Get documents about "Dr Mieczyslaw SZOSTAK EWOLUCJA MIEDZYNARODOWEGO LADU
Shared by: HC12022222454
-
Stats
- views:
- 14
- posted:
- 2/22/2012
- language:
- Polish
- pages:
- 56
Document Sample
OD STRUKTURALNYCH
MODELI WZROSTU
I STRATEGII ROZWOJU
KSR DO PARADYGMATU .
RYNKOWEGO
Dr Mieczysław SZOSTAK
Starszy wykładowca w Instytucie MSG - SGH
Główne zagadnienia:
1. Charakterystyka podejścia strukturalnego
do rozwoju i cech strukturalizmu.
2. Modele rozwoju gospodarki dualnej.
3. Teorie zrównoważonego i niezrównoważonego
wzrostu.
4. Debata nad kryteriami alokacji inwestycji.
5. Analiza społecznych kosztów i korzyści projektów.
6. Spory wokół wyboru technik produkcji.
7. Koncepcje współzależności handlu zagranicznego
i rozwoju ekonomicznego KSR.
2
Główne zagadnienia (c.d.):
8. Modele industrializacji krajów Azji Południowo-
Wschodniej i państw Ameryki Łacińskiej.
9. Dyskusja nad związkami między społecznym
podziałem dochodów i wzrostem gospodarczym.
10. Ewolucja strategii walki z ubóstwem lansowanej
przez ekspertów Banku Światowego.
11. Upowszechnienie programów stabilizacyjno-
dostosowawczych i paradygmatu rynkowego.
12. W kierunku konsensusu postwaszyngtońskiego.
3
1. CHARAKTERYSTYKA PODEJŚCIA
STRUKTURALNEGO DO ROZWOJU
I CECH STRUKTURALIZMU
• Strukturalne podejście do wzrostu i rozwoju KSR
zapoczątkowane w latach 50-tych przez W.A. Lewisa, który
przedstawił koncepcję rozwoju (a ściślej mówiąc – uprzemysłowienia)
gospodarki dualnej w oparciu o nadwyżkę siły roboczej, pochodzącej z
rolnictwa.
• Podejście typu strukturalnego obejmuje analizę
różnorodnych aspektów i wymiarów strukturalnych procesu
rozwoju ekonomiczno-społecznego KSR, ze szczególnym
uwzględnieniem zmian struktury ich gospodarek, dylematów
industrializacji i rozwoju rolnictwa, kwestii alokacji
inwestycji i wyboru technik produkcji, przewartościowania
podejścia do roli handlu zagranicznego, podziału dochodów,
strategii wychodzenia ze stanu zacofania i przezwyciężania
ubóstwa oraz aktywizacji ekonomicznej roli państwa w
warunkach KSR. 4
ISTOTA STRUKTURALIZMU I JEGO
LATYNOAMERYKAŃSKI RODOWÓD
• W obliczu stopniowo rosnącej popularności strukturalnego podejścia do
kwestii rozwoju KSR na przełomie lat 50-tych i 60-tych w
światowej literaturze, poświęconej ekonomii zacofania i rozwoju, zaczęto
wyodrębniać nowy kierunek myślenia, określany mianem ekonomii
strukturalnej (structuralist economics) lub strukturalizmu.
• Za twórców i głównych przedstawicieli tego kierunku uznaje się przede
wszystkim - kierowaną przez wybitnego argentyńskiego ekonomistę
Raula Prebischa – grupę intelektualistów z Komisji
Ekonomicznej ONZ ds. Ameryki Łacińskiej (ECLA lub
CEPAL).
• Dostrzegając zagrożenia wynikające z tradycyjnego modelu handlu
zagranicznego KSR, charakteryzującego się eksportem surowców
górniczych i artykułów rolnych, a importem towarów przemysłowych,
wskazywali oni na konieczność zmiany struktury gospodarek krajów
ubogich poprzez przyśpieszenie ich industrializacji.
5
OD STRUKTURALIZMU DO PODEJŚCIA
NEOSTRUKTURALNEGO
• Uwzględniając istniejące zewnętrzne i wewnetrzne bariery rozwojowe, za
właściwą dla KSR strategię rozwoju zwolennicy ekonomii strukturalnej
uznawali strategię substytucji importu, tj. zastępowania produkcją
krajową importowanych dotąd zagranicznych wyrobów przemysłowych.
Ich zdaniem, na dłuższą metę powinno to pozwolić KSR na zmianę
struktury towarowej ich handlu zagranicznego, zwiększyć udział artykułów
przetworzonych w ich eksporcie i poprawić terms of trade.
• Wobec słabości miejscowego sektora prywatnego i niedorozwoju krajowej
przedsiębiorczości strukturaliści opowiadali się równocześnie za
aktywizacją roli państwa jako głównej siły napędowej rozwoju KSR.
• Biorąc pod uwagę fakt ewolucji poględów strukturalistów, w ekonomii
rozwoju twierdzi się, że od lat 80-tych poglądy te powinny być określane
mianem podejścia neostrukturalnego (neostructuralist approach).
• Nawiązuje ono m.in. do dorobku w zakresie badań nad finansowaniem
rozwoju krajów o gospodarce mieszanej polskiego ekonomisty M.
Kaleckiego. Sprowadza się do akcentowania roli wewnętrznych źródeł
akumulacji, konieczności rozbudowy własnego potencjału produkcyjnego
oraz uwzględniania instytucjonalnych czynników rozwoju. 6
2. MODELE ROZWOJU GOSPODARKI
DUALNEJ
• W odróżnieniu od modelu wzrosto Harroda-Domara i innych
tradycyjnych neoklasycznych modeli wzrostu, których autorzy traktowali
gospodarkę jako jedną całość, w modelach rozwoju gospodarki dualnej
stosuje się podział gospodarki na dwa sektory, tj. na sektor nowoczesny
(przemysł przetwórczy) i sektor tradycyjny (rolnictwo).
• W. A. Lewis jest autorem modelu rozwoju gospodarki w oparciu o
wykorzystanie nadwyżek pracy, występujących w rolnictwie („Economic
Development with Unlimited Supplies of Labour” – 1954 r.).
• Według założeń powyższego modelu, wskutek niepełnego zatrudnienia i
jawnego bezrobocia w sektorze rolnym KSR istnieją duże nadwyżki siły
roboczej, której produktywność krańcowa wynosi zero. Oznacza to, że
odpływ pracowników z rolnictwa nie powinien powodować spadku
wielkości produkcji rolnej.
• Ludność wiejska, zbędna w rolnictwie, migruje do miast w poszukiwaniu
zatrudnienia w przemyśle. Chociaż płaca oferowana migrantom przez
firmy przemysłowe jest stała, to jej przeciętny poziom przewyższa
wysokość „płacy naturalnej”, tj. wynagrodzenia osiąganego przez
pracowników rolnych. 7
MODEL ROZWOJU GOSPODARKI
DUALNEJ według LEWISA (c.d.)
• W myśl modelu Lewisa, globalny produkt pracy w przemyśle jest
dzielony na 2 części: na płacę przemysłową i kapitalistyczną nadwyżkę,
realizowaną przez przedsiebiorców. Nadwyżka ta jest przez nich
inwestowana, pozwalając na dalsze zwiększanie zatrudnienia migrantów
wiejskich.
• Kiedy całe nadwyżkowe zasoby siły roboczej z rolnictwa zostaną już
zatrudnione, a migracja będzie kontynuowana, spowoduje to najpierw
wzrost „płacy naturalnej”, zaś później – konieczność zwiększenia
przeciętnej płacy przemysłowej.
• Uruchomienie mechanizmu rynkowego w efekcie rosnącej konkurencji
przemysłu i rolnictwa na rynku pracy przyczyni się – zgodnie z
omawianym modelem - do modernizacji i rozwoju rolnictwa, w ślad za
wcześniejszym przyśpieszeniem industrializacji. Pociągnąć to za sobą
powinno unowocześnienie struktury gospodarki KSR. 8
KRYTYKA MODELU ROZWOJU
GOSPODARKI DUALNEJ LEWISA
• Główne zastrzeżenia wobec modelu Lewisa rozwoju KSR w
oparciu o wykorzystanie nadwyżki siły roboczej z rolnictwa:
a) w świetle danych empirycznych (pochodzących z Egiptu) negowano
prawdziwość założenia o krańcowej produktywności pracowników
rolnych=0 (co dodatkowo podważa – moim zdaniem – sezonowy
charakter dużej części zatrudnienia w rolnictwie);
b) krytykowano fakt abstrahowania przez Lewisa od analizy wpływu
szybkiego przyrostu demograficznego na migracje, możliwości
zatrudnienia, poziom płac oraz dynamikę wzrostu produkcji
przemysłowej i rolnej;
c) wskazywano na nierealność założenia o skłonności przedsiębiorców
do przeznaczania całej ich nadwyżki na cele inwestycyjne (bo w praktyce
jej część służy zaspokajaniu rosnących aspiracji konsumpcyjnych);
d) krytykowano Lewisa za pominięcie przy analizie migracji nadwyżek
pracowników z rolnictwa do przemysłu nie tylko kosztów transportu ,
lecz także niezbędnych wydatków na szkolenia i dokształcanie.
