Yillik Rapor 2006 - DOC by 82tHj8X

VIEWS: 0 PAGES: 89

									                  T.C.
          RABAT BÜYÜKELÇĠLĠĞĠ
          TĠCARET MÜġAVĠRLĠĞĠ




           2006 YILINDA
FAS'IN GENEL EKONOMĠK DURUMU VE
  TÜRKĠYE ĠLE EKONOMĠK-TĠCARĠ
            ĠLĠġKĠLERĠ



              Ağustos 2007




                   1
ĠÇĠNDEKĠLER                                                                                                                                                  SAYFA NO

BÖLÜM I

1. GĠRĠġ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .     4

2. SOSYAL VE EKONOMĠK GÖSTERGELER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                               5-7

     2.1. Ülke Kimliği        .............................................................                                                                           5
     2.2. Sosyal Göstergeler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                6
     2.3. Ekonomik Göstergeler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                  7

3. ÜLKE HAKKINDA GENEL BĠLGĠLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                       8-21
    3.1.Ülkenin Kısa Tarihçesi    .........................................................                                                                           8
    3.2. Siyasi ve Ġdari Durum    .........................................................                                                                           10
    3.3.Coğrafi Bilgiler ve Nüfus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                   16

4. GENEL EKONOMĠK DURUMU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                  21-41
   4.1. Genel Durum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .               21
   4.2. Tarım ve Hayvancılık . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                    25
   4.3. Sanayi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .      29
   4.4. UlaĢtırma ve Telekomünikasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                           32
   4.5. Ticaret . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .       35
   4.6. Hizmetler (Bankacılık, Turizm, Sigortacılık, Diğer Hizmetler) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                             36
   4.7. Enerji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .       38
   4.8. Doğal Kaynaklar ve Madencilik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                             39
   4.9. Para ve Sermaye Piyasaları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                        40
   4.10. Son Yılda Ekonomiyi Etkileyen Ġç ve DıĢ Olaylar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                        40

5. EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                       41-52
    5.1. Genel Durum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .              41
    5.2. Ödemeler Dengesi ve Sermaye Hareketleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                    41
    5.3. DıĢ Ticaretin Genel Durumu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                       43
    5.4. DıĢ Ticaret Ġstatistikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                   46

BÖLÜM II

1.    TÜRKĠYE ĠLE EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                    53-76
      1.1. Ekonomik ĠliĢkilerin Genel durumu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                            53
      1.2. Ticari ĠliĢkilerin Genel Durumu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                          54
      1.3. DıĢ Ticaret Ġstatistikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                 59
      1.4. Ticari ĠliĢkilerde Bilinmesi Gerekli Genel Konular . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                       60
      1.5. Yıl Ġçinde Açılan Fuarlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                      63
      1.6. Belli baĢlı Ekonomik ve Ticari kuruluĢlar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                               64
      1.7. Diğer Bilgiler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .             68

2.    SORUNLAR, GÖRÜġLER VE ÖNERĠLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                              76
      2.1. Sorunlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .               76
      2.2. GörüĢ ve Öneriler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                    77

EKLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   79-88

KAYNAKÇA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .          89




                                                                                       2
                            METĠN ĠÇĠNDEKĠ TABLOLAR LĠSTESĠ


                                                                                     Sayfa No
Tablo 1    YaĢ Gruplarına Göre Nüfus                                                       19
Tablo 2    Cinsiyete Göre Aktif Nüfus                                                      19
Tablo 3    YerleĢim Bölgelerine Göre Aktif Nüfus                                           19
Tablo 4    YaĢ Gruplarına Göre Aktif Nüfus                                                 20
Tablo 5    Okur-Yazar Olmayan Nüfus                                                        20
Tablo 6    Reel GSYĠH‟nın Sektörel Dağılımı                                                22
Tablo 7    2000-2004 yılları arasında sektörel büyüme (%)                                  23
Tablo 8    Tarımsal ürünler Üretimi                                                        26
Tablo 9    Fas Temel Turizm Göstergelerinin Yıllık Seyri                                   36
Tablo 10   2006 Yılı Ġtibariyle Fas Bankaları                                              38
Tablo 11   1998-2000 Yıllarında Fas Temel Maden Üretimi                                    40
Tablo 12   2006 Yılı Fas Cari ĠĢlemler Dengesi                                             41
Tablo 13   Yıllar Ġtibariyle Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları                          42
Tablo 14   2004-2006 Yılları Fas Ġstatistikleri Çerçevesinde DıĢ Ticaret Rakamları         46
Tablo 15   2006 Yılı BaĢlıca Ülkelere Göre DıĢ Ticaret                                     47
Tablo 16   2006 Yılı Kıtalara Göre DıĢ Ticaret                                             48
Tablo 17   2006 Yılı DıĢ Ticaretin Sektörel Dağılımı                                       48
Tablo 18   2006 Yılı BaĢlıca Maddelere Göre Ġthalat                                        49
Tablo 19   2006 Yılı BaĢlıca Maddelere Göre Ġhracat                                        50
Tablo 20   2006 Yılı Fas DıĢ Ticaretinde Ġlk 50 Firma                                   51-52
Tablo 21   Türkiye-Fas Yasal Altyapı                                                       55
Tablo 22   2001-2005 Fas‟ın Türkiye ile DıĢ Ticareti                                       59
Tablo 23   Fas‟ta Çıkan Fransızca Gazeteler                                                62
Tablo 24   Fas‟ta Çıkan Arapça Gazeteler                                                   63
Tablo 25   Fas‟ta Bulunan Televizyon ve Radyo Kanalları                                    63
Tablo 26   BaĢlıca Fas Resmi KuruluĢları                                                64-67
Tablo 27   Fas Ticaret Odaları                                                          67-68
Tablo 28   Fas‟ta YerleĢik Türk ĠĢadamları                                              69-74




                                              3
BÖLÜM I
1. GĠRĠġ
         Uzun bir geçmiĢe dayanan Türkiye-Fas iliĢkilerinde, 2004 yılında imzalanan ve 2006
  yılı Ocak ayı itibariyle yürürlüğe giren Serbest Ticaret AnlaĢmasının da olumlu etkisiyle
  ekonomik ve ticari konular daha fazla önem kazanmaya baĢlamıĢtır. Yıllık rapor
  hazırlanırken, Fas pazarı ve yapısı hakkında ilk aĢamada bilinmesi faydalı olacak bilgilerin
  yanısıra detay bazında ekonomik ve ticari hatta sektörel bilgi ve veriler toparlanarak, ülkeye
  iliĢkin temel bir bakıĢ açısı temin edilmeye çalıĢılmıĢtır.




                                              4
        2. SOSYAL VE EKONOMĠK GÖSTERGELER

       2.1. ÜLKE KĠMLĠĞĠ

Devletin Adı                           Fas Krallığı
BaĢkenti                               Rabat
Yönetim Biçim                          MeĢruti Krallık (2 Mart 1956 Fransa‟dan bağımsızlık
                                       tarihi)
Resmi Dili                             Arapça
Dini                                   Ġslam (Müslüman %98,7)
Para Birimi                            Dirhem
Üyesi olduğu uluslararası kuruluĢlar   ABEDA, ACCT, AFDB, AFESD, AL, AMF, AMU,
                                       CCC, EBRD, ECA, FAO, G-77, IAEA, IBRD, ICAO,
                                       ICC, ICFTU, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC,IFRCS,ILO,
                                       IMF, IMO, Intelsat, Interpol, IOC, IOM, ISO, ITU,
                                       NAM, OAS (gözlemci), OAU, OIC, OPCW, OSCE, UN,
                                       UNCTAD, UNESCO, UNHRC, UNIDO, UPU, WHO,
                                       WIPO, WMO, WTO
Yıllık Ortalama Döviz Kuru             1 ABD Doları : 8.75 Dirhem (2006)
Yüzölçümü                              710.850 km2 (Batı Sahra-266.000 km2 dahil)
Nüfus                                  30.4 Milyon (2006)
Kadın:                                 15,5 Milyon
Erkek:                                 14,9 Milyon
Yıllık nüfus artıĢı (%)                % 2,1
Nüfus Yoğunluğu (km2/kiĢi)             66 kiĢi/km2
Mesai Saatleri ve Günleri              Pazartesi-Cuma (8:30-16:30 arası)
Büyük Kentler, (Varsa Limanlar)        Kazablanka,Rabat,MarakeĢ,Fes,Agadir
Türkiye ile Saat Fark                  Yaz saati uygulaması ile 3 saat,
                                       KıĢ saati uygulaması ile 2 saat geride
Haftalık ÇalıĢma Saati (Ortalama)      Haftada 44 saat (yılda 2.288 saat)
Resmi Tatil Günleri                    Cumartesi-Pazar
                                       1 Ocak Yeniyıl tatili
                                       11 Ocak Bağımsizlık Bildirisi Yıldönümü
                                       1 Mayıs ÇalıĢma Bayramı
                                       30 Temmuz Tahta GeçiĢ Bayramı
                                       20 Ağustos Kral ve Halkın Devrimi Bayramı
                                       21 Ağustos Mohammed VI‟nın Doğumgünü
                                       6 Kasım YeĢil YürüyüĢ Yıldönümü
                                       18 Kasım Bağımsızlık Bayramı
                                        Hicri Yıl BaĢlangıcı (1 gün)
                                        Peygamberin doğumu (2 gün)
                                        Ramazan Bayramı (2 gün)
                                        Kurban Bayramı (2 gün)
Uluslararası Telefon Kodu              00 (212)




                                             5
       2.2. SOSYAL GÖSTERGELER

Ortalama Ömür :                        72,2 yıl
Kadın                                  72,7 yıl
Erkek                                  68,1 yıl
Okuma Yazma Oranı (%)                  % 57
Yüksek Öğretim Okul Sayısı             15 Üniversite
                                       (52 Fakülte, 30 civarında yüksek öğretim kurumu)
Yüksek Öğretimdeki Öğrenci Sayısı      286.829 (2002/2003 dönemi)
Hastane Sayısı                         126 (2.484 temel sağlık kuruluĢu)
Doktor BaĢına DüĢen KiĢi Sayısı        YaklaĢık 1845 hasta (2005)
Bin kiĢiye düĢen :

Otomobil                               ġehirde 143, TaĢra 39 (2001)
Telefon                                44 (2004)
Televizyon                             ġehirde 907, TaĢra 51 (2001)
Mobil Telefon                          312 (2004)
Internet Bağlantı Sayısı               3,7 (2004)
Gelen Turist Sayısı                    5.850.000 turist
Karayolu Uzunluğu                      57.227 km
Otoyol Uzunluğu                        32.000 km
Demiryolu Uzunluğu                     1.907 km
KiĢi BaĢına Yıllık Elektrik Tüketimi   0,87 KWH/kiĢi
(KWH/KiĢi)
Asgari Ücret (uygulama varsa)          1.842 dirhem/aylık (9,66 dirhem/saat),       tarımda
                                       çalıĢanlar için 1.300 dirhem/aylık




                                        6
      2.3. EKONOMĠK GÖSTERGELER


                                                                         2004                2005        2006
GSYĠH (Milyon Dirhem)                                                       443.673           457.621     504.931
GSYĠH (Milyon $, piyasa fiyatları)                                           50.133            51.418      57.706
     Reel GSYĠH Oranı (%)                                                         5.8              3.1       10.3
     KiĢi BaĢına (GSMH-MG)($)                                                  1.570            1.600       1.677
Enflasyon Oranı                                                                   1.5              1.7         2.8
ĠĢgücü (faal nüfus)                                                       9.821.897         9.913.100
ĠĢsizlik oranı (%)                                                              10.4             11,1         9,7
Yurt DıĢında ÇalıĢan ĠĢçi Sayısı                                          2.620.070         2.680.070
GSYĠH – Sektörel Büyüme Hızları (%)                                               4.2              1.7        7.3
     Tarım                                                                        1.9           -17.7          25
     Sanayi                                                                       4.9                6
     Hizmet                                                                       4.5              4.3
Sabit Sermaye Yatırımları (Milyon Dirhem)                                   111.116           115.648
DıĢ Ticaret (Milyon $)                                                       27.720            31.869     36.422
     Ġhracat                                                                   9.876           11.153     12.765
     Ġthalat                                                                 17.844            20.716     23.657
     Denge                                                                    -7.968           -9.563    -10.892
Dünya Ticareti Ġçindeki Payı (%)                                                0.03             0.03        0.03
Türkiye ile Ticaret (1000 $) (Fas istatistiklerine göre)                    428.359           486.641    752.044
     Ġhracat                                                                 64.416            86.862    124.728
     Ġthalat                                                                363.942           399.779    627.316
     Denge                                                                  299.526           307.110    502.588
Ülke Toplamı Ġçinde Türkiye’nin Payı (%)                                        1.54             1.53        2,06
     Ġhracat                                                                    0.65             0.85        0,98
     Ġthalat                                                                    3.69               1,9       2,65
Cari ĠĢlemler Dengesi (Milyon $)                                                 966            1.126       1.831
Borç Stokları (1.000 Dirhem)                                                294.304           327.429    330.394
   Ġç Borç Stoku                                                            223.904           258.529    265.803
   DıĢ Borç Stoku                                                            70.400            68.900     64.591
     Orta ve Uzun Vadeli                                                     70.400            68.900     64.591
     Kısa Vadeli                                                            -                    -        -
Sabit Yabancı Sermaye Yatırımları                                            15.941            16.120
(Milyon Dirhem)
Emisyon Hacmi (Milyon Dirhem)                                               416.430          474.777
SeçilmiĢ Oranlar (%)
     Ġhracat/Ġthalat                                                            55.7             53.8          54
     Ġhracat/GSYĠH                                                              19.7             20.5        22.1
     Ġthalat/GSYĠH                                                                36               39          41
     Cari ĠĢlem Dengesi/GSYĠH                                                  0.019            0.021       0.032
     DıĢ Borç/GSYĠH                                                             15.9               15        12.8
     Ġç Borç/GSYĠH                                                              50.5               56        52.6
 Kaynak: Planlama Yüksek Komiserliği (Haut Commissariat Au Plan)
         Maliye ve ÖzelleĢtirme Bakanlığı (Ministere des Finances et de la Privatisation)




                                                      7
3. ÜLKE HAKKINDA GENEL BĠLGĠLER
3.1. Ülkenin Kısa Tarihçesi

      Fas‟ta 16. yüzyılın ikinci yarısında ġürefay-ı Sadiye denilen bir aile hükümdarlık
etmektedir. Hazret-i Peygamberin torunu Hasan bin Ali evladından olduklarını söyleyen bu
aileden ilk kez hükümdarlık eden Ebu Abdullah Mehmed Kaim Biemrillah idi (1511).
Osmanlılar, Trablus, Tunus ve Cezayir‟e yerleĢtikleri sırada, bu havaliyi nüfuz ve idaresi
altına almak isteyen (Ġspanya Kralı ġarlken) ve daha sonra oğlu II. Filip ile uzun yıllar
mücadele etmiĢlerdi.

           Fas hükümdarı, Ġspanyollarla hoĢ geçinmek suretiyle onların kuvvetli
zamanlarında memleketi muhafaza etmiĢlerdi; fakat daha sonra Ġspanya‟nın eski nüfuzunu
kaybetmesi üzerine Fas hükümdarı Mevlay Mehmed Mütevekkil Alellah (1574-1578)
Ġspanya dostluğunu terkederek, o sıralarda kuvvetli olan Portekizle anlaĢmıĢ, ancak,
Ġspanya‟yla dostluğu da ihmal etmemiĢti. Hatta Fas devletinin bu dostluk siyaseti,
Osmanlıların kuzey Afrika‟da daha ziyade yayılmalarına engel oluyordu. Bundan dolayı,
Fas hükümdar ailesi içinde Osmanlılara dost birinin hükümdar olması kararlaĢtırıldı. Bu
hususta Kılıç Ali PaĢa‟nın da tesiriyle evvelce biraderi Abdülmümin‟le beraber Osmanlılara
iltica etmiĢ olan Ebu Abdullah Mehmed‟in oğlu Abdülmelik Osmanlı donanmasıyla
Cezayir‟e gönderilip, Cezayir-i Garb Beylerbeyi Ramazan PaĢa‟nın Abdülmelik‟e yardım
ederek bunu Fas‟a sokması emrolunmuĢtur.

      Abdülmelik’in hükümdarlığı ile Fas’ın Osmanlı nüfuzu altına girmesi

       Cezayir-i Garb Beylerbeyi Ramazan PaĢa, 1575 yılında Abdülmelik‟i beraberine alarak
15.000 kiĢilik bir asker ve yardımcı kuvvetlerle Fas‟a yürüyüp Mevlay Mehmed Mütevekkil
Alellah‟ın 60.000 kiĢilik ordusuyla karĢılaĢmıĢtır. Evvelce Abdülmelik tarafından gizlice
elde edilen Faslı komutanlar ile Fas askerlerinin bir kısmı Osmanlılar tarafına geçtiklerinden
Fas ordusu mağlup olmuĢ ve Abdülmelik Fas‟a girerek hükümdar ilan edilmiĢtir. Devrik
hükümdar MarakeĢ‟e kaçmıĢtır. Cezayir-i Garb Beylerbeyi Ramazan PaĢa, Fas‟ın yeni
hükümdarının yanına bir miktar kuvvet bırakarak Cezayir‟e dönmüĢ, Abdülmelik bundan
sonra MarakeĢ üzerine yürüyerek Mevlay Mehmed Mütevekkil‟i oradan da kaçırmıĢtır.
Mevlay Mehmed Mütevekkil, sahildeki bazı kalelerini vererek yardım için Portekiz Kralı‟na
mektup yazmıĢ, ancak Portekiz Kralı‟na yolladığı adamlar, Abdülmelik‟in donanması
tarafından yakalanmıĢtır.

      Portekiz Kralı’nın hazırlığı

      Portekiz Kralı Don Sebastiyan Afrika‟da Portekizlilerin uğradığı mağlubiyetin
intikamını almak için çalıĢmakta ve Papa‟nın da yardımıyla haçlı kuvveti toplamak
amacındaydı. Bu sırada kendisine müracaat eden sabık Fas hükümdarının teklifini derhal
kabul etmiĢtir. Ancak Osmanlıyla tek baĢına baĢedemeceğini bildiğinden, 1576 yılında
Ġspanya Kralıyla görüĢmüĢ, Kral II. Filip de Portekiz Kralına 6.000 kadar asker ve 50
gemiyle yardım etmiĢtir. Bunun üzerine Portekiz Kralı kendi kuvvetleriyle birlikte Assilah
mevkiine çıkmıĢ ve orada sabık Fas hükümdarı Mevlay Mehmed Mütevekkil‟le birleĢmiĢtir.




                                            8
     Vadi’s-Sebil ve/veya Kasr-ül Kebir Muharebesi

       Portekiz Kralı ve Mevlay Mehmed Mütevekkil beraberce Fas‟ın iç kesimlerine doğru
ilerlemiĢler, Abdülmelik de bunları kendi ordusuyla karĢılamıĢtır. Kralın gafletinden
istifadeyle geçtiği Mehazin nehrinin köprüsünü geriden çevirmiĢtir. Bu nehir geçit
vermediğinden kuvvetlerin ilerlemesi için mutlaka köprüden geçilmesi gerekmektedir.
Abdülmelik hasta olduğundan harp meydanına sedyeyle gelmiĢ, orduların komutasını kardeĢi
Ebu‟l Abbas Ahmed‟e vermiĢti. ġiddetli muharebe yaĢanmıĢ ve sonuçta Don Sebastiyan
mağlup olmuĢ, kaçarken Mehazin köprüsünün Fas hükümdarı Abdülmelik tarafından
tutulduğunu görünce atını nehre vurmuĢ, Mevlay Mehmed Mütevekkil‟le birlikte kaçarken
suyun Ģiddetinden her ikisi ve birçok askeri nehirde boğulmuĢlardır. Abdülmelik de bir süre
sonra hastalığının ağırlaĢması nedeniyle vefat etmiĢtir. Fas hükümdarı Abdülmelik ile sabık
Hükümdar Mevlay Mehmed Mütevekkil ve Portekiz Kralı Don Sebastiyan‟ın yaptığı meydan
harbine, mevkiinin adına nisbetle Vadi‟s Sebil veya Kasr-ül Kebir muharebesi denir.

      Abdülmelik sonrası Fas

      Abdülmelik‟in Cezayir-i Garb Beylerbeyi Ramazan PaĢa‟nın yardımıyla ve daha
sonra da kendisine verilen kuvvetle Portekiz Kralı ve sabık Fas hükümdarını mağlup etmesi,
Fas‟ı Osmanlı Ġmparatorluğu‟nun nüfuzuna sokmuĢtur. Abdülmelik‟in ölümü üzerine oğlu
Mevlay Ahmed El Mansur, Osmanlı Ġmparatorluğu‟nun müsaadesiyle Fas hükümranlığına
geçmiĢtir.

      18.Yüzyıldan Günümüze Fas

       18. ve 19. yüzyılda Ġspanyollar, Fas‟ın zayıflamasından faydalanarak, Akdeniz ve
Atlas Okyanusu kıyısında bulunan limanları iĢgal etmiĢlerdir. Diğer taraftan; Cebelitarık‟a
yerleĢen Ġngiltere de, Fas‟ı Ġspanya‟ya karĢı koruma gerekçesiyle, 1856‟da bazı ticari
imtiyazlar sağlamıĢtır. 1906‟da, Fas, ekonomik açıdan Avrupa devletlerinin denetimi altına
alınmıĢtır. 1912 yılında Fransa ile Fas arasında imzalanan AnlaĢma ile, ülkenin kuzey ve
güneyi (Batı Sahara) Ġspanyol, orta bölgeleri ise Fransız himayesine girmiĢtir. Zaman zaman
yaĢanan ayaklanmalara rağmen, bu statü 1956 yılına kadar devam etmiĢtir. Bu dönem
zarfında yollar, demiryolları ve limanlar inĢa edilmiĢ, Kazablanka ve Rabat ticaret ve sanayi
merkezleri haline gelmiĢtir.

       1943 yılında Ġstiklal Partisinin kurulması, Fas Sultanı V.Mohammed‟in milliyetçilik
hareketlerini desteklemeye baĢlaması sonrasında, Ġstiklal Partisi yöneticileri tutuklanmıĢ ve
1953 yılında V.Mohammed ailesiyle birlikte Madagaskar‟a sürgüne gönderilmiĢtir. Ancak;
Cezayir baĢta olmak üzere, tüm Kuzey Afrika‟da baĢlayan ayaklanmalar, Fransız
hükümetinin, önce Tunus, sonra Fas ile bağımsızlık görüĢmelerine baĢlamasına sebep
olmuĢtur. Kasım 1955‟te Fas‟ın bağımsızlığı ilke olarak tanınmıĢ ve ardından 16 Kasım
1955‟te V.Mohammed ülkesine geri dönmüĢtür. 2 Mart 1956 tarihi itibariyle Fas yeniden
bağımsızlığına kavuĢmuĢ, 7 Nisan 1956‟da Ġspanya himaye altında tuttuğu Kuzey Fas‟tan
çekilerek Fas‟ın bağımsızlığını tanımıĢtır. 1923 yılında uluslararası serbest bölge statüsü
verilen Tanca Ģehri ise, Ekim 1956‟dan sonra tekrar Fas‟a bağlanmıĢtır. V.Mohammed, 1957
Ağustos ayında Kral ünvanını almıĢtır. Ölümünden sonra tahta oğlu II.Hasan geçmiĢ ve
1961-1999 yılları arasında hüküm sürmüĢtür. Kral II.Hasan‟ın 1999 yılında ölümünün
ardından yerine büyük oğlu VI. Mohammed tahta geçmiĢtir. 2002 yılı Eylül ayında yapılan
genel seçimlerden sonra özellikle genç teknotratların yer aldığı bir hükümetin görev baĢına
getirilmiĢtir.



                                            9
 3.2. Siyasi ve Ġdari Durum

       1912-1956 yılları arasında Fransız ve Ġspanyol himayesinde kalan Fas, 1956 yılında
bağımsızlığına kavuĢmuĢ ve ülkede anayasal monarĢi kurulmuĢtur. Ülke bağımsızlıktan
bugüne kadar 5 anayasa değiĢikliği geçirmiĢtir. Fas Krallığı; 1996 yılı Anayasası
çerçevesinde, devlet dini Ġslam, resmi dili arapça olan, anayasaya dayalı meĢruti bir krallık
olarak tanımlanmaktadır.

     Kral; hem Devlet BaĢkanı, Genelkurmay BaĢkanı ve Milli Savunma Bakanı hem de
Amir Ul Muminin (Ġnananların Emiri) sıfatıyla ülkenin dini lideri konumundadır.

     Ülkede, Temsilciler Meclisi ve DanıĢmanlar Meclisi olarak ayrılan iki meclis
mevcuttur.

       Kral, BaĢbakanı ve BaĢbakanın teklifi üzerine hükümeti oluĢturacak diğer Bakanları
atamaktadır. Egemenlik Bakanlıkları olarak adlandırılan Adalet, ĠçiĢleri, DıĢiĢleri, Din ve
Evkaf ĠĢleri Bakanlıkları ile Savunma Bakan Yardımcılığına atamalar ise, doğrudan Kral
tarafından yapılmaktadır. Hükümet, Kral ve Temsilciler Meclisine karĢı sorumludur.

       Fas idari olarak 17 idari bölge (bir çok vilayetten oluĢan ve wilaya denilen bölge
valilikleri ve 51 vilayete bölünmüĢtür.

      3.2.1. Yasama

       Fas Parlamentosu; 13 Eylül 1996 tarihinde yapılan Anayasa referandumu ile,
milletvekillerinden oluĢan Temsilciler Meclisi ile; meslek odaları, ücretli ve yerel
danıĢmanların yer aldığı sivil toplum örgütleri temsilcilerinden oluĢan DanıĢmanlar Meclisi
olmak üzere iki meclisli bir yapıya kavuĢturulmuĢtur.

     Parlamentonun alt kanadı olarak kabul edilen 325 üyeli Temsilciler Meclisi; tüm
seçmenlerin katılım sağladığı tek dereceli seçimle beĢ yıllığına belirlenmektedir.

       Parlamentonun üst kanadı olan 270 üyeli DanıĢmanlar Meclisi üyelerinin 3/5‟i her
bölgede yerel yönetimlerin temsilcilerinden oluĢan seçim kurulunca; kalan 2/5‟lik kısmı ise,
her bölgede meslek odalarınca seçilen temsilciler ile ulusal boyutta ücretli temsilcilerinin
oluĢturduğu seçim kurulunca seçilmektedir. 9 yıllığına seçilen DanıĢmanlar Meclisi
üyelerinin 1/3‟ü her üç yılda bir yenilenmektedir.

       Toplantıları kamuya açık olan Parlamento, yılda iki dönem Ģeklinde çalıĢmaktadır. Bu
dönemler dıĢında, Meclislerden birinin üyelerinin salt çoğunluğunun talebi üzerine veya
Kral‟ın emriyle olağanüstü toplanabilmektedir.

      Yasaların onay süreci Parlamento tarafından gerçekleĢtirilmekte olup, yasa önerileri,
BaĢbakan veya Parlamenterler tarafından, iki Meclisten herhangi birine sunulabilmektedir.
Ġki Mecliste de kabul edilen yasa tasarıları, onay iĢlemlerinin baĢlatılması için, Temsilciler
Meclisi tarafından BaĢbakan baĢkanlığında toplanan Hükümet Konseyi‟ne iletilmektedir.

      Fas‟ta 27 Eylül 2002 tarihinde yapılan genel seçimlere 26 siyasi parti katılmıĢ,
bunlardan aĢağıda yer alan 22‟si Meclis‟te temsil edilme hakkı kazanmıĢlardır.



                                            10
                                                     Milletveki   Temsil Oranı
         Partinin Ġsmi
                                                      li Sayısı       (%)
USFP     Halkçı Güçler Sosyalist Birliği                  50         15,38
         (Union Socialiste des Forces Populaire)
  PI     Ġstiklal Partisi                               48           14,76
         (Parti de l‟Istıqlal)
 PJD     Adalet ve Kalkınma Partisi                     42           12,92
         (Parti de la Justice et du Developpement)
 RNI     Bağımsızlar Ulusal Birliği                     41           12,61
         (Parti National des Independants)
 MP      Halk Hareketi                                  27            8,30
         (Mouvement Populaire)
MNP      Ulusal Halk Hareketi                           18            5,53
         (Mouvement National Populaire)
 UC      Anayasal Birlik                                16            4,92
         (Union Constitutionelle)
PND      Ulusal Demokrat Parti                          12            3,69
         ( Parti National Democratique)
 FFD     Demokratik Güçler Cephesi                      12            3,69
         (Front des Forces Democratiques)
 PPS     Sosyalizm ve GeliĢme Partisi                   11            3,38
         (Parti du Progres et du Socialisme)
 UD      Demokratik Birlik                              10            3,07
         ( Union Democratique)
MDS      Demokratik ve Sosyal Hareket                    7            2,15
         (Mouvement Democratique et Social)
 PSD     Sosyalist Demokrat Parti                        6            1,84
         (Parti Socialiste Democratique)
Al Ahd   Al Ahd Partisi (Parti Al Ahd)                   5            1,53
 ADL     Özgürlükler Ġttifakı                            4            1,23
         (Alliance des Libertes)
PRD      Reform ve Kalkınma Partisi                      3            0,92
         (Parti de la Reforme et de Developpement)
 PSU     Sosyalist Birlik Partisi                        3            0,92
         (Parti de la Gauche Socialiste Unifiee)
PML      Fas Liberal Partisi                             3            0,92
         (Parti Marocain Liberal)
 PFC     VatandaĢ Güçleri Partisi                        2            0,61
         (Parti des Forces Citoyennes)
 PED     Çevre ve Kalkınma Partisi                       2            0,61
         (Parti de l‟Environnement et du
         Developpement)
 PDI     Bağımsızlık ve Demokrat Parti                   2            0,61
         (Parti Democratique et de l‟Independance)
 CNI     Ġttihadi Ulusal Kongre                          1            0,30
         (Congres National Ġttihadi)




                                      11
      Seçim sonuçlarına göre USFP, PI, PJD ve RNI ilk sıralarda yer almıĢlardır. 2002 yılı
seçimlerinde 34 kadın milletvekili Temsilciler Meclisi‟ne girmiĢtir. Seçimlere katılım oranı
ise, %51 civarında belirlenmiĢtir.

      Bir sonraki seçimlerin, 2007 yılında yapılması öngörülmektedir.

     3.2.2. Yürütme ( Bakanlar Kurulu, BaĢlıca Yöneticilerin Kısa ÖzgeçmiĢi)

      9 Ekim 2002 tarihinde herhangi bir partiye mensup bulunmayan ve kendisi
milletvekili de olmayan eski ĠçiĢleri Bakanı Driss JETTOU, Kral VI. Mohammed tarafından
yeni hükümeti kurmak üzere BaĢbakan atanmıĢtır.

      Kral tarafından 7 Kasım 2002 tarihinde onaylanan yeni koalisyon USFP ve PI den
8‟er; RNI‟den 6, MP‟den 3, MNP ve PPS‟den ise 2‟Ģer milletvekili olmak üzere toplam 38
üyeden oluĢmuĢtur. 4‟ü Bakan, 5‟i Bakan Yardımcısı olmak üzere 9 üye ise hiçbir partiye
mensup değildir.

