Malgorzata Twardowska

Document Sample
Malgorzata Twardowska Powered By Docstoc
					Małgorzata Twardowska



                           WARTOŚĆ RUCHU W TERAPII DZIECI
                        Z MÓZGOWYM PORAŻENIEM DZIECIĘCYM

      I.     Wstęp

        We współczesnej terapii wszelkie formy szeroko rozumianej aktywności ruchowej cieszą się
ogromnym uznaniem i zainteresowaniem wśród środowisk lekarskich, terapeutycznych i rodzinnych,
ze względu na jego istotną rolę w stymulacji wszelkich funkcji psychicznych każdej jednostki.
Leczenie ruchem jest zadaniem trudnym i odpowiedzialnym. Ćwiczenia i metody terapii ruchowej,
będące swoistym środkiem leczniczym, muszą bowiem być indywidualnie dobierane, dawkowane
i poprawnie wykonywane.
        W obecnej dobie znacznie wzrosło zainteresowanie szeroko rozumianą niepełnosprawnością.
Wszelkie formy terapii mają na celu wdrążyć osobę upośledzoną do osiągnięcia optymalnego poziomu
samodzielności w podstawowych sferach życia. Dzięki zajęciom ruchowym, usprawnieniu poddany
będzie: rozwój fizyczny, intelektualny i społeczny.
        Ruch jest ważnym czynnikiem rozwoju, szczególnie u dzieci upośledzonych umysłowo.
Spełnia on funkcję stymulującą, adaptacyjną, kompensacyjną i korektywną. Stanowi on podstawę
szeroko rozumianego usprawniania dzieci z głęboką niepełnosprawnością umysłową.
        W zajęciach terapeutycznych zajęcia ruchowe poza przynoszeniem dzieciom radości,
przyczyniają się także do podnoszenia ich stanu zdrowia, poprawy motoryki, kształtowania charakteru
i pożądanych postaw zarówno w działalności indywidualnej, jak i zespołowej, są zatem jednymi
z najbardziej atrakcyjnych metod i środków terapeutycznych wśród dzieci upośledzonych umysłowo.
Dobrze zorganizowane i prowadzone zajęcia ruchowe wśród dzieci ze sprzężonymi upośledzeniami
prowadzą do:
     nabrania przez nie silniejszego poczucia samego siebie i swojej tożsamości
     odkrywania wiary we własne możliwości
     nauki podejmowania inicjatywy
     wykorzystywania własnej inwencji
     uwrażliwienia na potrzeby i uczucia innych
     sprawniejszej komunikacji i dzielenia się doświadczeniami z innymi
     wydłużenia czasu koncentracji uwagi
     wykorzystywania zdobytych wcześniej doświadczeń ruchowych

      II.    Charakterystyka mózgowego porażenia dziecięcego

        Mózgowe porażenie dziecięce ( Paralysis cerebralis infantum )od roku 1965 jest obecnie
obowiązującą nazwą tego zespołu chorobowego w Polsce. Po raz pierwszy zostało opisane
w połowie XXI wieku przez angielskiego lekarza i przez długi czas nazywane było od jego nazwiska
„chorobą Little’a”.
        Dotychczas nie opracowano jednej definicji określającej mózgowe porażenie dziecięce.
Powodem tego jest fakt, że jest to zaburzenie nie jednolite ze względu na ogromną różnorodność
objawów i różny stopień nasilenia, a także współistniejących zaburzeń i nieprawidłowości
charakteryzujących to schorzenie.
        A. Wyszyńska pod pojęciem mózgowego porażenia dziecięcego rozumie przewlekłe, nie
postępujące zaburzenie czynności ośrodkowego neuronu ruchowego, będącego następstwem
nieprawidłowego rozwoju lub uszkodzenia mózgu. Nie stanowi ono odrębnej jednostki chorobowej,
lecz zespół objawów, spośród których na pierwszy plan wysuwa się upośledzenie funkcji
motorycznych 1 .

1
    Wyszyńska A., Psychologia defektologiczna, PWN, Warszawa 1987
        Według Z. Łosikowskiego mózgowe porażenie dziecięce należy rozumieć jako: zaburzenie
czynności ruchowych i postawy będące następstwem uszkodzenia niedojrzałego mózgu lub jego
zaburzeń rozwojowych 2.
        M. Synder uważa, że dziecięce porażenie mózgowe jest zespołem zaburzeń motorycznych,
będących skutkiem uszkodzenia centralnego układu nerwowego, który zaburza system motoryczny
dziecka, wynikiem czego jest zaburzenie koordynacji ruchowej oraz równowagi, a także
nieprawidłowy sposób poruszania się3.
        R. Michałowicz podaje następującą definicję: nie postępujące zaburzenia czynności będących
w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, a zwłaszcza neuronu ruchowego, powstałe w czasie
ciąży, porodu lub w okresie okołoporodowym. Mózgowe porażenie dziecięce nie stanowi określonej,
odrębnej jednostki chorobowej, lecz jest różnorodnym etiologicznie i klinicznie zespołem objawów
chorobowych, a co się z tym ściśle łączy, także z różnym obrazem anatomopatologicznym4.