9
MODEL ROZWOJU GOSPODARKI
DUALNEJ wg J.C. FEIA I G. RANISA
• J.C. Fei i G. Ranis w roku 1964 przedstawili własny model rozwoju
gospodarki dualnej, starając się uniknąć mankamentów, jakimi
odznaczał się model Lewisa.
• W szczególności, aby przybliżyć do rzeczywistości proces migracji
nadwyżek pracowników z rolnictwa do przemysłu, zaproponowali
rozciągnięcie tego procesu w czasie poprzez wyodrębnienie 3 jego faz.
• Wskazywali, że państwo poprzez odpowiednią politykę fiskalną powinno
pobudzać wykorzystywanie na cele inwestycyjne nadwyżki osiąganej
przez właścicieli ziemskich.
• Podkreślali, że wzrost produkcji przemysłowej powinien być
skoordynowany ze zwiększaniem produkcji rolnictwa, zaś obu tym
działom trzeba przypisać równie ważne znaczenie w strategiach i polityce
rozwoju KSR.
• Według opinii Feia i Ranisa, tempo zatrudniania nadwyżek siły roboczej
z rolnictwa winno przewyższać dynamikę przyrostu demograficznego.
10
MODEL ROZWOJU GOSPODARKI
DUALNEJ wg D.W. JORGENSONA
• D.W. Jorgenson zaprezentował opracowany przez siebie model rozwoju
gospodarki dualnej w latach 1966-1967 (”Surplus Agricultural Labour and
the Development of a Dual Economy”), uwzględniając wyniki i kierunki
krytycznej dyskusji na temat modeli Lewisa oraz Feia-Ranisa.
• Uzupełniając wcześniej omówione modele, podkreślal on znaczenie
akumulacji finansowej dla uruchomienia industrializacji i procesu
samoczynnego wzrostu całej gospodarki.
• Akcentował, że warunkiem akumulacji jest równoległe zwiększenia
produkcji rolnej do poziomu przekraczającego potrzeby konsumpcyjne
samych pracowników rolnictwa oraz zapewnienie transferu do sektora
przemysłowego nadwyżek artykułów spożywczych.
• Generalnie biorąc, autorom powyższych modeli rozwoju gospodarki
dualnej zarzucano przecenianie zdolności sił rynkowych do
uruchomienia spontanicznych procesów przekształceń
strukturalnych i przyśpieszenia rozwoju KSR (co było
równoznaczne z niedocenianiem roli państwa).
11
3. TEORIE ZRÓWNOWAŻONEGO
I NIEZRÓWNOWAŻONEGO WZROSTU
• W ramach debaty nad modelami rozwoju KSR i kryteriami alokacji
inwestycji powstały w latach 40-tych i 50-tych koncepcje wzrostu
zrównoważonego i niezrównoważonego, których autorzy nie ograniczali
się do rozważań teoretycznych, lecz formułowali także zalecenia
praktyczne pod adresem forsowanych przez rządy KSR strategii i polityk
industrializacji.
• Teorię wzrostu zrównoważonego jako pierwszy przedstawił amerykański
ekonomista P. Rosenstein-Rodan już w 1943 r. („Problems of
Industrialization of Eastern and South-Eastern Europe”.
• Koncepcja Rosensteina-Rodana nazywana jest teorią „wielkiego
pchnięcia”, bo zakłada niepodzielność inwestycji, co oznacza
konieczność równoczesnej realizacji projektów inwestycji w wielu
gałęziach. Przykładowo budowa fabryki wyrobów gotowych zwiększa
popyt na surowce, materiały i pólprodukty, na maszyny i technologie
produkcyjne, na opakowania, usługi transportowe, handlowe i finansowe.
Wspomniany autor zwracaał w tym kontekście uwagę na występowanie
zależności pionowej popytu na towary i usługi z różnych dziedzin.
12
TEORIE ZRÓWNOWAŻONEGO WZROSTU
ROSENSTAINA-RODANA i LEWISA
• Zdaniem Rosensteina-Rodana, dzięki dużym inwestycjom dokonanym
równolegle w wielu powiązanych ze sobą gałęziach przemysłu możliwe
jest uzyskanie sporych korzyści zewnętrznych (exernalities) z racji
zwiększonego popytu ze strony innych gałęzi na towary wytwarzane
przez daną gałąź. Umożliwia to pełniejsze wykorzystanie rozbudowanych
mocy produkcyjnych i obniżkę kosztów przeciętnych.
• Natomiast zaproponowana przez W.A. Lewisa w 1955 r. inna wersja
teorii zrównoważonego wzrostu („The Theory of Economic Growth”)
głosiła, że relacje między dynamiką wzrostu produkcji poszczególnych
gałęzi przemysłu są określone przez elastyczność dochodową popytu na
poszczególne towary.
• Ponadto Lewis wskazywał na potrzebę utrzymywania stałych relacji
cenowych (terms of trade) pomiędzy głównymi grupami towarów celem
wyeliminowania negatywnego wpływu na wielkość wahań towarowych
terms odf trade.
13
KIERUNKI KRYTYKI TEORII
ZRÓWNOWAŻONEGO WZROSTU
• Główne zarzuty wobec teorii zrównoważonego wzrostu KSR:
1) Pomijanie groźby inflacji w przypadku sztywnej podaży czynników
wytwórczych i osiągnięcia stanu pełnego zatrudnienia (ale sztywność
podaży można przełamać poprzez zwiększone inwestycje lub/i import,
zaś duże rozmiary bezrobocia uniemożliwiają pełne zatrudnienie).
2) Abstrahowanie od małej elastyczności podaży krajowej żywności
(ale import jest rozwiązaniem, zanim inwestycje rolne przyniosą efekty).
3) Bardziej zasadny zarzut o braku realizmu koncepcji
zrównoważonego wzrostu z powodu braku w KSR wystarczających
kapitałów na sfinansowanie „wielkiego pchnięcia inwestycyjnego”,
niedostatku kwalifikowanych kadr i prywatnej przedsiebiorczości.
4) Ponadto celem realizacji teorii zrównoważonego wzrostu trzeba
byłoby zastosować w praktyce ideę planowania rozwoju gospodarczo-
społecznego (wprawdzie władze wielu KSR opracowywały ambitne plany
rozwojowe, lecz zazwyczaj nie były w stanie wcielić ich w życie).
14
KONCEPCJA NIEZRÓWNOWAŻONEGO
WZROSTU według A.O. HIRSHMANA
• Biorąc pod uwagę argumenty wysuwane przez krytyków teorii
zrównoważonego wzrostu KSR, A.O. Hirshman w swej opublikowanej w
1958 r. książce: „The Strategy of Economic Development” zaprezentował
koncepcję wzrostu niezrównoważonego.
• Do opracowania tej koncepcji zainspirowała go historia I rewolucji
przemysłowej, która dowodziła, że wzrost dokonywał się w drodze reakcji
gospodarki rynkowej na pojawiające się bodźce w postaci braków i
ograniczeń.
• Reakcje te tworzyły następującą sekwencję przyczyn i skutków:
Wynalazek czółenka mechanicznego Rozwój tkalni Wzrost
zapotrzebowania na przędzę Wynalazek przędzarki Konieczność
zwiększenia mocy przerobowej tkalni Zastosowanie mechanicznej
tkalni i zwiększenie produkcji innych maszyn włókienniczych Potrzeba
wzrostu produkcji hutniczej Wynalezienie pieców hutniczych Wzrost
produkcji węgla Wynalezienie maszyny parowej Rozwój transportu
kolejowego i żeglugi morskiej itp.
15
KONCEPCJA NIEZRÓWNOWAŻONEGO
WZROSTU według A.O. HIRSHMANA (c.d.)