 Driss JETTOU                       BaĢbakan                             Bağımsız
 Abbas EL FASSĠ                     Devlet Bakanı                        Ġstiklal Partisi
 Mohamed BENAISSA                   DıĢiĢleri ve ĠĢbirliği Bakanı        Bağımsız
 Mustapha SAHEL                     ĠçiĢleri Bakanı                      Bağımsız
 Mohammed BOUZOUBAA                 Adalet Bakanı                        USFP
 Ahmed TOUFIQ                       Evkaf ve Ġslam ĠĢleri Bakanı         Bağımsız
 Mohamed EL YAZGHI                  Toprak Düzenlemesi, Su ve Çevre      USFP
                                    Bakanı
 Fathallah OUALALOU                 Maliye ve ÖzelleĢtirme Bakanı        USFP
 Abdessadek RABIAH                  Hükümet Genel Sekreteri              Bağımsız
 Mohand LAENSER                     Tarım, Kırsal Kalkınma ve            MP
                                    Balıkçılık Bakanı
 Mustapha MANSOURI                  ÇalıĢma ve Mesleki Eğitim Bakanı     RNI
 Habib El MALKI                     Milli Eğitim, Yüksekögretim,         USFP
                                    Kadroların Eğitimi ve Bilimsel
                                    AraĢtırma Bakanı
 Mohamed ACHAARI                    Kültür Bakanı                        USFP
 Karim GHELLAB                      Teçhizat ve UlaĢtırma Bakanı         Ġstiklal Partisi
 Adil DOUIRI                        Turizm,Zanaat ve Sosyal Ekonomi      Ġstiklal Partisi
                                    Bakanı
 Cheikh Mohamed BIADILLAH           Sağlık Bakanı                        Bağımsız
 Mohamed Saad El ALAMI              Parlamentoyla ĠliĢkiler Bakanı       Ġstiklal Partisi
 Mohamed BOUTALEB                   Enerji ve Madenler Bakanı            MNP
 Nabil BENABDALLAH                  ĠletiĢim Bakanı ve Hükümet           PPS
                                    Sözcüsü
 Mustapha MECHAHOURI                DıĢ Ticaret Bakanı                   MP
 Abderrahim HAROUCHI                Sosyal      GeliĢme,     Aile  ve    RNI
                                    DayanıĢma Bakanı
 Mohamed BOUSAĠD                    Kamu Sektörlerinin                   RNI
                                    ModernleĢtirilmesinden Sorumlu
                                    Bakan




                                          12
 Salaheddine               Sanayi, Ticaret ve Ekonominin UyumlaĢtırılması RNI
 MEZOUAR                   Bakanı
 Abderrahman SBAĠ          BaĢbakan Nezdinde Milli Savunma Ġdaresinden Bağımsız
                           Sorumlu Bakan

 Rachid Talbi ALAMI        BaĢbakan Nezdinde Ekonomik ve Genel                RNI
                           ĠĢlerden Sorumlu Bakan
 Taieb FASSI FIHRI         DıĢiĢleri ve ĠĢbirliğinden Sorumlu Bakan           Bağımsız
 Nouzha CHEKROUNI          DıĢiĢleri ve ĠĢbirliği Bakanı Nezdinde             USFP
                           YurtdıĢında YaĢayan Faslılardan Sorumlu Bakan
 Fouad Ali HIMMA           ĠçiĢlerinden Sorumlu Bakan                         Bağımsız
 Ahmed Toufiq HJĠRA        BaĢbakan Nezdinde Konut ve ġehircilikten           Ġstiklal
                           Sorumlu Bakan                                      Partisi
 Abdelkebir ZAHOUD         Toprak Düzenlemesi, Su ve Çevre Bakanı             Ġstiklal
                           Nezdinde Sudan Sorumlu Bakan                       Partisi
 Yasmina BADDOU            Sosyal GeliĢme, Aile ve DayanıĢma Bakanı           Ġstiklal
                           Nezdinde Devlet Sekreteri                          Partisi
 Said OULBACHA             ÇalıĢma ve Mesleki Eğitim Bakanı Nezdinde          MP
                           Mesleki Eğitimden Sorumlu Devlet Sekreteri
 Mohamed El GAHS           BaĢbakan Nezdinde Gençlikten Sorumlu Devlet        USFP
                           Sekreteri
 Mohamed                   Tarım, Kırsal Kalkınma ve Balıkçılık Bakanı        MP
 MOHATTANE                 Nezdinde Kırsal kalkınmadan Sorumlu Devlet
                           Sekreteri
 Anis BIROU                Milli Eğitim, Yükseköğretim, Kadroların            RNI
                           Eğitimi ve Bilimsel AraĢtırma Bakanı Nezdinde
                           Okuma-Yazma ve OkuldıĢı Eğitimden Sorumlu
                           Devlet Sekreteri

       Kral ve bazı yöneticilerin özgeçmiĢleri aĢağıda yer almaktadır:

     Kral VI. MOHAMMED

      21 Ağustos 1963 tarihinde Rabat'ta dünyaya gelen VI. Mohammed, dört yaĢında
Kraliyet Sarayı Kuran Okuluna baĢlamıĢ, 1973 yılında Ġlköğretim Sertifikasını baĢarıyla
elde ederek, ortaöğrenimine Kraliyet Kolejinde devam etmiĢtir. 1981 tarihinde liseyi bitiren
Kral VI. Mohammed, 1985 yılında Rabat Hukuk, Ekonomi ve Sosyal Bilimler
Fakültesi'nden Hukuk Lisansı almıĢ, 1987 yılında Siyaset Bilimi alanında ilk Yüksek
Öğretim Sertifikasına (C.E.S) hak kazanmıĢtır. Daha sonra, kamu hukuku alanında ikinci
Yüksek Öğretim Sertifikasını almıĢtır.

    1993 yılında Fransa'da Nice-Sophia Antipolis Üniversitesi'nde verdiği "Avrupa
Ekonomik Topluluğu ve Magreb Arap Birliği arasındaki ĠĢbirliği" baĢlıklı teziyle
Hukuk Doktoru unvanı almıĢtır.

     12 Temmuz 1994 tarihinde babası Kral II. Hasan tarafından Tümgeneral rütbesine
yükseltilen Mohammed VI, Genelkurmay Ġkinci BaĢkanlığı görevini de üstlenmiĢtir.




                                           13
     23 Temmuz 1999 tarihinde babası Kral II. Hasan'ın ani ölümü üzerine, 30 Temmuz
1999 tarihinde tahta çıkarak Kral VI. Mohammed unvanını almıĢtır. Aynı zamanda, Genel
Kurmay BaĢkanı ve Milli Savunma Bakanıdır.

     BaĢbakan Driss JETTOU

      Jettou 24 Mayıs 1945'te El Jadida'da doğmuĢtur. Rabat Fen Bilimleri Fakültesi
Fizik ve Kimya Bilimleri Bölümü'nden 1966 yılında mezun olmuĢtur. 1968'de Londra
Cordwatners Koleji'nde ĠĢletme Yönetimi Diploması almıĢtır.

       Jettou, 1993-1998 yılları arasında, herhangi bir partiye üye olmaksızın,   teknokrat
sıfatıyla, çeĢitli Bakanlıklarda bulunmuĢtur;

       Bakan olarak atandığı 1993 yılına kadar Jettou, çeĢitli firmaların baĢkanlık ve
iĢletmeciliğini yapmıĢtır. Fas      Deri ĠĢletmeleri   Federasyonu'nun     BaĢkanlığını
üstlenmiĢ, Fas ĠĢletmeleri Genel Konfederasyonu Bürosu üyeliğinde bulunmuĢ ve Fas
Ġhracatçıları Birliği BaĢkan Yardımcılığı görevini yürütmüĢtür. 2 Ağustos 2001
tarihinde Kraliyet Fosfat Ofisi'nin Genel Müdürlüğü'ne getirilen Jettou, Büyük ġövalye
(Wissam du Trone) unvanına sahiptir.

     19 Eylül 2001 tarihinde, BaĢbakan Youssoufi'nin baĢkanlığındaki DeğiĢim
Hükümetinde ĠçiĢleri Bakanlığı'na getirilen Jettou, 27 Eylül 2002'de gerçekleĢtirilen
genel seçimleri düzenleme sorumluluğunu da üstlenmiĢtir. Seçimlerin ardından, 9 Ekim
2002‟de Kral VI. Mohammed tarafından yeni Hükümeti kurmak üzere BaĢbakan olarak
atanmıĢtır.

      Temsilciler Meclisi BaĢkanı Abdelouahed RADI

      1935 Salé doğumlu A.Radi, ilk, orta ve lise öğrenimini Rabat'ta, yüksek
öğrenimini ise, Paris Sorbonne Üniversitesinde tamamlamıĢtır. Rabat Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünde profesör, Rabat Bilimsel AraĢtırmalar Üniversite
Enstitüsünde araĢtırmacı profesör olarak görev yapmıĢtır.

      Radi, Ulusal Yüksek Eğitim Sendikası Genel Sekreterliği ve USFP (Halkçı Güçler
Sosyalist Birliği) Partisi Yönetim Komitesi üyeliği yapmıĢ, 1975 yılında aynı Parti'nin
Merkez Kurulu üyeliğine seçilmiĢtir. 1963 ve 1977 seçimlerinde Parlamento'ya girmiĢ,
Haziran 1983 Belediye seçimlerinde Kenitra'ya bağlı Ksibia Belediye BaĢkanlığını
kazanmıĢ, 1984 yılı Yasama Meclisi seçimlerinde bu Belediye'den milletvekili
seçilmiĢtir. 30 Kasım 1983'de Mohammed Karim Lamrani baĢkanlığında kurulan
hükümette, ĠĢbirliğinden Sorumlu Bakan olarak yeralmıĢtır. 25 Haziran 1993'de yapılan
seçimlerde Parlamento'ya, Ekim 1993 tarihinde ise, Temsilciler Meclisi 1. BaĢkan
Yardımcılığına seçilen Radi, 1997 Yasama Meclisi seçimlerinde yeniden Ksibia
milletvekili olmuĢ ve müteakiben Temsilciler Meclisi BaĢkanlığına seçilmiĢtir. 27
Eylül 2002 seçimleri sonrasında aynı göreve tekrar seçilmiĢtir.

     DanıĢmanlar Meclisi BaĢkanı Moustapha OKACHA

      1933 Casablanca doğumlu olan Moustapha Okacha, hukuk ve iĢletme alanlarında
gördüğü eğitimin ardından, 60'lı yılların baĢından itibaren iĢ dünyasına adım atmıĢ ve
özellikle konut, tarım ve balıkçılık sektörlerinde birçok Ģirkette görev almıĢtır.



                                          14
      Okacha, 70'li yıllardan itibaren, 24 yıl boyunca, Benslimane Eyaleti Belediye BaĢkanı,
Casablanca-Settat-Benslimane Tarım Odaları BaĢkanı, Benslimane Yerel Meclis BaĢkanı
olarak görev yapmıĢ, 1977-1983 yılları arasında da Settat bölgesi milletvekili seçilmiĢtir.

     Moustapha Okacha; 11 yıl boyunca baĢkanlığını da yürüttüğü Açıkdenizlerde
Balıkçılık Armatörleri Mesleki KuruluĢu'nu kurmuĢtur.

     1990 yılında CGEM (Fas GiriĢimciler Genel Konfederasyonu) BaĢkan Yardımcısı
olmuĢ, 1996 yılında Fas ĠĢverenler Ulusal Konseyi üyesi seçilmiĢ, ayrıca Merkezi Meslek
KuruluĢu BaĢkan Yardımcısı ve diğer NGO'larda BaĢkanlık görevlerini yürütmüĢtür.

       RNI (Bağımsızlar Ulusal Birliği) Partisi'nin yürütme Konseyi üyesi olan, evli ve altı
çocuk babası M.Okacha, DanıĢmanlar Meclisi Birinci BaĢkan Yardımcılığını yürütmüĢ, 17
Ekim 2000 tarihinde yapılan seçimlerde ise DanıĢmanlar Meclisi BaĢkanlığına
getirilmiĢtir. Okacha Ekim 2003‟te DanıĢmanlar Meclisi BaĢkanlığı‟na tekrar seçilmiĢtir.

     DıĢiĢleri ve ĠĢbirliği Bakanı Mohamed BENAISSA

     3 Ocak 1937 Asilah doğumlu olan Mohamed Benaissa ilk ve orta öğrenimini Fas'ta,
yüksek öğrenimini ise, Mısır ve ABD'de tamamlamıĢtır.

     Arapçanın yanısıra, Fransızca, Ġngilizce, Ġtalyanca ve Ġspanyolca bilen Benaissa;
1963 yılında Minnesota Üniversitesi ĠletiĢim Bilimleri Bölümünden diploma almıĢ, 1964-
1965 tarihlerinde Fas'ın BM Daimi Temsilciliği Nezdinde iletiĢimden sorumlu olarak
görev aldıktan sonra, New York'daki ve ardından Adis Ababa'daki BM Genel
Sekreterliği Nezdinde Basın AtaĢesi olmuĢtur (1965-1967). 1971-74 tarihleri arasında
FAO da görev yapan Benaissa, 1977-83 tarihleri arasında da Enformasyon Parlamento
Komisyonu raportörü olarak görev yapmıĢtır.

      11 Nisan 1985 tarihinde Mohamed Benaissa, Kral tarafından Kültür ĠĢleri Bakanı
olarak atanmıĢ, 6 ġubat 1993 tarihinde de Fas'ın ABD Büyükelçisi olmuĢtur. Kral II.
Hasan tarafından 8 Nisan 1999 tarihinde DıĢiĢleri ve ĠĢbirliği Bakanlığı‟na getirilmiĢ,
27 Eylül 2002‟de yapılan seçimler sonrasında kurulan hükümette de aynı göreve atanmıĢtır.
Benaissa, hiçbir partiye mensup olmadığı gibi milletvekili de değildir. Diğer taraftan
doğumyeri olan Asilah Ģehrinin belediye baĢkanlığı görevini de yerine getirmektedir.

     DıĢ Ticaret Bakanı Mustapha MECHAHOURI

     DıĢ Ticaret Bakanı M. Mustapha Mechahouri, 1947 yılında Beni Mellal Ģehrinde
dünyaya gelmiĢtir.1970 yılında Rabat Hukuk Fakültesi Ġktisadi Bilimler bölümünden mezun
olmuĢtur.

       1995 yılından 7 Kasım 2002 yılında atandığı DıĢ Ticaret Bakanı görevine kadar Bakan
Mechahouri, 10 milyar Euro tutarında bir kaynağı idare etmekte olan ilk kamu mali kurumu
niteliği taĢıyan Caisse de Dépot et Gestion (CDG) Genel Sekreterliği görevini yürütmüĢtür.
2002 yılından bu yana DıĢ Ticaret Bakanı görevini yerine getirmektedir.




                                          15
     3.2.3. Yargı

      Fas‟ta, adalet Kral adına yerine getirilmekte olup, Anayasanın 82. maddesi
çerçevesinde yargı makamı; yasama ve yürütme güçlerinden bağımsız kabul edilmektedir.
Yargıçların atanması, Yargı Yüksek Konseyi (Conseil Superieur de la Magistrature)‟nin
önerisi ile, Kral tarafından yapılmaktadır. 1974 yılında kabul edilen 1-74-338 sayılı Kanun
çerçevesinde, Fas hukuk sistemi, hukuk mahkemeleri, ihtisas mahkemeleri ve özel
mahkemelerden oluĢmaktadır.

      Hukuk mahkemeleri; Bölge Hukuk Mahkemeleri, Asliye Hukuk Mahkemeleri
(Tribunaux de Premiere Instance), Ġstinaf Mahkemeleri (Cours d‟Appel) ve Yargıtay (Cour
Supreme) olarak sıralanmaktadır. Bölge Hukuk Mahkemeleri, basit kamu veya ceza hukuku
davalarına bakmaktadırlar. Asliye Hukuk Mahkemeleri, kanunla belirlenmiĢ olanlar
dıĢındaki kamu hukuku, ceza hukuku ve medeni hukuk alanındaki tüm davalara bakmakla
görevli mahkemelerdir.

      Ceza hukuku alanında, Asliye Hukuk Mahkemeleri, adi suçlarla ilgili davalara
bakmakta olup, ağır suçlar Ġstinaf Mahkemeleri iĢtigal alanına girmektedir. Ġstinaf
Mahkemeleri; Asliye Hukuk Mahkemeleri tarafından görülmüĢ davaları gerekli olması
halinde bir kez daha değerlendiren mahkemeler olarak da belirlenmektedir.

     Yargı Sisteminin tepesinde; 6 farklı dalda faaliyet gösteren Dairelerden oluĢan
Yargıtay yer almaktadır.

      Bunun dıĢında; ihtisas mahkemeleri, idare mahkemeleri ve ticaret mahkemeleri de, Fas
yargı sistemi içerisinde yer alan diğer yargı birimleri olarak belirlenmektedir.

      Ticari Yargı; Ticaret Mahkemeleri ve Ticaret Ġstinaf Mahkemelerinden oluĢmaktadır.
Ticari anlaĢmazlıklar ve ticari sözleĢmelerle ilgili davaların görüldüğü 8 adet Ticaret
Mahkemesi, 3 adette Ticaret Ġstinaf Mahkemesi bulunmaktadır.

      Bunun dıĢında, kamu görevlileri ile ilgili davaların görüldüğü Adalet Özel Mahkemesi
(Cour Speciale de Justice) ve Askeri Mahkeme (Tribunal Militaire) Fas yargı sisteminde
yeralan diğer kurumları oluĢturmaktadır.


3.3.Coğrafi Bilgiler ve Nüfus

    3.3.1. Coğrafi Konumu, Yer ġekilleri, Akarsular ve Göller, Ġklim-Bitki Örtüsü

     Afrikanın kuzey batısında yer alan Fas‟ın uzun sahil Ģeridi batısında Atlas
Okyanusundan baĢlayıp, Cebelitarık boğazını da içine alarak kuzeyde Akdenizde
sonlanmaktadır. Güneyinde Batı Sahara yer alırken, doğusunda Cezayir, güneyinde ise
Moritanya ile komĢudur. Atlas Okyanusuna 2934 km, kuzeyde Akdenize 512 km kıyısı olan
Fas, Batı Sahara dahil 710.850 km2 yüzölçümüne sahiptir (Batı Sahara 330.000 km) . Kara
sınırının; 1.350 km'si Cezayir, 650 km'si ise güneyde Moritanya ile çizilmiĢtir. Fas
topraklarının kuzeyinde, Akdeniz kıyısında, Ġspanya‟ya ait olan iki küçük Ģehirde Ceuta (6
km) ve Melilla (10 km) yer almaktadır.




                                          16
     Fas; Rif bölgesinde yer alan dağlar ve Atlas dağları gözönünde bulundurularak,
Magreb bölgesinin en yüksek dağlarına sahip ülkesi olarak belirlenmektedir.

      Fas 4 ana bölge olarak tanımlanabilmektedir;

         Atlas Okyanusu boyunca geniĢ bir daire çizen Rif dağları : Akdeniz kıyısına
          paralel uzanan Rifler kıyıda yüksek kayalıklar oluĢtururken, güneye doğru
          gidildikçe alçalarak tepelere dönüĢmektedir. Çok yüksek olmayan, Rif Dağlarının
          en yüksek noktası 2.465 m olarak belirlenmektedir.

         Atlas Dağları : Güneybatı ve kuzeydoğu arasında yer alan bir çizgi üzerinde
          Atlas Okyanusu ile Rif Dağları arasında bulunmaktadır. 3 ana zincirden
          oluĢmaktadır; Yüksek Atlas Dağları, Orta Atlas Dağları ve Anti Atlas Dağları.
          Yüksek Atlas Dağları arasında yer alan Toubkal Dağı 4.165 m ile, Kuzey Afrika
          bölgesinin en yüksek dağı konumundadır. Bu bölgede Fas‟a pek çok kayak
          merkezi kurma Ģansı veren ve geniĢ orman arazilerinin bulunduğu 4.000 m
          yükseklikte 10 ayrı zirve bulunmaktadır. Diğer taraftan, dik ve derin vadiler
          hayatı ve haberleĢme imkanlarını çok zor hale getirmektedir. Ancak; özellikle
          Yüksek Atlaslar üzerinde yer alan dağlar; su kaynakları açısından çok büyük
          önem taĢımaktadırlar. Dağlar içerisinde en büyükler sırasıyla; Toubkal, Ayachi
          (3.757 m), Ouaougoulzat (3.770 m),Oukaimeden (3.200 m) olarak
          sayılabilmektedir.

         Kıyı Bölgeleri :Nüfusun büyük bölümü kıyı bölgesindeki ovalara yerleĢmiĢtir.

         Ülkenin güney ve doğu bölümünde yer alan özellikle Sahara sınırındaki çöl
          toprakları:Vahalar, palmiyelikler, taĢlı vadiler ve kumul bölgeleri bulunmaktadır.

      Fas‟ta bulunan nehirler sıralandığı zaman; Atlas Okyanusuna ulaĢan en önemli
nehirlerin; Orta Atlaslardan doğan ve 600 km uzunluğundaki Oum Errabia ve 458 km
uzunluğundaki Sebou ırmakları olduğu görülmektedir. Bunun dıĢında Sale ve Rabat Ģehirleri
arasında yer alan Bouregreg nehri, Ouragha ve Ourika nehirleri diğer önemli akarsuları
oluĢturmaktadır. Bir tek Moulouya nehri Akdenize dökülmektedir. En büyük nehir olan
Oum Errabia üzerinde 8 önemli baraj bulunmaktadır. Bu nehir üzerinde yer alan en büyük
baraj Bin El Ouidane olup, önemli bir tarım arazisi olan Tadla ve Doukkala bölgesi tarımsal
kalkınmasına önemli katkı sağlamaktadır.

      Ekonomik ve sosyal geliĢmedeki önemleri gözönünde bulundurularak; 1967 yılında
2,3 milyar m3 kapasiteye sahip olan barajlar, Hasan II‟nin “2000 yılına kadar 1 milyon
hektar arazinin sulanabilmesi hedefi” çerçevesinde gerçekleĢtirilen önemli projelerle, 2004
yılına gelindiğinde, sayı olarak 110‟a, stok kapasitesi olarak toplam 16 milyar m3‟e ulaĢmıĢ
bulunmaktadır.

      Halihazırda; 19 ayrı havzada yer alan barajlar içme suyu kullanımı, sulama ve elektrik
üretimi amaçlı kullanılmaktadır. ġehirlerde, içme suyu temininin % 69‟u barajlardan
sağlanmaktadır. Yine deniz suyunun tuzdan arındırılarak kullanımının, güneyde Laayoune
ve Boujdour Ģehirlerindeki iĢleme tesisleri vasıtasıyla gerçekleĢtirilmesi, geleceğe dönük
projelere örnek teĢkil etmektedir.




                                          17
       Kırsal kesime de Ģehirlerde olduğu gibi içme suyu temini amacıyla 1995 yılında
baĢlatılan PAGER (L‟Approvisionnement Groupé en Eau Potable des Populations Rurales)
Programı çerçevesinde; 11 milyonluk hedef nüfusun 2005 yılında %70‟ine içme suyu
ulaĢtırılmaya baĢlanmıĢ olup, 2007 için belirlenen rakam % 92‟dir.

      Kuzeyinde Akdenize kıyısı olan bölgelerde Akdeniz mevsimi yaĢanırken, okyanusa
kıyısı olan bölümlerde ılıman, güneyinde ise kuru çöl iklimi hüküm süren Fas, Mayıs ve
Eylül ayları arasında kuru ve sıcak, Ekim ve Nisan ayları arasında ise soğuk ve nemli olmak
üzere iki temel mevsimsel sıcaklığa maruz kalmaktadır.

       Batı‟da okyanus kıyısında sıcaklık tüm yıl boyunca deniz etkisiyle ılıman (10-26 C
arası) devam etmektedir. Yağmur mevsimi genellikle Ekim ayı olan ülkenin, kıyı Ģeridinde
400-800 mm yağıĢ kaydedilmektedir. Orta bölgelerde, özellikle Sahara‟dan gelen Chergui
(Sirocco) rüzgarının da etkisiyle, yazlar sıcak ve kuru geçmektedir. KıĢlar ise tam tersine
çok soğuk olmakta dağlık alanlar ve ülkenin iç bölgelerinde sıcaklıklar, geceleri 0 C‟nin
altına dahidüĢmektedir. Sahara bölgesinde ise, kuru çöl iklimi yaĢamaktadır.

    BaĢkenti Rabat olan ülkenin diğer önemli Ģehirleri Kazablanka, Agadir, Fes, MarakeĢ,
Meknes, Tanca ve Oujda olarak sayılabilir.

       3.3.2. Nüfus

      2004 yılında yapılan nüfus sayımı çerçevesinde, Fas‟ın toplam nüfusu, 1994 yılına
göre yaklaĢık % 15 oranında artarak, 29.891,708 olarak açıklanmıĢtır. Bunun % 51‟i kadın,
%49‟u ise erkeklerden oluĢmaktadır. Nüfusun 29.840,273‟ü Fas‟lı, 51.435‟i yabancılardır.
Diğer taraftan; nüfusun 16.643.634‟ü Ģehirlerde yaĢarken, 13.428.074‟ü kırsal kesimde
yerleĢmiĢ bulunmaktadır.

      Nüfusun büyük bölümünün, kuzeybatı ve orta bölgelerde yoğunlukta olduğu
gözlenmekte olup, büyük Ģehirler açısından değerlendirme yapıldığında; ilk sırada yer alan
Kazablanka Ģehrini, Fes ve MarakeĢ Ģehirleri izlemektedirler.

       Kazablanka                                                2,949,805 kiĢi
       Fes                                                         955,188 kiĢi
       MarakeĢ                                                     843,575 kiĢi
       Tanca                                                       669,685 kiĢi
       Rabat                                                       627,932 kiĢi
       Meknes                                                      570,991 kiĢi
       Oujda                                                       410,808 kiĢi
       Agadir                                                      384,987 kiĢi
       El Jadida                                                   298,673 kiĢi
       Laayoune                                                    199,535 kiĢi
Kaynak: Fas Ġstatistik Müdürlüğü (Direction de la Statistique)

      Ülkede 1994-2004 yılları arasındaki 10 yıllık süre zarfında doğurganlık oranı azalmıĢ,
1994 yılında % 3,3 olan oran, 2004 yılına gelindiğinde % 2,1 seviyelerine düĢmüĢtür.

     2004 yılı verileri çerçevesinde ülkede mutlak fakirlik oranının da bir miktar azalarak
% 14,2 seviyelerine indiği belirlenmiĢtir.



                                                         18
       Elektrik kullanan ailelerin oranı ise, Ģehirde % 74‟ten % 90‟a, kırsal kesimde ise
%9,7‟den % 43,4‟e çıkmıĢtır. Ġçme suyu kullanımı yüzdesi ise, Ģehirde %74‟ten % 83‟e,
kırsal kesimde ise %4‟ten %18‟e yükselmiĢtir.

      Nüfus yaĢ grupları açısından değerlendirildiğinde, %61,2‟sinin 15-59 yaĢ arasında
olduğu, 14 yaĢ altı grubun toplam nüfusun %30,7‟sini oluĢturduğu gözlenmektedir.

Tablo 1: YaĢ Gruplarına Göre Nüfus

                                                      1994                2004
        0-14 yaĢ                                      % 37                % 30,7
       15-59 yaĢ                                      % 55,9              % 61,2
       60 yaĢ ve üzeri                                %7,1                % 8,1
Kaynak: Fas Ġstatistik Müdürlüğü (Direction de la Statistique)


       3.3.3. ÇalıĢma ve ĠĢgücü

       Fas‟ta yaĢ gruplarına göre aktif nüfus değerlendirildiğinde, 1994 yılında % 32,2 olan
aktif nüfus oranının 2004 yılına gelindiğinde % 35,9 seviyesine yükseldiği görülmektedir.

Tablo 2: Cinsiyete Göre Aktif Nüfus

                                          1994                   2004
       Erkek                              % 51,5                 % 54,7
       Kadın                              % 13,4                 % 17,6
       Ortalama                           % 32,2                 % 35,9
Kaynak: Fas Ġstatistik Müdürlüğü (Direction de la Statistique)

      Aktif nüfus cinsiyete göre değerlendirildiğinde ise, % 54,7 ile ağırlığın erkek nüfusta
olduğu belirlenmektedir.

Tablo 3: YerleĢim Bölgelerine Göre Aktif Nüfus

                                          1994                   2004
       ġehir                              % 34,2                 % 36,8
       Kırsal                             % 30,1                 % 34,9
       Ortalama                           % 32,2                 % 35,9
Kaynak: Fas Ġstatistik Müdürlüğü (Direction de la Statistique)

       ÇalıĢan nüfus değerlendirildiğinde; Ģehirlerde çalıĢan kesimin kırsal kesime göre daha
fazla olduğu görülmektedir.

       1994-2004 yılları arasında toplam nüfus artıĢ oranı % 1,4 oranında seyrederken, yine
aynı dönemde çalıĢan nüfus % 2,5 oranında artmıĢtır. ÇalıĢan kadın nüfus yılda % 4 oranında
artarken, çalıĢan erkek nüfus %2 oranında artıĢ kaydetmiĢtir.




                                                         19
Tablo 4: YaĢ Gruplarına Göre Aktif Nüfus

                                          1994                   2004
       15-19                              % 38,9                 %38,6
       20-24                              %52,9                  %56,1
       25-29                              %59                    %62,9
       30-34                              %58,9                  %61,7
       35-39                              %57,9                  %60,3
       40-49                              %56,8                  %59,3
       50-54                              %53,4                  %58,5
       55-59                              % 47,9                 % 48,5
       60 ve üzeri                        % 47,9                 %48,5
                                          % 25,6                 %22,3
Kaynak: Fas Ġstatistik Müdürlüğü (Direction de la Statistique)

       Fas‟ta haftalık çalıĢma saati 44 saat olarak belirlenmektedir. 2004 yılında yapılan
düzenleme ile; 9,66 dirhem/saat olarak belirlenen rakam çerçevesinde aylık asgari ücret
1.842 dirhem (yaklaĢık 200 dolar) olarak sabitlenmiĢtir. Tarım sektöründe uygulanan rakam
ise, 1.300 dirhemdir ( yaklaĢık 150 dolar) .

        3.3.4. Eğitim ve Kültür

Tablo 5: Okur-Yazar Olmayan Nüfus

                                          1994                   2004
       Erkek                              % 41                   % 31
       Kadın                              % 67                   % 55
       Ortalama                           % 55                   % 43
Kaynak: Fas Ġstatistik Müdürlüğü (Direction de la Statistique)

      Fas 2004 yılında yapılan nüfus sayımlarında da belirlendiği üzere; özellikle kırsal
kesimde yaĢayan halk olmak üzere hala % 43‟lük bir okur-yazar olmayan nüfusa sahiptir.
Ağırlıklı olarak kadınların oluĢturduğu bu oranın daha da azaltılabilmesi yönünde faaliyetler
sürdürülmektedir.