         Z wyżej przytoczonych definicji wynika, że mózgowe porażenie dziecięce dotyczy
 uszkodzenia mózgu, a gdy dotyczy struktur odpowiedzialnych za czynności ruchowe, wyraża się to
 trwałym zespołem zaburzeń ruchowych. Uszkodzenie mózgu powstałe z różnych przyczyn nie
 pogłębia się, zaś występujące objawy kliniczne mogą być wraz z rozwojem fizycznym dziecka
 bardziej nasilone.
         Na przestrzeni lat, od czasu prac J. Little’a i Z. Freuda zmieniło się nie tylko pojęcie m.p.dz.,
 ale także podział, jego objawy, oraz poglądy na przyczyny zespołu. Początkowo zgodnie
 z sugestiami Little’a przyczynę zespołu wiązano powszechnie z nieprawidłowym porodem,
 wcześniactwem czy niedotlenieniem OUN noworodków występującej w skutek nieprawidłowej
 wymiany łożyskowej oraz zachodzących zaburzeń oddechowych, mniejszą rolę przypisywał
 mechanicznym urazom mózgu.
         Z. Freud, powszechnie znany jako twórca psychoanalizy, wysunął wówczas zastrzeżenie, że
 przedwczesny, nieprawidłowy poród jest raczej wynikiem uprzedniego uszkodzenia płodu, a nie
 bezpośrednią przyczyną choroby.
         Obecnie najnowsze wyniki badań naukowych przemawiają za tym, że m.p.dz. uwarunkowane
 jest wieloczynnikowo i trzeba brać pod uwagę bardzo wczesne uszkodzenia układu nerwowego,
 czynniki genetyczne, a także czynniki szkodliwie działające na matkę przed poczęciem dziecka.
 Do najczęstszych czynników powodujących m. p. dz. zaliczamy:
1. Czynniki oddziałujące w życiu płodowym: urazy psychiczne i fizyczne, niedotlenienie,
   przewlekłe choroby matki podczas ciąży, zakażenie płodu, zaburzenie rozwojowe,
   energia promienista, leki i substancje o działaniu toksycznym, palenie tytoniu i picie
   alkoholu podczas ciąży, stany niedoborowe.
2. Czynniki okołoporodowe: uraz okołoporodowy, niedotlenienie, wcześniactwo.
3. Czynniki działające po urodzeniu dziecka: urazy mózgu, niedotlenienie, zakażenie
   OUN, zapalenie opon mózgowych, znacznie nasilona żółtaczka noworodka.
         Częstotliwość występowania m.p.dz. zarówno w Polsce jak i na świecie ocenia się na 2 -3
promile, co oznacza, że dotyczy ono od dwojga do trojga dzieci na każde 1000 żywo urodzonych
z nieznaczną przewagą chłopców. Przy obecnej liczbie urodzeń corocznie grupa ta powiększa się
o 1200 – 2000 osób5.
          Profilaktykę, czyli zapobieganie mózgowemu porażeniu dziecięcemu, należy rozpocząć jak
najwcześniej, na długo przed urodzeniem się dziecka. Świadome podejście do macierzyństwa,
poznanie czynników szkodliwych, unikanie wszystkiego co może mieć niekorzystny wpływ na
przebieg ciąży, porodu i rozwój dziecka, jest tylko początkiem. Dalszym etapem jest wnikliwa

2
    Łosikowski Z., Serejewski J., /red/ Mózgowe porażenie dziecięce, OBRPNiSSz,
    Warszawa 1985
3
    Sydner M., /red/ Dziecko w porażeniu mózgowym, ŚP, Częstochowa 2002
4
    Michałowicz R., /red/ Mózgowe porażenie dziecięce, PZWL, Warszawa 1985
5
    Borkowska M., Mózgowe porażenie dziecięce, Przyjaciel Dziecka 2000
obserwacja rozwoju dziecka i korygowanie wszelkich zauważonych nieprawidłowości, bowiem jedyną
możliwością efektywnego usprawniania jest bardzo wczesne rozpoznanie choroby                 i
natychmiastowe rozpoczęcie rehabilitacji.
        Różnorodność obrazów neurologicznych oraz dysfunkcje narządu ruchu u dzieci z m.p.dz.
przyczyniła się do powstania wielu podziałów i klasyfikacji tego zjawiska.
        Obecnie      najbardziej   rozpowszechniony       jest    podział  zaproponowany przez
Ingrama. Podział ten pozwala na wszechstronne określenie w każdym przypadku rodzaju zaburzeń
neurologicznych, ich rozmieszczenia i stopnia nasilenia.

           RORZAJ ZESPOŁU                      ROZMIESZCZENIE               STOPIEŃ
          NEUROLOGICZNEGO                         ZMIANY                    NASILENIA
        Obustronne porażenie kurczowe    Niedowład kończyn dolnych          Lekki
                ( diplegia )             Niedowład trzech kończyn           Umiarkowany
                                         Niedowład czterech kończyn         Znaczny

             Porażenie połowiczne        Niedowład połowiczny               Lekki
                ( hemiplegia )           Lewostronny lub prawostronny       Umiarkowany
                                                                            Znaczny
       Obustronne porażenie połowiczne                                      Lekki
           ( hemiplegia bilateralis )    Niedowład czterech kończyn         Umiarkowany
                                                                            Znaczny

             Zespół móżdżkowy            Z przewagą jednostronną lub        Lekki
                 ( ataxia )              obustronną                         Umiarkowany
                                                                            Znaczny

           Zespół pozapiramidowy         Jedna kończyna                     Lekki
               ( dyskinesiae )           Połowiczny                         Umiarkowany
                 Atetotyczny             Obejmujący trzy kończyny           Znaczny
                 Pląsawiczy              Obejmujący cztery kończyny
                 Z drżeniem
      Ze zmianami napięcia mięśniowego



