.
www.sign-lang.uni.hamburg.de przeznaczone są głównie dla specjalistów, inne, jak
www.deafpoint.de , www.schwerhoerigennetz.de, www.phd.nl/doof zawierają wiele
praktycznych wskazówek dla niesłyszących oraz tych słyszących, którzy chcieliby zapoznać
się ze środowiskiem, językiem i kulturą głuchych.

Nieco inaczej ma się sprawa korzystania przez osoby niesłyszące z telefonów komórkowych.
W dużej mierze znaczenie ma tutaj stopień niedosłyszenia. Osoby niedosłyszące, korzystające
z aparatów słuchowych mogą porozumiewać się bez zakłóceń przez stacjonarne analogowe
aparaty telefoniczne (zwykłe telefony), mogą również korzystać z niektórych telefonów
komórkowych, tzw. analogowych, działających w sieci NMT 450 obsługiwanej przez
Centertel. Niestety, sieć ta, przestarzała technologicznie, niedługo już zakończy swoją
działalność, a w telefonii komórkowej pozostaną tylko sieci wyższej częstotliwości - GSM,
działające w Polsce na częstotliwościach 900 i 1800 MHz. W tych sieciach używa się
telefonów komórkowych wyższej klasy, tzw. cyfrowych, o lepszej transmisji dźwięku, jednak
najczęściej nie nadających się do skutecznego użytkowania przez osoby niedosłyszące. Ze
względu na niekompatybilność elektromagnetyczną cyfrowych telefonów komórkowych i
aparatów słuchowych nie można przystawić słuchawki telefonu komórkowego, działającego
w systemie cyfrowym, do mikrofonu aparatu słuchowego, a także nie można korzystać bez
zakłóceń z odbioru indukcyjnego (oznaczonego na aparacie słuchowym literą T). Cyfrowy
telefon komórkowy wywołuje tak duże zakłócenia pracy aparatu słuchowego, że praktycznie
uniemożliwia korzystanie z obu tych urządzeń równocześnie. Rytmiczne trzaski odbierane
przez użytkownika aparatu słuchowego nie tylko stanowią znaczący dyskomfort akustyczny,
ale skutecznie zagłuszają informacje przekazywane przez telefon. Nie bez znaczenia jest tu
fakt, że w sytuacji próby podjęcia rozmowy telefonicznej oba te urządzenia pracują tak blisko
siebie, że praktycznie stykają się obudowami. Przyczyną zakłóceń jest emitujący silne pole
elektromagnetyczne nadajnik telefonu komórkowego, który niemal w każdym aparacie
znajduje się tuż obok słuchawki telefonicznej.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że zakłócenia nie zawsze są jednakowe, a mają na nie wpływ
zarówno okoliczności rozmowy telefonicznej (na powietrzu, czy w pomieszczeniu; bliżej czy
dalej masztu antenowego itp.) oraz klasa aparatu słuchowego. Poziom zakłócania jest
zależny np. od mocy sygnału sieci odbieranego w danym miejscu przez aparat telefoniczny



                                                                                           40
(im silniejszy sygnał na ekraniku telefonu, tym mniejsze zakłócenia, bo telefon może
podczas rozmowy emitować słabszy sygnał, a tym samym zakłócenia stają się mniejsze) oraz
od jakości aparatu słuchowego - praktycznie bowiem każdy aparat powoduje inną skalę
zakłóceń, przy czym zazwyczaj mniejsze zakłócenia są w aparatach słuchowych nowszych
typów, których producenci zadbali także o element izolacji elektromagnetycznej.