       3.3.5. Sosyal Güvenlik

       Fas sosyal güvenlik sistemini 4 ayrı kurum aracılığıyla yürütülmektedir. Kamu
görevlisi olarak çalıĢanlar için, Fas Emekli Sandığı (Caisse Marocaine des Retraites-CMR);
ticaret, sanayi sektörlerinde çalıĢan ve serbest meslek alanlarında faaliyet gösteren ücretliler
için Sosyal Güvenlik Milli Sandığı (Caisse Nationale de Sécurité Sociale-CNSS) faaliyet
göstermektedir. Ayrıca; Emeklilik Ödeneği Kollektif Rejimi (Régime Collectif d‟Allocation
de Retraite-RCAR) ve ülke genelinde önemli bir paya sahip Fas Profesyonellerarası Emekli
Sandığı (Caisse Interprofessionnelle Marocaine de Retraites–CIMR) sosyal güvenlik
alanında faaliyet gösteren diğer kuruluĢlardır.




                                                         20
         Ücretlilere yönelik sosyal güvenlik sisteminden sorumlu Sosyal Güvenlik Milli
Sandığı (Caisse Nationale de Securité Sociale-CNSS) (www.cnss.ma) tarafından
yürütülmekte olan Fas sosyal güvenlik sistemi; ticari veya sınai bir müessesede veya serbest
meslek sahibi bir iĢverenle çalıĢan tüm ücretliler için sigorta zorunluluğu getirmektedir.
Bunun yanısıra; tarım ve balıkçılık gibi belli alanlarda çalıĢanlara da bu imkan
sağlanmaktadır. Sistem; aylık olarak ücret veya çalıĢılan saat bazında primlerin bildirilmesi
ve yatırılması Ģeklinde iĢlemektedir. Zorunlu sigorta ve sağlık sigortası kesintileri
kapsamında, brüt maaĢın toplamının %20,99‟una denk gelen kısmı, sigorta olarak CNSS‟e
yatırılmaktadır. Bu rakamın, %4,29‟u ücretli tarafından bizzat ödenmesi gereken kesinti
miktarını oluĢturmaktadır. Ödemelerde, üst limit 6.000 dirhem ile sabitlenmiĢtir. 2005 yılı
itibariyle Zorunlu Sağlık Sigortası (Assurance Maladie Obligatoire-AMO) uygulamasına
geçilmiĢ olup, bu sigorta kesintisi, brüt maasın %5‟i olarak belirlenmiĢtir. Bunun % 2‟lik
bölümü ücretli, kalan % 3‟lük bölüm ise iĢveren tarafından karĢılanmaktadır. Zorunlu sağlık
sigortası kesintileri, sadece özel bir sağlık sigortasına tabi çalıĢanlar için istisna tutulmuĢtur.

4. GENEL EKONOMĠK DURUMU

4.1.Genel durum

      4.1.1.Genel Ekonomik Yapı

      2004 yılında yapılan nüfus sayımı çerçevesinde, toplam 29,9 milyon nüfusa sahip olan
Fas, yıllık yaklaĢık % 2,1 nüfus artıĢ hızına sahiptir. Nüfus; daha çok tarıma elveriĢli
kuzeybatı ve batı kıyı bölgelerinde ve büyük Ģehirlerde yoğunlaĢmaktadır. Bu bölgeler,
ülkenin, tarım ve sanayi sektörlerinin neredeyse tamamına yakınını barındıran bölgeler
olarak belirlenmektedir. Akdeniz ve Atlas Okyanusu kıyıları, daha çok balıkçılık
faaliyetleriyle ekonomiye katkı sağlamaktadır.

      Fas; son 10 yıllık süre içerisinde, gerek genel ekonomi gerekse sektörler bazında yeni
atılımlar gerçekleĢtirmek yolunda önemli adımlar atmıĢtır.

       Son 5 yıl boyunca, makro ekonomik veriler genel olarak durağan bir seyir izlemiĢtir.
ĠĢsizlik; yıllar bazında ufak değiĢikliklerle % 10‟lar seviyesinde seyretmekte olan iĢsizlik
oranı, 2006 yılında uzun yıllar sonra ilk defa bu rakamın altına inerek % 9,7 olmuĢtur.

       80‟li yılların ikinci yarısında % 4,7, 90‟lı yıllarda ise ortalama % 2,3 olarak
gerçekleĢen ekonomik büyüme oranı; 2000‟den sonra yıllık ortalama % 3,8 olarak
hedeflenmiĢtir. Büyümenin en önemli itici gücü kabul edilen, tarımdıĢı sektörler
büyümesinin çok sınırlı olması, 2000-2004 yılları 5 Yıllık Kalkınma Planı döneminde sanayi
sektörü büyümesinin % 3,2, hizmetler sektörünün ise %3,4 olarak belirlenen hedefler altında
kalmasını da beraberinde getirmiĢtir. ElveriĢli iklim koĢulları çerçevesinde, tarım
sektöründeki artıĢ ise, yıllık % 6,9 seviyelerine ulaĢmıĢtır. 2006 yılı büyümesi % 7,3 olarak
belirlenmektedir.

      Fas‟ın kiĢi baĢına düĢen milli geliri yaklaĢık 1.800 dolar seviyelerindedir. Hizmetler
sektörü; Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYĠH)‟nın yarısından fazlasını oluĢturarak, en önemli
katkıyı sağlamaktadır. Daha çok kimya sanayi, gıda sanayi, tekstil ve konfeksiyon sanayi,
deri sanayi ağırlıklı üretim yapmakta olan sanayi sektörü, GSYĠH‟nın % 17,7‟lik bölümünü
meydana getirmektedir. Diğer sektörlerin payları sırasıyla; tarım ve balıkçılık % 15,8; enerji
ve maden sektörü % 7,5 olarak belirlenmektedir.



                                              21
       2006 yılı itibariyle, sayıları 2,750 milyon seviyesinde olan değiĢik ülkelerde yerleĢik
YurtdıĢında Ġkamet Eden Fas‟lıların (Marocains Residents a l‟Etranger-MRE) para
transferleri ülkenin en önemli döviz kaynağını oluĢturmaktadır.Diğer taraftan; 2005 yılında,
ilk kez, turizm gelirleri uzun yıllar sonra MRE transferlerini geçerek ilk sıraya yükselmiĢtir.
2006 yılında da bu seyir artarak devam etmiĢtir.

Tablo 6: Reel GSYĠH’nın Sektörel Dağılımı

                          Sektörler                      1999            2004

         Tarım Sektörü                                      13,6%          15,8%

         Ġkincil Sektörler                                  30,3%          29,5%

            Madencilik                                          2,9%        2,5%

            Enerji                                              5,1%        5,0%

            Sanayi                                          17,9%          17,7%

            ĠnĢaat                                              4,4%        4,3%

         Üçüncü Derece Sektörler                            56,1%          54,8%

            UlaĢtırma ve HaberleĢme                             7,0%        7,1%

            Kamu Kurumları ve kuruluĢları                   17,2%          16,9%

            Ticaret                                         12,6%          13,1%

            Diğer                                           19,3%          17,7%

         Tüm Sektörler                                     100,0%         100,0%
       Kaynak : Fas Planlama Yüksek Komiserliği (HCP )

       Sanayi sektörü toplam ihracatın yaklaĢık üçte ikisini; çalıĢan nüfusun % 40‟ından
fazlasını istihdam eden tarım sektörü ise, toplam ihracatın %20„sini karĢılamaktadır. Tarım
sektörü; özellikle iĢgücü anlamında ekonominin kilit gücü olmaya devam etmektedir.
Özellikle; yüksek gümrük vergileri ile en çok korunan sektör konumundadır. Bununla
birlikte, fiyatlar pek çok üründe serbestleĢtirilmiĢ ve özellikle temel gıda ürünleri
ithalatındaki monopol ortadan kaldırılmıĢtır.
       Küçük aile iĢletmeleri tarafından yürütülen ve üretim, depolama yöntemleri, yüksek
taĢıma maliyetleri ve sulama konularında pek çok sıkıntılar yaĢanmakta olan tarım sektörü
için en önemli belirleyici unsur, ortalama 4 veya 5 yılda bir tekrarlanan kuraklık olarak
tanımlanmaktadır. Gerçekten de kuraklık yaĢanan her yıl, tarım üretimi ve ihracatına olan
etkileri çerçevesinde, ülke ekonomisinde de dalgalanmalar meydana gelmektedir. Tarım
politikası sık sık yaĢanan kuraklığın etkilerine karĢı korunma tedbirleri çerçevesinde
belirlenmektedir. Bu amaçla, tarım sektörünün teĢvik edilmesine yönelik olarak kredi, mali
destek, vergi istisnaları gibi araçların kullanılması yoluna gidilmektedir.



                                                   22
       Uluslararası rekabet karĢısında bir miktar gerilemiĢ olan tekstil ve konfeksiyon
 sektörü, gerek üretim gerekse ihracat açısından Fas‟ın en önemli sektörlerden birini
oluĢturmaktadır.

Tablo 7: 2000-2004 Yılları Arasında Sektörel Büyüme (%)


                  Yıllar              1999     2000     2001   2002   2003   2004

        Toplam GSYĠH                  -0,1      1,0     6,3    3,2    5,2    3,5

           Tarımsal GSYĠH             -16,9 -15,7       27,6   5,6    18,0   4,0

           TarımdıĢı GSYĠH             3,2      3,6     3,6    2,8    3,2    3,5

                  Sanayi               2,7      3,5     4,2    3,3    3,8    3,1

                  ĠnĢaat               4,9      7,1     5,9    -0,3   1,7    3,6

                  Ticaret              1,9      4,9     6,7    4,4    4,2    3,5

                  UlaĢtırma ve         8,1      8,9     -0,2   4,6    3,2    4,0
                  HaberleĢme

                  Diğer                3,1      2,8     2,1    2,0    4,0    2,8
                  Hizmetler
       Kaynak : Fas Planlama Yüksek Komiserliği (HCP)

      Dirhem; Fas‟ın en fazla ticari iliĢkisinin olduğu ülkeler paralarından oluĢan bir sepet
çerçevesinde sabitlenmiĢtir. 2006 yılı ortalaması 1 dolar: 8,75 dirhem, 1 euro: 10,9 dirhem
olarak gerçekleĢmiĢtir.

      Fas‟ın dıĢ borcu , 1990‟lı yıllardan bu yana önemli ve süreklilik arzeden bir azalma
eğilimi göstermekte olup, 1996 yılında 13,1 milyar $ olan dıĢ borç, 2006 yılına gelindiğinde
dirhem 7,4 milyar $ seviyelerine kadar gerilemiĢtir. Ġç borç stoku ise, tam tersine artmaya
devam etmekte ve 1996 yılında 241,5 milyar dirhem (yaklaĢık 22 milyar $) iken, 2006
yılında % 2,8 artarak 265,8 milyar dirheme (yaklaĢık 305 milyar $) ulaĢmıĢ bulunmaktadır.

      Bütçe açığı, alınan tedbirler çerçevesinde, 1995 yılından bu yana düĢme eğilimi
göstermektedir. Bu olumlu geliĢmeye, özelleĢtirme konusunda atılan adımların da büyük
katkısı olduğu belirlenmektedir.

      Diğer taraftan; enflasyonunda belli bir seviyede tutulmasına çalıĢılmaktadır. Bu
amaçla, yıllık para arzı belli bir oranda sabitlenmiĢ ve fiyatlar üzerinde olumsuz etki
yaratacak tüm olağanüstü değiĢikliklere yönelik gerekli olması halinde kullanılacak
önlemler planlanmıĢtır.

       Ülkede genel olarak sıkı para politikası uygulanmaktadır. Para politikası enflasyonun
kontrol altında tutulabilmesinde en önemli unsur olarak kabul edilmektedir. Halihazırda;
para transferlerine iliĢkin herhangi bir kısıtlama uygulanmamakla birlikte, Fas‟ta yerleĢik
kiĢilerin yurtdıĢındaki yatırımlar dahil sermaye transferlerinde Kambiyo Ofisi (Office des
Change)‟nin zorunlu izni aranmaktadır.



                                                  23
      4.1.2.Kalkınma Planları

       Fas; 70‟li yıllardan beri beĢ yıllık kalkınma planları hazırlamaktadır. Son BeĢ Yıllık
Kalkınma Planı 2000-2004 yıllarını arasında uygulanmıĢtır. Ekonominin temel unsurlarının
yanısıra, kurumsal yapının ve yönetim anlayıĢının modernleĢtirilmesi, yerinden yönetimin
teĢviki, insan haklarının, sosyal ve kültürel hakların güçlendirilmesi konuları da, sözkonusu
Plan‟ın öncelikleri arasında yer almıĢtır. Yeni Basın Kanunu, görsel-iĢitsel alanın
serbestleĢtirilmesi, Ġnsan Hakları DanıĢma Konseyi Tüzüğünün yenilenmesi, Amazigh
(Berberi) kültürünün canlandırılması gibi pek çok yenilik, bu yolda atılmıĢ adımlar olarak
belirlenmektedir. Adalet alanında da önemli projeler gerçekleĢtirilmiĢ, ihtisas
mahkemelerinin kurulmasının yanısıra aile, ticaret ve ceza hukuku alanlarında yeni
düzenlemeler yapılmıĢtır. Özellikle, kadın erkek eĢitliğinin kurumsallaĢtırılması ve çocuk
haklarının korunması alanlarında atılan adımlar büyük önem taĢımaktadır. Diğer taraftan;
kadının siyasi yaĢama katılımı, yeni kabul edilen seçim sistemi çerçevesinde
güçlendirilmiĢtir.

      Kral VI. Mohammed‟in tahta geçiĢinden bu yana, sosyal alanda gerekli adımların
atılabilmesi için bütçeden önemli bir pay ayrılmıĢ, bunun yanısıra, belli projeler Sosyal
Kalkınma ve Ekonomik GeliĢme için Hasan II Fonu‟ndan finanse edilmiĢtir. OkullaĢma
ve okur-yazarlık oranlarının artırılması ve sağlık alanında reformlara büyük önem verilmiĢtir.
Okuryazar olmayan nüfus % 43‟lere indirilirken, 1997-2003 yılları arasında temel sağlık
kurumlarının sayısında % 25 artıĢ sağlanmıĢ, yine aynı dönem zarfında doktor sayısı iki
katına çıkmıĢtır.

      Diğer taraftan; sosyal konut alanında Hasan II Fonundan aktarılan kaynağında
desteğiyle önemli adımlar atılmıĢ, sosyal konut açığının ortadan kaldırılmasına yönelik
olarak, yılda 100.000 konut inĢasını hedefleyen programlar yürürlüğe konulmuĢtur.

      2000-2004 5 Yıllık Kalkınma Planı süresince; hanehalkının elektrik ve su ihtiyacının
karĢılanmasına yönelik projeler kapsamında, kırsal kesimde suya ulaĢan aile sayısı 1999‟da
% 38 iken, 2003‟te %55‟e; elektriğe ulaĢan aile sayısı ise aynı dönem zarfında % 45‟ten
% 72‟ye ulaĢmıĢtır.

      Sözkonusu Plan kapsamında; yoksullukla mücadele de önemli bir yer tutmaktadır.
KiĢi baĢına düĢen tüketim; 2000-2004 yılları arasında yıllık % 1,7 oranında artıĢ
göstermiĢtir. Bu çerçevede; yoksulluk oranı, ülke genelinde 4 puan gerileyerek, 2001 yılında
%13,7 olarak gerçekleĢmiĢtir. Bu oranın, Ģehirlerde % 6,3, kırsal kesimde %23,1 olduğu
gözününde bulundurulduğunda, yoksulluğun Fas‟ta ağırlıklı olarak kırsal kesimi etkilemekte
olduğu görülmektedir.

       Diğer taraftan; Plan çerçevesinde; belirlenmiĢ olan ekonomik hedeflerin çoğuna
ulaĢılamamıĢtır. Ekonomik büyüme sınırlı kalmıĢ, mali kaynakların yatırımlara
dönüĢtürülmesi konusunda istenilen seviyeye ulaĢılamamıĢtır. TarımdıĢı sektörler
üretiminde geçmiĢ yıllardaki performans yakalanamamıĢ, tarım sektöründeki üretim de ise,
elveriĢli hava koĢullarının etkisiyle olumlu sonuçlar alınmıĢtır. Mali gelirlerde ancak küçük
artıĢlar sağlanırken, gümrük gelirlerindeki düĢme ve cari harcamaların azaltılmasının
zorluğu, orta vadede bütçe açığının artması riskini de beraberinde getirmektedir.




                                            24
      Ġhracatta yaĢanan küçük artıĢlara karĢın, ithalatta önemli yükselmeler giderek daha
fazla açık veren bir dıĢ ticaret dengesine sebep olmaktadır. Bu çerçevede; iĢgücünün büyük
bölümü, sadece hizmetler sektöründe istihdam edilmektedir. ÇalıĢma, idari sistem, adalet ve
genel olarak ticaret ortamının düzeltilmesi kapsamında alınan tedbirlerin yavaĢlığı da
ekonominin rekabet Ģansını sınırlayan ve Fas‟ın yabancı dıĢ yatırımcılar için çekiciliğinin
azalmasına sebep olan ana unsurlar olarak belirlenmektedir.

4.2.Tarım ve Hayvancılık

      Fas; gerek üretim gerek ticaret anlamında tarımsal üretime bağımlı bir ülke
konumunda bulunmaktadır. Tarım sektörü özellikle iĢgücü anlamında ekonominin kilit gücü
olmaya devam etmektedir. Anılan sektör, özellikle, yüksek gümrük vergileri ile en çok
korunan sektör konumundadır. Bununla birlikte, fiyatlar pek çok üründe serbestleĢtirilmiĢ ve
özellikle temel gıda ürünleri ithalatındaki monopol ortadan kaldırılmıĢtır. Tarım politikası
herĢeyden önce ; sık sık tekrar eden kuraklığa karĢı mücadele çerçevesinde alınan tedbirlere
göre belirlenmektedir. Bu çerçevede; tarım sektörünün teĢvik edilmesine yönelik olarak
kredi, mali destek, vergi istisnaları gibi araçların kullanılması yoluna gidilmektedir.

      1996 yılında, o tarihe kadar devlet tarafından idare edilen temel gıda ürünlerinde
serbestleĢtirme süreci baĢlamıĢ ve bu ürünlerde Fas‟ın ithalat sınırlaması, tek istisnası un
üretiminde kullanılan buğday olmak üzere sona erdirilmiĢtir.

       Tarım sektörü faal nüfusun %40‟ından fazlasını, kırsal kesimde çalıĢan iĢgücünün ise
% 80‟ini barındıran ülkenin en önemli iĢvereni konumundadır. 2002-2004 yılları arasında
Gayrisafi Yurtiçi Hasıla içerisindeki ortalama %15‟lik payı ile Fas ekonomisi içerisindeki
önemini korumaya devam etmektedir. Ġklim koĢullarının da elveriĢli olması sebebiyle 2002-
2003 döneminde yaklaĢık % 12„lik bir büyüme oranına ulaĢmıĢtır. Bununla birlikte; 2004
yılı sektörün büyümesinin % 4 ile sınırlandığı bir yıl olarak belirlenmektedir.

      2005 yılında iklim değiĢikliklerinden ciddi olarak etkilenen tarım sektöründe
balıkçılık alanındaki elveriĢli üretim katkısına rağmen bir önceki yıla nazaran % 16‟lık bir
azalma yaĢanmıĢtır.

      1996 yılı Tarım Genel Sayımı rakamları çerçevesinde tarımsal üretim; baĢlıcaları
buğday, arpa ve mısır olmak üzere % 60‟ı tahıl üretiminde kullanılmakta olan yaklaĢık 8,7
milyon hektar tarımsal arazi üzerinde gerçekleĢtirilmektedir. Sulanan arazi ise 1,2 milyon
hektar olarak belirlenmektedir. Halihazırda, toplam ekilebilir arazinin yalnızca %14,3‟ü
sulanabilmektedir. Bu çerçevede, kuraklık yaĢanan yıllar Fas tarım sektörü için önemli
zorlukları da beraberinde getirmektedir.

      Fas; büyük bölümü küçük ölçekli olmak üzere, 1 milyonu hayvan yetiĢtiriciliği
alanında faaliyet gösteren toplam 1,5 milyon civarında tarımsal iĢletmeye sahiptir. ĠĢletme
sayısı, yıllar içinde azalma göstermiĢtir. Tarımsal iĢletmelerin dörtte üçü; 5 hektarın altında
araziye sahip iĢletmelerden oluĢmaktadır. Bunlar; Fas toplam ekilebilir arazisinin sadece
dörtte birine sahip bulunmaktadırlar. Ancak özel mülklerin yalnızca %50‟sinin tapularına
sahip olması bu sektörde yabancı sermaye yatırımları baĢta olmak üzere yatırımlarda
sıkıntılar yaĢanmasına sebep olmaktadır. Tarım sektöründe, % 94‟ünü ailelerin oluĢturduğu
yaklaĢık 2 milyon insan çalıĢmaktadır. 2004 yılında tarım sektöründe asgari ücret resmi
olarak 50 DH/gün (yaklaĢık 5,5 dolar/gün) olarak sabitlenmiĢtir.




                                            25
        Ürünler açısından değerlendirme yapıldığında tahıllar üretiminde buğday, arpa ve
  mısırın, baklagiller içerisinde ise; bakla, nohut,mercimek ve bezelye üretiminin ağırlıklı
  olduğu belirlenmektedir. Özellikle ihracata yönelik üretim yapılan sebze üretiminde,
  domates, patates,soğan,kavun ve karpuz yetiĢtiriciliği yapılmaktadır. Son yıllarda biyolojik
  ürün üretimine de baĢlanmıĢtır. Üretimi ve ihracatı gerçekleĢtirilen meyve ve sebze
  konserveciliği sektöründe, 150‟den fazla firma ve 20.000 e yakın kiĢi çalıĢmaktadır.

         Diğer taraftan; narenciye üretimi, ihracatın da önemli bir kalemini oluĢturması
  çerçevesinde, Fas için büyük önem taĢımaktadır. 2003/2004 sezonunda, 1.138 milyon ton,
  2004/2005 sezonunda ise 1.260 milyon ton olarak gerçekleĢtirilen toplam narenciye üretimi
  içerisinde en önemli kalemleri, geç narenciye ve mandalina türleri oluĢturmaktadır.
  2005/2006 yılı toplam narenciye üretiminin 2004/2005 dönemine nazaran, % 1,5‟lik bir
  düĢüĢe tekabül eden 1.260.000 ton civarında gerçekleĢeceği, bununla birlikte ihraç edilecek
  miktarın, 2004/2005 sezonunda 490.000 ton iken % 23‟lük artıĢla, 2005/2006 sezonunda
  600.000 ton seviyelerine ulaĢması öngörülmektedir.

Tablo 8: Tarımsal Ürünler Üretimi

                                    2002/2003           2003/2004          2004/2005
                                      Üretim              Üretim             Üretim     DeğiĢim
                                    (1000Ton)           (1000Ton)          (1000Ton)      %

 Buğday (yumuĢak)                           33.806             35.151          21.024       -40,2

 Buğday (sert)                              17.662             20.248           9.407       -53,5

 Arpa                                       26.204             27.603          11.021       -60,1

 Mısır                                       1.386              2.241            501        -77,6

 BaĢlıca Tahıllar Toplam                    79.058             85.243          41.953       -50,8

 Bakla                                       1.031              1.093            730        -33,2

 Nohut                                         430                   419         323        -22,9

 Mercimek                                      336                   325         147        -54,8

 Bezelye                                       228                   259         143        -44,8

 Diger                                         297                   316         145        -54,1

 Baklagiller Toplam                          2.322              2.412           1.488       -38,3

 Ayçiçeği                                   55.600             35.000          18.200       -48,0

 Yer fıstığı                                44.000             49.400          47.720        -3,4

 Yağlı Bitkiler Toplam                      99.600             84.400          65.920       -21,9
Kaynak : Fas Tarım, Kırsal Kalkınma ve Deniz Balıkçılığı Bakanlığı




                                                   26
       Fas tarım sektörünün en belirgin üstünlükleri, turfanda yetiĢtiriciliğine imkan sağlayan
bahar mevsiminin erken baĢlaması, tarımsal iĢgücünün göreli ucuzluğu, Fas‟ın en büyük
ticari partneri olan AB pazarına yakınlık olarak sayılabilmektedir.

     Narenciye, tahıllar ve meyve-sebze dıĢında Fas, ayçiçek, soya, kolza, zeytin ve
bunların yağlarının üretimini de gerçekleĢtirmektedir.

      Hayvan yetiĢtiriciliği de Fas için önemli bir gelir kaynağı olarak belirlenmektedir.
Gerek büyükbaĢ, gerek küçükbaĢ, gerekse kümes hayvanları üretimi konusunda ülke
ihtiyaçları karĢılanabilmektedir. Süt üreticiliği, ülke ihtiyacının yaklaĢık % 86‟sını
karĢılamaktadır. Yüksek gümrük vergileri ile korunan hayvancılık sektörü ürünlerinde,
ithalat, daha çok ülke ihtiyacının eksik kalan kısmının karĢılanmasına yönelik süt, tereyağ ve
peynir ithalatı olarak gerçekleĢtirilmektedir.

       Tarım sektöründe hükümet tarafından; gıda güvenliği, çifçilerin kazançlarının
iyileĢtirilmesi, tarım sektörünün ulusal ve uluslararası ekonomiyle entegrasyonu, doğal
kaynakların korunması Ģeklinde öncelikler belirlenmiĢtir. 2001 yılında, 2020 yılını hedef
alan çok geniĢ kapsamlı bir kırsal kalkınma stratejisi uygulamaya konulmuĢtur.

      Yeni tarım stratejisi 3 ana hedef çerçevesinde sektörü güçlendirmeyi hedeflemektedir:

      - Tarım Alt Sektörlerinin Rekabet Gücünün ĠyileĢtirilmesi: Giderek artan yabancı
rekabet karĢısında yeni tarım stratejisi kuraklıklara dayanıklı olması ve rekabet avantajına
sahip olması çerçevesinde tahıl ürünleri ağırlıklı bir yapıya sahip olan Fas tarımına ivme
kazandırmayı hedeflemektedir. Tahıl ürünlerinin yanısıra zeytin, badem, hurma ve incir gibi
ağaç mahsulleri ile bitki ve hayvancılık sektörlerinin geliĢtirilmesi yönünde de yeni
tedbirlerin alınmasını öngörmektedir. Bu stratejinin yürürlüğe konulması beraberinde tarım
sektörünün modernizasyonunu içeren tedbirlerin hayata geçirilmesini de zorunlu hale
getirmektedir.

      Fidan alımlarının %80‟ine yakınının devlet tarafından sübvanse edilmesi, tarım
ekipmanları kredilerine uygulanan faiz oranlarının düĢürülmesi, en az 300.000 hektarlık
alnın kuraklığa karĢı sigortalanmasını öngören programın sürdürülmesi gibi çiftçiye destek
sağlayacak ek mekanizmalar uygulamaya konulmaktadır.

      Diğer taraftan, süt ürünleri, kırmızı et ve tavukçuluk sektörlerine yönelik benzer
destek programlarının hayata geçirilmesi üzerinde de çalıĢmalar sürdürülmektedir.

       - Tarımsal Arazi Sulama Politikalarının Düzenlenmesi : Yılda 100.000 hektar tarımsal
arazinin sulanabilmesini hedefleyen strateji kapsamında altyapı sisteminin verimliliğinin
artırılmasına yönelik çalıĢmalar devam etmektedir. Bunun yanısıra varolan sulama
altyapısının her yıl 10.000 hektarlık alan için iyileĢtirilmesi, yılda 20.000 hektar olmak üzere
60.000 hektar ekilebilir arazinin taĢlardan temizlenmesinin temini çerçevesinde de
faaliyetler sürdürülmektedir.

      - Arazi Politikasının Yeniden Gözden Geçirilmesi ve Düzenlenmesi : Özellikle
tarımsal arazi çerçevesinde karĢılaĢılan sorunların ortadan kaldırılmasını temin etmek
yolunda tespitler ve yeni düzenlemeler gerçekleĢtirilmektedir.




                                            27
      Tarım sektöründe faaliyet göstermekte olanlara destek mahiyetinde; tarım sektöründe
kullanılacak malzemeler ve makinalar için en düĢük vergi uygulanması, tarım gelirlerinin
2010 yılına dek tüm vergilerden istisna tutulması, ucuz kredi temini, özellikle tarım
makinaları, traktör, tarım gereçleri temini konusunda belli sübvansiyonlar sağlanmaktadır.

      Verimli geçen ve 89 milyon kentale ulaĢan tahıl üretiminin de katkısıyla tarım sektörü
2006 yılı ekonomik büyümesine de katkıda bulunmuĢtur. Yine hayvancılık sektörü de 2006
yılında benzer bir olumlu seyir izlemiĢtir. Bu itibarla, 2006 yılında tarım sektöründeki katma
değerin %30,6 oranında arttığı, 2005 yılındaki % -2,7‟lik olumsuz etki yerine, sektörün
ekonomik büyümeye 2006 yılında % 3,8 oranında katkı sağladığı belirlenmektedir.

      Tarım ürünleri Fas dıĢ ticaretinde de önemli rol oynamaktadır. 2003-2005 yılları
arasında tarım ürünleri ithalatı toplam ithalat içerisinde ortalama % 8,5‟lik bir pay almıĢtır.
Balıkçılık ürünleri dahil tarım ürünleri ihracatı ise, toplam ihracat rakamlarının ortalama
%20‟ini karĢılamaktadır. 2006 yılı geçici rakamları çerçevesinde,tarım ürünleri ihracatı
toplam ihracatın % 19,1‟ini, tarım ürünleri ithalatı ise toplam ithalatın % 7,4‟ünü
oluĢturmaktadır.

      Bununla birlikte, 2006 yılında tahıllar ve hayvancılık sektörü dıĢındaki diğer tarım
ürünlerinin özellikle dıĢ ticarete yönlendirilmeleri konusunda önemli sıkıntılar yaĢandığı
ifade edilmektedir. Özellikle narenciye, turfanda sebzeler ve taze domates ihracatında, Mısır
ve Türkiye‟nin pazarda artan payları çerçevesinde önemli düĢüĢler yaĢandığı ifade
edilmektedir.

       3.500     km‟lik      uzun      bir    kıyı     Ģeridine     sahip      olan    Fas
balıkçılık alanında da çok önemli kaynaklara sahip bulunmaktadır. Yıllık 1,5 milyon ton
olarak saptanan kaynaklar gözönünde bulundurulduğunda, balıkçılık Fas ekonomisi
içerisinde önemli bir yere sahiptir. 3.000 civarındaki gemi filosu ve donanımlı liman
altyapısı ile Fas, Kuzey Afrika ve Arap dünyasının en önemli üretici ve ihracatçısı ülke
konumundadır. Deniz balıkçılığı sektörü iĢ imkanı sağladığı 450.000 kiĢi, toplam ihracat
rakamı içerisindeki % 15‟lik ve gıda ihracatındaki % 55 civarındaki payı ile büyük öneme
sahiptir. Balıkçılık sektörünün yıllık üretiminin 900.000 ton, 2006 yılı için balıkçılık
ürünleri sektöründen elde edilen döviz kazancının 9 milyar dirhem olduğu belirlenmektedir.