• W myśl koncepcji wzrostu niezrównoważonego A.O. Hirshmana, w
warunkach KSR – podobnie jak w Anglii w okresie rewolucji
przemysłowej – występowanie niedotatku poszczególnych czynników
wytwórczych i towarów powinno zmuszać do aktywizacji tych czynników
(ze źródeł wewnętrznych lub zewnętrznych) i skłaniać przedsiębiorców
(oraz państwo) do podejmowania odpowiedniej działalności gospodarczej.
• Ale krytycy teorii Hirshmana podkreślali, że z powodu dotkliwego braku
podstawowych czynników produkcji w praktyce KSR nie są w stanie
realizować inwestycji pozwalających na równoleglą rozbudowę wielu
gałęzi przemysłu. Ponadto rynek nie jest tam ani przejrzysty (tzn. nie
dostarcza właściwych informacji ekonomicznych), ani spójny, zaś
mechanizmy jego funkcjonowania są poważnie zniekształcone.
• Stąd model niezrównoważonego wzrostu może grozić KSR nasileniem się
inflacji, dysproporcji międzysektorowych i petryfikacją zbyt mało
zdywersyfikowanej struktury gospodarki narodowej. Lepszym
rozwiązaniem jest w tej sytuacji łączenie elementów wzrostu
niezrównoważonego i zrównoważonego, do czego potrzebne są
odpowiednie działania planistyczne (programowe) ze strony państwa. 16
4. DEBATA NAD KRYTERIAMI
ALOKACJI INWESTYCJI
• Rozważaniom nad metodami mobilizacji oszczędności i możliwościami
podniesienia stopy inwestycji w warunkach KSR towarzyszy od lat 50-
tych debata nad kryteriami alokacji nakładów inwestycyjnych.
• Wiąże się to z faktem, że w KSR nie obowiązuje zasada statycznej teorii
ekonomii, według której optymalna alokacja inwestycji ma miejsce
wtedy, gdy nastąpi wyrównanie krańcowej produktywności nakładów
między różnymi dziedzinami gospodarki. Dlaczego?
• Po pierwsze, ceny czynników produkcji i towarów nie odzwierciedlają tam
faktycznych kosztów ich nabycia, tj. są zniekształcone.
• Po drugie, w odróżnieniu od zasady statycznej ekonomii większość KSR
zamiast maksymalizować bieżącą produkcji, woli maksymalizację
konsumpcji i produkcji na długą metę.
• Po trzecie, wbrew założeniom statycznej ekonomii w KSR występuje
bardzo nierównomierny podział dochodów między grupy społeczne.
• Po czwarte, z racji szczupłości zasobów alokacja nakładów
inwestycyjnych w KSR powinna być dokonywany nie tyle na podstawie
kryterium opłacalności mikroekonomicznej, co raczej z punktu widzenia
efektywności i produktywności makroekonomicznej. 17
ZAŁOŻENIA ZASADY MAKSYMALIZACJI
STOPY NADWYŻKI INWESTYCYJNEJ
• W. Galenson i H. Leibenstein w 1955 r. zaproponowali
dokonywanie alokacji inwestycji w kSR w oparciu o zasadę
maksymalizacji stopy nadwyżki inwestycyjnej (maximization of the rate
of creation of investible surplus = MRIS principle).
• Przyjęli oni przy tym poniższe założenia:
– Dochód narodowy poszczególnych krajów składa się z płac i zysków.
-- Całe płace przeznaczane są na konsumpcję (brak oszczędności
pracowników), zaś całość zysków służy celom inwestycyjnym.
-- W myśl istniejącej funkcji produkcji, wielkość produkcji na 1
zatrudnionego zależy od nakładów kapitałowych na 1 pracownika.
-- Maksymalizacja dochodu narodowego per capita wymaga
zwiększenia nakładów kapitałowych na 1 zatrudnionego (czyli –
stosowania kapitałochłonnych technik produkcji).
-- Powyższe wiąże się z koniecznością maksymalizacji inwestycji w
poprzedzających okresach, maksymalizacji udziału zysków i
minimalizacji udziału płac w dochodzie narodowym.
18
OCENA ZASADY MAKSYMALIZACJI STOPY
NADWYŻKI INWESTYCYJNEJ
• W świetle przyjętych przez Galensona-Leibensteina założeń zasady
maksymalizacji stopy nadwyżki inwestycyjnej, w warunkach KSR
efektywność alokacyjną (allocation efficiency) uzyskuje się w
momencie, kiedy nastąpi zrównanie krańcowej wielkości
reinwestycji przypadających na 1 zatrudnionego w różnych
projektach inwestycyjnych.
• Zarzuty wobec koncepcji alokacji inwestycji Galensona-Leibensteina:
a) Błędne założnia o braku skłonności pracowników do oszczędzania,
a przedsiębiorców - do wykorzystywania części zysków na cele
konsumpcyjne.
b) Maksymalizacja zysków nie wymaga koniecznie stosowania
kapitałochłonnych technik produkcji, odwrotnie – nadmierna
kapitałochłonność produkcji może zmniejszać realizowaną stopę zysku.
c) Równocześnie zbyt wysoka kapitałochłonność zmniejsza
zatrudnienie i uniemożliwia maksymalizację wielkości dochodu
19
narodowego.
OPTYMALIZACJA ALOKACJI INWESTYCJI
W MODELU A.K. SENA
• Wspominany już poprzednio ekonomista hinduski A.K. Sen ściśle łączył
rozważania nad kryteriami alokacji nakładów inwestycyjnych z wyborem
technik produkcji („Choice of Techniques: An Aspect of the Theory of
Planned Economic Development” –1962 r.).
• Założenia modelu Sena dotyczące zasad alokacji inwestycji w KSR:
-- Gospodarka składa się z 2 działów: nowoczesnego i tradycyjnego.
-- Dział nowoczesny złożony z 2 gałęzi, z których pierwsza wytwarza
maszyny za pomocą pracy. Druga gałąź specjalizuje się w produkcji
kukurydzy (wykorzystując maszyny i pracę).
-- Rozpatrywany kraj dysponuje obfitymi zasobami pracy.
-- Siła robocza jest jednorodnnym czynnikiem wytwórczym (brakuje
różnic pod względem wykształcenia i kwalifikacji pracowników).
-- Realne płace są stałe, czyli - nie zmieniają się w badanym okresie.
-- Wraz ze wzrostem zatrudnienia kapitałochłonność produkcji spada.
-- Model odnosi się do gospodarki planowej (decyzje o stopniu
kapitałochłonności podejmują centralne władze planistyczne).
20
ZASADY ALOKACJI INWESTYCJI
W MODELU A.K. SENA
• A.K. Sen analizował alokację nakładów inwestycyjnych w kontekście
realizacji w skali gospodarki narodowej trzech celów:
-- maksymalizacji wielkości bieżącej produkcji,
-- maksymalizacji stopy wzrostu produkcji,
-- maksymalizacji niezdyskontowanego strumienia produkcji
w określonym czasie.
• Omawiany autor wskazywał, że - według jego modelu - maksymalizacja
bieżącej produkcji nie jest równoznaczna z maksymalizacją wielkości
zatrudnienia, bo zwiększanie zatrudnienia ogranicza wielkość nadwyżki
ekonomicznej na cele inwestycyjne.
• Zdaniem Sena, występuje konflikt między zasadą alokacji
inwestycji według kryterium społecznej produktywności
krańcowej (co warunkuje maksymalizację wielkości produkcji) a
zasadą maksymalizacji stopy nadwyżki inwestycyjnej
21
(celem maksymalizacji stopy wzrostu produkcji).
KWESTIA WYBORU KRYTERIUM ALOKACJI
INWESTYCJI według A.K. SENA
• A.K. Sen podkreślał, że o wyborze przez centalne władze
planistyczne konkretnego kryterium alokacji nakładów
inwestycyjnych powinny decydować oczekiwania i warunki
społeczne, panujące w danym kraju słabo rozwiniętym.
• Jeśli społeczeństwo nie jest chce ponosić wyrzeczeń i domaga się
od władz państwowych szybkiej poprawy standardu życia, należy
maksymalizować wielkość bieżącej produkcji i konsumpcji.
Wówczas właściwą zasadą alokacji inwestycji jest kryterium społecznej
produktywności krańcowej.
• Natomiast, jeśli społeczeństwo jest gotowe do wyrzeczeń w imię
swoich interesów długofalowych, to – zdaniem Sena - można i nawet
trzeba maksymalizować stopy wzrostu inwestycji i produkcji,
bo powinno to pozwolić na dłuższą metę osiągnąć wyższą produkcję
i wyższy poziom konsumpcji.
