Naar aanleiding van de werkconferentie Palliatieve spirituele zorg

Document Sample
Naar aanleiding van de werkconferentie Palliatieve spirituele zorg Powered By Docstoc
					Scholingsprogramma’s zingeving en palliatieve zorg
Voorwoord:
Naar aanleiding van de werkconferentie Palliatieve spirituele zorg thuis van Agora, juni 2007, bleek bij mij
en andere deelnemers de behoefte om scholingsprogramma’s uit te wisselen. Scholing aan verpleegkundigen
en andere zorgverleners betrokken bij palliatieve zorg (thuis) over de spirituele (geestelijke) dimensie /
zingevings-, levens- of existentiële vragen bij mensen in de laatste levensfase.
Het doel van de uitwisseling is tweeledig: Enerzijds het kunnen toetsen van de eigen scholing (gebruiken
anderen thema’s of methodieken die voor de eigen scholing ook zinvol zouden kunnen zijn). Anderzijds
leren van elkaars ervaringen, wat voorkomt dat ieder het wiel opnieuw gaat uitvinden (literatuur,
methodieken, thema’s, samenstelling/grootte van groepen etc die wel of juist niet doeltreffend bleken).
Onder de paraplu van Agora heb ik aangeboden een eerste inventarisatie te doen. Het verzoek aan geestelijk
verzorgers om in een bijgesloten format aan te geven hun scholingsaanbod weer te geven, is rondgestuurd
naar de deelnemers aan de Agora conferentie, deelnemers aan de eerste Masterclass geestelijke verzorging,
spiritualiteit en palliatieve zorg en naar de humanistisch raadslieden werkzaam in de zorg. Hierop kwamen 9
reactie die zijn verzameld in dit document.

Annemieke Kuin,
humanistisch geestelijk verzorger, Westfriesgasthuis
namens Agora




                                                                                                          1
Inhoud

Organisatie                         Docent                                     pag
    Regionaal Netwerk                       Jolanda Villerius                       3
      Palliatieve Zorg (Gooi en
      Vecht), IKC en Hilverzorg-
      DeBasis (zorginstelling)

    Cordaan, Amsterdam regio                Henk Meulink                            5
     Centrum West
    Hospice Heuvelrug, Zeist                Ingrid Deij-van Oosterom,               8
                                             Tilly de Kruyf
    Leerhuizen Palliatieve Zorg,            Marinus van den Berg                    11
     Rotterdam
    LUMC                                    H. Evers en M. de Vries                 14
    Zorggroep Tellens te                    Marcelle Mulder                         15
     Bolsward
    Netwerk pall zorg Zuid-                 Dr. C. Leget, drs W. Yang, drs.         16
     Gelderland i.s.m. IKO                   N. Engels, dr. H. van
                                             Laarhoven
    Netwerk palliatieve Zorg                Marjon Ragetlie                         17
     (Lelystad e.o.) en IKA.
    Netwerk Palliatieve Zorg                Annemieke Kuin                          18
     Westfriesland
    Netwerk pall. zorg Midden               Arthur Polspoel                         20
     Brabant of Universiteit van
     Tilburg.
    Particuliere aanbieder o.a.
     uitgevoerd i.s.m. IKA               Wilma Brokking                              23
    ROC Landstede Zwolle                Betty Engelsma-van der Gaast                24
    Particuliere aanbieder o.a.
     i.s.m. IKO                         Gea Arentsen                                 25 t/m 31




                                                                                                 2
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:

gegeven door:              Jolanda Villerius, humanistisch geestelijk verzorger

emailadres/tel. nr.        J.Villerius@inovum.nl

Opzet

georganiseerd door:        Regionaal Netwerk Palliatieve Zorg (Gooi en Vecht), IKC en
                           Hilverzorg-DeBasis (zorginstelling)

betaald door:              IKC, Hilverzorg-DeBasis, cursusgeld. Scholing was in werktijd.

duur:                      Het programma bestond uit vijf middagen van 3 uur. Ging over
                           verpleegkundige,    pyscho-sociale     en    levensbeschouwelijke
                           aspecten. Voor de verschillende onderdelen waren verschillende
                           docenten beschikbaar.
                           Het levensbeschouwelijk deel (spirituele aspecten) kreeg 2 uur de
                           tijd in dit programma.

doelgroep:                 Verpleegkundigen,    verzorgenden      uit   de    verpleeg      en
                           verzorgingshuizen, zowel somatiek als psycho-geriatie.

hoe vaak al gegeven?       In 2006 zijn er vier cursussen gegeven in de beschreven opzet.

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Zicht krijgen op wat zingeving is, op hoe het eigen
                           zingevingsysteem in elkaar zit, op hoe dit zich verhoudt tot dat van
                           de zorgvrager, hoe hier op professionele manier mee om te gaan,
                           op spirituele aspecten in de dagelijkse zorg en hoe hier in de zorg
                           die je geeft aandacht aan te besteden. Zelfzorg hierin. Dit alles
                           vooral in de context van sterven en dood. Daarnaast door middel
                           van     teksten     informatie     geven      over    verschillende
                           levensbeschouwelijke stromingen.

thema’s                    Zie hierboven.

theorieën/modellen         Vooral presentietheorie- achtige benadering.
                           Levensbeschouwelijke zorg als zorgaspect.

methodieken                Thuis: lezen van een aantal artikelen, schriftelijke thuisopdracht
                           met reflectie op de eigen ervaringen met sterven en dood.

                           Op de cursus: uitwisseling in kleine groepjes over (stukje van) de
                           thuisopdracht en over hoe men in de eigen dagelijkse zorgpraktijk
                           omgaat met sterven en dood. Klein ‘college’ over zingeving,
                           sterven en dood (boven genoemde thema’s), mede aan de hand van
                           gedichten. Met, tijdens en na dit onderricht, mogelijkheden voor
                           vragen en uitwisseling.

                                                                                                  3
                      Hiernaast een leestafel met allerhande boeken en materialen over
                      dood, sterven en levensbeschouwing, waar men in kan snuffelen.

evaluatiemethode      Evaluatieformulier.

evaluatie             De combinatie leek goed zo. Afwisselend genoeg. Alleen is twee
                      uur veel te kort om echt serieus met dit thema te werken. Dus meer
                      even ‘snuiven’ aan.