      Fas‟ın balıkçılık sektöründe AB, Japonya ve Rusya ile yapmıĢ olduğu AnlaĢmalar,
bu ülkelere belli kotalar dahilinde avlanma izni vermektedir. 1999 yılında süresi sona ermiĢ
olan Fas-AB Balıkçılık AnlaĢmasının yenilenmiĢ olup, onay iĢlemlerinin tamamlanarak
2007 yılında yürürlüğe konulması beklenmektedir.

      Balıkçılık ürünlerinin, baĢta Avrupa ve ABD olmak üzere ithalatçı ülkelerin
taleplerine bağlı olarak iĢlenerek ihracı önem atfedilen yeni programlar arasında yer
almaktadır. Bu program ile, 2018 yılına kadar her yıl 64.000 yeni iĢ imkanı ve 6 milyar ek
ihracat geliri sağlanması öngörülmektedir. Ancak programın devamlılığının sağlanabilmesi,
miktar ve kalite olarak gerekli hammadde akıĢının temini konusunda sektörün yeniden
yapılandırılmasıyla mümkün gözükmektedir. Bu noktada, Fas‟ın AB ile yenilemiĢ olduğu
Balıkçılık AnlaĢması bazı kesimlerce teknoloji transferi ve yeniden yapılandırmaya destek
sağlayacak bir geliĢme olarak değerlendirilmektedir.




                                            28
4.3.Sanayi

       Fas ihracat ve ithalatının % 60‟ından fazlası sanayi ürünlerinden oluĢmaktadır. Fas
sanayi alanında; özellikle daha çok AB‟ne yönelik ihracat için fason üretim ağırlıklı olan
tekstil ve konfeksiyon sektörü, deri sanayi, elektrik-elektronik, kimya sanayi, kauçuk,
gıda sanayinde ve maden sektöründe ise, özellikle fosfat ve türevleri üretimi ağırlıklı olmak
üzere faaliyet göstermektedir.

      Ekonomik büyüme için imalat sanayinde etkin faaliyet göstermenin gerekliliği,
Hükümet planlarında yer almaktadır. Ġmalat sanayinde verimliliğin artırılması hedeflenerek,
90‟lı yılların baĢından itibaren özelleĢtirmeler gerçekleĢtirilmektedir.

     Özellikle sanayi alanında karĢılaĢılan sıkıntıların ortadan kaldırılması ve sanayinin
rekabet gücünün artırılmasını temin edebilmek amacıyla, Fas‟ın Dünya Meslekleri (Metiérs
Mondiaux du Maroc) ismi adı altında 2015 yılında sanayi büyümesinin % 70‟ini temsil
etmesi öngörülen yeni alanların desteklenmesi amacıyla bir sanayi politikası kabul
edilmiĢtir.

      2006 yılında sanayi sektörü bir önceki yıla nazaran ufak bir büyüme kaydetmiĢtir.
Sanati üretim endeksi 2005 yılına nazaran % 3,7 artmıĢtır. Bu artıĢta 2006 yılında yürürlüğe
giren Türkiye-Fas ve ABD-Fas Serbest Ticaret AnlaĢmaslarının yarattığı olumlu havanın rol
oynadığı ifade edilmektedir. Özellikle elektronik parçalar, balık konserveleri, ayakkabı ve
konfeksiyon sanayinde beklenenin üzerinde bir üretim artıĢı gerçekleĢtiği gözlenmektedir.

      2006 yılında sanayi ürünleri büyümesi madencilik sektörü ve petrol rafinasyon
iĢlemleri hariç artan bir seyir izlemiĢtir. 2006 yılında tarımdıĢı büyüme % 5 civarında
oluĢmuĢtur. 2006 yılında özellikle gıda sanayinde dıĢ ticarete yönelik çalıĢan bisküvi,
Ģekerleme, içecek sanayi, meyve ve sebze konserveleri sektörlerindeki dinamizm sektörün
geneline de yansımıĢtır.


      4.3.1. Tekstil-Konfeksiyon Sanayii

      1980-1990 yılları arasında yaklaĢık 5 kat büyüyen tekstil ve konfeksiyon sanayi,
ihracata yönelik üretim çerçevesinde, Fas sanayi sektörünün en dinamik sektörlerinden birini
oluĢturmaktadır. Tüm alt sektörlerde toplam 2.000‟e yakın firma, çoğunluğu kadın olmak
üzere (%71) toplam 215.000 kiĢiye iĢ imkanı sağlamaktadır. Ülkede yapılan yerli ve yabancı
yatırımların yaklaĢık %25‟i tekstil sektöründe gerçekleĢtirilmektedir. Diğer taraftan; ülkenin
sanayi ürünleri ihracatının yaklaĢık % 40‟ını tekstil-konfeksiyon ürünleri oluĢturmaktadır.
Sektördeki üretimin %50‟sini aĢkın bölümü, küçük ve orta ölçekli iĢletmeler tarafından
gerçekleĢtirilmektedir. Sektör; sanayi üretiminin ise, % 10‟undan fazlasını sağlamaktadır.
(2000 rakamlarıyla % 15). Ağırlıklı olarak AB, ABD ve Kanada‟ya yönelik konfeksiyon
ihracatı için, geçici kabul sistemi çerçevesinde gümrük vergisinden muaf tutulan kumaĢ
ithalatı yapılarak, fason hazırgiyim üretimi ve ihracatı gerçekleĢtirmektedir. Elyaf, iplik,
kumaĢ ve aksesuar ithalatı, toplam ihracatın % 10‟undan fazlasını oluĢturmaktadır.

      Sektörün %85‟ini küçük ve orta ölçekli iĢletmelerin teĢkil ediyor olması, Fas tekstil
sanayiine büyük ölçüde esneklik kazandırmakta ve bu durum da modaya ve değiĢen
trendlere uygun sipariĢ hazırlanabilmesi imkanını yaratmaktadır.



                                           29
       Üretim maliyetlerinin yüksekliği, yeni teknolojilere uyum sorunu ve nitelikli iĢgücü
eksikliği nedeniyle yaĢanan kalite sorunlarının yanında, son yıllarda kotaların kalkmasının
da etkisiyle, özellikle Uzakdoğu Ülkelerinden kaynaklanan uluslararası rekabetin
Ģiddetlenmesi, halen geniĢlemeye devam eden ancak atıl kapasite sorunu da yaĢamakta olan
sektörde, önemli sıkıntıların ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Sektörün en önemli üst
kuruluĢu kabul edilen Fas Tekstil ve Konfeksiyon Üreticileri Birliği-Association Marocaine
des Industries du Textile et de Habillement sorunların çözümüne yönelik önlemler alınması
amacıyla, bu konuda gerek Hükümet gerekse uluslararası platformda çaba sarfetmektedir.
Alınan tedbirlerde temel amaç; sektörün rekabet gücünün finansal destek teknik
modernizasyon, üretim ve yatırım desteği sağlanması yoluyla artırılması olarak
belirlenmektedir.

      2006 yılında iç pazarın kumaĢ, tekstil ve konfeksiyona yönelik yetersiz talebi sektör
üretimini bir miktar olumsuz etkilemiĢtir. Buna karĢın, hazırgiyim ve ayakkabı sektörleri
ihracatının sırasıyla % 21,2 ve %18,3 oranında artıĢı üretime de yansımıĢtır.

      4.3.2. Deri Mamulleri ve Ayakkabı

      Fas, dünya çapında, geleneksel deri iĢçiliği ile tanınmakta olup, kalifiye iĢgücü ve yeni
teknolojilerin kullanılması sektöre belli bir dinamizm kazandırmaktadır. Tüm alt sektörlerde
yaklaĢık 350 firmanın faaliyet gösterdiği bu sektörde 20.000‟e yakın kiĢiye iĢ olanağı
sağlanmaktadır. Ayakkabı üretimi yapan firmalar, büyük bölümü ihracata yönelik fason
üretim olmak üzere toplam üretimin yaklaĢık % 70‟ini, sektör ihracatının ise %75‟ine
yakınını gerçekleĢtirmektedirler. Ayakkabı sektörünü sırasıyla; deri hazırgiyim ile deri eĢya
ve deri aksesuar sektörleri izlemektedir.

      4.3.3. Gıda Sanayi

      Gıda sektöründe; iç piyasaya yönelik Ģeker, un, kuskus, unlu mamuller ve bitkisel
yağlar üretimi gerçekleĢtirilirken; hem iç pazara hem baĢta Avrupa Birliği ülkeleri olmak
üzere ihracata yönelik salça, sebze ve meyve konserveleri, kapari, zeytin ve zeytinyağı ile
dondurulmuĢ meyve ve sebze ile, sardalya baĢta olmak üzere balık konserveleri üretimi
yapılmaktadır. Temel olarak, sektörde belli bir yatırım ve üretim eksikliği gözlenmektedir.

      Gıda sanayindeki diğer ürünler, Ģarap, baharatlar, sağlık ve kozmetik sektörünün temel
hammaddesini oluĢturan argan yağı olarak sayılabilir. Ġç talebin ancak yarısını karĢılayabilen
Ģeker fabrikalarının özelleĢtirilme süreci 2006 yılında tamamlanmıĢtır.

     4.3.4. TaĢıma Araçları Sektörü

      Fas, otomobil sanayi, montaj sanayi, karoseri, araçlar için yedek parça ve aksesuar
üretimine yönelik faaliyet göstermektedir. YaklaĢık 150 civarında firmanın faaliyet
gösterdiği ve 400 milyon ABD Doları üretim hacmine sahip olan sektör 20.000‟den fazla
istihdam olanağı ve 52 milyon ABD Doları ihracat geliri sağlamaktadır.

     Sektörde yer alan 40‟a yakın yabancı ortaklı firma üretimin yaklaĢık % 70‟ini
gerçekleĢtirmektedir. Son zamana kadar özellikle binek otomobillerde yarı devlet kuruluĢu
olan SOMACA tarafından (Société Marocaine de Construction Automobiles) Fiat ve
Renault otomobil montajlarının yanısıra, Citroen ve Peugeot montajları da yapılmaktadır.




                                            30
       En fazla ihracatı yapılan ürünler radyatörler, pistonlar, motor filtreleri, akü, otomobil
lastiği olarak sayılabilir. Ġhracatın yaklaĢık % 85‟i Avrupa Birliği ülkelerine, kalan kısmı ise
Kuzey Afrika ve diğer Afrika ülkelerine yönelik gerçekleĢtirilmektedir.

     4.3.5. Elektrik-Elektronik Sanayi

      70‟li yıllardan bu yana özellikle elektrik ve telefon kabloları ile elektronik parçalar
alanında kurulan yeni ve modern firmalarla, elektrik ve elektronik sanayi çok önemli bir
geliĢme kaydetmiĢtir.

      Özellikle elektrik kabloları ve elektronik parçalar toplam üretimin tamamına yakınını
karĢılamaktadır. Son 10 yılda ise, elektrik motorları, transformatörler, pil ve akülerin
yanısıra, buzdolabı, çamaĢır makinesi, aydınlatma cihazları da sektörün üretim yelpazesinde
yer almaya baĢlamıĢtır.

      Fas‟ta bu sektörde yatırım yapmıĢ yabancı firmalar arasında Alstom, Legrand,
St Micro Electronics, Valtronic, Westinghouse ve Thales Microsonic sayılabilmektedir.
Ġhracatın yaklaĢık % 90‟ı Fransa‟ya gerçekleĢtirilmektedir.

      Yine telefon ve haberleĢme cihazları, elektronik parçalar sektörleri de yatırımlar için
cazip alanlar olarak belirlenmektedir.

      Son on yıldır devamlı artıĢ gösteren sektör 2006 yılında da bu seyri devam ettirmiĢtir.
Yalnız beyaz eĢya sektöründe ithalattan kaynaklanan yoğun rekabet sektör üretiminin % 0,6
oranında gerilemesine sebep olmuĢtur.

     4.3.6. Diğer Sanayiler

     Eczacılık sektörü mevcut iç ilaç talebinin % 80‟ini karĢılamaktadır. Lisanslı
yapılmakta olan sektör üretiminin yaklaĢık % 10‟luk bir bölümü çevre ülkelere ihraç
edilmektedir.

      Kimya ve türevleri sanayi üretimi, daha önceki yıllardan kalan stoklar, yetersiz talep
ve üretim girdi fiyatlarının yükselmesi gerekçeleri çerçevesinde, özellikle 2006 yılı ikinci
yarısında bir durgunluk dönemi yaĢamıĢ, üretim artıĢı % 2,3 seviyelerinde gerçekleĢmiĢtir.

     4.3.7. El Sanatları

      Fas, dünya çapında özellikle halı, geleneksel kıyafetler, mücevherat, çanak-çömlek,
seramik, tahta iĢleri, zellij olarak adlandırılan mozaik iĢçiliği ve alçı iĢçiliği alanında çok
zengin ürün yelpazesine sahip bir ülke olarak tanınmaktadır. Sektör, GSYĠH‟ya olan % 8‟lik
katkısının yanısıra iĢ imkanı sağladığı nüfus açısından da ülke ekonomisinde önemli bir yere
sahip bulunmaktadır.

      El sanatları sektörü, tarım sektöründen sonra ikinci ekonomik sektör olma özelliği
taĢımakta olup, döviz katkısı anlamında YurtdıĢında Ġkamet Eden Faslılar (MRE) tarafından
yapılan transferler, fosfat, tarım ve turizm sektörlerinin ardından beĢinci sırada yer
almaktadır.




                                            31
       Ancak, Fas el sanatları sektörü dağıtım ve satıĢ bazında önemli sıkıntılarla karĢı
karĢıya bulunmaktadır. Ġç piyasada el sanatları ürünleri büyük dağıtım zincirleri, toptancılar
gibi modern dağıtım usullerinden yararlanamamaktadır. YurtdıĢına tanıtımları da yine belli
bir oranda yapılabilmektedir.

      Üretim aĢamasında ise, ürünlerin kalite ve miktar olarak sipariĢe uygun teslim
edilmesinde karĢılaĢılan aksaklıklar sektör ihracatının artırılmasındaki en önemli engel
olarak belirlenmektedir.

       El sanatları sektöründe, küçük ve orta ölçekli firmalara destek sağlanması, kırsal
kesimde yerleĢik üreticilere ek destekler verilmesi, sektörün yeniden yapılandırılması ve
ticaret imkanlarının geliĢtirilmesini temel alan yeni bir stratejinin oluĢturulması konularında
çalıĢmalar sürdürülmektedir.

4.1. UlaĢtırma ve Telekomünikasyon

      UlaĢtırma ve telekomünikasyon hizmetleri, Fas GSYĠH‟na % 10 katkı sağlayan bir
faaliyet alanı olarak belirlenmektedir. Bunun da yaklaĢık % 6‟sı ulaĢtırma faaliyetlerinden
sağlanmaktadır. Nüfusun yaklaĢık % 10‟u da ulaĢtırma sektöründe istihdam edilmektedir.

      Halihazırda UlaĢtırma ve Teçhizat Bakanlığı ulaĢtırma alanında faaliyet göstermekte
olan 6 devlet kuruluĢu üzerinde teknik ve idari yetkili makam konumundadır. Bunlar
Havayolları Milli ġirketi (Royal Air Maroc), Demiryolları Milli Ofisi (Office National des
Chemins de Fer-ONCF), Havaalanları Milli Ofisi (Office National des Aéroports-ONDA),
UlaĢtırma Milli Ofisi (Office National des Transports-ONT), Fas Denizcilik ġirketi
(Compagnie de marocaine de navigation-COMANAV) ve Trafik Kazalarının Önlenmesi
Milli Komitesi (Comité National de Prévention des Accidents de la Circulation-CNPAC)
olarak belirlenmektedir.

     4.4.1.UlaĢtırma

      UlaĢtırma hizmetleri Fas GSMH‟na % 6‟lar seviyesinde katkı sağlayan bir faaliyet
alanı olarak belirlenmektedir. Nüfusun, yaklaĢık % 10‟u bu sektörde istihdam edilmektedir.

      Halihazırda; UlaĢtırma ve Teçhizat Bakanlığı, ulaĢtırma alanında faaliyet göstermekte
olan devlet kuruluĢları üzerinde teknik ve idari yetkili makam konumundadır. Bunların en
önemlileri, Fas Kraliyet Havayolları (Royal Air Maroc-RAM), Demiryolları Milli Ofisi
(Office National des Chemins de Fer-ONCF), UlaĢtırma Milli Ofisi (Office National des
Transport-ONT), Havaalanları Milli Ofisi (Office National des Aéroports-ONDA), Limanlar
ĠĢletme Ofisi (Office d‟Exploitation des Ports-ODEP), Fas Denizcilik ġirketi (Compagnie de
marocaine de navigation-COMANAV), Fas Otoyollar Ġdaresi (Autoroutes du Maroc-ADM)
olarak belirlenmektedir.

       Fas‟ta temel altyapı yatırımları, ekonomik büyüme ve kalkınmanın itici gücü kabul
edildiğinden, hükümetin baĢlıca öncelikleri arasında yer almaktadır. Bu çerçevede; Fas
UlaĢtırma ve Teçhizat Bakanlığı bütün çabasını yerel, bölgesel ve uluslararası bağlantıları
kolaylaĢtıran, günün ihtiyaçlarına cevap verebilen, kiĢi ve malların taĢınmasında güvenlik,
konfor ve rahat hareket edilebilmesini temin edecek bir altyapının gerçekleĢtirilmesi
hedefine odaklamıĢ bulunmaktadır. Bakanlık; alt ve üstyapı bağlantılarının modernizasyonu
ve güçlendirilmesi yoluyla sosyal ve ekonomik kalkınma hamlesine katkıda bulunma ve
kırsal kesimin Ģehirlere yakınlaĢtırılması politikasına da büyük önem vermektedir.



                                            32
          4.4.1.1.Karayolları

       Fas; % 60‟ı kaplanmıĢ yol olmak üzere, bu alanda Afrika ülkeleri arasında ilk
sıralarda yer almasına imkan sağlayan 60.000 km‟lik bir karayolu Ģebekesine sahiptir. Yılda
yaklaĢık 1.500 km uzunluğunda yeni yol ve 100-150 km de otoyol inĢa edilmektedir. Diğer
taraftan; Fas UlaĢtırma ve Teçhizat Bakanlığı bütçesinin % 50‟si yıllık olarak karayollarına
ayrılmaktadır.

      Tanca-Saidia kıyı Ģeridi boyunca uzanan yaklaĢık 550 km‟lik alanın kalkınmasına,
dıĢa açılmasına ve sahip olunan kaynakların değerlendirilmesine imkan sağlamak ve inĢa
edilmekte olan Tanca Akdeniz limanını ulusal karayolu Ģebekesine bağlamak amacıyla, bu
bölgede yeni karayolları ve otoyollar yapımına öncelik tanınmaktadır. Halihazırda; bu
bölgenin Tanca-Ksar-Sghir (30 km), Saidia-Ras Kebdana (20 km), Ksar Sghir-Fnideq (30
km) ve Oued Kert-Ras Kebdana (92 km) hatlarında 172 km‟lik yol çalıĢması tamamlanmıĢ
olup, Al Hoceima-Ras Afrou (84 km), Jebha-Al Hoceima (103 km) ve Tetouan-Fnideq (28
km) olmak üzere 278 km‟lik bölümünde çalıĢmalar devam etmektedir. Yine, Tetouan-El
Jebha (120 km) arasındaki kısmın gerçekleĢtirilmesine yönelik hazırlıklar tamamlanmıĢ,
çalıĢmalara baĢlanma aĢamasına gelinmiĢtir.

      Tanca-Akdeniz limanını otoyol Ģebekesinde bağlayan Tetouan-Fnideq otoyol ihalesi
yaklaĢık 70 milyon dolar karĢılığı Makyol firması; Tanca-Oued Rmel Limanı otoyol ihalesi
ise 76.5 milyon dolar karĢılığı Tekfen firması tarafından gerçekleĢtirilmektedir.

     Kırsal Yollar

      I. Kırsal Yollar Ulusal Programı (Programme National des Routes Rurales-PNRR1)
çerçevesinde, 2005 yılında, 11.000 km‟lik kırsal yol yapımının tamamlanmıĢ olması,
standart yollardan ulaĢılabilen nüfus oranını %54‟e yükseltilmiĢ, 2005 yılından itibaren de
15.000 km yol yapımını öngören II. PNRR uygulanmaya baĢlanmıĢ olup, bu rakamın, 2015
yılına kadar %80 oranına yükseltilmesi hedeflenmektedir.

     Otoyollar

      Bugüne kadar inĢası tamamlanan otoyol rakamsal olarak yılda 50 km olmuĢtur. 2000-
2004 yılları arasında yılda 100 km olarak gerçekleĢtirilen otoyol inĢasının, 2005-2010
döneminde, yılda 160 km‟ye çıkarılması amaçlanmaktadır. Halihazırda Fas‟ta inĢası
tamamlanan ve kullanılmakta olan 611 km‟lik bir otoyol ağı bulunmaktadır. Ancak, yeni
altyapı yatırımlarına gidilmesi ve bu hızın artırılması gerekli görülmekte olup, yılda 150
km‟nin üzerine otoyol inĢası yoluyla, halihazırda 611 km olan otoyolun 2010 yılına
gelindiğinde 1500 km‟ye ulaĢtırılması hedeflenmektedir.

      Bu çerçevede; 2004 yılında otoyol çalıĢmalarına hız verilmesine iliĢkin olarak gerekli
mali mekanizmalar ve uygulamalar yürürlüğe konulmuĢtur. Fas Otoyollar Ġdaresi (ADM) ve
devlet arasında imzalanan program çerçevesinde, 5 yıl boyunca anılan Ġdarenin yıllık
sermayesinin 320 milyon dirhem (35 milyon dolar) artırılması temin edilmiĢtir. Bunun
yanısıra; yine ADM ile Sosyal ve Ekonomik Kalkınma için Hassan II Fonu arasında
imzalanan bir sözleĢmeyle, Ġdarenin sermayesi 3 yıl boyunca yıllık 500 milyon dirhem (55
milyon dolar) artırılmıĢtır.




                                          33
      Bölgesel merkezlerin birbirine bağlanması yoluyla sosyal ve ekonomik güçlü bir
katma değer yaratan çift yol çalıĢmaları konusunda ise; 2005 yılında Devlet Karayolu RN2
Oujda Angad Havaalanı ile Ahfir (20 km), Salouane-Aroui (9 km) çalıĢmaları tamamlanmıĢ
olup, RN13 Ulusal yolu Tetouan-Fnideq (25 km) ve RN1 Devlet Karayolu Laayoune-El
Marsa (24 km) çalıĢmalarına devam edilmektedir. DoğuĢ A.ġ. firması, 2005 yılında Asilah-
Tanca otoyolunu, Settat Çevreyolunu; 2006 yılında ise Kazablanka MarakeĢ Otoyolu
üzerinde yer alan önemli geçiĢ noktalarının çalıĢmalarını tamamlamıĢtır.

     4.4.1.2. Demiryolları

       Fas demiryolları ağı; 370 km lik bölümü çift yol olmak üzere, 1.900 km olarak
belirlenmektedir. Bunun %53‟üne denk gelen 1.000 km‟sinde elektrikli ve 900 km‟sinde
ise dizel trenlerle faaliyet gösterilmektedir. Bu trenyolu Ģebekesi ile; ana yollar üzerinde 160
km/saate ulaĢılabilmesi temin edilmektedir. Demiryolu hattı; güneyde MarakeĢ‟ten, doğuda
Oujda Ģehrine, Tanca limanından Jorf-Lasfar ve Safi istikametine uzanmaktadır.

      Diğer taraftan; demiryolu altyapısının geliĢtirilmesi çerçevesinde, Fas Demiryolları
Milli Ofisi (ONCF) tarafından, 2004 yılı Ağustos ayında 2 önemli sözleĢme ile, Taourirt-
Nador arasında (117 km) bir demiryolu hattının gerçekleĢtirilmesi ve çalıĢmaları baĢlama
aĢamasında olan Tanca-Akdeniz yeni limanına ulaĢacak 45 km lik yeni bir hat ihale
edilmiĢtir. Bu hattın Tanca-Ras Rmel ve Taourirt-Beni Aznar demiryolu bölümleri 87
milyon dolar karĢılığında Polat Yol Yapı firması tarafından inĢa edilmektedir.

      2006 yılında, bir önceki yıla nazaran % 13,36 artıĢla, ONCF 2,56 milyar dirhem (284
milyon dolar) hasılat sağlamıĢtır. Demiryolları ile, 2005 yılı içerisinde 21 milyon yolcu ve
27 milyon tonu fosfat, 7,9 milyon tonu diğer ürünler olmak üzere yaklaĢık 35 milyon ton
yük taĢımıĢtır.

     4.4.1.3. Denizcilik Sektörü

      3.500 kmlik bir kıyı Ģeridi ile hem Akdeniz hem Atlas Okyanusuna kıyısı olan Fas; en
büyüğünü Kazablanka limanının oluĢturduğu Nador, Tanca, Kenitra-Mehdia, Mohammedia,
Jorf-Lasfar, Safi, Agadir, Tan-tan, Laayoune ve Dakhla olmak üzere 11 ticaret ve balıkçılık
limanına sahiptir. Bunun yanısıra, sadece balıkçılık ve bölgesel ulaĢım için kullanılan 11
bölge limanı ve 5 yat limanı da bulunmaktadır. Bu limanlara, kısa bir süre sonra Tanca-
Akdeniz limanı da eklenecektir. 2007 yılında faaliyete geçmesi planlanan ve 1,8 milyar
dolara mal olacak Tanca-Akdeniz limanı, mal taĢımacılığı açısından Fas için
büyük önem taĢımaktadır. Denizcilik sektörü mal taĢımacılığında en çok kullanılmakta olan
taĢımacılık usulü olup, toplam ticaretin yaklaĢık %98‟i deniz yolu ile gerçekleĢtirilmektedir.

       Yolcu taĢımacılığı daha ziyade; Cebelitarık boğazın da yeralan Tanca ve Fas‟ın
kuzeyindeki Nador kentleri üzerinden yapılmaktadır. Tanca‟dan Algesiras (Ġspanya), Sete
(Fransa), Cenova (Ġtalya), Tarifa (Ġspanya) limanlarına ; Nador‟dan Almeria (Ġspanya) ve
Sete (Fransa ) limanlarına yolcu taĢımacılığı yapılmaktadır. Bu hatlarda Fas ve Ġspanyol 8
Ģirket faaliyet göstermektedir.




                                            34
      4.4.1.4.Havacılık Sektörü

      Fas 15‟i uluslararası havaalanı olmak üzere 28 hava taĢımacılığı platformuna sahiptir.
Bu sektörde, ulusal havayolu Ģirketi RAM dıĢında, RAM‟ın bir yan kuruluĢları olan RAL
(Regional Air Lines) ve charter seferleri yapan ATLAS havayolları ile yaklaĢık 60 civarında
yabancı havayolları Ģirketi yer almaktadır. 27 Mart 2005 tarihinden bu yana Türk
Havayolları da RAM‟la ortaklaĢa, Ġstanbul-Kazablanka arasında direkt uçmaya baĢlamıĢtır.
Havaalanlarına karayoluyla ulaĢım konusuna büyük önem verilmiĢ olup, kolay ve güvenli
ulaĢımın temin edilmesi sağlanmıĢtır.

       Yılda yaklaĢık 12 milyon yolcu tarafından kullanılan Fas havaalanlarının en büyüğü
bu rakamın 4 milyonuna hizmet veren Kazablanka Mohammed V havalimanıdır. 2006
yılında Kazablanka Havaalanına gelen yolcu sayısında % 18 artıĢ kaydedilmiĢtir. Onu
sırasıyla %26 artıĢla Marakes Menara ve % 11 artıĢla Agadir-Al Massira havalanları
izlemektedir. RAM bu sayının yaklaĢık %55‟ine hizmet vermektedir.

     4.4.2.Telekomünikasyon

      1996 yılından bu yana telekomünikasyon hizmetlerinin serbestleĢtirilmesi yönünde
önemli adımlar atılmaktadır. 1998 yılında, Posta ve Telekomünikasyon Ofisi;
telekomünikasyondan sorumlu Maroc Telecom veya diğer adıyla Ġtissalat Al Maghrib
(IAM) ve posta hizmetlerinden sorumlu Barid Aln Maghrib olarak iki bölüme ayrılmıĢtır.

      2001 yılında Maroc Telecom‟un % 35‟lik hissesi Fransız Vivendi Universal firmasına
23,3 milyar dirhem karĢılığında satılmıĢtır. Kasım 2004‟te de aynı firmaya % 16‟lık hissenin
daha devri yapılarak, Vivendi Universal‟in hissesi % 51 seviyesine çıkarılmıĢtır. Halihazırda
Maroc Telecom‟un % 14,9‟luk bölümü yabancı ve Fas‟lı hissedarlara % 34,1‟lik bölümü ise,
en az 2007 yılına kadar devlete ait bulunmaktadır.

      Sabit telefon pazarının tamamına, cep telefonu pazarının ise yaklaĢık % 70‟ine sahip
olan Maroc Telecom‟un 2005 yılı itibariyle iĢ hacmi 20,5 milyar dirheme ulaĢmıĢ, cep
telefonu ve internet kullanımı çerçevesinde bir önceki yıla nazaran %16‟lık artıĢ sözkonusu
olmuĢtur. Cep telefonu alanında ise, 2005 yılında, % 38,3 artıĢı ifade eden 2,4 milyon
kiĢinin aboneliği ile toplamda 8,8 milyon kullanıcıya ulaĢılmıĢtır.

     Maroc Telecom‟un cep telefonu alanında en önemli rakibi olan Ġspanyol Meditel, 4,5
milyar ciro ile 4 milyon cep telefonu abonesine sahiptir.

      Sabit telefon piyasasında 2006 yılında 1,3 milyon aboneden bahsedilmektedir. Bu
rakam 2005 yılına nazaran % 5,6‟lık bir azalmayı ifade etmektedir. Cep telefonu piyasasında
ise % 12 artıĢla abone sayısı 16 milyona ulaĢmıĢtır.Yine internet alanında da önemli
geliĢmeler yaĢanmaktadır.

4.5 .Ticaret

      Ticaret sektörü; Fas ekonomisinin en önemli saç ayaklarından biridir. Sektör;
Gayrisafi Yurtiçi Hasılanın yaklaĢık %12,8‟ini ve yabancı sermaye yatırımlarının %2,5‟ini
oluĢturmaktadır. Geleneksel ticaret, mağazalar, ticaret merkezleri gibi değiĢik oluĢumların
pekçok faaliyet alanında sürdürüldüğü ticaret sektörü; Fas‟ın genelinde 720.000 satıĢ
noktasında devam etmekte ve Fas nüfusunun % 13‟üne denk gelen 1,2 milyon kiĢiye iĢ
imkanı sağlamaktadır.