22
5. ANALIZA SPOŁECZNYCH KOSZTÓW
I KORZYŚCI PROJEKTÓW
• Począwszy od lat 70-tych, modelowa debata nad kryteriami alokacji
inwestycji została zastąpiona analizą społecznych kosztów i
korzyści - w skrócie: ASKK (w terminologi angielskiej: social cost
benefit analysis – SCBA).
• Analizę tego typu zaczęto stosować szeroko w praktyce KSR przy ocenie
efektywności makroekonomicznej i wyborze projektów inwestycyjnych,
realizowanych w szczególności w przemyśle przetwórczym przy
wykorzystaniu środków finansowych, dostarczanych w ramach oficjalnej
pomocy rozwojowej (ODA) przez rządy krajów Zachodu i organizacje
międzynarodowe (z Bankiem Światowym, UNIDO i UNDP na czele).
• Oznaczało to, że kwestię alokacji inwestycji przeniesiono z
makroskali na poziom analizy mikroekonomicznej.
Podejmowanie decyzji w sprawach inwestycyjnych przestało bowiem
należeć do kompetencji centralnych władz planistycznych. Przeszło w
ręce kierownictw przedsiębiorstw, odpowiedzialnych za realizację
poszczególnych projektów rozwojowych. 23
FAZA OCENY MIKROEFEKTYWNOŚCI I
WYKONALNOŚCI TECHNICZNEJ PROJEKTU
• Analiza społecznych kosztów i korzyści stanowi drugą fazę oceny wykonalności
projektu inwestycyjnego (feasibility study of investment project). Poprzedza
ją faza analizy wykonalności technicznej i mikroefektywności finansowej
tego projektu, która obejmuje zwłaszcza:
-- ustalenie wielkości i asortymentu planowanej produkcji (na podstawie badania
popytu rynkowego i analizy marketingowej),
-- opracowanie założeń techniczno-inżynieryjnych projektu (wybór technologii
produkcji, określenie niezbędnego wyposażenia technicznego, włącznie z
budynkami i infrastrukturą, zapotrzebowania na surowce i materiały, wielkości
i struktury przyszłego zatrudnienia, harmonogramu i etapów realizacji itp.),
-- określenie kwoty niezbędnych nakładów inwestycyjnych, ich rozłożenia w czasie,
zapotrzebowania na kapitał początkowy i możliwości jego sfinansowania,
-- oszacowanie wielkości i struktury spodziewanych kosztów produkcji i zbytu,
-- określenia przewidywanych przychodów ze sprzedaży, przepływów pieniężnych
i zapotrzebowania na kapitał obrotowy,
-- obliczenie wskaźników efektywności finansowej i zyskowności oraz ustalenie
wrażliwości projektu na zmiany warunków mikro- i makroekonomicznych. 24
CEL I ZASADY ANALIZY SPOŁECZNYCH
KOSZTÓW I KORZYŚCI PROJEKTÓW
• Dopiero po dokonaniu oceny wykonalności technicznej i finansowej
mikroefektywności projektu inwestycyjnego można przystąpić do analizy
jego społecznych kosztów i korzyści (ASKK).
• Głównym zadaniem ASKK jest podporządkowanie alokacji inwestycji
spójnemu zestawowi celów i priorytetów polityki ekonomiczno-społecznej,
prowadzonej przez władze państwowe danego kraju.
• Przy obliczania społecznych kosztów i korzyści nie można posługiwać się
realnymi cenami i parametrami makroekonomicznymi, lecz cenami
kalkulacyjnymi, które nazywane są cenami-cieniami (shadow prices).
Powinny one odzwierciedlać alternatywne koszty społeczne (social
opportunity costs) nabycia czynników produkcji i alternatywne ceny
gotowych wyrobów oraz poniesionych nakładów inwestycyjnych.
• Niemożliwość wykorzystania w ASKK realnych cen wynika z poważnych
ich zniekształceń (distortions) w rzeczywistości gospodarczo-społecznej
KSR z powodu występowania szeregu podanych dalej zjawisk:
a) częste zawyżanie wartości waluty narodowej (zawyża to popyt na obce
waluty celem sfinansowania zbyt taniego importu, co zmusza do celnych i
pozataryfowych ograniczeń handlowych, napędzając inflację); 25
ZASADY ANALIZY SPOŁECZNYCH
KOSZTÓW I KORZYŚCI PROJEKTÓW (c.d.)
• Niemożliwość wykorzystania w ASKK realnych cen (c.d.):
b) występowanie inflacji, w różnym stopniu powodującej wzrost cen
poszczególnych towarów i usług (co powoduje zniekształcenie struktury
cen krajowych w porównaniu z systemem cen światowych);
c) z powodu narzucania przez państwo obowiązku stosowania płac
minimalnych zawyżanie poziomu płac w sektorze formalnym gospodarki;
d) nadużywanie protekcji celnej i ograniczeń pozataryfowych w imporcie
dla ochrony rynku krajowego przyczynia się do zawyżania cen na
importowane towary i ich krajowe substytuty;
f) zaniżanie przez władze monetarne referencyjnej stopy procentowej na
krajowym rynku kredytowym (mimo dużego popytu na kredyty i
niedostatecznej podaży środków pieniężnych).
• Nawet przy dobrej znajomości warunków makro- i mikroekonomicznych,
panujących w danej gospodarce, prawidłowe ustalenie cen kalkulacyjnych
(cen-cieni) jest w praktyce KSR niezwykle trudne. Pomocne są przy tym
koncepcje efektywnej stopy protekcji celnej i krajowego kosztu
zasobów.
26
DWIE METODY ANALIZY SPOŁECZNYCH
KOSZTÓW I KORZYŚCI PROJEKTÓW
• W literaturze poświęconej KSR największą relatywnie
popularnością cieszą się dwie następujące metody obliczania
społecznych kosztów i korzyści projektów inwestycyjnych:
1) metoda UNIDO („Guidelines for Project Evaluation” z 1972 r.),
2) metoda I.M.D. Little’a i J.A. Mirrlesa, określana skrótem L-M
(„Project Appraisal and Planning for Developing Countries” z 1974 r.).
• O ile w metodzie UNIDO wszystkie korzyści i koszty przelicza
się na konsumpcję społeczną, o tyle w metodzie L-M dokonuje
się przeliczeń na dochody państwa (rządu).
• W metodzieUNIDO stosowana jest społeczna stopa dyskontowa,
podczas gdy w metodzie L-M wykorzystuje się ceny obrachunkowe
inwestycji (accounting price of investment).
27
DWIE METODY ANALIZY SPOŁECZNYCH
KOSZTÓW I KORZYŚCI PROJEKTÓW (c.d.)
• W metodzie UNIDO stosuje się specjalnie oszacowany kurs walutowy
(shadow exchange rate), a w metodzie L-M wykorzystywany jest oficjalny
kurs walutowy danego kraju.
• Obie omawiane metody ASKK różnią sę ponadto od siebie pod względem
szczegółowych list uwzględnianych kosztów i korzyści społecznych,
stosowanych metodologii identyfikacji ograniczeń i niepewności, wizji
interwencjonizmu państwowego oraz funkcji przypisywanych planowaniu
(lub programowaniu) rozwoju.
• Warto także odnotować, że w praktyce KSR metoda UNIDO
stosowana jest – i to już od 36 lat - na znacznie szerszą skalę
niż metoda Little’a-Mirrlesa.
• Sprzyjał powyższemu w szczególności fakt opracowania przez ekspertów
UNIDO w połowie lat 80-tych i upowszechnienia w KSR (dzięki akcji
szkoleniowej) programu informatycznego COMFAR, który
znakomicie pomaga zarówno oceniać mikroefektywność finansową i
wykonalność techniczną konkretnych projektów inwestyyjnych, jak też
dokonywać analizy ich społecznych kosztów i korzyści. 28
6. SPORY WOKÓŁ WYBORU TECHNIK
PRODUKCJI
• Podstawą teoretyczną debaty nad wyborem technikprodukcji w
warunkach KSR początkowo była neoklasyczna koncepcja wyboru
technologicznego, sprowadzająca sie do analizy relacji między
inwestycjami i pracą.
• W myśl tej koncepcji, o rodzaju wybranej technologii decydują ceny pracy
i inwestycji oraz substytucyjność pracy w stosunku do kapitału. Postęp
techniczny powoduje zaś zmianę funkcji produkcji, przynosząc wzrost
wydajności pracy.