Overige opmerkingen




                                                                                           4
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:            Zorg rondom het levenseinde

gegeven door:              Henk Meulink, (protestants) geestelijk verzorger bij Cordaan
                           samen met medewerker van de afdeling opleiding

emailadres/tel. nr.        hmeulink@cordaan.nl

Opzet

georganiseerd door:        Cordaan, regio Centrum West

betaald door:              Cordaan (deelnemers en begeleiders doen het in werktijd)

duur:                      Twee dagen van 9-16, met week of 14 dagen daartussen

doelgroep:                 12 verzorgenden van vier verschillende woon-zorgcentra in de
                           regio

hoe vaak al gegeven?       Twee maal in 2007 , in het verleden meerdere malen

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   -   medewerkers ondersteuning bieden in dit (vaak als indringend
                               en moeilijk ervaren) deel van hun werk
                           -   medewerkers vertrouwd maken met uitgangspunten voor
                               palliatief-terminale zorg, zoals die in de organisatie zijn
                               geformuleerd in een beleidsstuk zijn geformuleerd

thema’s                    -   vertellen van een positieve en een negatieve ervaring
                           -   verdieping in de (diversiteit) van reacties en houdingen die
                               mensen kunnen hebben die te horen hebben gekregen dat ze
                               gaan sterven (‘toeleven naar de grens’)
                           -   iedere deelnemer in de groep (levensbeschouwelijk en etnisch
                               meestal heel divers samengesteld) iets laten vertellen over zijn/
                               haar gedachten en gevoelens bij de dood (en mogelijk leven na
                               de dood).
                           -   medische beslissingen rondom het levenseinde: met
                               onderwerpen als: overgang naar palliatief beleid, bestrijding
                               van symptomen, gebruik van morfine, palliatieve sedatie ,
                               euthanasie of hulp bij zelfdoding (een arts is daarbij aanwezig).
                           -   omgang en samenwerking met familie
                           -   rituelen rondom het levenseinde
                           -   zorg na het levenseinde (met thema's als: afleggen, opbaren op
                               eigen appartement, bezoek uitvaart, evaluatie met familie,
                               herdenkingsbijeenkomst voor overleden bewoners.

theorieën/modellen         We gaan uit van de definitie van palliatieve zorg van de WHO,
                           waarin aandacht voor lichamelijke, psychische, sociale en
                           spirituele aspecten wordt gevraagd, met de bedoeling dat de zorg
                           zoveel mogelijk geïntegreerd wordt aangeboden (voor de huizen is

                                                                                                   5
                   die uitgewerkt tot uitgangspunten voor de palliatief-terminale
                   zorg).
                   We benadrukken de heel verschillende wijze waarop mensen
                   (zowel cliënten als medewerkers) kunnen omgaan met het
                   vooruitzicht te zullen sterven en belang van respect daarvoor.


methodieken        -   deelnemers laten vertellen over eigen ervaring en beleving
                       (waarbij andere deelnemers informatieve vragen mogen stellen,
                       maar discussie zoveel mogelijk wordt vermeden)
                   -   citaten uit diverse bronnen, die verschillende wijzen van
                       denken en beleven van mensen die gaan sterven weergeven; in
                       groepjes worden deze geanalyseerd
                   -   rollenspel, waarin deelnemers oefenen te reageren op
                       (verschillende uitingen).
                   -   diverse afbeeldingen, waarvan deelnemers er één uitkiezen, die
                       voor hen iets zegt waarbij deelnemers kunnen associëren over
                       hun gedachte bij de dood/ leven na de dood
                   -   gesprek met verpleeghuisarts, op basis van vragen die bij
                       deelnemers leven
                   -   voor levensbeschouwelijke opvattingen en rituelen gebruik
                       gemaakt van “Kijk, je bent even anders als ik!,
                   -   levensbeschouwelijk kaartspel voor werkers in de zorg”.
                       (we zoeken nog naar goede videoband)
                   -   stellingen, in kleine groepjes besproken, over omgang en zorg
                       voor familieleden en aspecten van zorg na het levenseinde

                       We geven een informatiemap mee, waarin aantal aspecten uit
                       de cursus aan de orde komen. Voor een deel worden die direct
                       gebruik, andere zijn meer bedoeld als stimulans tot verdere
                       verdieping

evaluatiemethode   Afgelopen keer:
                   met anoniem evaluatieformulier dat we aan het eind van de cursus
                   laten invullen
                   Komende keer: ronde waarin deelnemers kunnen vertellen wat zij
                   van de cursus in het bijzonder hebben geleerd

evaluatie          Van de afgelopen cursus:
                   De deelnemers waren heel positief. De cursus werd als belangrijk
                   ervaren, moest zeker aan andere collega’s aangeboden waren.
                   Ze zeiden vooral veel geleerd te hebben van het belang goed te
                   luisteren naar de cliënt en daarbij rekening te houden met de heel
                   verschillende manier van denken, en beleven en de verschillende
                   wensen van cliënten. De uitwisseling van persoonlijke ervaringen
                   en opvattingen werd belangrijk gevonden. De werkvormen waren
                   divers genoeg.
                   Wel werd het onderwerp als zwaar gevonden en is het voor hen
                   heel wat om daar een hele dag mee bezig te zijn.
                   Positief werd ervaren dat de organisatie hen ruimte gaf voor deze
                   cursus en hen voorzag van een uitgebreide lunch.

                   Als begeleiders waren we ook tevreden met de cursus, in het


                                                                                        6
                      bijzonder het enthousiasme, openheid en de actieve betrokkenheid
                      van de deelnemers. Hoewel vinden dat we van de organisatie ruim
                      de tijd krijgen, kun je aantal onderwerpen niet meer dan
                      aanstippen. Met wat kleine wijzigingen willen we de cursus ook
                      aan volgende groepen aanbieden.

Overige opmerkingen   Deelnemers blijken regelmatig te zitten met dikwijls onverwerkte
                      ervaringen in hun eigen leven. Dat speelt sterk mee in hun omgaan
                      met stervenden. Het is belangrijk om je daarvan bewust te zijn,
                      aan de andere kant proberen wij het accent toch te leggen op de
                      beroepsmatige aspecten.
                      Zelf deze cursus in je huis kunnen geven is een goede manier om
                      geestelijke verzorging in beeld te brengen bij verzorgenden, werkt
                      ook drempelverlagend.
                      Steun van management (door beleid vast te leggen en cursus te
                      faciliteren) is onontbeerlijk.




                                                                                           7
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg

Titel scholing:         Interne scholing Spirituele Zorg voor vrijwilligers en professionals
                        van
                        hospice Heuvelrug Zeist

gegeven door:           Ingrid Deij-van Oosterom, geestelijk verzorger
                        Tilly de Kruyf, geestelijk verzorger

                        externe inleiders:
                        Leo Koerhuis, geestelijk verzorger (RK)
                        Jacqueline Verploegh, geestelijk verzorger
                        Marijke Holt, boeddhiste
                        Monique Mortier, begeleidster rouw en verlies
                        Ahmed Rabbaj, imam
                        Driss Ifzaren, moslim
                        Voor december staat gepland: Carlo Leget, univisitair docent
                        medische ethiek St.Radbout-universiteit Nijmegen

emailadres/tel. nr.     Tilly de Kruyf, t.kruyf@stichtsewarande.nl , 030-6928511
                        doorkiesnummer 8571 (werk) of 0318-519000 (thuis)
                        Ingrid Deij-van Ooosterom, i.deij@stichtsewarande.nl (werk),
                        luisterenmetjehart@concepts.nl, tel. thuis:030-6913688
                        tel.werk: 030-6984280. N.B.: ik ben ambulant bezig en niet
                        makkelijk telefonisch te bereiken. Werkdagen: dinsdagmiddag en
                        vrijdag overdag.