                                           35
       Genellikle, büyük ithalatçı- distribütörler ve büyük üretici firmalar ile, onlardan mal
 alıp perakende pazarlama yapmakta olan, orta ve küçük ölçekli iĢletmeler bulunmaktadır.
 Kazablanka ve Rabat Ģehirlerinde ağırlıklı olmak üzere, baĢta tanınmıĢ Fransız ve Ġspanyol
 firmalarının perakende satıĢ mağazaları bulunmaktadır.

        Gıda sektöründe küçük mahalle bakkalları aracılığıyla faaliyet gösterilmekte olup,
 büyük Ģehirlerde Marjane süper market zinciri her üründe tüketiciye ulaĢmaktadır. Acima,
 La Belle Vie, Suudi Arabistan sermayeli Aswak Assalam da yine süpermarketler olarak
 belirlenmektedir.

 4.6.Hizmetler

         Hizmetler Sektörü Fas GSYĠH içerisinde çok önemli bir paya sahiptir.

         4.6.1.Turizm

      Çok önemli doğal ve tarihi zenginliklere ve pek çok kültürü içinde barındıran kültürel
 mirasa sahip olan Fas için, turizm sektörü ekonomik ve sosyal yönüyle kalkınma planında
 çok önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca yurtdıĢında yaĢayan Faslıların transferleriyle birlikte
 en önemli döviz kaynağını oluĢturmaktadır.

Tablo 9 : Fas Temel Turizm Göstergelerinin Yıllık Seyri

                                                                                                      DeğiĢim
                      2001           2002           2003          2004        2005         2006
                                                                                                      2005/06
                                                                                                        (%)

 Gelen Turist
 Sayısı
 (YurtdıĢında      4.379.990      4.453.260      4.761.271      5.476.711   5.843.377    6.558.333     12%
 YaĢayan
 Faslılar dahil)

 Toplam
                   12.695.227 11.320.882 11.173.119 13.164.870              15.215.589   16.326.807     7%
 geceleme

 Toplam
                     97.001        102.097        109.615       119.248      124.270      133.230       7%
 Yatak Sayısı

 Odaların
 Doluluk              48%            42%            39%           43%         47%          49%          +2
 Oranı

 Turizm
 Gelirleri
                     29.196         29.159         30.881        34.794      40.967       52.933       29%
 (Milyon
 Dirhem)
 Kaynak : Fas Ġstatistik Enstitüsü ve Fas Kambiyo Ofisi

       2006 yılı rakamları çerçevesinde, Fas‟a 2005 yılına nazaran % 12,2 artıĢla toplam
 6.558.333 turist gelmiĢ, bunun %45,5‟lik bölümünü yurtdıĢında yaĢamakta olan Faslılar
 oluĢturmuĢtur.


                                                           36
      Böylece; 2005 yılına nazaran % 16,9 artıĢ gösteren yabancı turist sayısı 3,6 milyona
ulaĢmıĢtır. 2006 yılında % 41 artıĢla Ġngiliz turistler ilk sırada yer alırken, Ġspanyol turistler
% 16,1 artıĢla onları izlemiĢtir. Ġngiliz turistlerin Fas‟a yönelmelerindeki en önemli etken
özellikle Fas ve Ġngiltere arasında havayolu ulaĢımını sağlayan 5 yeni havayolu firmasının
piyasaya girmesi olarak belirlenmektedir.

      2006 yılı turizm programı çerçevesinde belirlenen belli merkezlerde gerçekleĢtirilen
tanıtım faaliyetleri, tur operatörleriyle imzalanan yeni anlaĢmalar, yeni havayolu hatlarının
bu artıĢa etkisi olduğu ifade edilmektedir. 2006 yılı itibariyle turizm gelirleri %29 civarında
artarak 53 milyar dirhem seviyelerine ulaĢmıĢtır.

       Fas‟ta en önemli iki turistik merkez olan MarakeĢ ve Agadire gelen turist sayısında
sırasıyla % 68 ve % 64 artıĢ sağlandığı belirlenmektedir. Bu iki merkezi % 55 artıĢla
Kazablanka, % 54 ile Rabat, % 35 ile Fes, % 30 ile Ouarzazate ve Meknes izlemektedir.

     Fas‟ın 2001 yılında yürürlüğe koyduğu Vizyon 2010-Azur Planı çerçevesinde
gerçekleĢtirilecek yatırım ve faaliyetlerle 2010 yılına gelindiğinde yılda 10 milyon turiste
ulaĢma hedefi çerçevesinde çalıĢmalar devam ettirilmektedir. Bu çerçevede özellikle
Akdeniz sahilindeki turistik tesislerdeki altyapı yatırımlarının bu tarihten önce
tamamlanması öngörülmektedir. 2006 yılında özellikle Azur Planı kapsamında yer alan
Taghazout Tatil Beldesi çalıĢmalarında da önemli ilerlemeler kaydedilmiĢtir.

      Turizmin geliĢtirilmesi ve yabancı sermayenin ülkeye çekilebilmesi amacıyla sektöre
devlet tarafından bir çok avantaj sağlanmaktadır. Bu çerçevede; arazi temini ve arazi satın
alma       iĢlemlerinde    Hassan II Fonundan devlet katkısı sağlanması, vergilerin
basitleĢtirilmesi ve vergi istisnaları, turizm sektöründe eğitim ve araĢtırma-geliĢtirmenin
güçlendirilmesi, finasman kolaylıkları sağlanması, tanıtım bütçelerinin artırılması, Fas
Turizm Milli Ofisi (Office National Marocain du Tourisme-ONMT)‟nin yeniden
yapılandırılması gibi destek unsurları yürürlüğe konulmuĢtur.

     4.6.2.Bankacılık

      1993‟te kabul edilen Bankacılık Kanunu ile, önemli değiĢiklikler yaĢayan Fas
bankacılık sistemi, 2005 yılı itibariyle 17 ticari banka, Tanca‟da yerleĢik 6 offshore banka ve
49 finansman Ģirketinden oluĢmaktadır.

      Üçte biri Kazablanka‟da bulunan, 17 bankanın 2033 Ģubesi, halihazırda 15.000 kiĢiye
bir giĢe hizmeti verebilmektedir. Bankacılık sistemi; Fas toplam nüfusunun dörtte birine
hizmet verebilmekte ve bu da ağırlıklı olarak Ģehirlerde gerçekleĢmektedir.

      2005 yılı baĢında tüm Fas bankalarının toplam mali bilançosu 414 milyar Dirhem (38
milyar Euro) olarak belirlenmiĢtir. En büyükler olarak belirlenen Credit Populaire du
Maroc, Attijariwafa Bank ve Banque Marocaine du Commerce Extérieure-BMCE, Fas
bankacılık piyasasının yaklaĢık %70‟ini temsil etmektedirler. Attijariwafa Bank; 2004
yılında Banque Commerciale du Maroc-BCM ve Wafabank‟ın birleĢmesiyle önemli bir atak
yaparak Fas bankacılık sisteminde ilk sıraya yerleĢmiĢ bulunmaktadır.

    Faaliyet göstermekte olan özel bankaların büyük bölümü, yabancı bankalar ile ortaklık
yapmakta olup, yabancı sermayenin katkısı genelde % 30-35‟ler arasında belirlenmektedir.




                                             37
   Tablo 10 : 2005 Yılı Ġtibariyle Fas Bankaları

                  Bankalar          ġube Sayısı         Statüsü
      Arab Bank PLC                     10      Arap Bankası PLC ġubesi
      Attijariwafa bank                463                Özel
      Bank Al-Amal                       1             Yarı Özel
      Crédit Populaire du Maroc        492              Yarı Özel
      Banque Marocaine pour             34                Özel
      l‟Afrique et l‟Orient
      « B.M.A.O »
      Banque Marocaine du Commerce     233                Özel
      Extérieur « B.M.C.E.
      Banque Marocaine pour le         154                Özel
      Commerce et l‟Industrie
      « B.M.C.I. »
      Banque Nationale pour le           1               Kamu
      Développement Economique
      « B.N.D.E »
      Crédit Agricole du Maroc         196               Kamu
      «CAM»
      Casablanca Finance Markets         1                Özel
      Citibank Maghreb                   2                Özel
      Crédit Immobilier et Hôtelier    102               Kamu
      « C.I.H. »
      Crédit du Maroc                  141                Özel
      Fonds d‟Equipement Communal        1               Kamu
      « F.E.C. »
      Médiafinance                       1                Özel
      Société Générale Marocaine de    195                Özel
      Banques « S.G.M.B. »
      Union Marocaine de Banques         6               Özel
      « UMB »

4.7.Enerji

      Fas; enerji sektöründe tüketim için gerekli enerjinin %85‟ini dıĢardan karĢılayan bir
 ülke konumundadır. Yıllık tüketilen yaklaĢık 8.000 ton ham petrolün 7.000 tonu ithal
 edilmektedir. Petrol harcamaları ihracat gelirlerinin yaklaĢık dörtte birine karĢılık
 gelmektedir. Temel enerji harcamalarının % 69,2 sini petrol ve gaz ürünleri, %23,6‟sını
 kömür ve % 7,1‟ini elektrik oluĢturmaktadır. Diğer taraftan, odun ve odun kömürü gibi
 kaynaklarda kullanılmaktadır.

       Ülkenin kuzeydoğusunda bulunan Jerada maden yatağında, Fas Kömür ġirketi 1932
 yılından bu yana çalıĢmaktadır. Toplam rezervi, 100 milyon ton olarak belirlenen kömür
 madeninden çıkarılan kömür, saatte 300 ton olmak üzere iĢlenmektedir. Çıkarılan kömürün
 bir bölümü, termik santrallerde, küçük bir bölümü de Ģeker üretiminde, sanayi sektöründe ve
 ısıtma amaçlı kullanılmaktadır.




                                           38
      Hidrolik, termik ve bir miktar rüzgar enerjisiyle elektrik üretimi yapılmakta olup,
elektrik enerjisi temini ve dağıtımı, 1963 yılından bu yana Ulusal Elektrik Ofisi (Office
National de l‟Electricité -ONE) tarafından sağlanmaktadır.

      Bunun yanısıra; toplam elektrik enerjisinin %10‟una denk gelen bir miktarını, kendi
ihtiyaçları için üretmekte olan Fas Kimya (Maroc-Chimie), Fas-Fosfor (Maroc-Phosphore),
ġeker Fabrikaları gibi kuruluĢlar bulunmaktadır. ONE tarafından elektrik, 11 bölgesel
dağıtıcı yoluyla abonelere ulaĢtırılmakta olup, büyük kuruluĢlara da bizzat hizmet
verilmektedir. Hidrolik kullanılabilir kaynak, 5 milyar kw saat olarak saptanmakla birlikte
ancak % 40‟ı, 20 kadar hydrolik elektrik santralından temin edilebilmektedir. YaklaĢık 30
termik santral ise

      Ham petrolün yaklaĢık tamamı, Suudi Arabistan, Irak, Ġran ve Rusya‟dan temin
edilmektedir. 1928 yılından bu yana, Fas‟ta petrol arama faaliyetleri sürdürülmekle birlikte,
kaynaklar çok kısıtlıdır. Essaouira bölgesinde Sidi Rhalem ve Rhab bölgesinde Sidi Fili den
çok küçük miktarlarda petrol çıkarılmaktadır. 1981 yılında Petrol Arama ve ĠĢletme Milli
Ofisinin (Office National de Recherches et d'Exploitations Pétrolières-ONAREP)
kurulmasından sonra petrol arama faaliyetleri ivme kazanmıĢtır.

     Halihazırda petrol iĢleme faaliyetleri, likit gaz ve petrol türevi yağlar üretimi,
Mohammedia kentinde kurulmuĢ olan SCP ve SAMĠR Rafinerilerinde, Fas Rafinaj Sanayi
A.ġ. (Société Anonyme Marocaine de l'Industrie de Raffinage -SAMIR) tarafından
gerçekleĢtirilmektedir.

    Su temini ve dağıtımı ise; Ġçme Suyu Milli Ofisi (Office National de l'Eau Potable-
ONEP) tarafından yeraltı suları veya iĢleme istasyonları yoluyla sağlanmaktadır.

4.8. Doğal Kaynaklar ve Madencilik

       Madencilik sektörü, Fas ekonomisi içerisinde çok önemli bir paya sahiptir. Ġhracat
gelirlerinin %21‟ini sağlarken, aynı zamanda 40.000 civarında kiĢiye iĢ imkanı temin
etmektedir.

      Dünya ham fosfat kaynaklarının dörtte üçüne sahip olan Fas, bu ürünün en büyük
ihracatçısı ve 3. sıradaki üreticisi konumunda yer almaktadır. Fosfatın iĢlenmesi ve ihracatı ;
1920 yılında kurulan ve bir devlet monopolü olan, Saray‟a ait Fosfat Ofisi (Office
Cherifienne du Phosphate-OCP) tarafından gerçekleĢtirilmektedir. Dünya pazarındaki payı
yaklaĢık % 30‟lar civarında bulunmaktadır.

       Fas‟ın, fosfat ihracatındaki en önemli pazarları A.B.D., Ġspanya, Meksika olarak
belirlenmektedir. Fosforik asit üretimi ve ihracatı da gerçekleĢtiren Ofis; katı gübrelerde
dünyanın ikinci büyük ihracatçısıdır.

      Baritine, tuz, çinko, kurĢun, kobalt, demir, manganez, bentonit, gümüĢ ve altın gibi
değerli madenler ve kil, diğer önemli madeni kaynaklar olarak belirlenmektedir. Bu
kaynakların kullanımı konusunda, 1960 yılında kurulan ve yine bir devlet kuruluĢu olan
Tafilalet ve Figuig Bölgesi Alım ve GeliĢtirme Merkezi (Centrale d'Achat et de
Développement de la région du Tafilalet et de Figuig (CADETAF)) yetkili kılınmıĢtır.




                                            39
       Safi kentinde kurulmuĢ olan Fas Kimya (Maroc-Chimie) yılda 360.000 ton fosforik
 asit üretim kapasitesine sahiptir. Yine; 1976 yılında kurulan ve ikinci bölümü 1981 yılında
 inĢa edilen Fas Fosfor‟un her bir fabrikası, yıllık 495.000 ton asit üretimi yapmaktadır.
 Maroc Fosfor‟un 1986 yılında Jorf Lasfar‟da kurulan biriminde ise, yıllık 1.320.000 ton
 fosforik asit üretilmektedir. Oujda kentinde bulunan Oued El Heimer Dökümhanesinde
 kurĢun iĢlenmekte olup, yıllık kapasitesi 140.000 ton konsantre olarak belirlenmektedir.


 Tablo 11 : 1998-2000 Yıllarında Fas Temel Maden Üretimi

                   FAS TEMEL MADEN KAYNAKLARI
   Üretim (Milyon ton)                1998   1999                          2000
   Fosfat                           22 644 22 163                        21 459
   KurĢun                              115    114                           118
   Çinko                               216    216                           202
   Baritin                             353    329                           320
   Bakır                                32     25                            23

  Kaynak : Fas Enerji ve Madenler Bakanlığı


4.9.Para ve Sermaye Piyasaları

        Bank Al Maghrib; Fas‟ın Merkez Bankasıdır. 2005 yılında Merkez Bankası
 Statüsünün kabul edilmesi, bu kurumun para politikası alanında bağımsız hareket etmesini
 ve modern bir Merkez Bankası statüsüne kavuĢturulmasını hedeflemektedir. Yine; 20 Ekim
 2005 tarihinde Fas Parlamentosu tarafından kabul edilen yeni Bankacılık Kanunu, Merkez
 Bankasının bankacılık alanında bir üst kurum olmasını öngörerek, bankacılık alanında
 yaĢanacak krizlerin kontrol edilebilmesini, mali alandaki denetleme organları arasında
 iĢbirliği sağlanması konusundaki altyapının oluĢturulmasını temin edecek bir geliĢme olarak
 belirlenmektedir.

       Kazablanka bulunan Menkul Kıymetler Borsası; Johannesburg                  ve   Kahire
 borsalarından sonra Afrika‟daki en büyük borsa konumunda bulunmaktadır.

 4.10. Son Yılda Ekonomiyi Etkileyen Ġç ve DıĢ Olaylar

       YağıĢlı geçen 2005/2006 sezonu tarım sektörünün katma değerini %30,6 oranında
 artırmıĢ, bu durum tarımla alakalı ticaret ve taĢımacılık gibi diğer sektörlere de destek
 sağlamıĢtır.

      Tekstil ve konfeksiyon sektörlerinde yaĢanan sıkıntıların aĢılmasıyla 2006 yılında
ekonomi yeniden düzelmeye baĢlamıĢtır. Sanayi üretim endeksi % 5 civarında artıĢ
göstermiĢtir.

     Bankacılık sektörü tarafında 2006 yılında gayrimenkul sektörüne yönelik kredilerde
önemli artıĢlar sağlanmıĢ ve faizler düĢürülmüĢtür.




                                              40
5. EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLER

 5.1. Genel Durum

      Dünyanın en zengin fosfat rezevlerine sahip olan Fas‟ta ekonomik faaliyetler, özellikle
tarım, tarıma dayalı sanayi, ara mallar üretimi, balıkçılık, el sanatları ve madencilik
alanlarında yoğunlaĢmıĢtır.

      Ġstihdam yaratan alanların iĢsizlik ve fakirlikle mücadeledeki rolü gözönünde
bulundurularak; dıĢa açılım, ihracatın artırılması, yabancı sermayeyi özendirici tesvikler ve
özelleĢtirme önemli öncelikler arasında yer almaktadır.

       Fas; gerek uluslararası ve bölgesel anlamda siyasi olduğu kadar ekonomik ve ticari
iliĢkilerini de giderek kuvvetlendirmek yönünde bir politika izlemektedir.

     Hizmetler sektörünün GSYĠH ve istihdam içerisindeki payı gözönünde
bulundurulduğunda, turizm ülkenin temel döviz kaynağı olmaya devam etmektedir.

     Ekonominin tarıma, tarımında iklim koĢullarına göre belirlenmesi, Fas‟ın en önemli
çıkmazlarından biridir.

       Öte yandan; iç ve dıĢ yatırımları çekecek önlemlerin hızla uygulamaya konulması,
özelleĢtirme alanındaki hamle, 2005 yılında YurtdıĢında YaĢayan Faslılar (MRE)
gelirlerinden fazla bir gelir sağlayan geliĢen turizm sektörü, ekonominin kuvvetli tarafları
olarak belirlenmektedir. Fas, gerçekleĢtirmekte olduğu altyapı ve diğer yatırımlara iliĢkin
projelerde daha çok yardım ve imtiyazlı oranlarla borçlanma seçenekleri kullanmaktadır.

5.2. Ödemeler Dengesi ve Sermaye Hareketleri

      5.2.1. Cari ĠĢlemler Dengesi

   Tablo 12 : 2006 Yılı Fas Cari ĠĢlemler Dengesi
                                                                             (Milyon Dirhem)
                                                      2003              2004       2005      2006
DıĢ Ticaret Dengesi                                   -52.183            -70.024    -85.114 -95.308
Hizmetler Dengesi                                      25.053             28.920     37.764 47.119
Yatırım Geliri Dengesi                                 -7.559             -5.998     -2.737 -3.699
Cari Transferler                                       39.237             43.135     47.757 55.544
Cari ĠĢlemler Dengesi                                  15.732              8.551     10.020 16.325
    Kaynak: Kambiyo Ofisi (Office Des Changes) (2006 yılı paritesi 1 Dolar/8,75 Dirhem)

        Fas özellikle son yıllarda artan oranda dıĢ ticaret dengesi açığı vermektedir. Hızla
artan ithalatın, ihracatla karĢılanma oranı düĢmektedir. Hizmetler; Fas için hem en önemli
gelir hem de cari iĢlemler dengesinin fazla veren kalemlerinden birini oluĢturmaktadır. Yine
YurtdıĢında YaĢayan Faslıların (MRE) gelir transferleri cari iĢlemler dengesindeki en
önemli kalemi oluĢturmaktadır. Yıllar itibariyle artıĢ gösteren transferler 2006 yılında da bir
önceki yıla nazaran önemli bir artıĢ kaydetmiĢtir.




                                                     41
          5.2.2. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları

          Doğrudan yabancı sermaye yatırımları yıllar itibariyle değiĢiklik göstermekle birlikte,
   Fransa, Ġspanya, Ġsviçre ve Ġngiltere baĢta olmak üzere Avrupa Birliği Ülkeleri, A.B.D ve
   BirleĢik Arap Emirlikleri ağırlıklıdır. Fransa yatırımlarda birinci sırada yer alan ülke olarak
   belirlenirken, tarım sektörü hariç bütün sektörlerde yatırımları bulunmaktadır.

         Sanayi ve turizm alanında yoğunluk gösteren doğrudan yabancı sermaye yatırımlarını
   son yıllarda büyük bir artıĢ yaĢanmakta olan emlak yatırımlarının izlediği gözlenmektedir.

         Fas; son yıllarda yabancı yatırımların artırılmasına yönelik olarak kanuni ve idari
   iĢlemleri kolaylaĢtıracak yeni düzenlemelere gitmiĢtir. 1995 yılında çıkarılan Yatırım
   Kanunu, Fas ve yabancı yatırımcılara benzer uygulamalar yapılması esasına dayanmaktadır.
   Bunun yanında yabancı yatırımcının dövizini serbestçe yurt dıĢına çıkarabilmesine imkan
   sağlayan değiĢiklikler gerçekleĢtirilmiĢtir. Ancak, Yatırım Kanunu, tarım sektörü ve tarım
   arazilerine iliĢkin düzenlemeler içermemektedir.

          Yabancı sermaye yatırımları konusunda, yabancılara toprak edinme hakkı
   tanınmadığından tarım sektörü, fosfat ve tütün gibi devlet tekelinde olan alanlar ile
   eczacılık, mali müĢavirlik ve mimarlık gibi belli mesleklerin icrasını gerektiren konularda
   Fas‟lı ortakla faaliyet gösterme zorunluluğu olan alanlar hariç pek çok sektörde hiçbir
   kısıtlama olmaksızın faaliyet gösterilebilmektedir.

        Bunun yanısıra; 2003 yılında kurulan 16 adet Bölgesel Yatırım Merkezi (Centres
   Régionaux d‟Investissement-CRI) ile, ülke genelinde yatırımlarla ilgili ortaya çıkabilecek
   sorunların çözümüne fayda sağlanması hedeflenmektedir.

         Yabancı yatırımların büyük bölümü, özelleĢtirme ve porteföy yatırımı niteliği
   taĢıdığından, üretim potansiyellerinde ani bir belirgin artıĢ yaratması sözkonusu
   olmamaktadır.

 Tablo 13 : Yıllar Ġtibariyle Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları

                                                                                                (Milyar Dirhem)

        YILLAR                       2000        2001          2002     2003           2004       2005     2006
Toplam Doğrudan Yabancı
Sermaye Yatırımları                 12.647      33.368         6.811    23.539         15.686     28.014   25.482

         ÖzelleĢtirme                       0   23.352           75     14.224

          Potföy Yatırımları            326         254         206           73                   1.277     3.345

          Diğer Yatırımlar          12.321        9.662        6.530      9.242                            24.278


 Kaynak: Kambiyo Ofisi (Office Des Changes) (2006 yılı paritesi 1 Dolar/8,75 Dirhem)




                                                          42
5.3. DıĢ Ticaret

     5.3.1. Genel Durum

      Fas genel olarak dıĢ ticaret açığı veren bir ülke konumundadır. Ürün ithalatı her zaman
ihracatından çok daha fazla artıĢ göstermektedir. Ancak, 2006 yılında, %12,5 artıĢ gösteren
111,7 milyar Dirhem seviyesindeki toplam ihracata karĢılık ithalat, % 12,3 artarak 207
milyar Dirhem seviyesine ulaĢmıĢtır. Bu rakamlardan da anlaĢılacağı üzere; 2005 yılında 85
milyar Dirhem olan dıĢ ticaret açığı, 2006 yılında 95 milyar Dirhem seviyelerine çıkmıĢtır.

      Ġhracat ve ithalatta ağırlık sanayi ürünleri olarak belirlenmektedir. 2006 yılında; Fas‟ın
baĢlıca ihracat kalemlerinden hazırgiyim toplam ihracattan % 19 pay alırken onu % 8 pay ile
fosforik asit, % 6‟lık pay ile tekstil ürünleri, % 5 pay ile elektronik parçalar ihracatları
izlemiĢtir.

      Ġthal ürünler bazında değerlendirme yapıldığında ise, ham petrol ithalatının toplam
ithalat içerisinde % 12 paya sahip olduğu, onu % 4 çeĢitli makina ve cihazlar ve % 4 ile gaz
ve petrol türevlerinin izlediği gözlenmektedir.

      2006 yılında, petrol fiyatlarındaki artıĢ ve tekstil ürünlerinin satıĢında yaĢanan düĢme,
Fas dıĢ ticaret açığında önemli bir artıĢ meydana gelmesine sebep olmuĢtur.

      AB, hem ithalat hem ihracatta, Fas‟ın en önemli ticari partneri konumundadır. AB
Ülkeleri içerisinde Fransa, Fas‟ın hem ithalatında ve ihracatında ilk sırada yer alan
ekonomik ve ticari ortak olmaya devam etmektedir. 2006 yılı itibariyle; Fransa tek baĢına
toplam ihracatın %29‟unu, toplam ithalatın ise % 17‟sini karĢılamaktadır. Ġspanya, Ġngiltere
Ġtalya, Hollanda, ve Almanya, AB ülkeleri içerisinde diğer önemli ticari partnerlerdir.

     AB‟ne yönelik ihracat; konfeksiyon, ayakkabı, elektronik parçaları, fosforik asit,
gübre, balık ve deniz mahsulleri, narenciye ve taze meyve sebze ihracatı ağırlık
taĢımaktadır.

       1 Mart 2000 tarihinde Fas-AB arasında yürürlüğe giren Ortaklık AnlaĢması ve 2010
yılında Akdeniz‟de bir serbest ticaret alanı kurulmasını öngören AnlaĢma, Fas-AB
iliĢkilerinin geleceğe yönelik seyrine önemli katkılar sağlayacak geliĢmeler olarak önem
taĢımaktadır.

      Yine, Kuzey Afrika ve Arap Ülkelerine ihracatlar ise, balık ve narenciye ile gübre ve
fosforik asit ağırlıklı gerçekleĢtirilmektedir.

      2006 yılı itibariyle AB dıĢında Fas‟ın ithalatında Rusya, Suudi Arabistan, Çin, A.B.D
ve Ġran ; ihracatında ise Hindistan, A.B.D., Brezilya, Rusya ve Japonya ilk sıralarda yer alan
ülkeler olarak belirlenmektedir.

       2006 yılında özellikle Ġspanya‟dan ithalatın yanısıra bu ülkeden ihracatta da önemli
artıĢ sağlandığı görülmektedir.




                                            43
         5.3.2. DıĢ Ticaret Mevzuatı

      AB ve DTÖ çerçevesinde gerekli düzenlemeleri kendi mevzuatına da aktarmakta olan
Fas‟ın dıĢ ticaret mevzuatına iliĢkin ayrıntılı bilgilere www.mce.gov.ma adresinden
ulaĢılabilmektedir.

      Bunun yanısıra; Gümrük ve Dolaylı Vergiler Ġdaresi‟nin www.douane.gov.ma
adresinde yer alan web sitesi yoluyla 12‟li G.T.Ġ.P bazında ithalat, ihracat, Fas‟ın imzaladığı
AnlaĢma ve SözleĢmeler bazında bilgi ve detay bazında mevzuata ulaĢılabilme imkanı da
sağlanmıĢtır.

      5.3.3. Anti-Damping Uygulamaları

      13-89 sayılı DıĢ Ticarete ĠliĢkin Kararın II. BaĢlığı hükümleri çerçevesinde; Dünya
Ticaret Örgütünün Anti-Damping, Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler AnlaĢmalarına
uygun olarak; ithalatın ülke üretimine veya bir üretim dalına ciddi zarar veya zarar tehdidine
karĢı ilgili mevzuat gereğince gerekli iĢlemlerden sonra anti-damping vergisi ve telafi edici
vergilere baĢvurulması mümkün olabilmektedir.

      5.3.4. Ġkili ve Çok Taraflı Ticaret AnlaĢmaları ve Preferanslar

      Fas‟ın en önemli ticari ortağı konumunda bulunan Avrupa Birliği ile, 1996 yılında
imzalamıĢ olduğu ve 1 Mart 2000 tarihinde yürürlüğe giren siyasi, ticari, mali, ekonomik,
teknik, sosyal ve kültürel veçheleri olan Ortaklık AnlaĢması, ürünler bazında farklı geçiĢler
olmakla birlikte sanayi ürünlerine uygulanan gümrük vergilerinin, 12 yıllık bir kademeli
geçiĢ döneminin sonunda sıfırlanmasını öngörmektedir. Gıda ürünleri, ürünün içindeki tarım
katkısı çerçevesinde vergilendirilmekte, tarım ürünlerine iliĢkin olarak indirimler ise, belli
kontenjanlar dahilinde uygulanmaktadır. Fas, AB ile benzer nitelikte bir AnlaĢmayı da 1997
yılında EFTA ile imzalamıĢtır.

       Bunun yanısıra; AB ile 2010 yılına kadar Akdeniz‟de bir serbest ticaret alanı
kurulmasını öngören AnlaĢma imzalanarak, Serbest Ticaret AnlaĢmasının etkilerinin daha
da güçlendirilmesi hedeflenmiĢtir. Fas, AB ile iliĢkilerinde tam üyelikten geri ortaklıktan
ileri özel bir statü talep etmekte olup, iĢbirliğine ve doğrudan yatırımlara dayalı, ekonomik
ve sosyal geliĢme sağlayacak, ayrıcalıklı bir ortaklık kurulması temel hedef olarak
belirlenmektedir.

      AB 2005/2006 yıllarında MEDA Programı çerçevesinde Fas‟a toplam 275 milyon
Euro tutarında yardım yapacaktır.

      Diğer taraftan; 1999 yılının sonunda sona ermiĢ olan Fas-AB Balıkçılık AnlaĢmasının
yerini alan yeni bir AnlaĢma 28 Temmuz 2005 tarihinde imzalanmıĢ olup, yürürlüğe girmesi
için Fas‟ın onay sürecini tamamlaması beklenmektedir.

     Fas; geliĢmekte olan ülkelerle ticari iliĢkilerini geliĢtirmeye yönelik olarak bir çok
Serbest Ticaret AnlaĢması imzalamıĢtır.

      Fas-Tunus Serbest Ticaret SözleĢmesi (Mart 1999) 2008 yılına kadar kademeli bir
geçiĢ süreci sonunda gümrük vergilerinin sıfırlanması sözkonusu olacaktır.




                                            44
      Fas-BirleĢik Arap Emirlikleri Serbest Ticaret SözleĢmesi (Eylül 2003) Gümrük
vergileri ve eĢ etkili tüm vergilerin yıllık % 10‟luk dilimlerle kademeli sıfırlanmasını
öngörmektedir. Sağlık ve güvenlik sebebiyle SözleĢme dıĢı tutulan ürünler, tarım
ürünlerinde düzenlenen özel liste ve iki ülkenin serbest bölgelerinde üretilen ürünler
SözleĢme dıĢı kalan ürünleri oluĢturmaktadır.