                                                                            Lekki
              Postacie mieszane                                             Umiarkowany
                                                                            Znaczny


Tabela 1 Podział mózgowego porażenia dziecięcego wg T. Ingrama 6

OBUSTONNE PORAZENIE KURCZOWE
Ta forma m.p.dz. obejmuje głównie kończyny dolne ( w rzeczywistości niedowład w kończynach
dolnych przeważa nad niedowładem w kończynach górnych ). Bywają także takie formy kliniczne
obustronnego porażenia kurczowego, w których występuje niedowład wyłącznie w kończynach
dolnych ( paraplegia). Najczęstszą przyczyną wywołującą tę postać jest krwawienie, niedotlenienie
wcześniaków i noworodków z niską urodzinową masą ciała, czyli tzw. zespół okołoporodowy
encefalopatii niedotleniowo - niedokrwiennej ( OENN ).
W postaci tej obserwuje się zmniejszoną ruchliwość kończyn dolnych, przy prawidłowych ruchach
głowy i kończyn górnych. U dzieci takich występują wady wzroku, słuchu, mowy – jednak u znacznej
większości dotkniętych diplegią rozwój umysłowy jest prawidłowy. Z powodu dużego napięcia mięśni



6
    Mazanek E., Mózgowe porażenie dziecięce, WAPS, Warszawa 2003
kończyn dolnych, mogą z czasem wystąpić przykurcze przywodzicieli ud i ścięgien Achillesa oraz
związane z tym deformacje kości stóp i stawów biodrowych.
PORAŻENIE POŁOWICZNE
Postać ta dotyczy górnej i dolnej kończyny po tej samej stronie. Może być to porażenie prawo
i lewostronne, uwarunkowane jest to lokalizacją w prawej lub lewej półkuli mózgu. Czucie porażonej
strony ciała jest gorsze, co dodatkowo utrudnia rozwój ruchowy. Porażenie kończyn występuje po
przeciwnej stronie ciała w stosunku do umiejscowienia uszkodzenia. W większym stopniu zaburzenie
występuje w kończynie górnej. Postać ta wywołana jest takimi przyczynami jak: niedotlenienie,
krwawienie do mózgu, zapalenie opon mózgowych. Mogą występować napady drgawek, padaczka
oraz zaburzenia w sferze emocjonalnej. Rozwój umysłowy i mowy dziecka w większości przypadków
jest prawidłowy.
OBUSTRONNE PORAŻENIE POŁOWICZNE
Jest to jedna z najczęstszych postaci m.p.dz. Cechuje ją większe nasilenie objawów spastycznych
w kończynach górnych niż dolnych. Często występują niedorozwój umysłowy, zaburzenia mowy,
wzroku i padaczką. Najczęstszą przyczyną jest przewlekłe niedotlenienie i inne szkodliwe czynniki
działające na płód w łonie matki. To one wywołują rozlegle uszkodzenia w obrębie obu półkul
mózgowych.
ZESPÓŁ MÓŻDŻKOWY
Występuje najrzadziej i jest spowodowany zaburzeniami rozwojowymi oraz uszkodzeniami
móżdżku. Występujące zaburzenia określa się jako „bezład” móżdżkowy. Są nimi zaburzenia
koordynacji ruchów, zaburzenia równowagi, drżenia zamiarowe, niemożność dostosowania siły
i zakresu ruchów do potrzeb oraz wykonywania szybkich naprzemiennych ruchów. Typowe są
również zaburzenia mowy ( mowa skandowana ) i oczopląs. Poziom umysłowy tych dzieci jest
zazwyczaj prawidłowy.
ZESPÓŁ POZAPIRAMIDOWY
        Charakteryzuje się występowaniem niekontrolowanych ruchów mimowolnych, które
są niezależne od woli i w znacznym stopniu utrudniają rozwój ruchowy, mowę i czynności rąk.
W zależności od stwierdzonych ruchów mimowolnych rozróżnia się formę: dystoniczną, ateotyczną,
pląsawicą lub przebiegającą z obecnością zmian zachodzących w napięciu mięśniowym. Poziom
rozwoju umysłowego dzieci z tą postacią m.p.dz. jest w większości prawidłowy. Często występuje
jednak u nich niedosłuch i głuchota a także zaburzenia mowy o charakterze dyskinetycznym. Napady
padaczkowe występują rzadko. Przyczynami najczęściej są: uszkodzenie okołoporodowe, związane z
niedotlenieniem, chorobą hemolityczną noworodków.
POSTACIE MIESZANE
        Stanowią najliczniejszą grupę w zespole m.p.dz., gdyż uszkodzenie mózgu często dotyczy
wielu jego struktur, które ściśle ze sobą współdziałają. Biorąc pod uwagę podział za względu na
objawy wyróżniamy cztery grupy:
 Postać spastyczna – wzmożone napięcie mięśniowe ( sztywność )
 Postać ateotyczna – mimowolne i nieskoordynowane ruchy ciała
 Postać ataktyczna – zaburzenia równowagi
 Postać mieszana – przeplatanie się objawów wyszczególnionych wyżej
        Podział według zakresu i miejsca bezwładu lub niedowładu:
o Monoplegia – porażenie jednej kończyny
o Hemiplegia – porażenie połowiczne, dotyczące obu kończyn po tej samej stronie ciała
o Triplegia – obustronny niedowład, przy czym silniej zaznaczony w kończynach
                  dolnych
o Diplegia - obustronny niedowład, z niewielkim porażeniem kończyn górnych
o Paraplegia – uszkodzenie kończyn dolnych
o Quadrioplegia – porażenie wszystkich kończyn 7.
     Porażenie mózgowe nie ma charakteru postępującego, nie stwierdza się także nasilenia zaburzeń
7
    Zabłocki K. J., Mózgowe porażenie dziecięce w teorii i terapii, ŻAK, Warszawa 1998
ze strony centralnego układu nerwowego wraz z rozwojem dziecka. Dziecko z m.p.dz. ma na ogół
wiele dodatkowych problemów medycznych. Nie wszystkie one związane są z uszkodzeniem
centralnego układu nerwowego, jednakże większość z nich ma podłoże neurologiczne. Do zaburzeń
tych należą:
a) padaczka
b) upośledzenie umysłowe
c) zaburzenia wzroku
d) zaburzenia słuchu
e) zaburzenia mowy
f) zaburzenia zachowania
        Przy m.p.dz obok zaburzeń współtowarzyszących występują także mikrodeficyty, do których
zaliczamy:
- zaburzenia koordynacji wzrokowo – ruchowej
- zaburzenia schematu własnego ciała
- zaburzenia poczucia swojego ciała
- zaburzenia koncentracji uwagi
- zaburzenia orientacji w przestrzeni
- zaburzenia myślenia
        Reasumując, stwierdza się, że zespół mózgowego porażenia dziecięcego jest zespołem
chorobowym powstałym w wyniku działania bardzo różnych czynników etiologicznych oraz
przejawiającymi się niejednorodnymi skutkami fizycznymi.