Opzet                   In kader project spirituele zorg hebben we een afgebakend
                        scholingstraject gevolgd (projectplan is op te vragen). Nadat e.e.a.
                        voldoende ontwikkeld was en spirituele zorg opgenomen was in
                        het zorgconcept van hospice Heuvelrug, zijn we verder gegaan met
                        een werkgroep spirituele zorg, met een echt werkgroepkarakter.
                        Daarnaast formeerde we een stuurgroep spirituele zorg die de
                        verdere borging volgt zodat e.e.a. passend blijft in kader overige
                        beleid hospice Heuvelrug.

georganiseerd door:     Hospice Heuvelrug te Zeist
                        projectleider: Tilly de Kruyf

betaald door:           Eigen instelling

duur:                   Scholing professionals: 4 x 3uur over 1 ½ jaar verdeeld
                        Scholing vrijwilligers: 3 x 3 uur over 1 jaar verdeeld
                        Gezamenlijke scholing professionals en vrijwilligers: 2 x 3 uur
                        over 1 jaar verdeeld
                        Werkgroep spirituele zorg: 3 x 1 uur, 1 maal per maand (sinds mei
                        2007)

doelgroep:              professionals (verzorgenden en medewerker naasten)
                        vrijwilligers hospice
                        overige: huishoudelijke medewerkster

hoe vaak al gegeven?    het gaat om 2 processen, namelijk een eenmalig scholing- en


                                                                                               8
                           ontwikkel proces (project) en een scholings-en ontwikkelproces
                           met open einde (werkgroep), afhankelijk van de vraag. De
                           werkgroep spirituele zorg is inmiddels 4x bij elkaar gekomen.

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   algemene scholing m.n. in kader project spirituele zorg:
                               - verkennen en verdiepen spiritualiteit en spirituele zorg
                                 m.b.t de eigen omgang, het leren uitluisteren van spirituele
                                 vragen van gasten en naasten en innerlijk ruimte creëren
                                 voor het sterven van gasten en het bijstaan van hun naasten
                               - Verdiepen van thema’s die raken aan sterven en spirituele
                                 zorg, waar onder het zich oriënteren op relevante rituelen
                                 en gebruiken, leren omgaan met afscheid, verlies en rouw,
                                 het opmaken van de levensbalans ed.

                           werkgroep spirituele zorg:
                           leerlijnen zijn
                               - het leren stilstaan in de hectiek van alledag, en komen tot
                                   innerlijke rust/verstilling
                               - leren uitluisteren van spirituele vragen bij gasten en familie
                                   en er mee om leren gaan
                               - leren omgaan met morele dilemma’s voortkomen uit de
                                   aard van het werk (palliatieve terminale zorg)
                               - e.e.a. vertalen in een handboek voor de dagelijkse praktijk
                                   van het werk

thema’s                    zingeving, zinloosheid, levensvragen, afscheid en afronding van
                           het leven, mensbeeld, rituelen en gebruiken rond sterven en rouw
                           (zowel de westerse als de niet-westerse) , spiritualiteit en spirituele
                           zorg, innerlijke ruimte en verstilling, reflecteren op leven en
                           sterven, relaties en verbindingen, levensbeschouwing en geloof

theorieën/modellen         model van Fittchet, model van Leget, model van Saunders en
                           presentietheorie van Baart
                           Wij denken en werken vanuit het holistisch mensbeeld

methodieken                   -   ervaringsgericht leren en werkvormen
                              -   verdiepende vragen individueel en in groepjes
                              -   visualisaties
                              -   creatieve werkvormen
                              -   lezingen
                              -   reader
                              -   powerpointpresentatie
                              -   opbouw naslagwerk aan hand van uitgebreide
                                  verslaglegging van sessies
                              -   in najaar aan de hand van casuïstiek en literatuurstudie

evaluatiemethode              -   in principe mondeling aan het eind van elke sessie
                              -   schriftelijke anonieme verdiepende evaluatie met oog op
                                  voortgangvragen
                              -   gepland staat algemene evaluatie (inhoud en vorm)



                                                                                                     9
evaluatie             -   ervaringsgerichte scholing meest zinvol
                      -   lezingen inspirerend en verdiepend
                      -   het doet vermoeden dat werken met casuïstiek ook zeer
                          zinvol is


Overige opmerkingen   -   Carlo Leget is sinds dit jaar betrokken bij ons project
                      -   het project wordt op maat ontwikkeld en is wellicht in de
                          toekomst ook voor andere instellingen interessant




                                                                                      10
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:            Diverse scholingen, voor dit formulier heb ik als voorbeeld
                           gebruikt:
                               Inspirerende Zorg in de laatste levensfase
                               Afscheid en afscheidsrituelen

                           Maar daarnaast wordt binnen de Leerhuizen nog aangeboden:
                              Lijden en dood in de filosofie
                              Als opa of oma sterft
                              Publieksavonden, serie van drie met daarin:
                             1. Leven met een levensbedreigende ziekte
                             2. De laatste 48 uur
                             3. Rouw, leven na het verlies
                              Rouw in december
                              Zorg voor zorgenden

                           De spirituele/levensbeschouwelijke dimensie komt terug in alle
                           cursussen van de Leerhuizen, zie ook het kopje
                           theorieën/modellen.


gegeven door:              Leerhuizen Palliatieve Zorg, Rotterdam
                           (Inspirerende Zorg wordt gegeven door Marinus van den Berg;
                           geestelijk verzorger)

emailadres/tel. nr.        www.leerhuizenpalliatievezorg.nl
                           info@leerhuizenpalliatievezorg.nl
                           010-4798621 (Mw Struijlaart)

Opzet

georganiseerd door:        Verpleeghuis en Palliatief Centrum Antonius IJsselmonde,
                           Rotterdam als initiatiefnemer van de Leerhuizen Palliatieve Zorg.
                           Frans Baar en Marinus van den Berg spelen een belangrijke rol als
                           docenten binnen de Leerhuizen Palliatieve Zorg

betaald door:              De deelnemers.

duur:                      Afhankelijk van de cursus, meestal 1 of 2 dagdelen

doelgroep:                 Wisselend, zie ook op de website

hoe vaak al gegeven?       Wisselend, de meeste cursussen worden 1 of 2 keer per jaar
                           gegeven.

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Bijvoorbeeld: Inspirerende zorg
                           LEERDOELEN
                           Cursisten krijgen meer Kennis            Kunde       Kunst   over:

                                                                                                11
                     • hoe wij ieder op een eigen wijze de dood zien.
                     • hoe stervenden de dood zien, welke zingevingsvragen in de
                     laatste          levensfase              kunnen             spelen.
                     • wat er te zeggen is over spiritualiteit in de laatste levensfase.
                     • hoe deze crisis ook inspiratie en energie kan geven, àndere
                     inspiratie                      en                         energie.
                     •     hoe   zingeving     ook     concreet     te     maken      is.
                     • welke de betekenis is van de 3 L’s: Levensbeschouwing,
                     Levensloop, Leven van alle dag.

                     Bijvoorbeeld: Afscheidsrituelen
                     LEERDOELEN
                     Cursisten vergroten hun Kennis Kunde Kunst over:
                     •      het       belang      van       een   goed       afscheid
                     • het met behulp van kerkelijke en niet-kerkelijke rituelen zelf
                     vormgeven aan het afscheid op verschillende momenten
                     • de rol van het multidisciplinaire team, de nazorg en de
                     pastor/geestelijk                                      verzorger
                     • functies en organisatie van het herdenken en de nazorg in het
                     verpleeghuis, het hospice of het ziekenhuis.