      Fas-Ürdün Serbest Ticaret SözleĢmesi (Ekim 1999) –Fas-Mısır Serbest
Ticaret SözleĢmesi (Nisan 1999) belirlenen listeler kapsamında yer alan, sözkonusu ülkeler
menĢeli ürünlerde, gümrük vergileri SözleĢmelerin yürürlüğe girdiği tarihte sıfırlanmıĢtır.
Yine %0-25 aralığında gümrük vergisi uygulanmakta olan birtakım ürünlerde yıllık
kademeli indirimlerle 5. yılın sonunda vergilerin sıfırlanması hükme bağlanmıĢtır. %25‟in
üzerinde gümrük vergisi uygulanmakta olan ürünlerde ise, % 25 sınırına kadar 5 yıllık
kademeli indirimin ardından, 7 yıllık bir ek süre sonunda vergilerin sıfırlanması sözkonusu
olacaktır.

       Fas-Türkiye Serbest Ticaret AnlaĢması (Ocak 2006) Sanayi ürünlerinde belirlenen
2 ayrı liste kapsamında ağırlıklı olarak % 10‟luk kademeli indirimlerle 9 yılın sonunda tüm
gümrük vergilerinin sıfırlanması öngörülmektedir. Toplam ihracatımızın %30‟una denk
gelen bir takım ürünlerde AnlaĢmanın yürürlüğe girmesiyle ihracatımızda gümrük vergileri
sıfırlanmıĢ olup (Liste Ek‟te yer almaktadır), Fas‟ın tüm ürünlerindeki gümrük vergileri
2006 yılı baĢı itibariyle sıfırlanmıĢtır.

      Fas-ABD Serbest Ticaret AnlaĢması (Ocak 2006) AnlaĢma tarım, sanayi ürünleri,
sağlık ve hizmetler baĢlıkları altında toparlanmıĢtır :

        Tarım : Tarım ürünleri ve gıda sanayinde Fas pazarının gerçekleĢtirilecek
         reformların hızıyla orantılı olarak kademeli açılması öngörülmüĢtür. Pazarın
         açılımı, buğday baĢta olmak üzere, özellikle ithalat ihtiyacına bağlı olarak
         belirlenen kontenjanlar dahilinde kısıtlı tutulmuĢtur. Hassas ürünler için geçiĢ
         süreci uzun tutulmuĢ ve korunma önlemleri sözkonusu edilmiĢtir: (Yağlı
         tohumlar : Miktar limiti olmaksızın vergilerin 18 ayda sıfırlanması; Kırmızı Et:
         10 yılda gümrük vergilerinin sıfırlanacağı 2.000 tonluk bir kota). Diğer taraftan ;
         AnlaĢma Fas tarım sektörü modernizasyonu da dahil tarım ürünleri ürünleri
         ihracatını artıracak ve çeĢitlendirecek fırsatlar sunmaktadır. Fas pek çok taze
         üründe ve gıda sanayi ürünlerinde gümrük vergilerinin sıfırlanması yoluyla A.B.D.
         pazarına hemen girebilecektir.

        Sanayi : A.B.D. sanayi ürünlerinin %32,6‟sının 2 yılda % 14 „ine, 5 yılda %10,8 i
         ne uygulanan gümrük vergileri sıfırlanacaktır. Tarifelerin %42,1‟ine denk gelen
         bölümünde ise, 9 ve 10 yıllık süreler zarfında vergilerin sıfırlanması sözkonusu
         olacaktır. Fas‟ın sanayi ürünleri ise, AnlaĢmanın yürürlüğe girmesi ile, A.B.D
         pazarına gümrük vergisiz girebilecektir. Fas menĢeli tekstil ürünleri için hemen
         vergi indirimi yapılırken, 4 yılı menĢe aranmaksızın olmak üzere diğer girdiler de
         10 yıl ile sınırlandırılan yıllık 30 milyon m2‟lik bir gümrük vergisiz kontenjan
         belirlenmiĢtir.

      Fas‟ın Serbest Ticaret AnlaĢmaları dıĢında, Cezayir (1989), Libya (1990), Suudi
Arabistan (1966), Gine (1997), Irak (1976), Moritanya (1986), Senegal (1963) ile, belirlenen
ürünler bazında tarife indirimlerini veya sıfırlanmasını öngören tarife anlaĢmaları vardır.




                                          45
      Çok taraflı AntlaĢmalar içerisinde ise, Arap Ligi AnlaĢması ve Agadir Deklarasyonu
sayılabilir.

      Arap Ligi AntlaĢması : Arap ülkeleri arasında ticaretin artırılması ve
kolaylaĢtırılması amacıyla, 16 üye ülke (Suudi Arabistan, Bahreyn, Mısır, BirleĢik Arap
Emirlikleri, Irak, Ürdün, Kuveyt, Lübnan, Fas, Katar, Sudan, Umman Sultanlığı, Suriye,
Tunus ve Yemen) arasında 1981‟de imzalanarak 1998 de yürürlüğe girmiĢtir.

      Üye ülkeler menĢeli ürünlere; tarım ürünleri (özel belirlenen ülkeler ve ürünler hariç)
ve sağlık, güvenlik, çevre gibi gerekçelerle ithalatı uygun görülmeyecek ürünler istisna
tutulmak üzere gümrük vergisi ve eĢ etkili vergilerin 1999-2003 arasında yılda %10 2004 te
ise %20 indirime tabi tutulması öngörülmektedir

       Agadir Deklarasyonu: Fas, Mısır, Ürdün ve Tunus arasında çalıĢmalarına 2001
yılında baĢlanan ve 2004 yılında imzalanan AnlaĢma ile bir serbest ticaret alanının hayata
geçirilmesi planlanmıĢtır. Avrupa Akdeniz Alanına katkısı çerçevesinde AB tarafından da
desteklenmiĢtir. Üye ülkeler, 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren sanayi ürünlerinde vergileri
sıfırlayacaklardır. Tarım ve hizmetler sektörleri de Deklarasyon kapsamında yer almakla
birlikte farklı düzenlemelere tabi tutulmuĢlardır.

       Fas, 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü AnlaĢmalarının yürürlüğe girmesinden bu
yana tüm üyeler için belirlenen yükümlülükleri yerine getirmektedir. Bunun dıĢında 1
Temmuz 2000‟den bu yana, Afrika‟nın en az geliĢmiĢ ülkelerinden gelen tarım ve balıkçılık
ürünleri ile maden ve mineraller ve bazı yarı mamullere, gümrük vergisi istisnası
sağlanmıĢtır. Fas kendisi GenelleĢtirilmiĢ Preferanslar Sisteminden yararlanan ülkelerden
biri olarak belirlenmektedir.

5.4. DıĢ Ticaret Ġstatistikleri (Ülkenin istatistiklerine göre)

       5.4.1. Yıllara Göre DıĢ Ticaret Değerleri

Tablo 14 : 2004-2006 Yılları Fas Ġstatistikleri Çerçevesinde DıĢ Ticaret Rakamları

                                                                  2004-2005          2005-2006
                                      2004        2005   2006      değiĢim            değiĢim

                                            (Milyon $)          Milyon $   %       Milyon $    %

       Toplam Ġthalat
                                    17.844 20.716 23.657           2.872   16,1       2.941    14,2

       Toplam Ġhracat
                                     9.876 11.153 12.765           1.277      13      1.612    14,5

     DıĢ Ticaret Hacmi
                                    27.720 31.869 36.422           4.149      15      4.553    14,2
     DıĢ Ticaret Dengesi            -7.968 -9.563 -10.892         -1.595      20      -1.329   13,9
      KarĢılama Oranı                  55,7       53,8     54       -1,9                -0,2
 Kaynak: Fas Kambiyo Ofisi (Office Des Changes)




                                                    46
      Fas‟ın dıĢ ticareti, son yıllar itibariyle, ithalat ağırlıklı artan bir seyir göstermektedir.
Özellikle hızla artan ham petrol fiyatları, bu üründe ithalata bağımlı olan ülkenin dıĢ ticaret
açığını da artırmaktadır. Belli ürünlerle sınırlı ihracatta ise, ancak belli miktarda artıĢ
sağlanabilmektedir.

      Fas‟ın dıĢ ticaret hacmi, 2004 yılında 27,7 milyar dolar iken, 2005 yılında 31,9 milyar
dolar, 2006 yılında ise % 13,9 artıĢla 36,4 milyar dolar olarak gerçekleĢmiĢtir.

       5.4.2. BaĢlıca Ülkelere Göre DıĢ Ticaret

 Tablo 15 : 2006 Yılı BaĢlıca Ülkelere Göre DıĢ Ticaret

                   ĠTHALAT                                             ĠHRACAT
                                         Değer                                         Değer
             Ülke                       Dirhem             Ülke                        Dirhem
  Fransa                                 35.464 Fransa                                   31.738
  Ġspanya                                23.835 Ġspanya                                  23.672
  Suudi Arabistan                        13.946 Ġngiltere                                 6.637
  Ġtalya                                 13.266 Ġtalya                                    5.399
  Çin                                    11.068 Hindistan                                 4.642
  Almanya                                 9.594 U.E.B.L.                                  3.139
  Rusya                                   9.417 Almanya                                   3.021
  A.B.D                                   9.134 Hollanda                                  2.981
  Ġran                                    8.310 Brezilya                                  2.513
  Türkiye                                 5.489 A.B.D                                     2.099
  Hollanda                                4.616 Portekiz                                  1.965
  U.E.B.L.                                4.376 Rusya                                     1.612
  Ġngiltere                               4.304 Ġsviçre                                   1.400
  Brezilya                                4.028 Türkiye                                   1.091
  Cezayir                                 4.020 Pakistan                                  1.043
  Japonya                                 3.557 Çin                                         946
  Ġsveç                                   3.013 Japonya                                     876
  Güney Korya                             2.888 Yeni Zelanda                                838
  Portekiz                                2.571 Kanada                                      802
  Arjantin                                2.540 Tunus                                       783
  Liste Toplamı                         175.436 Toplam                                  97.197
  Genel Ġthalat                         206.997 Genel Ġhracat                          111.688
  Liste Ülkelerinin Payı                 % 85 Liste Ülkelerinin Payı                     % 87
 Kaynak: Kambiyo Ofisi (Office Des Changes) (2006 yılı paritesi 1 Dolar/8,75 Dirhem)




                                                      47
         Ülkeler bazında incelendiğinde 2006 yılında, Fas‟ın ithalatta da, ihracatta da, ilk iki
  ticaret ortağı Fransa ve Ġspanya olarak belirlenmektedir. Fas‟ın toplam ticareti içerisinde,
  Fransa %21, Ġspanya ise % 15 paya sahiptir. Ülkemiz Fas‟ın önemli ticaret ortakları
  sıralamasında ithalatta 10. sırada yer alırken, ihracatta 14. sırada bulunmaktadır.

            5.4.3. Ülke Grupları veya Ekonomik Topluluklara Göre DıĢ Ticaret

 Tablo 16 : 2006 Yılı Kıtalara Göre DıĢ Ticaret
                                                                                            (Milyon Dirhem)
                                                                                                Toplam
                              Ġthalat                              Ġhracat                    DıĢ Ticaret
                                         PAY                             PAY                              PAY
                    2005          2006   (%)              2005    2006   (%)             2005     2006    (%)
Avrupa             119.057       129.172 62,4             76.899 85.364 76,4            195.956 214.536      67
Asya                38.713        47.136 22,8              9.825 10.776    9,6           48.538 57.912       18
Amerika             15.819        18.800     9             6.625   6.824   6,1           22.444 25.624        8
Afrika               9.853        11.444   5,5             4.275   5.406   4,8           14.128 16.850        5
Okyanusya              502           432     2               845   1.105   0,9            1.347     1.537   0,5
Diğer                  433            11   0,5               793   2.210     2            1.226     2.221   0,7
Toplam             184.379       206.997 100              99.265 111.689 100            283.639 318.680 100
Kaynak: Kambiyo Ofisi (Office Des Changes) (2006 yılı paritesi 1 Dolar/8,75 Dirhem)

       Ticaretinde ağırlıklı olarak Avrupa Ülkelerinin ilk sırada yer aldığı Fas; 2006 yılı
 rakamlarıyla ithalatının % 62,4‟ünü, ihracatının ise % 76,4‟ünü, Avrupa Ülkeleriyle
 gerçekleĢtirmektedir. Avrupa ülkelerini, hem ithalat hem ihracatta Asya ülkeleri ve Amerika
 izlemektedir.

          5.4.4. DıĢ Ticaretin Sektörel Dağılımı

  Tablo 17 : 2006 Yılı DıĢ Ticaretin Sektörel Dağılımı

       Ġthalat                 Milyon              Pay            Ġhracat               Milyon       Pay
    Ana Sektörler              Dirhem              (%)          Ana Sektörler           Dirhem       (%)

  Gıda-Tütün                    15.111                 7,3 Gıda-Tütün                    21.506       19,3

  Enerji ve yakıtlar            44.890               21,7 Enerji ve yakıtlar              1.977        1,8

  Hammadde                      12.402                 6,0 Hammadde                      11.691       10,5

  Yarı mamul                    48.678               23,5 Yarı mamul                     31.704       28,4

  Nihai mamul                   85.732               41,4 Nihai mamul                    44.626       39,9

  Altın                           181                  0,1 Altın                          180          0,1

  Toplam Ġthalat               206.997              100,0 Toplam Ġhracat                111.689      100,0
  Kaynak: Kambiyo Ofisi (Office Des Changes) (2006 yılı paritesi 1 Dolar/8,75 Dirhem)




                                                         48
      DıĢ ticaretin sektörel dağılımına bakıldığında; 2006 yılında % 41‟lik payı ile nihai
mamul maddeler ithalatının ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Yine yarı-mamuller, enerji
ürünleri ithalatı ve gıda maddeleri ithalatları %23,5, %21,7 ve % 7,3‟lük payları ile diğer
önemli sektörleri oluĢturmaktadır. Ġhracatta da benzer bir yapı gözlenmektedir. Nihai mamul
mallar ihracatı toplam ihracattan aldığı %40 pay ile ilk sırada yer alırken, % 28,4 ile yarı
mamuller ve % 19,3 ile gıda maddeleri ihracatı onu izlemektedir.


          5.4.5. BaĢlıca Maddelere Göre Ġthalat

 Tablo 18 : 2006 Yılı BaĢlıca Maddelere Göre Ġthalat

                                                                         (Milyon Dirhem)

                                                                          Toplam Ġthalat
                                   2005       2006        DeğiĢim (%)
                                                                         içindeki payı (%)

  Endüstriyel ekipmanlar           22.957        25.694            12                12,41
  Ham petrol                       23.947        25.172             5                12,16
  Petrol türevleri ve gaz          10.774        14.565            35                 7,04
  Tekstil: iplik ve kumaĢ          10.347        10.824             5                 5,23
  ÇeĢitli gıda maddeleri            7.233         8.945            24                 4,32
  ÇeĢitli teçhizat                  5.448         8.554            57                 4,13
  Kimyasal ürünler                  7.865         8.096             3                 3,91
  Demir ve çelik                    5.340         6.226            17                 3,01
  Otomobiller                       5.026         6.135            22                 2,96
  Plastik malzemeler                4.970         6.013            21                 2,90
  Tahıllar                          7.407         5.320            -28                2,57
  Elektrikli cihazlar               4.528         4.643              3                2,24
  Kağıt ve karton                   3.734         3.894              4                1,88
  Radyo ve televizyon alıcıları     3.855         3.772             -2                1,82
  Kömür ve kok kömürü               3.872         3.489            -10                1,69
  Elektrikli tel ve kablo           2.649         3.302             25                1,60
  Diğer                            54.427        59.993             10               28,98
  Toplam Ġthalat                  184.380    206.997               12                 100
  Dolar/Dirhem Parite                 8,9          8,75




       Genel olarak ithal edilen ürünlere bakıldığında, 2006 yılında, endüstriyel ekipmanın
toplam ithalat içinde %12,41‟lik payıyla ilk sırayı aldığı, ham petrolün %12,16 ile 2. sırada
yer aldığı, petrol türevleri ve gazın %7, iplik ve kumaĢın %5,23, çeĢitli gıda maddelerinin
%4, çeĢitli teçhizatın % 4, kimyasal ürünlerin %4 ile ilk sıraları paylaĢtıkları görülmektedir.




                                            49
      5.4.6. BaĢlıca Maddelere Göre Ġhracat

       Fas‟ın 2006 yılı baĢlıca maddelere göre ihracatı değerlendirildiğinde; hazırgiyim
sektörü % 25,43 pay ile ilk sırada yer almaktadır. 2005 yılının aksine 2006 yılında sözkonusu
sektör ihracatında % 13 artıĢ kaydedilmiĢtir. 28 milyar dirhem tutarındaki sözkonusu ürün
ihracatını 18 milyar dirhem ile fosfat ve türevleri ihracatı izlemektedir.

      Fosfat ve türevleri ihracatı 2005 yılına göre % 12 artıĢ göstermiĢtir. Toplam ihracatın
% 40‟ından fazlasını oluĢturan bu iki ürünü sırasıyla elektronik parçalar, deniz ürünleri,
hayvansal ürün konserveleri ,maden ve metaller, turfanda meyve sebze ihracatı izlemektedir.


 Tablo 19 : 2006 Yılı BaĢlıca Maddelere Göre Ġhracat
                                                                            (Milyon Dirhem)
                                                             DeğiĢim      Toplam Ġhracat
                                     2005          2006
                                                              (%)        içindeki payı (%)
  Hazırgiyim-Konfeksiyon            25.206          28.406          13                  25,43
  Fosfat ve türevleri               16.174          18.057          12                  16,17
  Elektronik parçalar                5.628           6.376          13                   5,71
  Deniz mahsulleri                   5.721           6.221           9                   5,57
  Elektrik kabloları ve
                                     5.155           4.559
  malzemeleri                                                     -12                   4,08
  Hayvansal ürün konserveleri        3.626           4.212         16                   3,77
  Maden ve metaller                  2.681           3.884         45                   3,48
  Turfanda meyve sebze               3.850           3.599         -7                   3,22
  Narenciye                          3.030           2.365        -22                   2,12
  ÇeĢitli gıda ürünleri              1.633           1.935         18                   1,73
  Bitkisel Konserveleri              2.338           1.887        -19                   1,69
  Ayakkabılar                        1.726           1.834          6                   1,64
  Saclar                               878           1.296         48                   1,16
  Madeni yağlar                        895             827         -8                   0,74
  Bakır hurdaları                      359             776        116                   0,69
  Tekstil : iplik ve kumaĢ             584             715         22                   0,64
  Diğer                             19.780          23.153         17                  20,73
  Toplam ihracat                    99.265         111.689         13                   100
  Dolar kuru                            8,9           8,75




                                              50
 5.4.7. DıĢ Ticarette Ġlk 50 Firma

 Tablo 20 : 2006 Yılı Fas DıĢ Ticaretinde Ġlk 50 Firma

                                                                    2005 CĠROSU
     FĠRMA               FAALĠYETĠ                SEKTÖRÜ              (Dirhem)
SAMIR                Petrol Rafinasyonu      Petrol Ürünleri        25.924.344.995
MAROC TELECOM        Hizmetler               Telekomünikasyon       20.542.000.000
                     Fosfat Çıkarma
OCP                  ĠĢleme ve SatıĢı        Fosfat ve Türevleri    18.618.000.000
                     Elektrik Üretim,
ONE                  TaĢıma, Ticareti        Elektrik Enerjisi      13.976.545.019
REGIE DES
TABACS               Üretim ve SatıĢ         Tütün                  11.501.487.000
AFRIQUIA, SMDC       Ġthalat, Dağıtım        Petrol ürünleri         9.100.000.000
ROYAL AIR
MAROC                Hizmet                  Hava UlaĢtırması        8.444.000.000
SHELL DU MAROC       SatıĢ                   Petrol Ürünleri         7.980.207.000
TOTAL MAROC          Dağıtım                 Petrol Ürünleri         5.236.340.594
SONASID              Üretim ve SatıĢ         Demirçelik              4.727.306.365
MEDITELECOM          Hizmet                  HaberleĢme Telekom      4.455.000.000
MARJANE                                      Süpermarketler
HOLDING              Dağıtım                 Holdingi                4.370.320.000
                                             Su, Elektrik ve
LYDEC                Dağıtım                 Temizlik                4.331.000.000
CENTRALE
LAITIERE             Üretim                  Yağlar ve Türevleri     3.607.424.425
                                             Yemeklik Yağ ve
LESIEUR CRISTAL      Üretim, Ġhracat         Sabun                   3.495.000.000
                                             Petrol Ürünleri ve
PETROM               Ġthalat, Dağıtım        Kimyasal ürünler        3.406.567.526
COSUMAR              Üretim                  ġeker                   3.254.800.000
LAFARGE
CIMENTS              Üretim, satıĢ           Çimento                 3.151.000.000
MOBIL OIL MAROC      Dağıtım                 Petrol Ürünleri         2.820.176.814
ONEP                 Dağıtım, services       Ġçme Suyu               2.751.000.000
                                             Demiryolu
ONCF                 Hizmetler               TaĢımacılığı            2.640.000.000
ODEP                 Hizmetler               Liman ĠĢletmeleri       2.485.000.000
CIMENTS DU
MAROC                Üretim                  Çimento                 2.417.000.000
METRO                Dağıtım                 Toptan SatıĢ            2.400.000.000
                                             Peugeıt ve Citroen
SOPRIAM              Montaj ve Ġthalat       SatıĢı                  2.274.610.510
DOUJA
PROMOTION,
ADDOHA               Hizmetler               Tanıtım, Gayrimenkul    2.132.036.000
COMANAV              Hizmetler               DeniztaĢımacılığı       2.129.240.400



                                        51
CMH              Ġthalat, Dağıtım        Petrol Ürünleri         2.100.000.000
ZĠZ CARBURANTS   Dağıtım                 Petrol ve türevleri     2.007.953.888
                                         Su, Elektrik ve
REDAL            Dağıtım                 Temizlik                1.959.000.000
                                         Binek Araçlar ve
RENAULT MAROC    Ġthalat ve Dağıtım      Yedek Parça             1.862.889.445
SALAM GAZ        Üretim                  LPG Dağıtımı            1.843.115.766
PROCTER &
GAMBLE MAROC     Üretim                  Toptan SatıĢ            1.800.000.000
MAGHREB STEEL    Üretim                  Çelik Levha             1.743.168.440
AFRIQUIA GAZ     Dağıtım                 LPG                     1.682.273.000
MANAGEM          Hizmetler               Maden Çıkarma           1.646.400.000
ONDA             Hizmetler               Havaalanları Yönetimi   1.641.400.000
HOLCIM           Üretim ve SatıĢ         Portland Çimentosu      1.551.995.520
TOYOTA DU                                Otomobil ve otomobil
MAROC            Dağıtım                 yedek parçaları         1.517.000.000
                                         Su, Elektrik ve
AMENDIS          Dağıtım                 Temizlik                1.428.647.000
                                         Süt ürünleri, meyve
COPAG            Üretim, Dağıtım         suları ve hayvan yemi   1.410.660.000
ACIMA            Dağıtım                 Süpermarketler          1.343.475.829
BRASSERIES DU
MAROC            Üretim, Dağıtım         Ġçecek                  1.303.720.148
BARID AL-
MAGHRIB          Hizmetler               Posta servisi           1.271.870.682
AUTO-HALL        Ticaret                 Kamyon ve Otomobil      1.237.342.000
MAROC FRUIT
BOARD (MFB)      Ġhracat                 Meyve ve sebze          1.200.000.000
GRADERCO         Ġthalat                 Tohum ve türevleri      1.172.866.645
                                                                 1.170.415.481
GROUPE CMCP      Üretim                  Karton
HOLDING AL
OMRANE           Hizmetler               ĠnĢaat                  1.161.507.690
SCBG             Dağıtım                 Ġçecek                  1.117.287.255




                                    52
BÖLÜM II

1. TÜRKĠYE ĠLE EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERĠN GELĠġĠMĠ

      1.1.Ekonomik ĠliĢkilerin Genel Durumu

      1.1.1. Ekonomik ĠliĢkilerin GeliĢimi

      Ekonomik iliĢkiler kapsamında, iki ülke arasında Türk müteahhitlik ve müĢavirlik
hizmetleri çerçevesinde, özellikle Fas‟ta gerçekleĢtirilmekte olan altyapı projelerinde yer
alan Türk firmalarının faaliyetleri ve küçük çaplı da olsa Türk firmalarınca gerçekleĢtirilmiĢ
olan yatırımlar iki önemli alan olarak belirlenmektedir.

      Müteahhitlik Hizmetleri

       Fas genel olarak değerlendirildiğinde; 2010 yılına kadar 1.500 km uzunluğunda
otoyol inĢa edilmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, ülke genelinde, gerek öz kaynaklar
gerekse uluslararası kuruluĢlardan alınan kredilerle yoğun bir Ģekilde altyapı yatırımlarına
hız verilmiĢtir.

       Diğer taraftan; büyük konut açığı bulunan Fas‟ta, konut açığını gidermek amacıyla
uygulamaya konulan program çerçevesinde, yılda yaklaĢık 100.000 sosyal konut yapımı
planlanmaktadır. Ayrıca, ülkedeki mevcut yatak kapasitesinin süratle artırılması suretiyle
2010 yılında 10 milyon turistin ağırlanmasına imkan sağlayacak yatırımların
gerçekleĢtirilmesine yönelik bir program baĢlatılmıĢtır. Fas‟dan henüz potansiyelimiz
ölçüsünde iĢ üstlenilememekle birlikte, ülkemiz açısından potansiyel bir pazardır. Son
yıllarda, baĢta konut, otoyol ve demiryolu projeleri olmak üzere Fas müteahhitlik pazarına
firmalarımızın ilgisi artmaya baĢlamıĢtır.

       Türk firmalar açısından değerlendirme yapıldığında; DoğuĢ ĠnĢaat A.ġ. firması
tarafından, inĢasına 2001 yılında baĢlanan ve Tanca limanını Fas otoyollarına bağlayacak,
Kuzey Otoyolu üzerindeki 30 km‟lik Asilah-Tanca Otoyolu inĢaatı, 15 Haziran 2005
tarihinde tamamlanmıĢ olup, 5 Temmuz 2005 tarihi itibariyle kullanıma açılmıĢtır.

      Anılan firmanın yapımını üstlendiği; Ekim 2005 tarihinde tamamlanacak Settat
Çevreyolu ĠnĢaatı tamamlanmıĢ, Fas Kuzey Otoyolu (Tanger-Port Oued Rmel) üzerinde 3
adet viyadük ve Tanca-Ras Rmel Demiryolu inĢaatının bir bölümünde 3 adet demiryolu
köprüsü projeleri de devam etmektedir.

      2003 yılında Fas pazarına 30 km‟lik Tetouan- Fnideq Otoyol Projesi ile baĢlayan Mak-
Yol ĠnĢaat San. Turizm ve Tic A.ġ. firması, Fas‟ın kuzeyinde toplam 4 otoyol projesi
çerçevesinde çalıĢmalarını sürdürmektedir.

       Tanca-Port Oued Rmel arasındaki otoyol yapımı çalıĢmalarının bir bölümünü
gerçekleĢtirmekte olan Tekfen ĠnĢaat ve Tesisat A.ġ. firması tarafından, aynı zamanda,
Ġtalyan Snam Progetti ile ortak oldukları, Fas‟ın tek rafinerisi konumunda bulunan,
Mohammedia Ģehrindeki Suudi Arabistan sermayeli SAMĠR tesislerinin modernleĢtirilmesi
projesine iliĢkin sözleĢme, 16 Mayıs 2005 tarihi itibariyle imzalanmıĢtır. Bir kaç yıl önce
özelleĢtirilen ancak eski teknolojiye sahip düĢük oktanlı benzin üretmekte olan rafinerinin
modernleĢtirilmesini hedefleyen, toplam 650 milyon dolar tutarındaki projenin, 90 milyon
dolarlık kısmı Fas içerisinde olmak üzere, 230 milyon dolarlık bölümü, Tekfen ĠnĢaat ve
Tesisat A.ġ. firması tarafından gerçekleĢtirilecektir.



                                            53
       Nador ve Taourirt Ģehirleri arasında inĢa edilecek demiryolu ihalesinin bir bölümü ve
 Tanca/Ras R‟mel Demiryolu bağlantısı ise, ihale bedelleri toplamı yaklaĢık 90 milyon dolar
olmak üzere, Polat Yol Yapı A.ġ. tarafından sürdürülmektedir.

      1.1.2. Yatırımlar ve Mali ĠĢbirliği Alanındaki GeliĢmeler

       Yatırımlar açısından değerlendirme yapıldığında, Ek„te yer alan tabloda da görüleceği
üzere, halihazırda Fas‟ta yerleĢik toplam 30‟a yakın Türk firması bulunmaktadır. Bunların bir
bölümü mütahhitlik ve müĢavirlik hizmetleri ile, bir kısmı da ithalat ve ihracat ile
uğraĢmaktadır.

       Fas pazarına yatırım yapan Türk firmaları içerisinde, bir Fas‟lı ortakla inĢaat demiri,
köĢebent, kare demir üretimi yapan Univers Acier, pazarda ismen tanınan bir konuma
gelmiĢtir. Bunun yanısıra; küçük ocak ve fırın imalatı yapan Sultangaz Sarl, plastik masa ve
sandalye üretimi yapan STE Courant Bleu, geri dönüĢümlü ped üretimine baĢlayan Shege
Sarl, otel ve restoranlar için mobilya üretimi yapan N‟ka Industrie Sarl, gazlı fırın imalatı
yapan Hobi Mobi, ev telstili üretimi yapan Galaksika Maroc ve metal düğme üretimi yapan
Casa Buton, Fas pazarında yatırım yapmıĢ diğer firmalar olarak belirlenmektedir.

       Diğer taraftan; yatırımlara önemli bir destek sağlayacak olan Çifte Vergilendirmenin
Önlenmesi AnlaĢması iki ülke arasında 7 Nisan 2004 tarihinde imzalanmıĢ olup, Fas
tarafınca onaylandığı 18 Temmuz 2006 tarihini takiben 1.1.2007 tarihinden itibaren
yürürlüğe girecektir.

       1.2.Ticari ĠliĢkilerin Genel Durumu

       1.2.1.Ticari ĠliĢkilerin GeliĢimi

       Yıllar itibariyle iniĢli çıkıĢlı dalgalı bir seyir izleyen Fas ile dıĢ ticaretimizde, son
yıllarda önemli artıĢ kaydedilmiĢtir. Serbest Ticaret AnlaĢması‟nın 7 Nisan 2004 tarihinde
imzalanmasından sonra, ikili ticari iliĢkilerin yeni bir ivme kazandığı görülmektedir. Ġkili
ticaret hacmindeki artıĢ, yıllar itibariyle özellikle ülkemiz lehine geliĢmektedir.

      Serbest Ticaret AnlaĢması‟nın imzalanmasından sonra iki ülke arasında gerek ticaret
gerekse müĢterek yatırım ve iĢbirliği imkanlarının artacağı da gözönünde bulundurularak,
1999 yılında kapatılan Ticaret MüĢavirliğimiz 2004 yılı Eylül ayı itibariyle tekrar açılmıĢtır.