   III.    Ruch jako czynnik rozwoju i terapii dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym

     Prowadzenie zajęć ruchowych pod kątem przeobrażenia wartości przez stymulowanie rozwoju
fizycznego i usprawniania motorycznego jest jedną z ważniejszych założeń pracy rewalidacyjnej
z dziećmi i młodzieżą z mózgowym porażeniem dziecięcym. Długofalowe i systematyczne
oddziaływanie wychowawcze poprzez różnorodne formy aktywności ruchowej przyczynią
się także w dużym stopniu do integracji wszystkich niepełnosprawnych dzieci. Poprzez
ruch w różnym stopniu niwelujemy bądź zmniejszamy wadę danego narządu lub jego funkcji i przez
to przyczyniamy się do formowania pełniejszej koncepcji samego siebie. Jest to szczególnie ważne,
gdy rozwój dziecka z uszkodzonym OUN jest zaburzony i doświadczenia zmysłowo – ruchowe
wywołują nieprawidłowe czucie własnego ciała i nieprawidłowe ruchy. Istotne zatem jest
organizowanie dzieciom z m.p.dz. różnorodnych, dobrze zorganizowanych i zaplanowanych zajęć
ruchowych, odbywających się w sposób indywidualny bądź grupowy. Dzieci z mózgowym
porażeniem dziecięcym najczęściej mają poważnie zaburzone i ograniczone możliwości ruchu,
czasami wręcz nie odczuwają potrzeby spontanicznego poruszania się. Ruch u tych dzieci powoduje
nie tylko ogólne wzmożenie aktywności, ale także gotowość kontaktu z drugim człowiekiem.
Umiejętność ruchu potrzebna jest im we wszystkich codziennych czynnościach. Uczenie się go
pozwoli dziecku upośledzonemu stać się bardziej samodzielnym i niezależnym, a przez to też bardziej
szczęśliwym.
     Znając przyczyny i różnorodne uwarunkowania zaburzeń wśród dzieci niepełnosprawnych,
można ustalić dokładny i wszechstronny plan działania zmierzający do korygowania tejże
niepełnosprawności. Wczesna interwencja, zorganizowani i zastosowanie pomocy lekarskiej,
psychologicznej i pedagogicznej z wykorzystaniem różnorodnych form zajęć stymulujących,
usprawniających, korekcyjnych i wyrównawczych dają największe szanse skutecznego działania
terapeutycznego.
        Ruch dla dziecka upośledzonego umysłowo stanowi podstawowe narzędzie poznania
otaczającego świata. Pozbawienie go możliwości używania aparatu ruchowego ( uszkodzonego w
rożnym stopniu ) i doznawania wrażeń kinestetycznych powoduje nie tylko pogłębienie się złego
stanu umysłowego, lecz także pojawienie się stereotypowego zachowania, tendencji do izolacji oraz
zanik potencjalnych sił rozwojowych. Sprawność motoryczna umożliwia dziecku upośledzonemu
umysłowo działanie i orientację w najbliższym otoczeniu społecznym i przyrodniczym, wpływa na
jego aktywność i na kształtowanie się osobowości społecznej z uwagi na to, że poziom sprawności
lokomocyjno – manualnych decyduje o udziale dziecka w zajęciach grupowych. Rozwój ruchów
powoduje u jednostki wzrost świadomości swego istnienia i odrębności od otoczenia, a więc bardzo
wpływa na kształtowanie się autoorientacji 8.Niezmiernie istotna w całej rehabilitacji ruchowej dzieci
z m.p.dz. jest integracja czynności wykonawczo – poznawczych. Pełne zrozumienie czynności
psychoruchowej obejmuje:
- zaplanowanie i zapoczątkowanie danej czynności ruchowej;
- motywację do wykonania;
- koncentrację uwagi na wykonywanej czynności;
- zapamiętanie jej 9.
        Potrzebę działania odczuwa każde dziecko, bez względu na rodzaj niepełnosprawności.
Z pewnością motywy do działania i formy aktywności będą się różniły u poszczególnych dzieci, inny
bowiem mogą posiadać zakres możliwości , zadatki wrodzone, inne środowisko wychowawcze,
odmienne motywy, itp. Główną przeszkodę w tym względzie stanowić będą, m. in.: brak inwencji
własnej, niedostateczna motywacja, bardzo krótkotrwała uwaga, dość szybkie uzależnienie się od osób
dorosłych, utrudniona lub głęboko zaburzona komunikacja, brak tzw. partnerstwa i w pełni świadomej
aprobaty oraz przykre doświadczenia.
Organizując zajęcia ruchowe powinno przestrzegać się następujących zasad:
 Proponowane w trakcie zajęć pozycje muszą być bezpieczne, wygodne, poszerzające zakres
     ruchu, minimalizujące patologiczne reakcje;
 Bezpieczne podłoże i pomoce stwarzające możliwości realizacji różnorodnych ruchów;
 Uczeń z m. p. dz. potrzebuje dużo czasu na wykonanie i możliwie pełne odczucie ruchu;
 Dynamika zajęć, tempo i kolejność wykonywania poszczególnych ćwiczeń powinny być
     dostosowane do potrzeb i możliwości uczniów;
 Zajęcia powinny motywować do podjęcia wysiłku ( muzyka, użycie kolorowych, dźwięcznych
     przedmiotów, prosta fabuła );
 Doświadczenie nowych, nie znanych dotychczasowych wrażeń.
      Ćwiczenia ruchowe prowadzone z osobą niepełnosprawną opierają się na dwóch głównych
 założeniach:
1. Doświadczenia ruchowe mają podstawowe znaczenie dla rozwoju wszystkich dzieci,
   ale szczególnie istotne są dla dzieci ze specjalnymi potrzebami, które często mają
   trudności w kontaktach „z własnym ciałem” oraz z innymi ludźmi;
2. Intensywność i ciągłość doświadczeń ruchowych jest ważniejsza dla dzieci ze
   specjalnymi potrzebami niż w przypadku dzieci o prawidłowym rozwoju,
   uczęszczających do zwykłych szkół 10.
         Zatem rewalidacja dziecka niepełnosprawnego, polega na stopniowym włączaniu nowych
ruchów, wzmaganiu dynamiki ruchowej             oraz kształtowaniu właściwej motywacji dziecka,
w oparciu o posiadane sprawności.
         Istnieje kilka rodzajów ruchu podczas prowadzenia zajęć ruchowych z dziećmi, te opracowane
przez Bernarda Knaufa przedstawiają się następująco: leżenie, turlanie, przewroty, pełzanie, siedzenie,
czworakowanie, wstawanie, wymachiwanie, ciągnięcie, pchanie, toczenie, dźwiganie, rzucanie,
podnoszenie przedmiotów, uderzanie, obracanie się, trzymanie się, wspinanie, chodzenie, bieganie,
podskakiwanie, skakanie w różnych kierunkach, kołysanie, zwisanie, jazda konna.
         Zajęcia ruchowe umożliwiają dzieciom z m. p. dz. na:
- odczuwanie wszelkich rodzajów ruchu
- dostarczają optymalnej ilości bodźców stymulujących zmysły ( szczególnie zmysłu
  dotyku, równowagi i propriocepcji )
- zdobywanie nowych doświadczeń zmysłowo – ruchowych
- zaspokajają potrzebę kontaktu z drugą osobą
- dają poczucie bycia sprawcą
- budzą potrzebę ruchu spontanicznego i celowego