• Traktując jako punkt wyjścia neoklasyczny model wyboru techniki
produkcji, A.K. Sen i M. Dobb w swych rozważaniach podjęli próbę
powiązania tego wyboru z wielkością inwestycji
przypadających na 1 zatrudnionego. Dowodzili oni, że technika
relatywnie kapitałochłonna sprzyja na długą metę maksymalizacji
nadwyżki finansowej (tzn. oszczędności). Natomiast technika
pracochłonna pozwala na maksymalizację wielkości bieżącej produkcji.
29
KRYTYKA MODELU SENA
PRZEZ POLSKICH EKONOMISTÓW
• Koncepcja wyboru techniki produkcji w ujęciu A.K. Sena spotkała się z
krytyką ze strony szeregu polskich i zagranicznych ekonomistów:
M. Kaleckiego, Z. Dobrskiej, A. Mullera, J. Nowickiego
i niektórych innych.
• Wskazywali oni w szczególności, że model Sena nie uwzględnia postępu
technicznego, choć ten ostatni powoduje zmianę relacji miedzy nakładami
inwestycyjnymi, nadwyżką i produkcją. Kiedy postęp techniczny przynosi
poprawę wydajności pracy, wtedy lepsze są techniki kapitałochłonne,
mimo iż korzyści płynące z ich stosowania są relatywnie mniejsze, zaś
moment maksymalizacji dochodu przesuwa się na później.
• W efekcie Z. Dobrska i A. Muller zakwestionowali wniosek Sena, że
dla KSR optymalne są techniki kapitalochłonne, dowodząc, że te
kraje powinny raczej stosować techniki pośrednie, stanowiące
kombinację określonego zestawu kapitałochłonnych i pracochłonnych
technik produkcyjnych.
30
KRYTYKA MODELU SENA
PRZEZ EKONOMISTÓW ZACHODU
• Natomiast ekonomiści zachodni koncentrowali się w swej krytyce modelu
wyboru techniki produkcji w ujęciu A.K. Sena na akcentowaniu zjawiska
zniekształceń relacji cen i kapitału w warunkach KSR z powodu
niewłaściwego funkcjonowania rynku i nadmiernego interwencjonizmu
państwowego, co często prowadzi tam do wyboru technik nadmiernie
kapitałochłonnych.
• Ponadto – jak trafnie podkreślała F. Stewart – Sen pomijał niesłusznie
kwestię zróżnicowania motywów wyboru technologii w przekroju różnych
typów przedsiębiorstw, tj. korporacji transnarodowych (KTN), dużych
lokalnych firm prywatych, przedsiębiorstw państwowych oraz małych i
średnich przedsiębiorstw miejscowych.
• Dokonując wyboru techniki produkcji, KTN dążą do maksymalizacji
zysku po opodatkowaniu w skali międzynarodowej. Celem dużych firm
krajowych jest maksymalizacja zysku po uregulowaniu miejscowego
podatku dochodowego (CIT). Przedsiębiorstwa państwowe mogą, lecz nie
zawsze muszą kierować się maksymalizacją zysku, próbując realizować
określone cele makroekonomiczne lub społeczne. Drobni przedsiębiorcy
lokalni priorytetowo traktują zarobienie pieniędzy na utrzymanie rodziny.
31
PRAKTYCZNE DYLEMATY WYBORU
TECHNIK PRODUKCJI W KSR
• Wyniki empirycznych badań nad technikami produkcji w KSR wskazują,
że w sektorze nowoczesnym preferują one stosowanie technologii
kapitałochłonnych i relatywnie zaawansowanych, zazwyczaj
importowanych z KWR lub towarzyszących bezpośrednim inwestycjom
KTN. Ale transfer przez KTN zachodnich technik wytwórczych,
niedostosowanych do specyficznych wymagań KSR, powodować może
zniekształcenia strukturalne i marnotrawstwo dostępnych środków. Jest
to wówczas technika niewłaściwa (inappropriate technology).
• Natomiast kwestia właściwej techniki (appropriate technology)
produkcji nie tylko sprowadza się w warunkach KSR do wyboru
odpowiedniej technologii spośród już znanych i stosowanych w gospodarce
światowej, lecz polega także na poszukiwaniu i rozwoju nowych technik,
odpowiednio dostosowanych do skomplikowanej rzeczywistości
gospodarczo-społecznej tych krajów.
• Pojęcie właściwej technologii jest utożsamiane z koncepcją technologii
pośredniej Schumachera, postępowej techniki Mardsena lub
alternatywnej technologii Dicksona. Powinna być to technika efektywna,
nowoczesna i zarazem pozwalająca na wzrost zatrudnienia,
32
uwzględniająca wspólczesny etap rewolucji naukowo-technicznej.
7. KONCEPCJE WSPÓŁZALEŻNOŚCI
HANDLU ZAGRANICZNEGO
I ROZWOJU EKONOMICZNEGO KSR
• Od lat 50-tych równolegle formułowano koncepcje o
pozytywnym lub negatywnym wpływie wymiany handlowej na
tempo wzrostu gospodarczego w krajach słabo rozwiniętych.
• Przedstawicielemi pierwszego z tych nurtów byli R. Nurske i J.
Viener , którzy twierdzili, że handel jest motorem wzrostu.
• W szczególności R. Nurkse, odwołując się do historii wymiany handlowej
między Anglią i zamorskimi obszarami nowego osadnictwa, dowodził, iż
eksport przez KSR surowców i artykułów żywnościowych oraz import z
KWR maszyn i gotowych wyrobów przemysłowych (wzmocniony przez
przywóz kapitału) powinien sprzyjać wzrostowi ekonomicznemu KSR
(poprzez uruchomienie mechanizmów mnożnika i akceleratora).
• Ale - zdaniem krytyków - dane empiryczne dotyczące handlu
zagranicznego w relacji KSR-KWR nie potwierdzały tej tezy.
33
POGLĄDY ZWOLENNIKÓW ROZWOJU
WYMIANY HANDLOWEJ KSR
• Teorię handlu jako „wentyla nadwyżki” ekonomicznej w KSR
(the vent-for-surplus theory) rozwinął H.Myint (ekonomista
pochodzący z ówczesnej Birmy): KSR odnoszą korzyści z
eksportu artykułów rolnych do KWR, bo dzięki temu mogą
zagospodarować zarówno tereny dotąd niewykorzystywane do
celów rolniczych, jak też własne nadwyżki zasobów pracy.
• Zdecydowanymi orędownikami rozwoju handlu przez KSR
byli także F. Benham (autor koncepcji rozwoju poprzez handel, tj.
wykorzystania przez KSR ich korzyści komparatywnych) i G. Haberler.
• Ten drugi dowodził, że wymiana handlowa z zagranicą pozwala KSR nie
tylko pełniej wykorzystać posiadane zasoby czynników wytwórczych, lecz
również osiągać korzyści ze skali produkcji (dzięki specjalizacji), stymuluje
napływ obcych kapitałów i technologii (handel pasem transmisyjnym
nowych rozwiązań technicznych, pomysłów i umiejętności), poprawia
konkurencyjność i ogranicza pozycję monopolistyczną dużych firm na ich
rynkach. 34
KONCEPCJA WZROSTU ZUBAŻAJĄCEGO
KSR WEDŁUG J. BHAGWATIEGO
• Za swej strony J. Bhagwati zwrócił uwagę na możliwość
wystąpienia niekorzystnego oddziaływania zwiększonego
eksportu surowców na dobrobyt w niektórych KSR. Skłoniło
to go do sformułowania koncepcji wzrostu zubażającego
(immiserising growth).
• Jeśli wzrost gospodarczy polega na zwiększaniu produkcji i
eksportu surowca lub artykułu rolno-spożywczego przez taki
KSR, który dostarcza znaczną część całej światowej podaży
tego towaru (np. pozycja Brazylia na rynku kawy, czy
Wybrzeża Kości Słoniowej na rynku kakao), to poważny
wzrost wielkości dostaw – przy niezmienionym, sztywnym
popycie – spowoduje spadek cen światowych eksportowanego
produktu.
• Pociągnie to za sobą pogorszenie sie terms of trade kraju-
eksportera, bo należy oczekiwać, że ceny importowanych
przezeń towarów nie spadną w tym samym czasie. 35
KONCEPCJA WZROSTU ZUBAŻAJĄCEGO
J. BHAGWATIEGO (c.d.)
• W przypadku, kiedy straty wywołane pogorszeniem się terms
of trade danego KSR będą większe od przyrostu jego
wpływów eksportowych z tytułu zwiększenia wolumenu
(ilości) eksportu surowca, wówczas - mimo realizowanego
wzrostu gospodarczego - nastąpi spadek ogólnego dobrobytu
KSR, specjalizującego się w eksporcie surowców górniczych
lub artykułów rolno-spożywczych.