      Son 5 yıl itibariyle değerlendirildiğinda iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2000 yılında
143,4 milyon dolar civarında iken, 2003 yılında 257,6 milyon dolar iken, 2004 yılında 434,2
milyon dolara yükselmiĢtir. Bu rakamlar, 2004 yılında ticaret hacmimizin 2003‟e oranla %69
oranında yükseldiğine iĢaret etmektedir. 2006 yılına gelindiğinde ise, Fas-Türkiye ticaret
hacmi % 40 artarak 718,6 milyon dolar seviyelerine ulaĢmıĢtır.

        Ürünler bazında farklılıklar göstermekle birlikte, temelde çok yüksek olan Fas gümrük
tarifleri üzerinden 2006 yılında sanayi ürünlerinin büyük bölümünde %10‟luk bir indirim
gerçekleĢtirilmiĢtir. (Örneğin; AnlaĢmanın yürürlüğe girmesinden önce % 50 olan bir vergi
%45‟e inmiĢtir.) Ancak; gümrük vergileri dıĢında % 20 KDV ve % 0,25‟lik mali vergi yükü
ile Türk ürünlerinin Fas ithalatçısına maliyeti hala çok yüksektir. Bu durum AnlaĢma
yürürlüğe girmiĢ olsa da ihracatımıza etkileri indirim takviminin ilerleyeceği orta ve uzun
vadede daha net anlaĢılabilecektir.



                                             54
      AnlaĢmanın ihracatımızın yanısıra iki ülke arasındaki iĢbirliği ve ortaklıklar
konusundaki yeni oluĢumlara da olumlu etkisi olacağı öngörülmektedir.

       1.2.2. Ġkili AnlaĢma ve protokoller, KEK Toplantıları

   Tablo 21 : Türkiye-Fas Yasal Altyapı

AnlaĢma/Protokol                                   Ġmza Tarihi     RG Tarih RG No’su
Ticaret AnlaĢması                                   16.05.1972    05.09.1972   14297
Ekonomik, Bilimsel ve Teknik ĠĢbirliği              20.06.1984    14.08.1984   18489
AnlaĢması
Hava UlaĢtırması AnlaĢması                           24.09.1985   01.05.1989        20155
Deniz UlaĢtırması AnlaĢması                          26.03.1987   22.06.1987        19495
Türkiye-Fas Hükümetler Arası Daimi Komisyon          12.07.1988   26.06.1989        20207
Kurulmasına Dair AnlaĢma
Turizm ĠĢbirliği AnlaĢması                           27.08.1992   23.02.1993        21505
Yatırımların KarĢılıklı TeĢviki ve Korunması         08.04.1997   04.05.2004        25452
AnlaĢması
Gümrük Konularında KarĢılıklı Ġdari ve Teknik        13.05.2003   05.08.2003        25190
Yardım AnlaĢması
Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi AnlaĢması           07.04.2004   22.06.2005    25853
Serbest Ticaret AnlaĢması                            07.04.2004   28.12.2004    25684
                                                                             (Mükerrer)
Türkiye-Fas 8. Dönem KEK Toplantısı Protokolü        07.04.2004   26.06.2004    25504

      Türkiye-Fas ticari ve ekonomik iliĢkileri, 16.5.1972 tarihinde imzalanan Ticaret
AnlaĢması ile baĢlamıĢtır. Ardından 26.6.1984 tarihinde imzalanan Ekonomik, Bilimsel ve
Teknik ĠĢbirliği AnlaĢması çerçevesinde devam etmiĢtir. Bu çerçevede, Türkiye-Fas 8.
Dönem KEK Toplantısı, Fas BaĢbakanı Sayın Driss Jettou‟nun Türkiye‟yi ziyareti vesilesiyle
5-7 Nisan 2004 tarihleri arasında Ankara‟da gerçekleĢtirilmiĢtir.

       28 Aralık 2004 tarihinde ülkemiz tarafından onay iĢlemleri tamamlanan STA‟nın Fas
tarafından onaylanması 29 Kasım 2005 tarihi itibariyle gerçekleĢmiĢtir. Bu çerçevede STA 1
Ocak 2006 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiĢ bulunmaktadır.

      Serbest Ticaret AnlaĢması

       2004 yılı Nisan ayında imzalanan Türkiye-Fas Serbest Ticaret AnlaĢması‟nın (STA)
yürürlüğe girmesi için gerekli iç onay prosedürleri her iki ülke tarafınca Kasım 2005
içerisinde tamamlanmıĢtır. Bu bağlamda, AnlaĢma, 40. madde hükmü gereğince, 1 Ocak
2006 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiĢtir.

      T.C. Resmi Gazetesi‟nin 27 Ekim 2004 tarih ve 25626 sayılı nüshasında yayımlanan
5248 sayılı Kanun ile onaylanması TBMM tarafından uygun bulunan Türkiye – Fas Serbest
Ticaret AnlaĢması (STA), Bakanlar Kurulu Kararı eki olarak 28.12.2004 tarih ve 25684
(Mükerrer) sayılı Resmi Gazete‟de yayımlanmıĢtır.




                                          55
        AnlaĢma‟nın menĢe kurallarını düzenleyen III Sayılı Protokol‟ün Pan-Avrupa-
 Akdeniz MenĢe Kümülasyonu Sistemi ile uyumlu hale getirilmesine dair 31/8/2005 tarih ve
2005/9373 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı da, Resmi Gazete‟nin 30 Eylül 2005 tarih ve 25952
sayılı nüshasında yayımlanmıĢtır.

       AnlaĢma Kapsamında Uygulanacak Tavizli Rejim çerçevesinde, AnlaĢma ekinde yer
alan Protokol I, sanayi ürünleri için uygulanacak tavizleri belirlemektedir. Bu bağlamda,
ülkemizin Fas menĢeli sanayi ürünleri ithalatına uyguladığı bütün gümrük vergisi ve eĢ etkili
vergiler, AnlaĢmanın yürürlüğe girmesi ile birlikte sıfırlanmıĢtır. Diğer taraftan, AB ile Fas
arasındaki Ortaklık AnlaĢmasına paralel olarak, Fas için hassasiyet arz eden bir grup sanayi
ürünü için (Protokol I‟in I ve II sayılı listelerinde sayılan ürünler), Fas‟ın ülkemize tatbik
ettiği gümrük vergileri 9 yıllık bir geçiĢ dönemi zarfında sıfırlanırken, diğer tüm sanayi
ürünlerinde Fas'ın uyguladığı gümrük vergileri STA‟nın yürürlüğe giriĢiyle birlikte
kaldırılmıĢtır.


   I sayılı Liste‟de yer alan ürünler için Fas, STA yürürlüğe girer girmez %10‟luk gümrük
    vergisi indirimi yapacak ve takip eden 9 yıl boyunca, yıllık %10‟luk indirimler
    yapacaktır.
   II sayılı Liste‟de yer alan ürünler için, ilk üç yıl % 3‟lük, geriye kalan 5 yıl boyunca
    %15‟lik ve son yıl %13‟lük gümrük vergisi indirimi uygulanarak gümrük vergileri
    sıfırlanacaktır.
   III sayılı Liste'de ise taviz kapsamı dıĢında bırakılmıĢ eĢya yer almaktadır.


       AnlaĢma Ekinde yer alan Protokol II kapsamında ise belirli tarım ürünleri için
uygulanacak tavizler ve indirim takvimleri belirlenmiĢ bulunmaktadır.Protokol II‟nin I Sayılı
Ek‟inde Türkiye menĢeli bazı tarım ürünlerinin Fas‟a ithalatında uygulanacak düzenlemeler,
II Sayılı Ek‟inde ise Fas menĢeli bazı tarım ürünlerinin Türkiye‟ye ithalatında uygulanacak
düzenlemeler yer almaktadır. Tarım ürünleri için tanınan tavizlerin kapsamı sınırlı olmakla
birlikte, Taraflar, aralarındaki tarım ürünleri ticaretinin geliĢimini ve çok taraflı ticaret
müzakerelerinin sonuçlarını göz önünde bulundurarak, STA çerçevesinde oluĢturulacak olan
Ortak Komite bünyesinde birbirlerine daha ileri tavizler tanıma imkanlarını
inceleyeceklerdir.

       1.2.3.Diğer Temas ve GörüĢmeler

      Serbest Ticaret AnlaĢmasının imzalanmasından sonra iki ülke arasında hızla artan
temas ve görüĢmeler aĢağıda yer almaktadır :

     DıĢ Ticaret MüsteĢarı Sayın Tuncer Kayalar baĢkanlığında bir heyet, 12-16 Ocak
      2004 tarihleri arasında Fas‟a bir müteahhitlik heyeti ziyareti gerçekleĢtirmiĢtir.

     Fas BaĢbakanı Sayın Driss Jettou, Türkiye-Fas Serbest Ticaret AnlaĢmasını
      imzalamak ve üst düzey temaslarda bulunmak üzere, 6-7 Nisan 2004 tarihlerinde
      ülkemizi ziyaret etmiĢtir.




                                            56
 Devlet Bakanı Sayın KürĢad Tüzmen baĢkanlığında bir müteahhitlik ve müĢavirlik
  heyeti, 28-29 Eylül 2004 tarihleri arasında 4. Türk Ġhraç Ürünleri Fuarı ile eĢzamanlı
  olarak Fas‟ı ziyaret etmiĢtir.

 Fas DıĢ Ticaret Bakanı Moustapha Mechahouri 23-27 Kasım 2004 tarihlerinde
  düzenlenen ISEDAK 20. Dönem toplantısına katılmak üzere ülkemizi ziyaret
  etmiĢtir.

 Devlet Bakanları BeĢir Atalay ve Ali Babacan 10-11 Aralık 2004 tarihlerinde
  Rabat‟ta düzenlenen “Gelecek için Forum” toplantısına katılmak üzere Fas‟ı ziyaret
  etmiĢlerdir.

 Devlet Bakanı Sayın KürĢad Tüzmen, 22-24 Mart 2005 tarihleri arasında
  gerçekleĢtirilen Türk Tekstil, Ġplik ve Konfeksiyon Aksesuarları Fuarı vesilesiyle
  Fas‟ı ziyaret etmiĢtir.

 BaĢbakan Sayın Recep Tayyip Erdoğan 30-31 Mart 2005 tarihleri arasında Fas‟a bir
  resmi ziyaret gerçekleĢtirmiĢtir.

 Devlet Bakanı Sayın Prof. Mehmet Aydın‟ın Rabat‟ta düzenlenen EuroMesco (The
  Euro-Mediterranean Study Committee) toplantısına katılmak üzere 29-30 Nisan 2005
  tarihlerinde Fas‟ı ziyaret etmiĢtir.

 Fas Adalet Bakanı Mohamed Bouzbaa 19-23 Eylül 2005 tarihlerinde ülkemizi ziyaret
  etmiĢtir.

 Fas BaĢbakanlık nezdinde Milli Savunma ĠĢlerinden sorumlu Delege Bakan
  Abderrahmane Sibai IDEF – 05 Fuarı‟na katılmak üzere 25 Eylül – 1 Ekim 2005
  tarihlerinde ülkemizi ziyaret etmiĢtir.

 Adalet Bakanı Sayın Cemil ÇĠÇEK ve beraberindeki heyet 21-25 Ocak 2006
  tarihlerinde Fas‟a bir resmi ziyaret gerçekleĢtirmiĢtir.

 Devlet Bakanı Sayın KürĢad TÜZMEN EUROMED Ticaret Bakanları 1.
  Toplantısına katılmak üzere 28-29 Mart 2006 tarihlerinde Fas‟a ziyaret
  gerçekleĢtirmiĢtir.

 Fas Enerji ve Madenler Bakanı Mohammed BOUTALEB 13 Temmuz 2006 tarihinde
  Ceyhan‟da yapılan Bakü-Ceyhan-Tiflis petrol boru hattı resmi açılıĢ törenine
  katılmak üzere ülkemizi ziyaret etmiĢtir.

 Bayındırlık ve Ġskan Bakanı Sayın Faruk Nafiz ÖZAK 11-15 Eylül 2006 tarihleri
  arasında beraberindeki Heyet ile Fas‟a bir ziyaret gerçekleĢtirmiĢtir.




                                       57
    Fas DıĢ Ticaret Bakanı Moustapha MECHAHOURI BaĢbakan Driss JETTOU‟yu
     temsilen Ġstanbul‟da 23-24 Kasım 2006 tarihleri arasında gerçekleĢtirilen Dünya
     Ekonomik Forumu toplantısının yanısıra, 22-26 Kasım 2006 tarihlerinde
     gerçekleĢtirilen 11. MÜSĠAD Uluslararası Ticaret Fuarı ile 10. Uluslararası ĠĢ
     Konseyi toplantılarına ve 21-24 Kasım 2006 tarihleri arasında gerçekleĢtirilen
     ĠSEDAK Ġzleme Komitesi 22. Toplantısına katılmak üzere ülkemizi ziyaret etmiĢtir.

    Kültür ve Turizm Bakanı Sayın Atilla KOÇ beraberindeki Heyetle 21-23 Nisan 2007
     tarihlerinde Fas‟a resmi bir ziyaret gerçekleĢtirmiĢtir.

    DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı MüsteĢar Yardımcısı Ömer Faruk DOĞAN kalibrasyon ve
     standardizasyon konusunda görüĢmelerde bulunmak üzere 24-31 Mart 2007 tarihleri
     arasında Fas‟a bir ziyaret gerçekleĢtirmiĢtir.

      1.2.4. Ticari Temas Sonuçlarının Değerlendirilmesi

       2003 yılında uygulamaya konulan “Afrika Ülkeleri ile Ekonomik ve Ticari ĠliĢkileri
GeliĢtirme Stratejisi” kapsamındaki çalıĢmalar çerçevesinde, önce DıĢ Ticaret MüsteĢarı
Sayın Tuncer Kayalar, Serbest Ticaret AnlaĢmasının imzalanmasından sonra ise, bir çok
vesile ile DıĢ Ticaret Bakanı Sayın KürĢad TÜZMEN‟in Fas‟ı ziyaretleri esnasında Fas‟ta iĢ
imkanlarının ve iki ülke arasında dıĢ ticaret hacminin artırılmasına ivme kazandıracak önemli
görüĢmeler gerçekleĢtirilmiĢtir. Özellikle BaĢbakan ve ilgili Bakanlar nezdinde
gerçekleĢtirilen görüĢmelerde iĢ adamlarımızın beklentileri ve yaĢanan sorunların dile
getirilmesi, faaliyetlerin artmasına ve sorunların çözümüne önemli katkı sağlamıĢtır. Uzun
yıllardır beklenen Ġstanbul-Kazablanka arasında direkt havayolu seferleri de, yine iki ülke
arasındaki üst düzey temasların etkisiyle hızlandırılarak, 2005 yılı Mart ayı itibariyle
baĢlatılmıĢtır.

        BaĢbakan Sayın Recep Tayyip Erdoğan‟ın, 30-31 Mart 2005 tarihleri arasında Fas‟a
yaptığı resmi ziyaret önemli bir ilki ifade etmektedir. Ġkili ticari iliĢkilerimizin yanısıra,
karĢılıklı iĢ imkanları, ortak projeler gibi konuların dile getirildiği ziyaret sırasında Sağlık
Alanında ĠĢbirliğine Dair AnlaĢma, Veterinerlik Alanında ĠĢbirliği AnlaĢması, Bitki
Karantina ve Bitki Koruma Alanında ĠĢbirliği AnlaĢması, Karayolları Altyapısı Teknik ve
Bilimsel ĠĢbirliği AnlaĢması olmak üzere 4 anlaĢmada imzalanmıĢtır.

       Bu ziyaret esnasında, Heyette yer alan Türk iĢadamları ile CGEM-Fas GiriĢimciler
Konfederasyonu üyeleri ve Faslı iĢadamları arasında, DEĠK ve TOBB‟un da katkılarıyla
Fas‟ta yatırım ve ticaret imkanlarının konu edildiği bir ĠĢ Forumu düzenlenmiĢtir.Türk
Sanayi ve Ticaret Bakanı ile Tarım ve KöyiĢleri Bakanının yanısıra Fas DıĢ Ticaret
Bakanının da katıldıkları toplantı öncesinde, Türk ve Fas‟lı iĢadamları sektörel görüĢmeler
yapmıĢlardır. 300‟ü aĢkın iĢadamının katıldığı toplantı; iki ülke arasındaki ekonomik ve
ticari iliĢkilerdeki canlılığı ve iliĢkilerin geliĢtirilmesi yolundaki istekliliği ortaya koymuĢ,
pek çok alanda ortak iĢ imkanları ve dıĢ ticaret hacmimizin artırılmasına ivme kazandıracak
önemli iĢbirliği olanakları araĢtırılmıĢtır.




                                             58
1.3. DıĢ Ticaret Ġstatistikleri (Ülkenin istatistiklerine göre, Dolar bazlı)

    1.3.1. Türkiye Ġle DıĢ Ticaret Durumu (Son 5 Yıllık Denge, Hacim)

Tablo 22: 2002-2006 Fas’ın Türkiye ile DıĢ Ticareti

                                                                               (1000 Dolar)
                                                                                    2005/2006
                                    2002      2003      2004      2005      2006     DeğiĢim

 Ġthalat                            150.576   211.424   363.942   399.778   620.709     55,62
 Toplam Ġthalattaki
 Payı (%)                              1,00      1,00      2,00      2,00      3,00         -

 Ġhracat                             56.169    49.371    64.416    86.863   121.573     39,96
 Toplam Ġhracattaki
 Payı (%)                              1,00      1,00      1,00      1,00      1,00         -

 Hacim                              206.745   260.794   428.359   486.641   742.282     52,53

 Denge                               94.406   162.053   299.526   312.915   499.136     59,51
 Ġhracatın Ġthalatı
 KarĢılama Oranı (%)                   0,37      0,23      0,18      0,23      0,20         -
Kaynak: Fas DıĢ Ticaret Bakanlığı


       Türkiye-Fas arasındaki dıĢ ticaret rakamları değerlendirildiğinde, Fas‟a ihracatımızın
 2005 yılında bir önceki yıl aynı dönemine nazaran % 12 artıĢ göstererek 330 milyon
 dolardan 369 milyon dolara yükseldiği görülmektedir. Fas‟tan yaptığımız ithalatta ise; 2005
 yılında 2004 yılı aynı dönemine nazaran %35 artıĢ kaydedildiği ve ithalatımızın 105,8
 milyon dolardan, 143 milyon dolara yükseldiği belirlenmektedir. 2005 yılında toplam
 ihracat ve ithalat rakamlarımız içerisinde, Fas‟ın payının son bir kaç yıldır izlediği seyri
 değiĢtirmeyerek, sırasıyla %0,5 ve %0,13 oranlarında olduğu belirlenmiĢtir.


    1.3.2. Maddelere Göre Ġhracat Miktar ve Değerleri

    Ek 1‟de yer almaktadır.

   1.3.3. Maddelere Göre Ġthalat Miktar ve Değerleri

     Ek 2‟de yer almaktadır.




                                                 59
1.4. Ticari ĠliĢkilerde Bilinmesi Gerekli Genel Konular

      1.4.1. Ticari Engeller

       1996 yılından bu yana; Fas ticaret mevzuatında yapılan düzenlemelerle; miktar
kısıtlamaları ortadan kaldırılmıĢtır. Ġthal lisansı uygulamaları sadece Fas‟ın taraf olduğu
uluslararası sözleĢmeler kapsamında belirlenmiĢ olan ürünler ile, insan, hayvan ve bitki
sağlığı ile kamu ahlakı ve kamu düzeninin korunmasına yönelik olarak
gerçekleĢtirilmektedir. Fiyat kontrolleri ve ithalat tekelleri ürünlerin neredeyse tamamı için
ortadan kaldırılmıĢ olup, ithalat prosedürleri ve formaliteleri de basitleĢtirilmiĢtir.

      1.4.2. Ġthalat Mevzuatı

      Fas dıĢ ticaret mevzuatı çerçevesinde, sadece barut ve patlayıcılar, kullanılmıĢ lastikler
ve eski eĢyalar için Fas DıĢ Ticaret Bakanlığına baĢvurularak alınmakta olan ithal lisansına
ihtiyaç duyulmaktadır. Bunun yanısıra, ilaç ithalatlarında Sağlık Bakanlığının izni
aranmaktadır.

      Uygunluk ve standartlara uygunluk kontrolleri yapılmaktadır. Canlı hayvan, hayvansal
ürünler, hayvansal gıda, deniz veya tatlı su ürünleri sağlık kontrolüne, bitkiler ve bitkisel
ürünler sistematik ve zorunlu bitki sağlığı kontrolüne tabi bulunmaktadır. BelirlenmiĢ bazı
bölge ve ülkelerden yapılan bitki ithalatlarına ise izin verilmemektedir.

        Ġthalata konu bütün mallar için ürüne iliĢkin detaylı açıklamaların yer aldığı “Malların
Tek Bildirimi” (Declaration Unique des Marchandises-DUM) düzenlenmesi gerekmektedir.
Bu belge malın sahibi ya da sorumlu kiĢi tarafından eksiksiz doldurulmak zorundadır. DUM
belgesine eĢlik etmesi gereken diğer dokumanlar ise; proforma fatura, konĢimento, ihracat
ve ithalat dokümanları, menĢe belgesi, malların gümrükten çekilmesi sırasında banka
sertifikası, mal çeki listesi olarak belirlenlenmektedir.

      Ġthalata iliĢkin olarak dokümanların büyük bir titizlikle hazırlanması gerekmektedir.
Zira yapılacak ufak bir hata gümrükte zaman kaybı ya da ödemenin gecikmesine yol
açabilmektedir. Detay bazında bilgiye www.mce.gov.ma adresindeki Fas DıĢ Ticaret
Bakanlığı sayfasından yahut www.tpcasa.org.ma adresinde bulunna Kazablanka Ticaret
Noktası internet sayfasından ulaĢmak mümkün olabilecektir.

      1.4.2.1. Genel Olarak Gümrük Vergileri

       Fas; iç sanayisini çok yüksek gümrük vergileri ile korumaktadır. Ürünler bazında
farklılıklar göstermekle, birlikte ürünlerin büyük bir bölümü % 50 seviyelerinde bulunan
vergilerle ithal edilmektedir. Fas, AB ile yapmıĢ olduğu Ortaklık AnlaĢması çerçevesinde
kendisi pek çok üründe AnlaĢmanın yürürlüğe girmesinden itibaren vergilerin sıfırlanması
avantajından yararlanırken, AB için sanayi ürünlerinde kademeli olarak 2012 yılına kadar
vergileri sıfırlayacaktır. Bölge ülkeleri ile de benzer AnlaĢmalar yapmıĢ olan Fas‟la Türkiye
ve A.B.D arasındaki Serbest Ticaret AnlaĢmaları da 2006 yılı baĢı itibariyle yürürlüğe
girmiĢtir.




                                            60
       Türkiye-Fas arasındaki Serbest Ticaret AnlaĢması kapsamında üçüncü ülkelere
uygulanan gümrük vergileri üzerinden 2006 yılında % 10, 2007 yılında %10 olmak üzere 2
sefer indirim gerçekleĢtirilmiĢtir.

       1.4.2.2. KDV ve Diğer Vergiler

      Gümrük vergilerine ek olarak, KDV ve % 0,25 mali vergi dıĢı ithalat vergisi (Taxe
Parafiscale a l‟Importation-TPI) uygulaması sözkonusudur. KDV Ad Valorem üzerinden %
20 olarak alınmaktadır. Ancak belirlenen bazı ürünler bazında %7, % 10 ve %14 olarak
değiĢiklik gösterebilmektedir. % 50 gümrük vergisine tabi olan bir üründe KDV ve TPI
alındıktan sonra ulaĢılan vergi oranı % 80,2 olarak belirlenmektedir. Detay bazında bilgiye
www.douane.gov.ma adresinde yeralan ADIL bölümünden ulaĢmak mümkün
olabilmektedir.

      Geçici Kabul Sistemi çerçevesinde yapılan ithalat, yatırım amaçlı ithalat, Fas‟ta
ihaleler kapsamında bağlantılar yapmıĢ olan firmaların projelerinde kullanmak üzere ithal
edecekleri makine teçhizat ve yedek parça vergiden muaf tutulmaktadır.

     1.4.2.3. Genel Olarak Ticari Tanımlama Uygulamaları

     1.4.2.3.1. Etiketleme, Markalama, Paket ve Ambalajlama

       4 Haziran 2002 tarih ve 5010 sayılı Resmi Gazete‟de etiketlemeye iliĢkin usuller
belirlenmiĢtir. Ürünün adı, paketleme yapan firma yahut üreticinin adı, adresi, menĢe ülke,
ağırlık, son kullanma tarihi ve içindekiler gibi bilgilerin yiyecek maddeleri, sabun kozmetik,
ilaç ve kimyasal maddeler baĢta olmak üzere ürünlerin kutu yahut paketleri üzerinde yer
alması gerekmektedir. Ġlaç ve yiyecek maddeleri paketleri üzerinde ise, son kullanma tarihi
ve içeriğinde bulunan maddeler listesinin de bulunması gerekmektedir. Ürünler içerisindeki
tehlikeli maddelerin belirtilmesi gerekmektedir. Açıklamaların Fransızca ve/veya Arapça
olması gerekmektedir.

     1.4.2.3.2. Ticarette Uygulanan Standartlar

      Teknik düzenlemeler ve standartlar konusunda Fas; ISO 9000, ISO 14000, AFNOR,
Codex Alimentarius ve FAO‟nun tarımsal ürünlerle ilgili uluslararası kurallarını
uygulamaktadır.

     1.4.3. Serbest Bölgeler ve Mevzuatı

       Fas‟ın Serbest Bölgesi ihracata yönelik üretim ağırlıklı çalıĢmakta olup, Tanca
limanında bulunmaktadır. Serbest bölge içerisinde gıda sanayi, tekstil ve deri, elektrik,
elektronik sanayi, kimya ve türevleri ile hizmetler sektörleri baĢta olmak üzere faaliyet
gösterilmektedir. Bu Serbest Bölge içerisinde gerçekleĢtirilen tüm ticari faaliyetler ve
gelirler her türlü vergi istinasından yararlanmaktadır.

       Serbest Bölgede ihracat amaçlı bir yatırım yapılması durumunda ise, firma gümrük
vergisi, KDV istisnasından faydalanırken, ilk 5 yıl için hem kurumlar hem gelir vergisi
istisnasına da tabi olmaktadır. 5 yılı takip eden 10 yıl süresinde firmalar, Gelir Vergisinde
% 80 indirimden faydalanırken, Kurumlar Vergisini de % 8,75 olarak ödemektedirler. Tanca
Serbest Bölgesine iliĢkin olarak www.tangerfreezone.com adresinden detaylı bilgi
alınabilmektedir.


                                           61
     1.4.4. Pazarlama ve hizmetler

     1.4.4.1. Perakende Piyasası

       Genellikle, büyük ithalatçı- distribütörler ve büyük üretici firmalar ile, onlardan mal
alıp perakende pazarlama yapmakta olan, orta ve küçük ölçekli iĢletmeler bulunmaktadır.
Yabancı firmalar Fas pazarında kendilerine ait temsilcilikler, yetkili acentalar veya
distribütör firmalar aracılığıyla faaliyet göstermektedirler. Kazablanka ve Rabat Ģehirlerinde
ağırlıklı olmak üzere, baĢta tanınmıĢ Fransız ve Ġspanyol firmalarının perakende satıĢ
mağazaları bulunmaktadır.

       Özellikle gıda sektöründe büyük toptancıların ürünlerini ulaĢtırdıkları dükkanlar hatta
küçük mahalle bakkalları aracılığıyla faaliyet gösterilmekte olup, büyük Ģehirlerde
perakende market zinciri olarak Marjane her üründe tüketiciye ulaĢmaktadır. Acima, La
Belle Vie, Suudi Arabistan sermayeli Aswak Assalam da yine tanınan süpermarketler olarak
belirlenmektedir. Distribütörler perakende satıĢ yapan firmalarla aralarında belirlenecek
süreler çerçevesinde genellikle vadeli çalıĢmaktadırlar.

       1.4.4.2. Dağıtım, SatıĢ kanalları ve BaĢlıca Yayın KuruluĢları (Medya)

      Fas‟ta etkin bir tanıtım gerçekleĢtirebilecek oluĢumlar yeni yeni geliĢmektedir.
Tanıtım ve reklam daha çok pano ve levhalar yoluyla yapılmakta olup, radyo, televizyonlara
reklam vermek mümkün olabilmektedir.


      1.4.5. BaĢlıca Yayın KuruluĢları

Tablo 23: Fas’ta Çıkan Fransızca Gazeteler

 LE MATIN                                        L’OPINION
 17, Rue Othmane Ben Affane                      Avenue Hassan II, lotissement Vita
 CASABLANCA                                      RABAT
 Tel     : +212 22 48 91 00                      Tel     : +212 37 29 30 02/03/04/06
 Fax : +212 22 26 29 69                          Fax     : +212 37 29 26 39
 E-mail: kamalel@lematin.ma                      E-mail :lopinion@lopinion.ma
 Site web: www.lematin.ma                        Site web: www.lopinion.ma
 LIBERATION                                      AUJOURD’HUI LE MAROC
 33, rue Amir Abdelkader, B.P. 2165              213, Rond-Point d'Europe
 CASABLANCA                                      CASABLANCA
 Tel     : +212 22 61 94 00                      Tel     : +212 22 26 26 74
 Fax     : +212 22 62 09 72/78                   Fax     : +212 22 26 24 43 / 26 27 18
 E-mail : liberation@usfp.ma                     E-mail : njai@aujourdhui.ma
 Site web: www.liberation.ma                     Site web: www.aujourdhui.ma/
 L’ECONOMISTE                                    TELQUEL
 201, Boulevard de Bordeaux CASABLANCA           13, rue Fnideq, Casa-Anfa
 Tel     : +212 22 27 16 50                      CASABLANCA
 Fax     : +212 22 29 72 85 / 22 40 40 16        Fax     : +212 22 94 68 45
 E-mail : Info@leconomiste.com                   E-mail : courrier@telquel.info
 Site web: www.leconomiste.com                   Site web: www.telquel-online.com




                                           62
 LA VIE ECO                                        FINANCES NEWS HEBDO
 5, Bd. Abdellah Ben Yassine                       83, Bd. El Massira El Khadra N°5
 CASABLANCA 20300                                  CASABLANCA
 Tel       : +212 22 45 05 55/ 70/ 71/ 72          Tel    : +212 22 98 41 64 / 66
           +212 22 44 38 68 / 69                   Fax    : +212 22 98 40 22
 Fax       : +212 22 30 45 42 / 45 03 69           E-mail : contact@financesnews.press.ma
 E-mail : redaction@lavieeco.ma                    Web: www.casanet.net.ma/financesnews/
 Site web: www.lavieeco.com
 MAROC HEBDO INTERNATIONAL
 4, rue des flamants, Riviera
 CASABLANCA
 Tel     : +212 22 23 81 76
 Fax     : +212 22 98 21 61
 Site web: www.maroc-hebdo.com

Tablo 24 : Fas’ta Çıkan Arapça Gazeteler

 AL ALAM                                          ASSABAH
 Av. Hassan II, Lot. Vita                         201, Boulevard de Bordeaux
 RABAT                                            CASABLANCA
 Tel     : +212 37 29 30 02/03/04/                Tél. : +212 22 27 16 50
 Fax     : +212 37 29 26 39                       Fax     : +212 22 29 72 85 / 22 40 40 16
 E-mail : alalam@alalam.ma                        E-Mail : assabah@assabah.press.ma
 Site web: www.alalam.ma                          Site web: www.assabah.press.ma
 AL AHDATH AL MAGHRIBIYA                          ATTAJDID
 5, rue Saint Emilion, quartier La Gironde        3, Av. de la Résistance
 CASABLANCA – BP 10700                            RABAT – BP.10000 - 9173 RABAT
 Tel     : +212 22 44 30 38/70/71/45/95           Tel     : +212 37 70 58 54 / 20 76 44
 E-Mail : contact@ahdath.info                     Fax     : +212 37 70 58 52
 Site web: www.ahdath.info                        E-mail : attajdid@attajdid.ma
                                                  Site web:www.attajdid.ma

Tablo 25 : Fas’ta Bulunan Televizyon ve Radyo Kanalları

 2M                                               Société Nationale de Radio et de
 www.2m.tv                                        Télévision (SNRT)
                                                  http://www.rtm.ma/
 Radio Méditerranée Internationale                Radio 2 M
 http://www.medi1.com/                            www.2m.tv

1.5. Yıl Ġçinde Açılan Fuarlar

      Fas‟ta 2006 yılında gerçekleĢtirilen fuarlara iliĢkin liste Ek 3‟te yer almaktadır.