                     Zie verder ook de website

thema’s              Bijvoorbeeld: Inspirerende zorg
                     Juist in de zorg voor stervenden en hun naasten kunnen we mensen
                     ontmoeten op een wijze die ons meer dan normaal raakt.
                     Ontmoetingen die ons doen nadenken over waar het in ons leven
                     en in de zorg om en voor elkaar, ècht om gaat.
                     Marinus van den Berg, geestelijk verzorger en schrijver van vele
                     boeken over palliatieve zorg en met name over zingeving zal aan
                     de hand van voorbeelden spreken over de essentie in zorgen voor
                     de                                                         ander.
                     Aan de hand van enkele (inleidende) vragen zullen de cursisten
                     gestimuleerd worden hun eigen ervaringen in te brengen en samen
                     met elkaar verdiepen.

                     Bijvoorbeeld: Afscheidsrituelen
                     Palliatieve zorg is de zorg die het lijden van de patiënt en diens
                     naasten probeert te verlichten, opdat zij samen het leven waardig
                     afronden         en         afscheid        kunnen         nemen.
                     Samen terug kijken, samen het minder goede en het goede kunnen
                     delen, samen rust krijgen. Rituelen, kerkelijk en niet-kerkelijk,
                     voor en na het sterven, kunnen mensen helpen om in contact te
                     komen met waar het in het leven werkelijk om gaat.

theorieën/modellen   Binnen de Leerhuizen worden alle cursussen opgezet rond de visie
                     die binnen de palliatieve zorgunits is opgebouwd; de patiënt en zijn
                     naasten worden in al hun facetten gezien en gehoord, waarbij het
                     levensverhaal en de stamboom gebruikt worden als middel om
                     deze facetten in te kleuren. De zorg wordt multidisciplinair
                     gegeven en zorg voor zorgenden is daarin een logisch onderdeel.

methodieken          Bijvoorbeeld: Inspirerende zorg


                                                                                            12
                      Workshop met casussen.

                      Bijvoorbeeld: Afscheidsrituelen
                      Deze cursus wordt gegeven in de vorm van een dagprogramma
                      waar achtergrondinformatie en praktische uitwerking een deel van
                      uitmaken
                      Rituelen worden ondergaan, ontworpen en uitgevoerd.
                      Een reader met daarin de casussen, de gebruikte sheets en enkele
                      relevante artikelen, richtlijnen en protocollen zal aan het begin van
                      de cursus uitgereikt worden.

evaluatiemethode      Mondelinge evaluatie in de afsluiting, schriftelijke evaluatie.

evaluatie             De evaluatie van deze cursussen is over het algemeen zeer positief,
                      de score die gegeven wordt is gemiddeld 8 of hoger.
                      De Leerhuizen maakt onderscheid in het aanbod met betrekking tot
                      disciplines, er zijn afzonderlijke cursussen voor artsen,
                      verplegenden en verzorgenden, en overige disciplines. Zoals
                      gezegd wordt in alle cursussen zingeving en inspiratie verwerkt in
                      de lesstof. De cursussen mbt zingeving en inspiratie zijn altijd
                      multidisciplinair of gericht op publiek en vrijwilligers.

Overige opmerkingen   Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Mw Struijlaart.




                                                                                              13
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:

gegeven door:              H. Evers en M. de Vries, geestelijk verzorgers LUMC

emailadres/tel. nr.        m.a.de_vries@lumc.nl

Opzet

georganiseerd door:        Boerhaavecie. Postdoc onderwijs

betaald door:              Viel binnen werktijd in eigen instelling

duur:                      30 min

doelgroep:                 Huis- en verpleeghuisartsen

hoe vaak al gegeven?       3x sinds oktober 2005 , laatste keer als workshop op dag van de
                           VGVZ

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Herkennen van existentiële vragen, indicatie voor spirituele zorg

thema’s                    De ‘ars moriendi’ zoals Leget die uitwerkt in zijn boek “Ruimte om
                           te sterven”.

theorieën/modellen         Cornet, Hinnen rondom omgaan met ziekte/dood

methodieken                Adhv casus de existentiële vragen uitfilteren

evaluatiemethode           De dag is door Boerhaavecie in zijn geheel en op onderdelen
                           geëvalueerd

evaluatie                  wat wordt door deelnemers als meest zinvol ervaren: casuïstiek

Overige opmerkingen        Wij verzorgen jaarlijks een keuzeblok voor 2e/3e jaars
                           geneeskundestudenten, getiteld “Zorgen om de dood”, waarin ook
                           de palliatieve zorg ter sprake komt.




                                                                                                14
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:            Over het ondersteunen van mensen met verlieservaringen
                           (beschreven in ons net verschenen boek ‘aandacht voor
                           levensvragen’, bij mij verkrijgbaar)

gegeven door:              Marcelle mulder

emailadres/tel. nr.        muldermarcelle@hotmail.com

Opzet

georganiseerd door:        Zorggroep tellens te bolsward, is de instelling waar ik werk, 13
                           verzorgingshuizen in zuid west friesland

betaald door:              eigen instelling, scholing in werktijd

duur:                      2 keer 2 uur per groep, met veertien dagen ertussen

doelgroep:                 Medewerkers verzorging en soms ook huishouding, keuken, welzijn

hoe vaak al gegeven?       Ongeveer 50 keer sinds 2005

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Levensvragen horen van mensen met verlieservaringen. Beter in
                           staat zijn die te ontvangen en er ondersteunend op te reageren

thema’s                    Betekenis van verlies voor iedereen anders, wie is die ander? Wat
                           is voor hem of haar van betekenis. Focussen op eigen en
                           andermans beleving bij het ondersteunen.

theorieën/modellen         Focussen gendlin, rogers

methodieken                Per groep een casus over iemand die ze allemaal kennen. Aan de
                           hand daarvan onderwijsleergesprek, over wat van betekenis voor
                           iemand is, wat iemand kwijt is/raakt, hoe iemand gesteund wil
                           worden.

evaluatiemethode           Centraal aan het eind van elke scholing, later met teamleidsters

evaluatie                  Door deelnemers wordt als meest zinvol ervaren, dat ze de
                           bewoner weer zien als een persoon, over hun angst heen durven
                           stappen om het over verlies te hebben, ookal weten ze geen
                           oplossing. (ik heb een evaluatie geschreven, bij mij te verkrijgen,
                           daarin staat hoe men het ervaren heef, wat werkte en wat niet)


Overige opmerkingen




                                                                                                 15
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:

gegeven door:              Dr. C. Leget, ethicus, drs W. Yang, theoloog, drs. N. Engels,
                           theologe en oncologieverpleegkundige, dr. H. van Laarhoven, arts
                           en theologe

emailadres/tel. nr.        r.tummers@iko.nl (024 – 3527373)