• Istotę i mechanizm zubażającego wzrostu gospodarczego
można też – jak to uczynił J. Bhagwati - przedstawić w ujęciu
graficznym, wykorzystując w tym celu neoklasyczne krzywe
możliwości produkcyjnych i obojętności konsumentów (szerzej
na ten temat w podpunkcie 7 rozdziału V monografii Z. Kozak oraz w
rozdziale 6 podręcznika do MSG A. Budnikowskiego).
36
TEORIA POGARSZANIA SIĘ TERMS
OF TRADE KSR według PREBISCHA-
SINGERA-MYRDALA
• Autorzy popularnej w latach 50-tych i 60-tych teorii
pogarszania się terms of trade w handlu zagranicznym KSR:
a) Raul Prebish (z Argent.) – Sekretarz Wykonawczy Komisji
Ekonomicznej ONZ ds. Ameryki Łacińskiej (CEPAL), „ojciec-założyciel” i
pierwszy szef UNCTAD (1964 – 1969 r.);
b) Hans Singer (z W. Bryt.) – ekspert i funkcjonariusz ONZ, a później
dyrektor Istitute od Development Studies (Sussex);
c) Gundar Myrdal (ze Szwecji) – laureat Nobla z ekonomii (za badania
nad ubóstwem w Azji).
• Podstawą teorii wyniki badań empirycznych (raport ONZ z 1949 r.) nad
zmianami terms of trade W. Brytanii w okresie 1870-1947 r.
• Teza o długofalowej tendencji do pogarszania się towarowych terms of trade
KSR, tzn. relacji cen surowców górniczych i artykułów rolnych,
eksportowanych przez KSR (do Wlk. Bryt.) w stosunku do cen wyrobów
przemysłowych, importowanych przez KSR (z Wlk. Bryt.) - spadek relacji ze
100 w 1870 r. do 59 w 1938 r. 37
ISTOTA TEORII PREBISCHA-SINGERA-MYRDALA
• Przyczyny spadkowej tendencji towarowych terms of trade
KSR według Prebischa-Singera-Myrdala:
a) O ile w KWR w długim okresie wzrost wydajności pracy pociąga za
sobą– wskutek silnej pozycji związków zawodowych –podniesienie płac i
poziomu cen artykułów eksportowych, o tyle w KSR poprawa
wydajności pracy pozwala na obniżkę kosztów produkcji i
spadek cen eksportowanych surowców i produktów rolnych.
Rezultatem tego jest pogarszanie się terms of trade KSR.
b) Innym powodem spadku terms of trade KSR jest silniejszy wzrost
ich popytu na artykuły przemysłowe importowane z KWR w
porównaniu z popytem światowym na surowce i towary
rolne eksportowane przez kraje słabo rozwinięte. Wynika to
zarówno z działania prawa Engla (wraz ze wzrostem dochodów ludności
maleje udział wydatków na żywność, co powoduje spadek cenowej
elastyczności popytu na artykuły spoż.), jak też z wyższej dochodowej
elastyczności popytu na towary przemysłowe niż na surowce i żywność.
38
WNIOSKI Z TEORII PREBISCHA-SING.-MYRD.
- Rekomendacje praktyczne Preb.-Sing.-Myrd. pod adresem
polityki gospodarczej KSR: Aby zapobiec dalszemu spadkowi
terms of trade, KSR powinny zmienić strukturę własnej produkcji,
przesuwając czynniki wytwórcze z górnictwa i rolnictwa do
przemysłu,co wymaga przyśpieszenia industrializacji, a zwłaszcza
podjęcia produkcji artykułów przemysłowych dotąd importowanych z
KWR. W tym celu konieczna jest realizacja strategii substytucji
importu (lub strategii produkcji antyimportowej) i zapewnienie
ochrony celnej nowym gałęziom przemysłu (tzw. infant industry).
- Ale według krytyków teorii Prebischa-Singera-Myrdala:
1) W praktyce okresy spadku terms of trade KSR przeplatają się z
okresami ich poprawy (przynajmniej częściowej).
2) istnienie naturalnych (fizycznych) ograniczeń wzrostu podaży towarów
surowcowo-rolnych może zapobiegać nadmiernemu spadkowi ich cen i
pogarszaniu się terms of trade KSR.
39
8. MODELE INDUSTRIALIZACJI KRAJÓW
AZJI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ
I PAŃSTW AMERYKI ŁACIŃSKIEJ
• Począwszy od lat 70-tych, doświadczenia w dziedzinie industrializacji
krajów Azji Południowo-Wschodniej i państw Ameryki Łacińskiej
przyciągały uwagę ekonomistów, stając się przedmiotem licznych analiz
teoretycznych o charakterze porównawczym.
• Szczególnie interesujący jest opracowany przez G. Ranisa (w 1991 r.)
model strategii rozwojowej w oparciu o substytucję importu
i substytucjęeksportu.
• Państwa Azji Południowo-Wschodniej autor określa mianem
krajów słabo wyposażonych w surowce naturalne (natural resources poor
countries), podczas gdy państwa Ameryki Łacińskiej nazywa krajami
bogatymi w surowce naturalne (natural resources rich countries).
• W fazie wyjściowej kraje Azji Południowo-Wschodniej posiadały duży
sektor rolny, produkując żywność i surowce rolnicze na potrzeby rynku
krajowego i na eksport. Natomiast równocześnie importowały nietrwale
dobra konsumpcyjne. 40
FAZY INDUSTRIALIZACJI KRAJÓW
AZJI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ
• W latach 50-tych kraje Azji Południowo-Wschodniej przeznaczyły część
wpływów eksportowych na import maszyn i urządzeń produkcyjnych,
niezbędnych dla uruchomienia nowych gałęzi przemysłu, wytwarzających
nietrwałe dobra konsumpcyjne, substytucyjne wobec dotychczasowego
importu (np. odzież i wyroby tekstylne).
• Dzięki przyśpieszeniu industrializacji odpływ ludności wiejskiej do
przemysłu, podejmowanie dzialności przemysłowej przez część
posiadaczy ziemskich i rosnąca substytucja importu przez krajowe
towary przetworzone.
• Dalszy etap uprzemysłowienia realizowany był dwoma drogami:
-- bądź poprzez zastępowanie importu trwałych dóbr konsumpcyjnych
i dóbr produkcyjnych krajową produkcją antyimportową,
-- bądź poprzez rozwój produkcji eksportowej nietrwałych, a następnie
trwałych dóbr konsumpcyjnych.
• W efekcie powyższego radykalna zmiana struktury zatrudnienia
i produkcji oraz dochodów budżetowych państwa.
• Na kolejnym etapie specjalizacja w eksporcie dóbr wysokiej techniki. 41
ETAPY INDUSTRIALIZACJI KRAJÓW
AMERYKI ŁACIŃSKIEJ
• Kraje Ameryki Łacińskiej startowały od etapu produkcji, zdominowanej
przez artykuły żywnościowe i surowce, zaś już w latach 30-tych zaczęły
przechodzić do fazy uruchomienia nowych gałęzi przemysłu,
wytwarzających nietrwałe dobra konsumpcyjne, substytucyjne wobec
importu.
• W końcu lat 50-tych zainicjowały kolejny etap uprzemysłowienia, który
polegał na substytucji importu trwałych dóbr konsumpcyjnych
i dóbr produkcyjnych krajową produkcją antyimportową,
• Natomiast w odróżnieniu od państw regionu Azji Południowo-Wschodniej,
omawiane kraje nie zdecydowały się do końca lat 80-tych na realizację
strategii rozwoju produkcji eksportowej nietrwałych, a następnie
trwałych dóbr konsumpcyjnych i dóbr inwestycyjnych.
• Dodać należy, że dotychczasowe przeciętne tempo wzrostu gospodarczego
i obrotów handlu zagranicznego państw Azji Południowo-Wschodniej
było znacznie szybsze od dynamiki rozwoju krajów Ameryki Łacińskiej.
42
9. DYSKUSJA NAD ZWIĄZKAMI MIĘDZY
SPOŁECZNYM PODZIAŁEM DOCHODÓW
I WZROSTEM GOSPODARCZYM
• W latach 50-tych i 60-tych przedstawiciele ortodoksyjnej ekonomii rozwoju
nie interesowali się szerzej problematyką wpływu podziału dochodów między
różne grupy ludności KSR na dynamikę wzrostu gospodarczego.