Obecnie istnieje kilka rozwiązań technicznych umożliwiających osobom niedosłyszącym
rozmawianie przez cyfrowe telefony komórkowe. Najwygodniejszym rozwiązaniem są
telefony komórkowe, w których słuchawka i nadajnik znajdują się w większej odległości niż
zazwyczaj, zmniejszającej do minimum zakłócenia. Niestety, takich aparatów jest niewiele. Z
dostępnych w Polsce należą do nich jedynie aparaty firmy Motorola z serii StarTAC. Są to
modele StarTAC 70, StarTAC 85, StarTAC Rainbow i StarTAC 130. Wszystkie te aparaty są
jednosystemowe, działające jedynie na częstotliwości 900 MHz (wyjątek stanowi StarTAC
85, który może być wykonany w wersji działającej na częstotliwości 1800 Hz, ale też tylko w
jednym systemie). Model StarTAC Rainbow jest przede wszystkim przeznaczony dla dzieci i
młodzieży ze względu na wesołą, kolorową obudowę. Model StarTAC 130 jest
najnowocześniejszy, nieco mniejszy i lżejszy od poprzednich, z możliwością podłączenia do
komputera w celu uzyskania dostępu do Internetu oraz przesyłania danych (faksów i poczty
elektronicznej). We wszystkich aparatach modelu StarTAC słuchawka jest umieszczona w
otwieranej pod kątem rozwartym pokrywce, dzięki czemu w pozycji roboczej odległość
pomiędzy nadajnikiem aparatu a słuchawką wynosi ok.6-7 cm. Ponadto w pokrywce poniżej
słuchawki, a więc między słuchawką a nadajnikiem i anteną, znajduje się bateria zasilająca,
która również stanowi dodatkową osłonę przed zakłóceniami. Niezależnie od tego najlepsze
rezultaty w likwidowaniu zakłóceń uzyskuje się wówczas, gdy aparat trzyma się w sposób
pokazany na zdjęciu, tak, aby dłoń stanowiła dodatkowy element izolujący przed
zakłóceniami. W nowszych, dwusystemowych, modelach Motoroli z odchylaną słuchawką -
V3688 i V3690, mniejszych i nieco lżejszych od modeli StarTAC, odległość pomiędzy
nadajnikiem i słuchawką zmniejszyła się do ok.4-5 cm, a bateria znalazła się w innym
miejscu, co spowodowało, że przy korzystaniu z tych telefonów w aparatach słuchowych
pojawiają się zakłócenia, chociaż mniejsze niż w przypadku typowych telefonów
komórkowych ze słuchawką obok nadajnika.


Kolejną, nieco mniej wygodną techniką, którą mogą się posługiwać osoby niedosłyszące jest
wykorzystywanie zestawów słuchawkowych, w które może być wyposażony praktycznie



                                                                                        41
każdy telefon komórkowy. Zestawy te mogą stanowić pomoc dla osób korzystających z
aparatów słuchowych wewnątrzusznych (małżowinowych) i kanałowych. Zestaw taki składa
się z małej słuchawki i mikrofonu. Słuchawkę można umieścić przy wejściu do małżowiny
usznej na specjalnym wieszaczku (do nabycia w sklepach z akcesoriami), a więc w pobliżu
mikrofonu aparatu słuchowego. Niestety, urządzenie to znacznie trudniej można dostosować
do odbioru przez aparat słuchowy zauszny. Poszukiwanie miejsca w pobliżu aparatu, przez
które jako tako słychać, zajmuje zbyt wiele czasu, absorbuje obie ręce (nawet przydałaby się
trzecia, bowiem słuchawkę trzeba cały czas trzymać w ręku) i nie zawsze daje wystarczający
efekt.


Trzecia możliwość przystosowania cyfrowego telefonu komórkowego dla osoby
niedosłyszącej to zastosowanie pętli intuktofonicznej, którą można podłączyć do aparatu
telefonicznego i założyć na szyję tak, aby aparaty słuchowe znajdowały się w polu
elektromagnetycznym wytwarzanym przez pętlę. Aparaty słuchowe przestawia się wówczas
na odbiór indukcyjny (T). Telefon może nawet pozostawać w kieszeni, gdyż na pętli znajduje
się także mikrofon, przez który rozmawiamy. Zaletą urządzenia jest możliwość odbioru
rozmowy telefonicznej przez dwa aparaty słuchowe, wadą, że pętle induktofoniczne są
produkowane do nielicznych typów i modeli aparatów (w Polsce można nabyć jedynie pętlę
Mobile Inductive Loopset LPS-1 do aparatów Nokia 5110 i Nokia 6150) i mają dość duże
zużycie energii (bateria telefonu wyczerpuje się szybciej i wymaga częstszego ładowania).
Warto podkreślić, że każdy współczesny komórkowy aparat telefoniczny działający w sieci
cyfrowej jest przystosowany do wysyłania i odbierania krótkich wiadomości tekstowych, tzw.
SMS-ów (esemesów). SMS można wysłać z każdego aparatu, także tych omówionych wyżej,
jednak są takie modele, w których procedura pisania wiadomości jest uproszczona. Należą do
nich niektóre modele firmy Ericsson, do których można podłączyć specjalną klawiaturę
alfanumeryczną (podobną do komputerowej, lecz znacznie mniejszą) oraz tzw. komunikatory,
do których należy zaliczyć modele Nokii - 9000, 9000i i 9110. Komunikatory są w
rzeczywistości połączeniem telefonu komórkowego z mikrokomputerem typu palmtop i mogą
być wykorzystywane także do połączeń z Internetem oraz do przesyłania danych - wysyłania i
odbierania faksów i poczty elektronicznej. Komunikatory powodują także nieco mniejsze
zakłócenia w odbiorze przez aparat słuchowy ze względu na dość znaczne rozmiary,
pozwalające rozdzielić słuchawkę i urządzenie nadawcze oraz możliwość manipulowania
anteną (zależnie od pozycji anteny zakłócenia mogą być mniejsze lub większe).