8
     Sękowska Z. Pedagogika specjalna, PWN, Warszawa 1985
9
    Borkowska M., /red/ ABC rehabilitacji dzieci, Pelikan, Warszawa 1989
10
    Kisiel B., Bogdanowicz M., Ruch rozwijający dla dzieci, PWN, Warszawa1999
- radość, jaką niesie ruch.
          Wyrównywanie zaburzeń czynności ruchowych osiąga się przez:
1. Normalizację napięć mięśniowych, ćwiczenia prawidłowych, podstawowych wzorców
    ruchowych: podstawy i poruszania się ( np. pozycja głowy i szyi wpływa na ogólne
   napięcie mięśni, reakcje prostowania i równowagi ).
2. Ćwiczenia koordynacji wzrokowo – ruchowej, wzrokowo – słuchowej i wzrokowo
    - ruchowo – czuciowej.
3. Ćwiczenia poprawiające równowagę.
4. Ćwiczenia eliminujące nieprawidłowe współruchy i ruchy mimowolne, utrudniające
    wykonywanie zamierzonej czynności.
          Reasumując potrzeba ruchu jest zjawiskiem biologicznym nie tylko zdrowego człowieka, ale
przede wszystkim niepełnosprawnego. Dzięki aktywności fizycznej doskonalą się nie tylko
podstawowe ruchy lokomocyjne, ale także rozwija się komunikacją z drugim człowiekiem i
otoczeniem, w którym się żyje.