• Podzielali bowiem neoklasyczny punkt widzenia, według którego
nierówności w zakresie społecznego podziału dochodów trzeba
traktować jako zjawisko naturalne, wynikające z odmiennej
produktywności krańcowej poszczególnych czynników produkcji
(tj. pracy, kapitału i ziemi) oraz ze zróżnicowanego wyposażenia
ludzi w każdy z czynników wytwórczych.
• Skoro poszczególni ludzie różnią się od siebie pod względem wykształcenia,
wiedzy, przedsiębiorczości, pracowitości, innowacyjności, wydajności pracy,
posiadanych zasobów kapitałowych i ziemi, to fakt ten wyjaśnia i uzasadnia
wystarczająco, skąd biorą się różnice w zakresie otrzymywanych przez nich
wynagrodzeń i dochodów. 43
CZY NIERÓWNY PODZIAŁ DOCHODÓW
POBUDZA WZROST GOSPODARCZY ?
• W myśł ekonomii neoklasycznej i keynesistowskiej, nierówności w
podziale dochodów są wręcz konieczne dla przyśpieszenia
wzrostu gospodarczego.
• Dużą skłonnością do oszczędzania i inwestowania odznaczają się bowiem
tylko ludzie relatywnie zamożni, podczas gdy biedacy całość swoich
dochodów przeznaczają na konsumpcję. Różnice dochodowe
sprzyjajać zatem powinny wzrostowi gospodarczemu (poprzez
zwiększanie oszczędności i inwestycji). Natomiast eliminacja nierówności
społecznych zapewnia wprawdzie większą sprawiedliwość, lecz odbija się
negatywnie na procesie wzrostu (bo zmniejsza oszczędności i inwestycje).
• Przyjmując, że – jak głosili ekonomiści neoklasyczni - wzrost
ekonomiczny odbywa się i rozprzestrzenia powoli, lecz stale
„na podobieństwo spadającej kropli wody drążącej skałę”
(trickle down effects), aby poprawić warunki życia ubogich
grup ludności, trzeba przyspieszyć tempo wzrostu
gospodarki. 44
NIERÓWNY PODZIAŁ DOCHODÓW
A WZROST GOSPODARCZY W PRAKTYCE
• Ze swej strony ekonomiści keynesistowscy dostrzegali
potrzebę pewnej korekty mechanizmu rynkowego poprzez
progresywne opodatkowanie wysokich dochodów, częściowe
subsydiowanie kosztów utrzymania grup ubogich i inwestycje
państwowe zwiększające popyt, poprawiającę koniunkturę i
pobudzające wzrost gospodarczy.
• Jednak badania empiryczne nad doświadczeniami
praktycznymi rozwoju społeczno-ekonomicznego wybranych
krajów Ameryki Łacińskiej i innych regionów ubogiego
Południa, jakie były prowadzone na początku lat 70-tych m.in.
przez R. Weisskoffa, A. Fishlowa, D. Seersa, I. Adelman i C.
Morrisa, nie potwierdziły słuszności powyższych koncepcji
ekonomistów neoklasycznych i keynesisowskich, dotyczących
pozytywnych współzależności między wzrostem gospodarczym
i społecznym podziałem dochodów. 45
PRZEWARTOŚCIOWANIE PODEJŚCIA
DO PODZIAŁU DOCHODÓW W KSR
• Okazało się, że w rzeczywistości przyspieszenie wzrostu zazwyczaj
pociągało tam za sobą poglębianie się nierówności społecznych i
pogorszenie się sytuacji materialnej najuboższych warstw ludności, zamiast
przynosić oczekiwane ograniczenie skali ubóstwa.
• Wynikał stąd wniosek o konieczności interwencji państwa na
rzecz bardziej równomiernej redystrybucji dochodów i
ograniczania skali ubóstwa.
• Przełomowym momentem w dyskusji naukowej nad przewartościowaniem
podejścia do wzrostu ekonomicznego i społecznego podziału dochodu stało
się opublikowanie w roku 1974 raportu pt.: „Redystrybucja wraz ze
wzrostem: Polityka na rzecz poprawy podziału dochodu w
krajach rozwijających się w kontekście wzrostu gospodarczego”
(„Redistribution with Growth...”). Na zlecenie Banku Światowego raport ten
przygotował - kierowany przez R. Jolly’ego - zespół ekspertów z Instytutu
Studów nad Rozwojem Uniwersytetu Sussex (H. Chenery, M.S. Ahluvalia,
C.L.G. Bell i J.H. Duloy).
46
10. EWOLUCJA STRATEGII WALKI
Z UBÓSTWEM LANSOWANEJ PRZEZ
EKSPERTÓW BANKU ŚWIATOWEGO
• W oparciu o koncepcję redystrybucji wraz ze wzrostem zespół R. Jolly’ego
zaproponował nowa, interwencjonistyczna strategia zwalczania
ubóstwa w KSR.Ale nie spotkała się ona początkowo z poparciem ze
strony kierownictwa Banku Światowego i rządów KWR (które mają – jak
wiadomo - decydujący głos w procesie podejmowania decyzji w Banku).
• Dopiero drastyczne pogorszenie się na progu lat 80-tych sytuacji
ekonomiczno-społecznej i pojawienie się kryzysu zadłużenia w wielu
nienaftowych KSR (od Meksyku poczynając) spowodowało zmianę strategii
walki z ubóstwem, która – zdaniem Z. Kozak - była lansowana i
praktycznie wspierana przez Bank Światowy od 1983 r.
• Ta zmieniona strategia zakładała dość szerokie wykorzystanie
instrumentów interwencjonizmu państwowego na rynkach
czynników produkcji, towarów i usług, w sferze produkcji
rolnej i przemysłowej, technologii i oświaty, infrastruktury,
polityki fiskalnej, polityki świadczeń społecznej itp. 47
INTERWENCJONISTYCZNA STRATEGIA
OGRANICZANIA UBÓSTWA W KSR
• W myśl zmienionej przez Bank Światowy strategii walki z nędzą, polityka
płacowa powinna zmierzać do zmniejszenia ceny pracy (tj.
płacy) w KSR poprzez znoszenie płac minimalnych i ograniczań swobody
kształtowania płac (narzucanych zwłaszcza przez branżowe układy
zbiorowe), zmniejszanie stawek podatków od wynagrodzeń oraz składek na
ubezpieczenia emerytalne i zdrowotne.
• Interwencja na rzecz spadku ceny kapitału (w szczególności w
pracochłonnych dziedzinach produkcji ) polegać powinna – według Banku
Światowego - na zwiększaniu podaży środków finansowych ze
źródeł wewnętrznych poprzez stymulowanie oszczędności firm i
zamożniejszych gospodarstw domowych, upowszechnianie relatywnie
tanich kredytów bankowych i pożyczek udzielanych przez kasy i fundusze
oszczędnościowo-kredytowe (zwłaszcza mini-kredytów dla małych i średniej
wielkości firm), wprowadzanie dopłat budżetowych do kredytów i
ubezpieczeń kredytowych.
48
ZALECANE KIERUNKI INTERWENCJI
W ROLNICTWIE I SFERZE FISKALNEJ
• Według strategii zalecanej przez Bank Światowy, walce z nędzą służy
również aktywne wspieranie przez władze państwowe KSR
rozwoju ich rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego
poprzez realizację reform agrarnych, wzmacnianie drobnych i większych
gospodarstw farmerskich, ułatwienia kredytowe dla rolników, rozbudowę
sieci skupu płodów rolnych i zaopatrzania rolników w środki produkcyjne,
gwarantowanie przez państwo minimalnych cen zbytu na produkty rolne.
Dopuszczano też możliwość subwencjonowania produkcji oraz eksportu
surowców rolniczych i artykułów żywnościowych.
• Z kolei, aby zapewnić KSR większe dochody budżetowe, eksperci
Banku Światowego rekomendowali wprowadzanie podatku od
nieruchomości i podatku spadkowego (zwłaszcza wobec zamożniejszych
warstw społecznych), obciążanie większym podatkiem akcyzowym
luksusowych towarów konsumpcyjnych (zazwyczaj importowanych) oraz
działania na rzecz większej przejrzystości i poprawy ściągalności podatków.