                                                                                            42
         7) Pomoce techniczne dla osób z uszkodzonym słuchem

          Najbardziej znanymi i najczęściej używanymi przez osoby niedosłyszące
urządzeniami technicznymi są aparaty słuchowe. Nowoczesne aparaty słuchowe są to
niewielkie urządzenia wzmacniające i odpowiednio do wady słuchu korygujące dźwięki w
zakresie częstotliwości akustycznych związanych z ludzką mową. Produkowane są
najczęściej w formie zausznej lub wewnątrzusznej.


Aparat zauszny (zaczepowy) umieszczony jest za małżowiną ucha i połączony
dźwiękowodem z dokładnie dopasowaną wkładką douszną. Zadaniem wkładki jest
przeniesienie wzmocnionego dźwięku do ucha, zabezpieczenie przed powstawaniem
uciążliwych sprzężeń zwrotnych, oraz ochrona przed przypadkowym zagubieniem aparatu.
Odpowiednio modyfikując wkładkę poprzez obróbkę mechaniczną (zmiany średnicy
dźwiękowodu, dodatkowe otwory, skracanie lub wydłużanie) można w znacznym stopniu
poprawić jakość dźwięku, uzyskując lepsze dopasowanie i w konsekwencji większe
zadowolenie użytkownika.

Aparat wewnątrzuszny wkłada się wprost do ucha. Cały układ elektroniczny wraz z
mikrofonem, słuchawką i bateryjką umieszczony jest w obudowie wykonanej indywidualnie
dla danego użytkownika na podstawie wcześniej pobranego modelu ucha. Podstawową zaletą
aparatów wewnątrzusznych jest ich wielkość. Coraz częściej od niedawna stosowane aparaty
głębokokanałowe (CIC) są prawie niezauważalne dla otoczenia. Możliwość wykonania tego
typu urządzeń w pewnym stopniu ograniczona jest zarówno względami anatomicznymi
(kształt kanału słuchowego, ilość wydzielanej woskowiny, ew. zmiany chorobowe), jak i
sprawnością manualną osoby zainteresowanej- niewielkie rozmiary aparatu i konieczność
częstego czyszczenia jego drobnych elementów wymagają sprawnych rąk i dobrego wzroku.
W niektórych przypadkach niemałe znaczenie ma również fakt, że w aparacie
wewnątrzusznym jest mniej miejsca niż w zausznym na umieszczenie potrzebnych
elementów elektronicznych- chociaż obserwując dynamiczny rozwój nowoczesnych
technologii można za kilka lat spodziewać się rozwiązania tego problemu.

Nasza obecna wiedza o procesie słyszenia pozwala wyjaśnić dlaczego wielu ludzi nie jest
zadowolonych ze swoich aparatów słuchowych. Nie wystarcza samo wzmocnienie dźwięku,
aby skutecznie pomóc osobie słabosłyszącej. Odbiorcze wady słuchu wymagają oprócz



                                                                                          43
wzmocnienia również skorygowania charakterystyki częstotliwościowej, zmniejszenia
dynamiki sygnału bez utraty zawartej w nim informacji, zmniejszenia wpływu hałasu na
zrozumienie mowy. Choćby częściowe rozwiązanie tych problemów wymaga stosowania
coraz bardziej złożonych układów regulacyjnych. Klasyczne aparaty słuchowe mogą mieć
regulowane 2-4 parametry, co w pewnym stopniu ogranicza precyzję dopasowania. Łatwiej i
dokładniej można dobrać i ustawić aparaty programowane komputerowo, ale największe
możliwości stwarza technika cyfrowa. Wzmacniacze cyfrowe najprawdopodobniej za kilka
lat zdominują rynek aparatów słuchowych. Trzy lata temu pierwsze w pełni cyfrowe aparaty
słuchowe pojawiły się w sprzedaży, a dziś podobne urządzenia oferuje kilkanaście firm.
Wyroby wiodących producentów, pomimo wciąż wysokiej ceny znajdują coraz więcej
nabywców.