Metoda Weroniki        Sherborne w wychowaniu ruchowym dzieci z mózgowym porażeniem
dziecięcym

         Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne, jest metodą dość znaną i stosowaną
z powodzeniem w pracy z dziećmi i dorosłymi z różnego rodzaju niepełnosprawnością. Początków tej
metody należy szukać w teorii i praktyce szkoły Rudolfa Labana. Weronika Sherborne uważała się za
jego uczennicę i kontynuatorkę dzieła, do momentu aż stworzyła własną metodę pracy z dziećmi,
zwaną w Wielkiej Brytanii – Developmental Movement. Metoda ta ma zastosowanie we
wspomaganiu prawidłowego rozwoju dzieci oraz w korygowaniu jego zaburzeń. Opracowany przez
nią system ćwiczeń wywodzi się z naturalnych potrzeb dziecka, zaspokajanych w kontakcie
z dorosłymi. Metoda wyrasta z tak zwanego baraszkowania, które pojawia się u każdego dziecka
we wczesnym dzieciństwie.
         Podstawowe założenia tej metody to rozwijanie przez ruch:
1. świadomości własnego ciała i usprawniania ruchowego;
2. świadomości przestrzeni i działania w niej;
3. dzielenia przestrzeni z innymi ludźmi i nawiązywanie z nimi bliskiego kontaktu 11.
         Wszystkie prowadzone ćwiczenia mogą występować w różnych formach:
 jako zajęcia z jednym dzieckiem
 jako zajęcia w parach
 jako zajęcia dla trzech lub większej liczby dzieci.
         Udział w tych ćwiczeniach ma na celu stworzyć dziecku okazję do poznania własnego
ciała, usprawniania motoryki, poczucia własnej siły, sprawności i w związku z tym możliwości
ruchowych.
         Metoda Ruchu Rozwijającego jest upowszechniona w Polsce od przełomu lat
siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w placówkach oświatowych i służby zdrowia dla dzieci
z różnymi zaburzeniami rozwoju i różnorodnymi potrzebami edukacyjnymi:
- dzieci upośledzonych umysłowo,
- dzieci autystycznych,
- dzieci z wczesnym mózgowym porażeniem dziecięcym,
- dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania,
- dzieci z niekorzystnych środowisk wychowawczych, np. domów dziecka,
- dzieci głuchych i niewidomych.
         W zaproponowanym przez siebie programie ćwiczeń ruchowych Weronika Sherborne
wyróżnia następujące grupy ćwiczeń:
 ćwiczenia prowadzące do poznania własnego ciała:


11
     Bogdanowicz M., Kisiel B., Przasnyska M., Metoda Weroniki Sherborne w terapii
      i wspomaganiu rozwoju dziecka, WsziP, Warszawa 1992
     poznawanie własnego ciała oraz umiejętność kontrolowania go jest podstawowa potrzebą każdego
     człowieka. W rozwoju wiedzy własnym ciele możemy wyróżnić następujące etapy: wyczuwanie
     własnego ciała, nazywanie części ciała, utrwalanie wiedzy o naszym ciele. Na tej podstawie
     wykształca się świadoma kontrola ciała i jego ruchów. Ćwiczenia prowadzące do poznania
     własnego ciała to ćwiczenia polegające na tzw. „wyczuwaniu”, zaliczyć można tu takie ćwiczenia
     jak:
     - wyczuwanie brzucha, pleców, pośladków,
     - wyczuwanie rąk i nóg,
     - wyczuwanie twarzy,
     - wyczuwanie całego ciała.
 ćwiczenia pomagające zdobyć pewność siebie i poczucie bezpieczeństwa:
     są to ćwiczenia ściśle powiązane z poprzednią grupą. Należy znać siebie, mieć pewność działania,
     aby nawiązać kontakty z innymi osobami. Ćwiczenia te umożliwiają poznanie otoczenia, dzięki
     czemu dziecko może czuć się swobodnie i nie obawiać się go. Charakterystyczną cechą jest to, że
     wykonywane są wyłącznie na podłodze.
 ćwiczenia ułatwiające nawiązywanie kontaktu i współpracy z partnerem i grupą:
     ćwiczenia te polegają na zdobywaniu i wymianie wspólnych doświadczeń podczas sesji
     ruchowych. Ich rezultat zależy od stopnia zaangażowania ćwiczących. W tych ćwiczeniach
     partner „bierny” jest pod opieką osoby aktywnej. Jest to przede wszystkim dobra zabawa,
     w trakcie której uchodzą nagromadzone emocje i napięcia.
     Ćwiczenia ułatwiające nawiązywanie kontaktu możemy podzielić na cztery grupy:
     - ćwiczenia „z” w parach,
     - ćwiczenia „przeciwko” w parach,
     - ćwiczenia „razem” w parach,
     - ćwiczenia „razem” w grupie”.
 ćwiczenia twórcze:
     szczególnym rodzajem ćwiczeń twórczych w pracy z małymi dziećmi są ćwiczenia przy
     muzyce w formie tańca, które pozwalają nawiązać i pogłębić stosunki
     międzyludzkie, poznać sytuacje, których ćwiczący mógłby nie doświadczyć w innych
     warunkach. W trakcie zajęć każde dziecko może być twórcą w stopniu, w jakim sobie
      życzy.
          Pracując tą metodą z dziećmi z MPD, należy przestrzegać pewnych zasad ze względu na
 specyficzne uwarunkowania takich dzieci, tzn.:
 nie mogą poruszać się tak, jak inne dzieci, czyli samodzielnie,
 zbyt często są chronione przez rodziców,
 mają mniejsze możliwości poznawcze,
 są bardziej lękliwe,
 czasami zbyt duża motywacja do wykonania ruchu utrudnia im samą czynność,
 mogą u nich występować zaburzenia równowagi, mowy itd.
          Wszystkie te problemy i trudności należy mieć na uwadze w czasie prowadzenia
 zajęć. Czasami istnieje konieczność zmiany pozycji, dobrania ćwiczeń, pomocy
i podpowiedzi, jak wykonywać ćwiczenie w inny sposób. Czasami należy zaproponować ćwiczenie
zastępcze. Należy więc pamiętać o pewnych wymaganiach w stosunku do osób niepełnosprawnych
i przestrzegać określonych zasad w czasie ćwiczeń.
Metoda Ruchu Rozwijającego umożliwia dzieciom z m. p. dz. zaspokoić takie potrzeby psychiczne,
jak potrzebę bezpieczeństwa, potrzebę wzrostu i rozwoju, potrzeby społeczne i poznawcze oraz bardzo
dla nich ważną potrzebę ruchu. Dzieci z m. p. dz. często noszą różnorakie cechy kalectwa:
niedowłady, przykurcze, mają zaburzenia równowagi, niski poziom kontroli i celowości ruchów, co
stanowi przesłanki do opóźnienia rozwoju tzw. motoryki dużej i małej. Weronika Sherborne pozwala
pokonać wiele z tych barier, ułatwiając dzieciom funkcjonowanie motoryczne i dając im poczucie
sprawności ruchowej. Ogromną wartością tej metody jest to, że można osiągać zamierzone efekty,
eliminując czynniki stresujące typu: nakaz, przymus, strach, obawa itp.
Wychowanie fizyczne dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym

        „Dusza ludzka nie podpada kalectwu, a wychowanie fizyczne jest ułożone dla szczęścia
człowieka” - ta głęboka maksyma Jędrzeja Śniadeckiego, staje w obronie wszystkich osób
niepełnosprawnych, ukazując każdą jednostkę bez względu na jej kalectwo lub rodzaj
niepełnosprawności, przede wszystkim jako istotę ludzką, z pełnymi prawami wyznaczonymi przez
godność człowieka.
        Utrwalenie godnej postawy wobec kalectwa i własnego zdrowia wiąże się nierozerwalnie
z pełnym i twórczym uczestnictwem w różnych formach aktywności ruchowej, której szczególnymi
przejawami są wychowanie fizyczne i sport.
        Zmniejszone możliwości dziecka dotkniętego Mózgowym Porażeniem Dziecięcym
w zakresie aktywności ruchowej i wielu form działalności niejednokrotnie przyczyniają się do
powstawania stanów przewlekłego napięcia emocjonalnego. Kłopoty z utrzymaniem równowagi
dynamicznej i trudności koordynacyjne u tych dzieci, opóźniają ponad to zdolność adaptacji do życia
w społeczeństwie, hamując jednocześnie rozwój procesów psychicznych i sprawności umysłowej.

         Rewalidacyjne postępowanie z dziećmi z m. p. dz. w dziedzinie wychowania fizycznego ma
charakter zintegrowanych oddziaływań korekcyjno – wychowawczych obejmujących wychowanie
społeczne, rozwój funkcji poznawczych i sprawności psychomotorycznych. Wychowanie fizyczne
u tych dzieci ma głównie za zadanie kształtowanie koordynacji wzrokowo – ruchowej, rozwijanie
pamięci ruchowej, wyrabianie poczucia równowagi. Do podstawowych funkcji rewalidacyjnych
wychowania fizycznego należy również kształtowanie nawyków higieniczno – zdrowotnych.
Utrwalenie nawyków czystości, porządku i higieny wdraża dziecko upośledzone umysłowo do
wykonywania podstawowych czynności domowych, do współżycia                 z rówieśnikami, rodziną
i społeczeństwem. Nauka poruszania się w terenie, zabawy i gry na powietrzu uodparniają organizm
dziecka na zmieniające się warunki środowiskowe, wdrażają do czynnego wypoczynku.
         Niezmiernie korzystnie na rozwój dzieci z m. p. dz. wpływają wszelkiego rodzaju gry
i zabawy rekreacyjne, dostosowane oczywiście do możliwości psychoruchowych dzieci. Zabawy
i gry ruchowe, dzięki wielkiemu bogactwu ruchowemu, są podstawowym środkiem wychowania
fizycznego. Wszechstronnie oddziaływają na ustrój przyczyniając się do podnoszenia jego wydolności
oraz sprawności fizycznej. W toku zabaw i gier ruchowych podnosi się wydolność wielu układów
i narządów, zwłaszcza układu ruchowego, oddychania i przemiany materii. Dla dzieci słabszych
fizycznie, o mniejszej wydolności, przepisy i zasady gier należy modyfikować       i dostosować do
ich umiejętności. Korzystając z tych form ruchu należy pamiętać, aby obok rozwijania umiejętności
ruchowych, należy zwrócić także uwagę na poprawę ogólnej sprawności organizmu dziecka. Stosuję
się więc ćwiczenia zarówno korygujące jak i odprężające, które wzmacniają mięśnie i usprawniają
ruchy narządów bardziej porażonych. Zabawy i gry rekreacyjne przyczyniają się do wyzwolenia u
dzieci ekspresji ruchowej i emocjonalnej. Podczas zabaw rozwijają się wszystkie cechy motoryki
i umiejętności ruchowe, mające zastosowanie w życiu codziennym.
         Ostatecznym celem wychowania fizycznego w szkole, obok wzmacniania zdrowia, powinno
być wyrobienie nawyku stałego uprawiania ruchu, co zapewnia dziecku normalny rozwój. Do
realizacji tych celów należy przystępować stopniowo, konsekwentnie i świadomie. Trzeba pamiętać o
tym, że ruch dobrany właściwie zapewnia dziecku wiele korzyści, natomiast zbyt słaby nie daje
żadnego wyniku, a za silny działa szkodliwie na organizm8.
         Ważne miejsce w procesie rewalidacji zajmuje ruch olimpiad specjalnych, które nie tylko
przynoszą wielką satysfakcję osobom niepełnosprawnym, ale także pozwalają się cieszyć się
z życia i stawać do rywalizacji o zwycięstwo i sukces.
         W szeregu różnorodnych zajęć korzystnie wpływających na polepszenie zdrowia wśród dzieci,
szczególne miejsce zajmują zajęcia muzyczno – ruchowe, zwane też rytmiką. Rytmika polega na
odtwarzaniu przebiegu muzycznego za pomocą ruchów ciała. Wyjątkowość rytmiki polega na jej