Opzet

georganiseerd door:        netwerk pall zorg Zuid-Gelderland i.s.m. IKO

betaald door:              eigen instelling

duur:                      Gedurende een periode van 2 weken: 2 bijeenkomsten van 4 uur

doelgroep:                 Verpleegkundigen nivo 4 en 5

hoe vaak al gegeven?       Najaar 2007 voor de eerste keer

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:

thema’s                    hoe ga je als verpleegkundige om met zingevingsvragen?(van
                           Laarhoven); presentie (Engels); existentiële crisis (Yang) en
                           Innerlijke ruimte (Leget)

theorieën/modellen          Presentietheorie; theorie over Innerlijke ruimte en existentiële
                           crisis

methodieken                veel inbreng casuïstiek door deelnemers, oefenen in tweetallen,
                           oefenen met acteur, dvd Als de spiegel breekt (Taborhuis/KWF)

evaluatiemethode

evaluatie                  Nvt omdat de scholing nog niet is gegeven

Overige opmerkingen




                                                                                               16
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:

gegeven door:              marjon ragetlie, humanistisch geestelijk verzorger

emailadres/tel. nr.
                           mragetlie@tergooiziekenhuizen

Opzet                      Studiemiddag voor profs (verzorgenden, verpl.k. artsen etc) in de
                           regio: markt met infostands, div. lezingen van een half uur
                           waaronder Arthur Polspoel en Stichting Achter de Regenboog.
                           Verder op adhoc basis: na samenspraak/behoefte interne
                           afdeling ziekenhuis

georganiseerd door:        Netwerk palliatieve Zorg (Lelystad e.o.) en IKA, momenteel alleen
                           op adhoc basis door team GV Tergooiziekenhuizen.

betaald door:              Subsidie IKA, sponsors en eigen bijdrage deelnemers,
                           De adhoc scholingen voor verpleegkundigen in werktijd

duur:                      1 malig symposium bij dag van de palliatieve zorg, verder meestal
                           tijdens klinische lessen van ongeveer een uur.

doelgroep:                 Verpleegkundigen

hoe vaak al gegeven?       2x (en in het verleden 1 á 2 keer per jaar), symposium eenmalig

Inhoud                     Diverse sprekers: communicatie bij het omgaan met verlies en
                           rouwervaringen aan het eind van het leven

doelstelling/leerdoelen:   Existentiële laag aan bod laten komen, bewustwording, informatie

thema’s                    Hoe herken je zingevingsvragen, hoe ga je de diepte in, wanneer
                           doorverwijzen naar GV?

theorieën/modellen         Carlo Leget (ruimte), geen specifiek model

methodieken                casuïstiek door deelnemers,
                           oefenen in groepjes, oefenen met acteur staat nog op wensenlijst

evaluatiemethode           centraal aan einde scholing (eerste indrukken) en anoniem
                           evaluatieformulier)

evaluatie                  Uitwisseling en herkenning en vooral het praktisch oefenen
                           (handvatten) wordt als zinvol ervaren.
                           Wat niet werkte was het instellen van een reflectiehalfuurtje voor
                           verpleegkundigen tijdens de koffiepauze (er was te weinig rust en
                           aanvankelijk was het aanbod te weinig praktisch).

Overige opmerkingen
                           Geen

                                                                                                17
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:

gegeven door:              Annemieke Kuin, humanistisch raadsvrouw Westfries Gasthuis

emailadres/tel. nr.        a.m.m.kuin@westfriesgasthuis.nl 0229 208289

Opzet

georganiseerd door:        netwerk Palliatieve zorg Westfriesland

betaald door:              IKA

duur:                      4 middagen á 3 uur om de 14 dagen

doelgroep:                 verpleegkundigen betrokken bij patiënten in de palliatieve fase
                           (ziekenhuis, thuiszorg, verpleeghuis, hospice)

hoe vaak al gegeven?       2 keer sinds sept 2006

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Het bewust worden en verder ontwikkelen van vaardigheden van
                           verpleegkundigen in het herkennen en omgaan met
                           zingevingsvragen bij patiënten in een laatste levensfase en hun
                           naasten.


thema’s                    Dagdeel 1
                              A. Wat is zingeving?

                              B. Herkennen van zingevingsvragen bij patiënten en hun
                                 naasten.
                                    - theoretische achtergrond (verschil zingevingsvragen
                                        en existentiële crisis)
                                    - vorm en richting geven aan (intake-)gesprekken
                                    - ervaringen van verpleegkundigen uit de eigen
                                        praktijk
                                    - inventarisatie problemen verpleegkundigen in het
                                        omgaan met zingevingsvragen

                           Dagdeel 2
                              A. Hoe om te gaan met zingevingsvragen bij patiënten en
                                 naasten?
                                     - presentietheorie (Andries Baart)
                                     - Dreipass der Seelsorge (Erhard Weiher)



                                                                                             18
                      Dagdeel 3

                         B. Oefenen omgaan met zingevingsvragen.
                               - actrice toetstheater

                      Dagdeel 4
                         A. Grenzen en continuïteit
                                - grenzen aan eigen deskundigheid (wanneer naar wie
                                  verwijzen?)
                                - waarborgen continuïteit (wat draag je over/vermeld
                                  je in het zorgdossier en wat niet)

                         B. Zorg voor de zorgverlener
                               - zorg voor jezelf
                               - zorg voor je collega

                         C. Terugblik
                               - wat vraagt nog nadere uitleg?: welke vragen zijn
                                  gerezen tav de stof behandeld in de eerste twee
                                  dagdelen
                               - wat vraagt nog nadere oefening? eventueel
                                  casuïstiek ingebracht door verpleegkundigen

                         D. Evaluatie
                               - wat neem je mee uit deze scholing
                               - feedback voor trainer


theorieën/modellen    richtlijn existentiële crisis handboek palliatieve zorg
                       presentietheorie
                      dreipass der seelsorge

methodieken           veel ruimte voor inbreng casuïstiek door deelnemers
                       oefenen met acteur

evaluatiemethode      centraal aan einde scholing
                      met anoniem evaluatieformulier

evaluatie             oefenen met acteur wordt als zeer verrijkend ervaren
                      prettig dat spiritualiteit/zingeving niet zweverig of groots wordt
                      benaderd, maar alledaagse herkenbare invulling krijgt

Overige opmerkingen




                                                                                           19
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:

gegeven door:              Drs. Arthur Polspoel
                           Supervisor / docent pastorale hulpverlening aan de theologische
                           faculteit van de Universiteit van Tilburg

emailadres/tel. nr.        arthur@polspoel.nl
                           06. 51597148

Opzet

georganiseerd door:        Netwerk pall. zorg midden Brabant
                           Of: universiteit van Tilburg.
                           Zie site: http://www.uvt.nl/faculteiten/fkt/luce-crc/
                           Cursus werken aan de spirituele dimensie in de pall. zorg
                           Of: op aanvraag van een instelling

betaald door:
                           Afhankelijk van de organisatie: eigen instelling bijv scholing in
                           werktijd?, subsidie IKC, of alleen bijdrage deelnemers.


duur:                      4 middagen of avonden á 3 uur wekelijks of om de 14 dagen

doelgroep:                 Verzorgenden, vrijwilligers, pastores en anderen die belangstelling
                           hebben voor deze problematiek.
                           Max 15 deelnemers

hoe vaak al gegeven?       10 x sinds 2005

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Aandacht krijgen voor spirituele vragen en vaardigheden om
                           daarmee te kunnen werken.