*Aparaty klasyczne analogowe

Popularne aparaty wykonywane w wersji zausznej i wewnątrzusznej. Wyposażone w
regulator głośności, jednoprogramowe, parametry regulowane ręcznie. W wielu wypadkach
przy prawidłowym doborze uzyskuje się dobre efekty.

*Aparaty programowane

Aparaty analogowe, programowane cyfrowo przy pomocy komputera. Zauszne i
wewnątrzuszne, jedno lub wielo programowe, niektóre modele sterowane pilotem.
Najbardziej zaawansowane wykorzystują technologię welomikrofonową w celu uzyskania
dobrej charakterystyki kierunkowej aparatu, a więc możliwości zwiększenia poziomu
dźwięku dochodzącego z jednego, określonego kierunku, co skutecznie eliminuje sporo
odgłosów niepożądanych. Przy pewnym (zależnym od ilości programów) zaangażowaniu
użytkownika w obsługę aparatu pozwalają na uzyskanie bardzo dobrych rezultatów również
w trudnych warunkach akustycznych.



*Aparaty cyfrowe

Najnowocześniejsze aparaty zauszne i wewnątrzuszne, najczęściej w pełni automatyczne. Na
podstawie wprowadzonych danych o wadzie słuchu pacjenta i dzięki ciągłej analizie
otoczenia akustycznego utrzymują komfortowy poziom dźwięku, w miarę możliwości tłumiąc
hałas. Po precyzyjnym dopasowaniu uzyskuje się bardzo dobry efekt bez zbędnego


                                                                                         44
zaangażowania użytkownika w obsługę aparatu. Ocenia się, że aparaty cyfrowe mają
możliwości niedostępne w technice analogowej.




Nie wszystkim osobom mogą jednak aparaty słuchowe pomóc. W takim wypadku stosuje się
implanty słuchowe.

Implanty slimakowe są urządzeniami wszczepianymi chirurgicznie do ucha wewnętrznego.
Zabieg przeprowadzany jest dla osób, którym nie pomagają aparaty słuchowe. Proteza składa
się z 2 części: części wszczepianej w ucho wewnętrzne i cześci zewnętrznej przytwierdzonej
do ciała. Część zewnętrzna to mikrofon, procesor mowy i transmiter. Część wewnętrna -
implant i elektrody przewodzące sygnały elektryczne. Do implantu trzeba się przywyczaić,
trwa to od kilku miesięcy do kilku lat.

Implant ślimoakowy jest bezpiecznym, niezawodnym i efektywnym elekytronicznym
urządzeniem symulującym uszkodzone lub nieobecne włókna nerwowe wchodzące w skład
nerwu słuchowego.

Innym bardzo ciekawy rozwiązaniem technicznym jest system FM . Składa się ona z dwóch
części - nadajnika i odbiorników czyli małych wsuwek zakładanych na aparaty zauszne.
Dzięki temu głos jest wysyłany bezpośrednio do aparatów. W starszych, tańszych wersjach
trzeba było zakładać pętlę (odbiornik) na szyję. TX3 (stereo) jest bardzo wygodny i nie ma
już tych problemów.


Nadajnik można regulować czy ma działać kierunkowo ustawiając go w kierunku wybranej
osoby (np. w szkole, na wykładach, w zestawie znajduje się zawieszka do nadajnika,
umożliwiająca noszenie go przez osobę mówiącą - w przypadku, gdy chodzi ona po pokoju,
sali czy mieszkaniu, bądź też nadajnik można po prostu postawić na stole), czy ma działać
dookólnie co jest przydatne wśród grupy ludzi (np. na spotkaniach towarzyskich itp.). Można
także podłączyć nadajnik bezpośrednio z telewizorem, radiem czy odtwarzaczem CD i w ten
sposób przesyłać głos czy muzykę bezpośrednio do aparatów. W ten sposób unika się
zakłóceń z otoczenia - dźwięk idzie prosto do aparatów. Wiem, że słuchajac w ten sposób
muzyki różnica jest bardzo odczuwalna. Wygląda to tak, że nadajnik podłączony jest
kabelkiem audio do urządzenia i stoi w pobliżu tego urządzenik, a sygnał przesyłany jest