szerokiej atrakcyjności, angażowaniu ruchu i dawaniu w pewnym sensie poczucia bezpieczeństwa,
tak niezbędnego dla pozytywnej aktywności dzieci. Jednocześnie jej wartością jest kształcenie cech
osobowości psychicznej i struktury fizycznej dziecka. Rytmika zawsze i w każdym ćwiczeniu
oddziałuje całościowo, a zatem na wszystkie sfery organizmu. Właściwe „wyżycie” się ruchowe
dziecka, daje mu odprężenie i naturalne, nie obciążające nadmiernie zmęczenie fizyczne, co stanowi
jeden z ważniejszych elementów terapeutycznych.              Cele rytmiki to:
 ćwiczenia rytmiczne maksymalnie aktywizują ciało i psychikę dziecka, tworzą nowe odruchy
    i rozwijają sprawność aparatu mięśniowo – ruchowego;
 poprzez ćwiczenia rytmiczno – ruchowe dziecko dochodzi do umiejętności podporządkowania
    aparatu ruchowego swej woli;
 doskonała forma pobudzania aktywności, wiary we własne siły, pełni rolę relaksu i terapii.
        Bardzo korzystną formą zajęć ruchowych dla dzieci z mózgowym porażeniem
dziecięcym są ćwiczenia ruchowe w środowisku wodnym. Spełniają one następujące funkcje:
- zwiększają możliwości opanowania własnego ciała i poczucie bezpieczeństwa;
- dają możliwość wykonywania odpowiednich ćwiczeń w połączeniu z reakcją, znacznie
  ułatwiają naprzemienność ruchów.
        Dzięki odciążającemu działaniu wody zwiększają się możliwości wykonywania ruchów,
zwłaszcza tych, które ze względu na upośledzone funkcje motoryczne ćwiczących są nie osiągalne na
lądzie. Dziecko przebywające w wodzie może opanować świadome kontrolowanie ruchu
i zmniejszenie jego spastyczności, poprzez naukę wykonywania ruchów przez ich odczuwanie 12.
U dzieci z m.p.dz. już samo wejście do wody może stwarzać durzy problem. Pierwszy kontakt dziecka
z wodą musi być pozbawiony wszelkich nieprzyjemnych doznań, które mogłyby wywołać wzmożenie
napięcia mięśni i inne nieprawidłowe reakcje. Zajęcia na basenie powinny być prawidłowo
prowadzone, uwzględniając zdolności ruchowe dzieci, poziom rozwoju umysłowego i wiek, tak aby
zapewnić dobrą współpracę między instruktorem a uczniem, ponad to ważne są także odpowiednie
warunki zewnętrzne i akceptacja dziecka, wówczas możemy liczyć na korzystny wpływ środowiska
wodnego na dzieci niepełnosprawne.
        Usprawnianie fizyczne wspierane jest także przez farmakoterapię i fizykoterapię.
Wykorzystywanie w farmakoterapii leki obniżają napięcie mięśni i nadmierną aktywność oraz
pomagają w opanowaniu emocji. Fizykoterapia działa rozluźniająco, zmniejsza ból, wzmacnia siłę
mięśniową, stanowi przygotowanie do ćwiczeń czynnych i biernych, ułatwia wykonywanie ćwiczeń
ruchowych .
        Pamiętać należy zatem o tym, że poprzez ruch, dziecko zdobywa doświadczenie i przyswaja
umiejętności, które później będzie wykorzystywało w dalszym swoim życiu.

 Podsumowanie

        Zajęcia ruchowe prowadzone z dziećmi z m. p. dz. pomagają im rozwijać własne możliwości,
wyzwalać inicjatywę, a także wzmacniać niezależność, która jest im tak bardzo potrzebna. W dużym
stopniu przyczyniają się do dostarczania im wiedzy odnośnie świadomości ciała i kontroli nad nim,
a także wiedzy dotyczącej stosunków przestrzennych, co przyczynia się z kolei do poprawy
samopoczucia u dzieci niepełnosprawnych. Zajęcia ruchowe wpływają także na poprawę kontaktów
dzieck z otaczającym je światem oraz uczą nowych sposobów komunikowania się. Bardzo istotną
sprawą jest to, że dzięki terapii ruchem, dzieci niepełnosprawne nabierają pewności siebie oraz
bezpieczeństwa zarówno fizycznego, jak i emocjonalnego. Chodzi zatem o wytworzenie zaufania do
drugiego człowieka i na tej podstawie budowania związku z drugim człowiekiem. Zajęcia ruchowe
dają szanse na zdobywanie i wzbogacanie doświadczeń społecznych, pomagają dziecku w nauce bycia
z innym, co przyczynia się do czerpania satysfakcji z różnych form kontaktów społecznych.




12
     Dybińska E., Nauka pływania dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym,
     Wychowanie fizyczne i Zdrowotne 2003

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:14
posted:2/26/2012
language:
pages:11