thema’s
                           Wat is spiritualiteit
                           Hoe verwerken mensen confrontaties met ziekte en dood.
                           Wat is helpen in deze situaties.
                           De gelaagdheid van communicatie in het levensverhaal
                           De kunst van communiceren

theorieën/modellen         Eigen theorie over verwerking
                           Theorie over gelaagdheid in communicatie

methodieken                Inbreng van casuïstiek door de deelnemers en docent.
                           Informatie via literatuur en door inbreng van docent
                           Rollenspelen



                                                                                                 20
evaluatiemethode      Evaluatie    aan einde van de          scholing, met anoniem
                      evaluatieformulier


evaluatie             wat wordt door deelnemers als meest zinvol ervaren
                      wat geleerd
                      opmerkingen over organisatie en inhoud van de cursus

Overige opmerkingen   Als achtergrond bij de cursus wordt gebruik gemaakt van de
                      volgende literatuur:
                          1.) A.Polspoel Wenen om het verlorene ik. 11e druk 2004
                         (over rouw en rouwbegeleiding)
                          2.) A.Polspoel Eenzaam sterven. Over communicatie in de
                              pall. zorg 4e druk 2007




                                                                                     21
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg

Titel scholing:            “Stilstaan bij existentiële vragen”

gegeven door:              Wilma Brokking/ nurse practitioner

emailadres/tel. nr.        wilmabrokking@hetnet.nl

Opzet

georganiseerd door:        IKA, en door diverse instellingen

betaald door:              IKA en door betreffende instellingen

duur:                      1 middag/avond á 3 uur

doelgroep:                 Verpleegkundigen/verzorgenden         werkzaam     in    ziekenhuis,
                           verpleeghuis, thuiszorg, hospice

hoe vaak al gegeven?       2 keer sinds januari 2008 bij IKA, in april in twee hospices

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Vertrouwd raken met begrippen rond existentie en spiritualiteit,
                           reflectie op eigen gedrag in interactie met patient

thema’s                    Hoe kun je existentiële vragen herkennen, stilstaan bij de invloed
                           van de eigen waarneming (objectief kijken en luisteren), verkennen
                           wat spirituele zorg inhoudt, welke specifieke benadering vraagt dit
                           in de begeleiding

theorieën/modellen         Richtlijn VIKC Existentiële crisis, de presentietheorie van Baart,
                           onderdelen van het NIS(ned.instituut stervens-en rouwbegeleiding)

methodieken                Individuele opdrachten, subgroepjes, casuïstiek, rollenspel, stilte-
                           oefeningen in afwisseling met korte theoretische inleidingen

evaluatiemethode           Aan einde bijeenkomst met anoniem evaluatieformulier.

evaluatie                  De deelnemers vonden de kennismaking met de presentietheorie
                           heel waardevol, het stilstaan bij zichzelf, eigen waarneming en
                           handelen, zichzelf inzetten als instrument, waarde van stilte, meer
                           vertrouwd met spiritualiteit

Overige opmerkingen        Het is een korte scholing die slecht iets aan kan raken, maar is
                           toch aantrekkelijk voor instellingen omdat het een afgerond,
                           overzichtelijk geheel is wat gemakkelijk aangeboden kan worden
                           aan een team, zonder dat dit teveel vraagt van de organisatie.




                                                                                                  22
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:            Omgaan met zingevingsvragen / spiritualiteit. Let wel: niet
                           specifiek in de palliatieve zorg

gegeven door:              Betty Engelsma – v an der Gaast

emailadres/tel. nr.        bengelsma@landstede.nl

Opzet

georganiseerd door:        ROC Landstede Zwolle, aan de opleiding voor verpleegkundigen
                           nivau 4. Ik heb het op eigen initiatief, in het kader van de lessen
                           Omgangskunde, als module ingevoerd

betaald door:               Niet specifiek / extra betaald, gezien mijn functie als docent ; dit
                           hoort bij mijn werkzaamheden

duur:                      Een serie lessen met een gemiddelde duur van 12 klokuren
                           (hiernaast moeten er opdrachten worden uitgevoerd\\\0

doelgroep:                 Studenten verpleegkunde niveau 4 (dus MBO)

hoe vaak al gegeven?       Zeker 5 keer

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:   Leerdoelen
                           Aan het einde van deze leereenheid kan de student
                              1. De vijf aspecten van spiritualiteit uitleggen met voorbeelden uit
                                   eigen leven en uit verhalen van anderen.
                              2. Uitleggen aan welke voorwaarden een gesprek over
                                   zingevingsvragen moet voldoen.
                              3. Het levensverhaal van een zorgvrager beluisteren, waarbij de
                                   thema’s van zijn / haar spiritualiteit een belangrijk onderdeel
                                   vormen en dit verhaal beschrijven.
                              4. Een gesprek over zingevingsvragen voeren, en analyseren.
                              5. Reflecteren op zijn / haar eigen gedrag tijdens een gesprek
                                   betreffende de spiritualiteit van een zorgvrager.
                              6. Aantonen kennis te hebben van verschillende mogelijke
                                   houdingen waarin een verpleegkundige om kan gaan met de
                                   zingevingsvragen van zorgvragers, en daarbij haar / zijn eigen
                                   houding beschrijven.




thema’s                    Zie de leerdoelen

theorieën/modellen         (bijvoorbeeld: presentietheorie)

methodieken                Oefenen met acteur, doceren, veel casuïstiek, gespreksoefeningen
                           met eigen studiegenoten, én met mensen uit eigen kennissenkring,
                           aandacht voort zelfreflectie


                                                                                                     23
evaluatiemethode      hoe evalueer je? Door uitvoering opdrachten,deze zijn voor een
                      deel zelf gekozen. En door een gesprek aan het einde van de serie
                      ‘lessen’.

evaluatie             wat wordt door deelnemers als meest zinvol ervaren: De
                      deelnemers komen gaandeweg op gang, worden na een
                      aanvankelijke aarzeling enthousiast , merken dat het ook over
                      henzelf gaat.
                      Moeilijk vind ik het onderdeel zelfreflectie.( En daarop volgend;
                      hoe verder…) Wat kan ik in dit opzicht vragen van mijn studenten,
                      ook grote onderlinge verschillen. Welke methodiek zou hierbij
                      kunnen helpen? ben ik naar op zoek.


Overige opmerkingen   Nogmaals: het gaat dus maar ten dele over palliatieve zorg. Ik ben
                      er belangstellend naar hoe anderen de zelfreflectie vorm geven in
                      hun aanbod van een cursus.