                                                                                             45
bezprzewodowo do odbiorników (czyli wspomnianych wsuwek do aparatów). Nic nie stoi na
przeszkodzie, aby chodzić w tym czasie po mieszkaniu. Bez dodatkowej (znajdującej się w
zestawie) antenki można używać urządzenia w całym mieszkaniu. Można np. wyjść z pokoju
zostawiając nadajnik w pokoju - w ten sposób będziemy słyszeć o co dzieje się w tym pokoju.
Jest to na dzień dzisiejszy najdoskonalsze rozwiązanie dla rodziny gdzie jest małe dziecko, a
osoba nim się opiekująca ma ubytek słuchu.


Do nadajnika można także podłączyć antenkę i w ten sposób znacznie zwiększyć jego zasięg.
W tym przypadku można nawet wyjść z budynku i mieć kontakt dźwiękowy z osobą, która
ma nadajnik.


Jest to doskonałe urządzenie umożliwiające znaczne polepszenie zrozumienia słów. System
FM Microlink jest najlepszym rozwiązaniem dla osób uczących się oraz aktywnych
zawodowo.




                                                                                            46
III. Zakończenie




                   47
                                     1) Podsumowanie


           Spośród wszystkich grup osób niepełnosprawnych ludzie, którzy od urodzenia nie
słyszą, są najmniej znani ogółowi społeczeństwa. Nie budzą prawdziwego współczucia,
ponieważ ich cierpienie trudno dostrzec i zrozumieć. Ich dolegliwości i trudności nie są
widoczne, a oni sami nie mogą o nich opowiedzieć w sposób zrozumiały dla wszystkich.


           Wielu z nich nie potrafi bowiem mówić wyraźnie, a niektórzy w ogóle nie mówią.
Zamiast słów używają niezrozumiałych dla zwykłego człowieka migów. Nie mogąc
rozmawiać z ludźmi słyszącymi, stworzyli sobie własny - odrębny od dźwiękowego - język
migowy. Jest on dogodnym środkiem porozumiewania się w środowisku skupiającym wielu
niesłyszących. Dla ludzi słyszących jest językiem obcym i trudnym do poznania. Głusi,
którzy tylko migają, a nie potrafią mówić, są dla słyszącej większości obcymi, stają się więc
podobni do cudzoziemców urodzonych w nieprzyjaznym dla nich kraju.


           Z czasem powstały także inne systemy komunikacji pomagające ludziom z
niedoborem słuchu porozumiewać się z otoczeniem. Większość z nich omówiliśmy w tej
pracy. Jednakże tak jak język migowy nie są one rozumiane przez przeciętnego człowieka
więc mogą służyć jedynie osobom głuchym w komunikacji między sobą lub też nauce osób z
uszkodzeniem słuchu przez terapeutów którzy poprzez swoją pracę a także przygotowanie do
niej poznali alternatywne metody komunikacji.


           Z pomocą przychodzą tutaj nowe sposoby komunikacji. Rozwój techniki
spowodował że ludzie mogą się porozumiewać na ogromne odległości i to w czasie
rzeczywistym. Dzięki telekomunikacji i komputerom także ludzie niepełnosprawni a w tym
niedosłyszący mogą porozumiewać się między sobą a także z innymi osobami sprawnymi.


           Ciekawostką tutaj jest iż przy takim sposobie porozumiewania się osoba
niepełnosprawna czuje pełny komfort psychiczny ponieważ rozmówca nie wie zazwyczaj że
ma do czynienia z osobą np. głuchą ponieważ rozmawia z nią na odległość za pomocą
systemów dla których niepełnosprawność fizyczna przestaje być barierą. Jednakże rozwój
techniki oprócz porozumiewania się na odległość uprościł ludziom niedosłyszącym także
porozumiewanie się w normalnych warunkach, podczas spotkań twarzą w twarz.