49
PREFERENCJE PODATKOWE I DOSTAWY
BEZPŁATNE DLA NAJBIEDNIEJSZYCH
• Natomiast w ramach prorozwojowych i prospołecznych zmian w
polityce podatkowej KSR zalecano ograniczanie skali lub całkowite
zwalnianie od opodatkowania konsumpcji podstawowych artykułów
spożywczych i usług (dostaw wody, energii elektrycznej, rozmów
telefonicznych, usług transportu zbiorowego itp.), stosowanie zwolnień lub
niskich stawek opodatkowania dochodów najuboższych grup społecznych.
• Wśród rekomendowanych przez siebie instrumentów walki z ubóstwem w
KSR Bank Światowy wymieniał bezpośrednie dostawy przez
państwo dóbr konsumpcyjnych dla najbiedniejszych ludzi na
zasadach braku odpłatności lub po preferencyjnych niskich cenach (dzięki
dofinanowywaniu ze środków budżetowych).
• Przykładowo chodzi tu o darmowe dożywianie dzieci i młodzieży w
szkołach, zapewnianie – obok bezpłatnych badań lekarskich – darmowych
leków zwalczających malarię, gruźlicę, czy AIDS, nieodpłatne dostawy
przez firmy państwowe elektryczności i wody dla biedaków, tworzenie sieci
sklepów państwowych sprzedających po niskich cenach postawowe
artykuły spożywcze i środki higieniczne itp.
• Sporym mankamentem jest jednak trafianie części bezpłatnych lub tanio
sprzedawanych towarów w ręce osób nieuprawnionych. 50
REZYGNACJA Z INTERWENCJONIZMU
NA RZECZ STRATEGII PRORYNKOWEJ
• Dalsza ewolucja strategii rozwoju KSR, lansowanej przez Bank Światowy,
świadczy o tym, że zalecenia zwiększonego interwencjonizmu państwowego
miały charakter przejściowy.
• Biorąc pod uwagę nasilającą się powszechnie krytykę, kierownictwo i
eksperci Banku bardzo szybko, bo już w drugiej połowie lat 80-tych
porzucili poprzednią, interwencjonistyczną wersję strategii na rzecz
strategii prorynkowej o charakterze zdecydowanie liberalnym.
• Towarzyszyło temu odchodzenie w skali globalnej, tj. nie tylko w
KSR, lecz także w KWR i w krajach socjalistycznych o nakazowo-
rozdzielczym modelu kierowania życiem gospodarczym, od etatyzmu
gospodarczego państwa (polegającego na działalności przedsiębiorstw
państwowych, czyli – występowaniu przez władze publiczne w charakterze
przedsiębiorców), rezygnacja z prób scentralizowanego
planowania rozwoju oraz ograniczanie skali administracyjno-
biurokratycznej regulacji państwowej przy równoczesnym
podejmowaniu działań na rzecz liberalizacji, deregulacji i prywatyzacji
gospodarki oraz urynkowienia procesów rozwojowych. 51
11. UPOWSZECHNIENIE POGRAMÓW
STABILIZACJO-DOSTOSOWAWCZYCH
I PARADYGMATU RYNKOWEGO
• W końcu lat 80-tych kierownictwa MFW i Banku Światowego, przy
wsparciu aktywnym rządu USA, zapronowały władzom zadłużonych i
przeżywających trudności gospodarcze KSR udzielenie pomocy
finansowej w realizacji strategii wychodzenia z kryzysu pod
warunkiem przyjęcia i wcielenia w życie programów stabilizacji
sytuacji makroekonomicznej i dostosowań strukturalnych.
Programy te określone zostały zbiorczo przez J. Williamsona mianem
konsensusu waszyngtońskiego (Washington Consensus).
• Główne elementy nowej polityki stabilizacyjno-dostosowawczej:
1) zapewnienie dyscypliny finansów publicznych i równowagi budżetu,
2) obniżenie stawek podatków, lecz poszerzenie bazy podatkowej,
3) koncentracja wydatków budżetowych na finansowaniu oświaty,
ochrony zdrowia i podstawowej infrastruktury ekonomicznej (przy 52
równoległym eliminowaniu subsydiów państwowych),
ZAKRES POGRAMÓW STABILIZACJI
I DOSTOSOWAŃ STRUKTURALNYCH (c.d.)
• Charakterystyka głównych elementów konsensusu waszyngtońskiego (c.d.):
4) liberalizacja rynków kapitałowych i prywatyzacja sektora finansowego,
5) wprowadzenie jednolitego i stabilnego kursu walutowego, uwolnienie
stóp procentowych i skuteczna walka z inflację (stabilizacja cen),
6) liberalizacja handlu zagranicznego (obniżka taryf celnych i znoszenie
protekcyjnych ograniczeń pozataryfowych),
7) prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, ochrona własności
prywatnej i ułatwienie działalności firmom prywatnym (zwłaszcza
poprzez deregulację gospodarki),
8) ochrona i przestrzeganie praw własności intelektualnej (przemysłowej),
9) wspieranie i ochrona zagranicznych inwestycji bezpośrednich,
10) prowadzenie skutecznej polityki ekologicznej. 53
PRORYNKOWY I LIBERALNY CHARAKTER
KONSENSUSU WASZYNGTOŃSKIEGO
• Według poglądów zwolenników konsensusu waszyngtońskiego, mechanizm
wolnego rynku powinien efektywniej i skuteczniej sprzyjać stabilizacji,
pobudzać procesy niezbędnych dostosowań strukturalnych w KSR, jak też
przyczyniać się do eliminacji zacofania i ubóstwa niż zalecana poprzednio
polityka interwencjonizmu ekonomicznego państwa i protekcjonizmu.
• Zgodnie z tezami liberalnego paradygmatu, wewnętrzna sfera procesu
rozwoju ekonomicznego KSR powinna być zharmonizowana z otwieraniem
gospodarki na współpracę międzynarodową, tj. z rozszerzaniem i
liberalizowaniem zewnętrznych stosunków, ponieważ optymalna alokacja
zasobów i czynników wytwórczych jest możliwa jedynie wtedy, kiedy istnieje
presja konkurencyjna ze strony rynku światowego.
• Podkreślając, że konieczna jest akceptacja przez społeczeństwa
poszczególnych KSR, realizowanej przez ich władze strategii i polityki
stymulowania rozwoju gospodarczo-społecznego, rzecznicy liberalnego,
rynkowego paradygmatu rozwojowego wskazywali na pilną potrzebę
demokratyzacji systemów politycznych, zwiększenia roli organizacji
pozarządowych, poszerzenia sfery wolności obywatelskich oraz 54
przestrzegania praw człowieka.
WYNIKI EKONOMICZNE REALIZACJI
KONSENSUSU WASZYNGTOŃSKIEGO
• Realizacja polityki stabilizacyjno-dostosowawczej, zgodnej z
założeniami konsensusu waszyngtońskiego, bezprzecznie
skłoniła w praktyce rządy wielu KSR do wcielenia w życie
rynkowych reform gospodarczo-społecznych i rezygnacji z
protekcjonizmu na rzecz większego otwarcia na kontakty
ekonomiczne z zagranicą.
• Nie tylko ułatwiło to i przyśpieszyło globalizację i liberalizację
gospodarczą w skali globalnej, ale przyczyniło się zarazem do
poprawy efektywności gospodarowania, do ożywienia rozwoju
KSR i do stopniowego ograniczania różnych przejawów
ubóstwa.
• Ale realizacji założeń konsensusu waszyngtońskiego towarzyszyły nierzadko
akcje protestacyjne ze strony niezadowolonych związków zawodowych,
lewicowych partii i ruchów społecznych.
55
12. W KIERUNKU KONSENSUSU
POSTWASZYNGTOŃSKIEGO
• Od połowy lat 90-tych nasiliła się ostra krytyka negatywnych następstw
społecznych i ekonomicznych programów stabilizacji i dostosowań.
Oskarżano je o pogłębianie nierówności społecznych, zarzucając im za mało
skuteczne zwalczanie nędzy, zbyt daleko idącą liberalizację i dezintegrację
gospodarki, nadmierne jej otwieranie i utrwalanie zależności ekonomicznej
KSR od korporacji transnarodowych i rozwiniętych krajów Zachodu.
• Postulowano zatem zamianę konsensusu waszyngtońskiego
konsensusem postwaszyngtońskim.
• Ten ostatni sprowadza się do łączenia mechanizmu rynkowego
z pewnym stopniem interwencjonizmu (lub regulacji
państwowej).
• Przypisuje równocześnie instytucjom oraz uwarunkowaniom
społecznym i ekologicznym kluczową rolę w rozwoju
gospodarczym.
56