                                                                                           24
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:            Omgaan met verlies en lijden in de palliatieve zorg

gegeven door:              Gea Arentsen

emailadres/tel. nr.        info@gea-arentsen.nl
                           tel. 0318 619044
                           www.gea-arentsen.nl

Opzet

georganiseerd door:        Hospice Rozenheuvel te Rozendaal en Gea Arentsen, training en
                           begeleiding in de zorg(netwerk pall zorg? eigen instelling? IKC?)

betaald door:              VOHA = huisartsenopleiding Nijmegen

duur:                      1 dagdeel

doelgroep:                 HAIO’s = huisartsen in opleiding (2 e jaar)

hoe vaak al gegeven?       2 keer sinds 2007

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:      -   Zicht krijgen op de persoonlijke ervaring en betekenis van
                                  lijden, sterven en dood om zo beter af te kunnen stemmen
                                  op de ervaringen en behoeften van stervenden
                              -   Signaleren van zorgen en angsten, zingevingsvragen,
                                  behoeften
                              -   Existentiële crisis
                              -   Functie en methode van familiegesprekken

thema’s                    Zie boven

theorieën/modellen

methodieken                Onderwijsleergesprek; informatieverstrekking door middel van
                           kennisoverdracht; casuïstiek; deelnemers maakten een tekening
                           van het persoonlijk gewenste sterfbed en bespreken dit in
                           subgroepjes.

evaluatiemethode           Mondelinge evaluatie. Evaluatief gesprek met huisarts- opleider.

evaluatie                  Deelnemers waren verrast dat de hulpverlener niet altijd met
                           oplossingen en adviezen klaar hoeft te staan en dat ‘Er Zijn’ en
                           aandacht hebben in situaties passender is. Bewustwording van
                           eigen moeite met de verlies en dood en dat dit attitude en gedrag
                           naar patiënten toe beïnvloed.

Overige opmerkingen        De middag is tekort om op de onderwerpen diep in te gaan, maar
                           maakt veel los bij de deelnemers.

                                                                                               25
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:
                           Bijscholing Palliatieve Terminale Zorg:

                           'Ruimte in de zorg voor leven en dood'


gegeven door:              Gea Arentsen

emailadres/tel. nr.        info@gea-arentsen.nl
                           tel. 0318 619044
                           www.gea-arentsen.nl


Opzet

georganiseerd door:        - Gea Arentsen, training en begeleiding in de zorg.
                           - Deze scholing werd tot 2007 ook regelmatig georganiseerd door
                           het IKO (Integraal Kankercentrum Oost)

betaald door:              Instelling / zorgorganisatie= opdrachtgever. Scholing wordt
                           incompany gegeven

duur:                      De bijscholing omvat 10 dagdelen van 3 ½ uur.
                           De eerste 8 dagdelen vinden binnen 3 maanden plaats; de laatste 2
                           dagdelen volgen na 2 en na 5 weken
                           Het is ook mogelijk een kortere cursus samen te stellen met enkele
                           modules / thema’s uit de bijscholing
                           Cursus met onderwerpen uit dit scholingsprogramma is ook
                           mogelijk voor vrijwilligers terminale zorg

doelgroep:                 Verzorgenden en verpleegkundigen in verzorgings- en
                           verpleeghuizen, palliatieve afdelingen, hospices en in de thuiszorg
                           De bijscholing kan op maat gemaakt worden voor
                           verpleegkundigen en verzorgenden die werken op gespecialiseerde
                           afdelingen voor palliatieve zorg en hospices

hoe vaak al gegeven?       Sinds 2003 ongeveer 25 keer

Inhoud

doelstelling/leerdoelen:    Algemene doelstellingen:

                                o Het bevorderen van kennis, inzicht en vaardigheden in de
                                  zorg voor ongeneeslijke zieke en terminale zorgvragers en
                                  hun naasten.
                                o Het bevorderen van zelfreflectie en een adequate
                                  beroepshouding t.a.v. palliatieve terminale zorgverlening.

                                Per thema / module concrete doelstellingen


                                                                                                 26
thema’s                    Principes van palliatieve zorg; visie op PZ

                           Spirituele zorg / Culturele aspecten en levensbeschouwing /

                           Betekenis van sterven en dood /

                           Omgaan met zingevingsvragen / existentiële crisis

                            Psychosociale zorg / Omgaan met emoties in het ziekte - en
                          stervensproces /

                           Zorg en ondersteuning door en voor de familie/naasten /

                           Zorg voor de zorgenden / omgaan met eigen ervaringen en
                          emoties van de zorgverlener

                           Communiceren rond het levenseinde (1 dagdeel)

                           Organisatie van de palliatieve zorg /

                           Samenwerken in een team

                           Pijn en pijnbeheersing (1 dagdeel)

                           Zorg voor andere problematische symptomen /

                           Aanvullende of complementaire zorgvormen

                           Ethische dilemma's rond het levenseinde (1 dagdeel)

                           Rouw en verliesverwerking / nazorg (1 dagdeel )

                     Dagdelen 9 en 10 zijn optioneel en zijn bedoeld om een begin te
                     maken het geleerde in de werksituatie toe te passen en te
                     integreren.
                     Met behulp van een gestructureerde aanpak leren de deelnemers te
                     werken aan een verbeterproject in de eigen werksituatie.

theorieën/modellen   Meerdere bronnen.
                     Richtlijnen palliatieve zorg van de VIKC vormen uitgangspunt

methodieken          Er wordt gewerkt met diverse werkvormen:
                     onderwijsleergesprek in relatie tot ervaringsgericht leren;
                     kringgesprek met praatstok; opdrachten gericht op zelfreflectie en
                     uitwisseling; opdrachten en oefeningen, individueel en in
                     groepsverband; informatieverstrekking door middel van
                     kennisoverdracht; lesondersteunend videomateriaal;
                     casusbesprekingen; aandachtgerichte oefeningen; rollenspel.
                     Gastdocenten (arts en verpleegkundig consulent voor medische en
                     verpleegkundige onderwerpen). Trainingsacteur voor het oefenen
                     mbt communicatie rond levenseinde - inbreng eigen casuïstiek..

evaluatiemethode     Mondelinge evaluaties; schriftelijke tussenevaluatie en schriftelijke

                                                                                             27
                      eindevaluatie. Niet anoniem. Evaluatiegesprek met de
                      opdrachtgever.

evaluatie             Als de gehele scholing wordt gevolgd is de groep 10 dagdelen met
                      elkaar aan het werk gedurende enkele maanden. Alle onderwerpen
                      / thema’s in de palliatieve zorgverlening komen aan bod.
                      Deelnemers geven aan dat dit een bijzonder verrijkend leer- en
                      ontwikkelingsproces oplevert doordat er voldoende tijd is om te
                      lezen, met elkaar ervaringen te delen, te reflecteren op het
                      geleerde, wat dat betekent voor de zorgverlener zelf en men kan
                      het toetsen en nabespreken in de praktijk.


Overige opmerkingen   Het thema ‘Spirituele zorg’ komt in het 2e dagdeel expliciet aan
                      bod. Doelstellingen:
                         o Inzicht te hebben in de eigen verhouding tot de dood en
                             sterven - ervaringen, denkbeelden, levens- en
                             geloofsovertuiging, gevoelens - en wat dit betekent voor de
                             eigen manier van zorgverlenen.
                         o Inzicht te hebben in de ontwikkelingen van de geschiedenis
                             ten aanzien van de plaats en rol van de dood.
                          o Kennis en inzicht te hebben in de betekenis van de dood
                              en het sterven binnen de westerse samenleving en dit te
                              kunnen integreren in beroepshouding en visie op zorg.
                          o De invloed en het belang van culturele, religieuze en
                              levensbeschouwelijke achtergronden in de beleving van
                              ziekte en dood op waarde weten in te schatten.
                          o Kennis te hebben van belangrijke rituelen en gebruiken
                              rond het sterven van allochtone bevolkingsgroepen en
                              godsdienstige stromingen in Nederland en weten waar
                              desbetreffende informatie te verkrijgen is.
                          o De invloed en het belang van spiritualiteit en spirituele
                              zorg in de palliatieve zorgverlening te onderkennen.