                                                                                            48
          Przykładem mogą być tutaj aparaty słuchowe różnych typów które umożliwiają
normalną komunikację ludziom którzy do tej pory nie mogły sobie na to pozwolić. Tak samo
systemy Fm umożliwiające lepsze i łatwiejsze zrozumienie otaczających osobę niedosłyszącą
odgłosów świata. Często dzięki tym nowościom technicznym osoby niepełnosprawne mogą
bez problemów brać udział w codziennym życiu. Mogą normalnie pracować i się uczyć. Nie
można jednak zapomnieć, iż nie wszystkie współczesne metody komunikacji są dostępne dla
każdego głuchego. Osoby bowiem z całkowitą lub znaczną głuchotą nie będą korzystać z
aparatów słuchowych które nie są niestety rozwiązaniem dla wszystkich. Rozmowy przez
telefony komórkowe są im raczej też na razie niedostępne, przynajmniej w trybie głosowym.
Widać więc że tradycyjne alternatywne metody komunikacji osób głuchych nie straciły na
znaczeniu i wiele wskazuje na to iż zawsze będą stanowiły podstawowy system komunikacji
osób z zaburzeniami zmysłu słuchu.




                                                                                         49
                                 4) Bibliografia
1. Bouvet D (1996): Mowa dziecka. Wychowanie dwujęzykowe dziecka niesłyszącego.
   Tłum. R. Gałkowski. Warszawa, WSiP.
2. Kaczmarek B. L. J. (1986): Wzrokowa percepcja wypowiedzi słownych. Lublin,
   Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Polskie Towarzystwo Logopedyczne.
3. Kornas-Biela D. (red.): Rodzina: źródło życia i szkoła miłości. Lublin 2000, Wyd.
   KUL, 337-510.
4. Krakowiak K.(1996): Fonogesty jako narzędzie formowania języka dzieci
   z uszkodzonym słuchem. Komunikacja językowa i jej zaburzenia. T. 9, Lublin 1995,
   Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.
5. Krakowiak K., Sękowska J.(1996): Mówimy z fonogestami. Przewodnik dla rodziców
   i przyjaciół dzieci i młodzieży z uszkodzonym słuchem. Warszawa, WSiP.
6. Krakowiak K., Leszka J. (2000): Efekty wykorzystywania fonogestów w procesie
   formowania języka dzieci niesłyszących. „Audiofonologia” XVII, 11-32.
7. Metody komunikacji alternatywnej w pracy z osobami niepełnosprawnymi pod red. M.
   Piszczek CMPP-PMEN, W-wa 1997
8. Hendzel J. K.: Słownik polskiego języka miganego. Wydawnictwo OFFER, Olsztyn
   1995.
9. Krakowiak K.: Podstawowe informacje o fonogestach. W: Piszczek M. (red.) „Metody
   komunikacji alternatywnej w pracy z osobami niepełnosprawnymi”. CMPPP MEN,
   Warszawa 1997.
10. Loska M.: Niewerbalne metody porozumiewania się. W: „Mazanek E. (red.): Dziecko
   niepełnosprawne ruchowo cz. 3. WS i P, Warszawa 1998.
11. Nygaard L.: System gestów wspomagających porozumiewanie się (SIS). Materiały z
   konferencji Pomoc dziecku niepełnosprawnemu – wspomagające i alternatywne
   metody porozumiewania, Kwidzyn 1998.
12. Piszczek M.: Nauka porozumiewania się gestami. Rewalidacja 3/98.
13. Warrick A.: Porozumiewanie się bez słów. Komunikacja wspomagająca i
   alternatywna na świecie. Stowarzyszenie na Rzecz Propagowania Wspomagających
   Metod Porozumiewania się Mówić bez słów, Warszawa 1999.




                                                                                       50
14. Artykuł „Internet bez barier” Krystyna Długołęcka – pobrano z
   http://www.pzg.org.pl/sc/sc_tech_without.asp
15. Artykuł „Telefony komórkowe dla osób niedosłyszących” Bogdan Szczepankowski -
   pobrano z http://www.pzg.org.pl/sc/sc_tech_without.asp
16. Materiały ze strony producenta aparatów słuchowych, firmy Fonmed s.c. – pobrano z
   http://www.fonmed.com.pl/aparatysluchowe.htm
17. informacje o systemie FM ze strony http://www.systemfm.onsi.pl/systemfm.html




                                                                                   51

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:139
posted:3/11/2012
language:Polish
pages:51