                      In andere dagdelen, bijvoorbeeld bij ‘Psychosociale Zorg’ wordt
                      ook aandacht besteedt aan de relatie tussen psychosociale en
                      existentiële of zingevings- problematiek. Bij het thema ‘Ethische
                      dilemma’s rond het levenseinde’ wordt duidelijk dat
                      levensbeschouwing en cultuur, normen en waarden een essentiele
                      rol in de discussie speelt.




                                                                                           28
Scholingsprogramma spirituele zorg voor zorgverleners in de palliatieve zorg


Titel scholing:
                        ‘Communicatie rond het levenseinde’

                        Verbeterprogramma voor verpleeg- en verzorgingshuizen,
                        thuiszorgorganisaties en hospices



gegeven door:           Gea Arentsen, training en begeleiding in de zorg

emailadres/tel. nr.     info@gea-arentsen.nl
                        tel. 0318 619044
                        www.gea-arentsen.nl


Opzet                   Het programma is bedoeld voor verpleeg- en verzorgingshuizen,
                        thuiszorgorganisaties en hospices.
                        Het verbeterprogramma bestaat uit twee componenten:

                                Scholings- en trainingsprogramma voor verzorgenden en
                              verpleegkundigen binnen de eigen instelling.
                                Ondersteuning van de organisatie / afdeling bij het
                              uitvoeren van verbeteracties op het gebied van de organisatie
                              van communicatie rond het levenseinde.


georganiseerd door:     Gea Arentsen, training en begeleiding in de zorg.

                        IKO en IKST (Integrale Kankercentra Oost en Stedendriehoek-
                        Twente) hebben – met financiële steun van de provincie
                        Gelderland - het verbeterprogramma 'Communicatie rond het
                        levenseinde' ontwikkeld en uitgetest bij vier pilot-instellingen.
                        Projectuitvoerder was Gea Arentsen. Zij bieden het
                        communicatieprogramma ook aan.

betaald door:           Instelling / zorgorganisatie= opdrachtgever. Scholing wordt
                        incompany gegeven

duur:                   Training : 4 tot 5 dagdelen

doelgroep:              Het programma is bedoeld voor verpleegkundigen en
                        verzorgenden in verpleeg- en verzorgingshuizen en hospices. Kan
                        op maat worden gemaakt voor zorgverleners in
                        thuiszorginstellingen.

hoe vaak al gegeven?    - 4 keer in het pilottraject (2005- 2006) onder auspiciën van IKO
                        en IKST.
                        - 1 keer via eigen bureau



                                                                                              29
Inhoud

doelstelling/leerdoelen:      -   Inzicht in de eigen opvattingen en gevoelens rond lijden,
                                  sterven en dood.
                              -   Kennis en vaardigheden op het vlak van communiceren en
                                  begeleiding: o.a. contact maken en afstemmen; affectief
                                  luisteren, signaleren van verbale en non-verbale signalen.
                              -   Kunnen / durven praten (en luisteren) met de zieke en zijn
                                  naasten over zorgen, angsten en zingevingsvragen rond het
                                  sterven.
                              -   Symbooltaal; omgaan met stilte; gebruik maken van via
                                  rituelen
                              -   Het geven van voorlichting over de mogelijkheden en het
                                  beleid van de instelling behoort eveneens tot communicatie
                                  rond het levenseinde.

thema’s                    Dagdeel 0 (= optioneel):
                           Startbijeenkomst met het interactieve theater Theducater.
                           Doel: deelnemers bewust laten worden van hun eigen manier van
                           communiceren met de patiënt en naasten aan de hand van
                           gespeelde praktijksituaties.

                           Dagdeel 1 en 2:
                           De patiënt en zijn naasten staan centraal: hoe herken je emoties en
                           behoeften, hoe kan het verwerkingsproces eruit zien?
                           Ook wordt de eigen houding van de zorgverlener ten aanzien van
                           lijden en sterven via zelfreflectie en uitwisseling onder de loep
                           genomen. Situaties uit de praktijk vormen veelal het uitgangspunt.

                           Dag 3:
                           Het oefenen van communicatievaardigheden in zorgsituaties rond
                           het levenseinde staat centraal. De deelnemers nemen hun eigen
                           leerpunten als uitgangspunt. Aan deze bijeenkomst werkt een
                           trainingsactrice mee.

                           Dag 4:
                           Reflectie deelnemers op hun eigen communicatieve houding en
                           gedrag via het zelfevaluatie-instrument. Welke verbeteringen zijn
                           gewenst in je eigen gedrag en welke in de organisatie? Tevens
                           vindt er een terugkoppeling plaats vanuit het management:
                           resultaten van de gekozen verbeterprojecten.

theorieën/modellen         Meerdere bronnen en modellen


methodieken                Zie programma

evaluatiemethode           Mondelinge evaluaties; schriftelijke eindevaluatie. Niet anoniem
                           Evaluatief gesprek met opdrachtgever.

evaluatie                     Uit evaluaties deelnemers van de training:
                                      “Je hoeft niet altijd iets te zeggen; luisteren kan genoeg zijn”
                                      “Iedereen heeft zijn eigen werkelijkheid; invloed van
                                      interpretaties”

                                                                                                         30
                                 “Open vragen zijn soms beter dan gesloten”
                                 “Leren luisteren naar anderen en naar jezelf is belangrijk”
                                 “Stiltes mogen vallen; meer rust tussen vragen en antwoorden”
                                 “Je mag meer eigen gevoelens uiten”
                                 “Ik heb leren spiegelen”
                                 “Het is beter om openlijker over sterven te praten”
                                 “Bewuster kijken naar gesprekken helpt”
                                 “Beter en vaker feedback durven geven is nuttig”

                                 Men ervaarde na de training minder drempels m.b.t.
                                 ‘moeilijke’ onderwerpen met bewoner, familie en
                                 collega’s

                                 Oefenen met trainingsactrice zeer leerzaam

Overige opmerkingen   Uit de pilot is gebleken dat het koppelen van beide onderdelen -
                      scholings- en trainingsprogramma én verbeteracties- een
                      synergetisch effect oplevert. Het is daarom belangrijk dat zowel de
                      verbeteracties als de scholing in eenzelfde tijdsbestek (6 tot 8
                      maanden) worden uitgevoerd. Medewerkers voelen zich extra
                      gemotiveerd wanneer het management ook actief met het
                      onderwerp bezig is. Bovendien zijn de verbeteracties nodig om de
                      medewerkers goed in staat te stellen de nieuw verworven kennis en
                      vaardigheden in de praktijk te brengen. Resultaat is dat het
                      bewustzijn ten aanzien van communicatie rond het levenseinde
                      binnen de instelling is verbeterd.




                                                                                                 31

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:44
posted:2/16/2012
language:Dutch
pages:31