      Her yıl Fas Tekstil ve Konfeksiyon Sanayileri Birliği (Association Marocaine des
Industries du Textile et de l‟Habillement-AMITH) tarafından düzenlenmekte olan Maroc
Sourcing Uluslararası Tekstil, Tekstil Makineleri, Ġplik, DöĢemelik KumaĢ ve Konfeksiyon
Aksesuarları Fuarı‟nın beĢincisi 2-4 Nisan 2006 tarihlerinde Kazablanka‟da
gerçekleĢtirilmiĢtir. Sözkonusu fuara; Türkiye‟den Ladin Uluslararası Fuarcılık A.ġ.
organizatörlüğünde, 49 Türk firması katılım sağlamıĢtır.



                                             63
       7 Nisan 2004 tarihinde imzalanan Türk-Fas Serbest Ticaret AnlaĢmasının da etkisiyle
Fas‟ta iĢ imkanlarının ve iki ülke arasında dıĢ ticaret hacminin artırılmasına ivme
kazandıracak önemli bir sürecin baĢlayacağı gözönünde bulundurularak, 22-26 Kasım 2006
tarihleri arasında Kazablanka‟da gerçekleĢtirilen S.I.B Uluslararası Yapı ve ĠnĢaat
Malzemeleri Fuarı‟na Forem Fuar ve Yapı Hizmetleri Ltd.ġti organizasyonunda toplam 32
firma katılmıĢtır.

      Fas‟ta organize edilen fuarların dıĢında; hedef ülkeler olarak belirlenen ülkelerden
ithalatçı firmaların seçilerek fuar organizasyonlarıyla eĢ zamanlı olarak Türkiye‟deki
ihracatçı firmalarla ikili görüĢmelerinin ve firma gezilerinin temin edildiği DıĢ Ticaret
MüsteĢarlığı     koordinatörlüğünde,     Ġhracatçı   Birlikleri    Genel     Sekreterlikleri
organizatörlüğünde, ilgili fuar kuruluĢlarıyla iĢbirliğiyle gerçekleĢtirilen Alım Heyeti
Programlarına 2006 yılında Fas‟tan da önemli sayıda iĢadamı katılımı sağlanmıĢtır.


      Alım Heyeti Programları çerçevesinde;

        7-11 Mart 2006 tarihleri arasında Ġstanbul‟da düzenlenen “Texgate” Fuarı‟na
         yönelik Alım Heyeti Programına 20 firma ve 24 katılımcı;

        29 Mayıs-2 Haziran 2006 tarihleri arasında Ġstanbul‟da düzenlenen “Ankomak
         Fuarı”na yönelik Alım Heyeti Programına 9 firma ve 12 katılımcı,

        26-30 Eylül 2006 tarihleri arasında Ġstanbul‟da düzenlenen “Texgate Fuarı”na
         yönelik Alım Heyeti Programına 4 firma ve 6 katılımcı,

        2-6 Kasım 2006 tarihleri arasında Bursa‟da düzenlenen “Burmodef               2006
         Fuarı”na yönelik Alım Heyeti Programına 10 firma ve 13 katılımcı,

        21-25 Kasım 2006 tarihleri arasında Ġstanbul‟da düzenlenen “Müsiad Fuarı”na
         yönelik Alım Heyeti Programına 72 firma ve 76 katılımcı

olmak üzere Fas‟tan 115 firma ve 131 katılımcının iĢtirak etmeleri temin edilmiĢtir.

   1.6.    BaĢlıca Ekonomik ve Ticari kuruluĢlar

   Tablo 26 : BaĢlıca Fas Resmi KuruluĢları

  Gümrükler ve Dolaysız Vergiler Ġdaresi (Administration des Douanes et Impôts
  Indirects)
  Adresse       : Avenue Annakhil, Centre des Affaires, Hay Riad RABAT
  Tel           : 00 212 37 71 78 00/01 - 037 57.90.00
  Fax           : 00 212 37 71 78 14/15
  E-mail        : adii@douane.gov.ma
  Site web      : www.douane.gov.ma
  Fas Otoyollar Ġdaresi (Autoroutes du Maroc)
  Adresse       : B.P 6526, Hay Ryad RABAT
  Tel           : 00 212 37 71 10 56/57/58
  Fax           : 00 212 37 71 10 59 / 71 16 21
  E-mail        : naitbrahim.ismail@adm.co.ma
  Site web      : www.adm.co.ma



                                           64
Caisse de Dépôt et de Gestion (CDG)
Adresse        : Place Moulay El Hassan, B.P. 408 RABAT
Tel            : 00 212 37 76 55 20
Fax            : 00 212 37 76 38 49
E-mail         : cdg@cdg.org.ma
Site web       : www.cdg.org.ma
Fas Ġhracatı GeliĢtirme Merkezi (Centre Marocain de Promotion des Exportations-
CMPE)
Adresse        : Rue Bnou Majid El Bahhar CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 30 22 10 – 30 75 88 /43
Fax            : 00 212 22 30 17 93
E-mail         : cmpe@cmpe.org.ma
Site web       : www.cmpe.org.ma
Fas Firmalar Genel Konfederasyonu (Confédération Générale des Entreprises du
Maroc-CGEM)
Adresse        : Angle avenue des FAR et rue Mohamed Errachid CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 25 26 96/97/98/99
Fax            : 00 212 22 25 38 39
E-mail         : cgem@cgem.ma
Site web       : www.cgem.ma
Fas Denizcilik ġirketi (Compagnie Marocaine de Navigation-COMANAV)
Adresse        : 7, bd de la Résistance 20 300 CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 30 30 12 / 30 20 06
E-mail         : comanav@comanav.co.ma
Site web       : www.comanav.com
Yabancı Yatırımlar Müdürlüğü (Direction des Investissements Extérieurs)
Adresse        : 32, rue Honeïn, Agdal RABAT
Tel            : 00 212 37 67 34 20
Fax            : 00 212 37 67 34 19
Site web       : www.invest-in-morocco.gov.ma
Planlama Yüksek Komiserliği (Haut Commissariat au Plan)
Direction de la statistique
Adresse        : Rue Bel Hassan El Ouazzani Haut-Agdal B.P 178 RABAT
Tel            : 00 212 37 77 36 06
Fax            : 00 212 37 77 32 17
E-mail         : statguichet@statistic.gov.ma
Site web       : www.statistic-hcp.ma
Kambiyo Ofisi (Office des Changes)
Adresse        : Place Moulay Hassan (ex Piétri) - B.P. 71 RABAT
Tel            : 00 212 37 72 20 72 / 72 28 06
Fax            : 00 212 37 72 12 85 / 72 07 41
Site web       : www.oc.gov.ma
Fosfat Ofisi (Office Chérifien des Phosphates - OCP)
Adresse        : 2-4, Rue Al Abtal, Hay Erraha
              (Ex Angle route d'El Jadida et Boulevard de la Grande Ceinture)
              BP 5196 - CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 23 01 25
Fax            : 00 212 22 23 06 35
Site web       : www.ocpgroup.ma



                                    65
Limanların ĠĢletimi Ofisi (Office d'Exploitation des Ports - ODEP)
Adresse        : 1175, Bd Md Zerktouni CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 23 23 24
Fax            : 00 212 22 23 23 35
E-mail         : administrateur@odep.org.ma
Site web       : www.odep.org.ma
Havaalanları Milli Ofisi (Office National Des Aéroports-ONDA)
Adresse        : Aéroport Mohamed V NOUASSEUR 20250
Tel            : 00 212 22 53 91 40 / 53 90 40 / 43 58 58
Fax            : 00 212 22 43 79 33 / 53 99 01
E-mail         : onda@onda.ma
Site web       : www.onda.org.ma
Kazablanka Fuarlar ve Sergiler Ofisi (Office des Foires et Expositions de
Casablanca - OFEC)
Adresse        : Rue Tiznit, Face à la Mosquée Hassan II CASABLANCA 20000
Tel            : 00 212 22 27 32 82 / 27 16 64 / 20 06 54
Fax            : 00 212 22 27 49 73 / 22 26 49 49
E-mail         : foire@ofec.co.ma
Site web       : www.ofec.co.ma
Fas Ticari ve Sınai Haklar Ofisi (Office Marocain de la Propriété Industrielle et
Commerciale -OMPIC)
Adresse        : Route de Nouasseur BP 13867 CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 33 55 40 /10
Fax            : 00 212 22 32 15 02 / 33 54 80
E-mail         : ompic@hotmail.com
Site web       : www.ompic.org.ma
Demiryolları Milli Ofisi (Office National des Chemins de Fer - ONCF)
Adresse        : Rue Abderrahmane Ghafiki, Agdal RABAT
Tel            : 00 212 37 77 47 47
Fax            : 00 212 37 77 44 80
E-mail         : secdg@oncf.org.ma
Site web       : www.oncf.org.ma
Elektrik Milli Ofisi (Office National de l'Electricité - ONE)
Adresse        : 65, Rue Othmane Bnou Affane - BP 13498 CASABLANCA
Tel            : 00 212 22 22 33 30
Fax            : 00 212 22 22 00 38
Site web       : www.one.org.ma
Ġçmesuyu Milli Ofisi (Office National de l'Eau Potable -ONEP)
Adresse        : Direction Générale, Station de Traitement ONEP
                Avenue Mohamed Belhassan El ouazzani
                BP. Rabat-Chellah 10002 RABAT
Tel            : 00 212 37 75 96 00
Fax            : 00 212 37 75 91 06
E-mail         : onepbo@onep.ma
Site web       : www.onep.ma




                                       66
 Fas Turizm Milli Ofisi (Office National Marocain du Tourisme - ONMT)
 Adresse       : Avenue Al Abtal - rue Oued Fès RABAT
 Tel           : 00 212 37 77 51 71
 Fax           : 00 212 37 77 74 37
 E-mail        : contact@tourisme-marocain.com
 Site web      : www.tourisme-marocain.com
 Balıkçılık Milli Ofisi (Office National des Pêches - ONP)
 Adresse       : 13, Rue du Lieutenant Mahroud CASABLANCA
 Tel           : 00 212 37 24 05 51
 Fax           : 00 212 37 24 23 05
 E-mail        : onp@onp.co.ma
 Site web      : www.onp.co.ma
 TaĢımacılık Milli Ofisi (Office National des Transports -ONT)
 Adresse       : Avenue Al Fadila, Quartier Industriel B.P. 596 RABAT 10050
 Tel           : 00 212 37 79 78 45 /42
 Fax           : 00 212 37 79 78 50
 E-mail        : zelassouli@ont.org.ma
 Site web      : www.ont.org.ma
 Maden Milli Ofisi (Office National des Hydrocarbures et des Mines -ONHYM)
 Adresse       : 5, avenue Moulay Hassan RABAT 10000
 Tel           : 00 212 37 70 50 05 / 23 98 98 / 23 80 00
 Fax           : 00 212 37 70 94 11 / 28 16 26
 E-mail        : benkhadra@onhym.com
 Site web      : www.onhym.com

Tablo 27 : Fas Ticaret Odaları

 Fas Sanayi,Ticaret ve Hizmetler Odaları Federasyonu (Fédération des Chambres
 Marocaines de Commerce d'Industrie et de Services)
 Adresse : 6, Rue d' Erfoud, Quartier Hassan 10000 RABAT
 Tel    : +212 37 76 70 51 / 76 78 81 / 76 70 78
 Fax    : +212 37 76 70 76 / 76 78 96
 E-mail : fccism@cci.ma
 Kazablanka Sanayi Ticaret ve Hizmetler Odası (Chambre de Commerce d'Industrie
 et de Services de Casablanca)
 Adresse : 98, Bd Mohammed V 20000 CASABLANCA
 Tel    : +212 22 26 43 27 / 26 85 75
 Fax    : +212 22 26 84 36
 E-mail : ccisc@ccisc.gov.ma
 Site web: www.ccisc.gov.ma
 Rabat Sanayi Ticaret ve Hizmetler Odası (Chambre de Commerce d'Industrie et de
 Services de Rabat)
 Adresse : 1, Rue Ghandi, BP. 131 10000 RABAT
 Tel    : +212 37 70 64 42 / 66 - +212 37 70 31 60 / 85
 Fax    : +212 37 70 31 66 / 70 67 68
 E-mail : ccisrs@ccisrs.org.ma
 Site web: www.rabat.cci.ma



                                     67
  Meknes Sanayi Ticaret ve Hizmetler Odası (CCIS de Meknès)
  Adresse : Place Abdelaziz Ben Driss, BP. 325 poste Principale 50000 MEKNES
  Tel    : +212 35 52 12 72
  Fax    : +212 35 51 09 51
  E-mail : ccismek@wanadoo.net.ma
  Fes Sanayi Ticaret ve Hizmetler Odası (CCIS de Fès)
  Adresse : Bd Abdellah Chefchaouni, BP. 22 03 30001 FES
  Tel    : +212 35 62 28 32 / 62 31 83
  Fax    : +212 35 62 68 84
  Tanca Sanayi Ticaret ve Hizmetler Odası (CCIS de Tanger)
  Adresse : Angle rue Ibn Taïma et El Hariri, B.P. 411 90001 TANGER
  Tel    : +212 39 94 63 77 / 94 63 80
  Fax    : +212 39 94 63 88
  Agadir Sanayi Ticaret ve Hizmetler Odası (CCIS d’Agadir )
  Adresse : Bd Hassan II, B.P. 240, 80001 AGADIR
  Tel    : +212 28 84 71 41 / 84 71 24
  Fax    : +212 28 84 54 55
  E-mail : ccis@ccis-agadir.com
  Site web: www.ccis-agadir.com
  Chambre de Commerce d'Industrie et de Services de Marrakech
  Adresse : Jnane el Harti, Guéliz 40000 MARRAKECH
  Tel    : +212 24 43 61 91 / 43 19 51
  Fax    : +212 24 43 52 56
  Chambre de Commerce d'Industrie et de Services d'Essaouira
  Adresse : Cité Administrative, Borj 1, Av. El Aqaba 44000 ESSAOUIRA
  Tel    : +212 24 78 46 66
  Fax    : +212 24 78 59 32
  E-mail : ccise1@menara.ma


  1.6.2. Ülkede YerleĢik Olarak Faaliyette Bulunan Türk sermayeli Ģirketler ve
  Firma Temsilcilikleri ile Türk Kültür Derneklerinin Ġsim, Adres, Telefonları

       Halihazırda Fas‟ta yerleĢik 40‟ yakın Türk firması bulunmaktadır. Bunların 5‟i orta
ölçekli olmak üzere, 10 tanesi üretim (plastik ve melamin eĢya, mobilya, fırın ve ocak,
plastik geri dönüĢüm v.b) faaliyetinde bulunmaktadır. Bunların isimleri ve irtibat adresleri
ile faaliyet alanları aĢağıda yer almaktadır.




                                          68
Tablo 28 : Fas’ta YerleĢik Türk Firmaları



      FĠRMA         YETKĠLĠ                ADRES                  TEL                 FAKS                 E-MAIL                    FAALĠYET


                                  21, Rue Ibn Katir, lot. Al
    Anatolia                      Mawlid, Maarif -
  1 Import Export Yahya ÇELĠK     CASABLANCA                   022 25 15 55        022 43 07 07   anatolia@iam.net.ma       AhĢap ĠĢi-Ġthalat/Ġhracat


                                  R'mel Lahlal, Bouskoura,
                                  Préfecture de Nouaser -                                         info@cromevier.ma
  2 Cromevier   Ahmet ALTUN       CASABLANCA                   022 59 02 81        022 59 00 47   cromevier@menara.ma       Krom Evye Üretimi




                                  Chantier de la
                                  Construction des Viaducs
    DoğuĢ ĠnĢaat Ceyhun           Autoroute Tanger-Port de                                        dogus@iam.net.ma
  3 A.ġ.         KALPAKOĞLU       Oued R'mel                   039 39 05 10        039 39 02 18   cceyhunk@hotmail.com      Müteahhitlik/MüĢavirlik
                                  11, Angle Rue Sebou et
                                  Rue Théophile, Gauthier,
    Dynamic                       1er étage, Appt. N°1
  4 Web S.A.R.L. Aziz ARIK        CASABLANCA                   022 49 14 92        022 49 14 91   arik@webtechnologix.com   Bilgisayar Programları
                                  Boulevard Abdellatif Ben
    ERBA E.M.                     Kaddour, Rés. Bella Vista
    North Africa OkĢan            2, 4ème étage, N°8           022 36 22 12
  5 Sourcing Ltd. KAġKAVALCI      CASABLANCA                                                                                Tekstil Ġrtibat Ofisi



                 Oğuz SĠPAHĠ      Hay Farah 2 N°21 -           061 28 98 68                                                 Havlu, nakıĢ imalat/satıĢ
  6 Farenco Sarl Muzaffer DEMĠR   MOHAMMEDIA                   061 26 22 59




                                                                              69
                               Rue 77 N°25 Hay El
  Galaksica                    Oulfa Azhari II -
7 Maroc        Gökhan KUTLU    CASABLANCA                 022 93 09 63        022 93 09 64   galaksicamaroc@menara.ma Ev tekstili üretimi


                               2001 Angle Rue
  GAP                          Normandic & Bd. d'Anfa,
  International                3ème étage N°10 -
8 Sourcing      Hasan YILMAZ   CASABLANCA                 022 94 13 71        022 94 13 75   hasan-yilmaz@gap.com       Tekstil (Ġrtibat Bürosu)
  Groupe
  Scolaire                     3, Rue de Gers, par Bd.
  Mohammed                     Nador, Polo -
9 Al Fatih     Mevlüt BOZTAġ   CASABLANCA                 022 28 49 05        022 28 30 75   ssaribas2000@yahoo.com     Bilgi



                               396, Rés. Essalam, Bd.                                                                   Hediyelik EĢya,
                               Zerktouni près du                                                                        Züccaciye,Mobilya,Küçük
                               restaurant Chinois "Les                                                                  EvAletleri Ġthalatı ve
                               Hirondelles" -                                                                           Dağıtımı
10 Hobi Mobi   ġeref ÖZSAN     CASABLANCA                 022 29 49 05        022 29 49 27   ozsan@menara.ma            Gazlı Fırın Üretimi



                               10, Rue Zineb Ishaq, Bd.                                                                 DanıĢmanlık / Plastik,
   HÜNKAR                      Ibn Tachfine -                                                hunkarsarl@hotmail.com     temizlik ve kozmetik ürünler
11 S.A.R.L     Fatih YILMAZ    CASABLANCA                 022 63 76 70        022 63 76 72   hunkarsarl@yahoo.com       üretim ve ithalat ihracat


                               Zone Industrielle Al
                               Hamra 2 Rue 03 N° 23
   Istanbul                    Aïn Chock -                012 05 02 98                                                  Krema, peynir, meyve suyu,
12 Cheese      Mürsel YILDIZ   CASABLANCA                 013 68 93 92                                                  tereyağı




                                                                         70
                                 Douar Ouled Si Abbou,
                                 C.R. Sidi Hajjaj, Tit-
13 Ġnter Cristal   Hamit DAK     Mellil CASABLANCA          076 09 28 52        022 33 19 18                             Bardak dekorasyon ve iĢleme


                            5, bd. Abdellatif Ben
   ĠSKO                     Kaddour, 20100 Maarif -
14 MAROC S.A. Samir BELKORA CASABLANCA ANFA                 022 39 30 28        022 39 31 72                             Tekstil (Ġsko Fas bürosu)


   KARANFĠL                      31 Rue Taoujtat Apt n°5
   TOURISME Muhammed             Résidence les Roses -      022 20 26 63                                                 Turizm, Tercüme ve
15 SARL     HAKĠM                CASABLANCA                 061 24 03 93        022 20 26 64   www.karanfil.ma           DanıĢmanlık
                                 Résidence Mehdi, Rue
                                 Abou Elvakt, Quartier
                                 Bourgogne -
16 Kirazlı Dekor Sinan ÖZKAN     CASABLANCA                 022 48 37 38        022 48 37 33                             Mobilya / SatıĢ


                                 Lot. N° 145, Lot
   La Casa Della                 Opération Lissasfa -
17 Mozzarella Sabri AKSOY        CASABLANCA                 022 93 82 01        022 93 82 02                             Peynir üretimi




   Les Industries             Lot D 51, Centre vie II,
   Turques        Ömer        Z.I. Tassila Dcheira El                                                                    Turkish delight -
18 Aymen          BUYUKHARBUT Jihadia - AGADIR              028 83 50 69        028 83 50 69   aymendelight.menara.ma    Ġthalat/Ġhracat


                                 Chantier Mak-Yol , Sania
   Mak-Yol         Ümit CORDAN   Torres, Kabila -
19 ĠnĢaat          Özlem EFE     TETOUAN                    039 97 70 20        039 97 70 24   ozlemefe@mak-yol.com.tr   Müteahhitlik/MüĢavirlik




                                                                           71
                                  07 Douar Oulad Sidi
                                  Massoud Commune Sidi
                                  Hajaj Oued Hassar,
                                  Mediouna -                                                                                 Otel,Restoran ve Kafeler için
20 MKR            Kemal GÜNER     CASABLANCA                  022 58 01 45        022 58 01 51   mkr.afriquia.sarl@gmail.com Mobilya Üretimi


   N‟ka
   Industrie      Abdelkader    143, Zone industrielle Sud                                                                    Otel,Restoran ve Kafeler için
21 S.A.R.L        BĠRTANE       Ouest - MOHAMMEDIA            023 31 01 45        023 31 07 74   nka@menara.ma                Mobilya Üretimi
                                Ex. rue François Ponsard,
                                résidences Zahia II,
                                4°étage N°244,
   Öz-Ka         Karagöz HAYATĠ Abdelmoumen -                 061 36 14 09
22 Import-Export Yusuf ÖZDOGAN CASABLANCA                     061 29 50 15        022 85 30 83   oz-ka2003@hotmail.com        Ġthalat-Ġhracat


                                  23, Rue Amr Bennacer
                  Rumi ÖZDEMĠR    Zemmouri Agdal
23 Polat ĠnĢaat   Metin ÖZTEKĠN   /RABAT                      037 77 36 51        037 77 36 52   polat@polat_yol.com          Müteahhitlik/MüĢavirlik


   Premium                        14, Rue Ibnou Jahir,
   Chemicals                      Bourgogne -
24 Morocco        ġeref ÖZSAN     CASABLANCA                  022 29 49 05        022 29 49 27   ozsan@menara.ma              Kücük Beyaz EĢya
                                  Angle Bd Zerktouni et rue
                                  Ibnou Bouraid Rés.
                  Mufit OZGUNES   Naziha II-Bureau, 3 etg,    022 99 63 60
   REPCON         Nashida         Bur. N°3 -                  061 19 12 93                       repcon@repcon.ma
25 SARL           OZGUNES         CASABLANCA                  061 19 12 94        022 23 85 64   mufitozgunes@repcon.ma       Temsil ve DanıĢmanlık


                                 Aïn Chok rue 2 N°15 Bd.
   Rimay-                        Modibo Keita P.B 712-
26 Cazavis        Aydın AĞIRAKÇE CASABLANCA                   022 97 02 46        022 97 04 56   cazavis@menara.ma            Vida Üretimi ve Ticareti


   SAY                            159, bd Yacoub El
   IMPORT                         Mansour, 5ème étage
27 EXPORT         Hasan ÇELĠK     N°19 - CASABLANCA           022 99 48 64        022 99 48 78   sayfermuar@menara.ma         Tekstil Aksesuarları


                                                                             72
   SHEGE         Mustafa ġĠMġEK   4, rue Jihani, 1er étage -   022 39 67 45                       shege@simsekege.com.tr
28 S.a.r.l.      Uğur PAÇĠK       CASABLANCA                   022 36 71 84        022 39 06 68   anamaria@simsekege.com.tr Geri dönüĢümlü Ped Üretimi
   Siege Pilot                    443, Place Al Jacire, appt
   Maroc         Rachida          N°1, 1°étage, Belvédère -
29 S.A.R.L       MOURABIH         CASABLANCA                   022 40 68 08        022 40 68 09   rachamourabih@yahoo.com      Ġthalat/Ġhracat




   STE Courant                    Km. 3,7 RTE route, Ben
30 Bleu        Ahmet TOPAL        Slimane - BOUZNIKA           037 74 52 68        037 74 52 71   kahmet@menara.ma             Plastik Ürünler Üretimi




   Sultangaz                      R.N.9 Km.24 Médiouna -                                                                       Ocak, Küçük Fırın Ġmalatı,
31 S.A.R.L       Halit DENIZ      CASABLANCA                   022 33 83 30        022 33 83 45   sultangaz@iam.net.ma         Kuru Gıda, Züccaciye Ġthalatı

                                  Siège: Route de Tétouan,
                                  Av. Hattin n°49 -
                                  TANGER
                                  Chantier: Km2, Route de
32 Tekfen E.S.   Metin OKTAY      Melloussa - TANGER           039 33 00 00        039 33 43 88                                Müteahhitlik/MüĢavirlik



                                  Tour des Habbous,
   Turkish                        Avenue des FAR 7ème
33 Airlines      Orcun BÜLÜS      étage - CASABLANCA           022 46 45 00        022 44 62 61   casaacc@turkishairlines.ma   Hizmetler

                                  N° 4, Rue Jihani, 1er
                Ana-Maria         étage, Quartier Racine -
34 Turkish Star GHEORGHE          CASABLANCA                   022 39 67 45        022 39 06 68   anamaria@simsekege.com.tr Ġthalat/DanıĢmanlık




                                                                              73
                                Rés. Dar El Hamra Imm.
   Turquie-Maroc Mehmet Pnar    C N 8 Av. Allal El Fassy -                                      mehmetdalkir@hotmail.com
35 Developpement DALKIR         40 000 MARRAKECH             024 30 50 68        024 30 80 19   turmar@menara.ma         Ġthalat


                                36, Rue Jabal Layachi,
36 Ucfit       Mustafa TATARI   N°3, Agdal - RABAT           065 74 44 00        037 67 06 86   ucfit_1@menara.ma         Ġthalat/DanıĢmanlık


                                Route 9 (ex Route 107))
                                Km 10, Aïn Harrouda,
                                Commune Ahl Loghlam -                                                                     Ġnsaat Demiri, KöĢebent,
37 Univers Acier Fatih YAVAġ    CASABLANCA                   022 32 95 28        022 32 95 15   univeracier@ma            Kare demir


                                Zone Industriel Hay
                                Moulay Rachid Rue 2 Bis
   ZORLU                        No 40 41 1 er Etage Sidi                                                                  Düğme,konfeksiyon
38 S.A.R.L.    Mehmet TORUN     Othmane CASABLANCA           022 71 43 08        022 72 67 09   mehmettorun@menara.ma     malzemeleri satıĢı




                                                                            74
1.7.   Diğer Bilgiler

       Ülkenin resmi dili Arapça olmakla birlikte resmi kurumlar ve iĢ çevrelerinde Fransızca
ağırlıklı çalıĢılmaktadır. ĠĢ yazıĢmaları ve ticari materyalin Fransızca olması gerekmekte ve
büyük kolaylık sağlamaktadır. Ülkenin kuzeyinde Ġspanyolca da konuĢulmaktadır. Ġngilizce
özellikle yeni kuĢaklar tarafından öğrenilmekle birlikte henüz yeterince yaygınlaĢmamıĢtır.

       Fas‟la ticari iliĢkilerin geliĢtirilmesi ve/veya yatırım planlanması halinde Fas
piyasasının yerinde görülmesi ve değerlendirilmesi büyük önem taĢımaktadır. Bir temsilci
aracılığıyla iĢ yapılması halinde ise, temsilci ile direkt olarak temasa geçmenin ve irtibatta
bulunulan Fas firmasının ziyareti büyük fayda sağlamaktadır.

      Kredili satıĢ bu ülkede satıĢ yapabilmenin en önemli koĢullarından birisidir. Ancak,
vadeli satıĢlarda ödemeler konusunda zaman zaman sorunlar yaĢanmakta olup, yeni
ihracatçıların 90 gün vadeli gayrı kabili rucu ya da teyitli akreditif kullanmaları tavsiye
edilmektedir.

     Eximbank sigorta programları da yine ihracatın garantiye alınabilmesinde önemli bir
baĢka seçenek olarak değerlendirilmelidir. Fas‟a yapılacak ihracata, Eximbank‟ın aracılık
etmekte olduğu Ġslam Kalkınma Bankası bünyesindeki finansman programlarından “Orta
Vadeli Ticaretin Finansmanı Fonu” ve Eximbank kısa vadeli ihracat kredi sigortası programı
kapsamında finansman desteği sağlanmaktadır.

      Fas Kambiyo Ofisi genelgeleri kapsamında ve ülke de uygulanan döviz politikası
çerçevesinde, ithal edilen ürünler Kazablanka limanına ulaĢmadan önce makina ve teçhizat
ithalatları için fatura bedelinin % 40‟ı, diğer ürünlerde % 20‟si dıĢında, ithalatçı tarafından
herhangi bir peĢin ödeme yapılmasına imkan sağlanmamaktadır.

      Limandaki ilk 5 günlük bekleme için herhangi bir ücret alınmamaktadır. Bu tarihten
sonra yükün durumuna göre ücret alınmaktadır. Gümrük iĢlemleri baĢlatılmamıĢ ve 60 gün
içinde teslim alınmamıĢ mallar Gümrükler ve Dolaysız Vergiler Ġdaresi tarafından
açık artırma yolu ile satılmaktadır.

     6 ay için re-export edilen ürünler geçici kabul ile ithal edilebilmektdir. Bu gibi
durumlarda gümrük vergisi yerine banka garantisi kabul edilmektedir.

      BaĢta dolar ve euro olmak üzere dövizler bankalar aracılığıyla Fas para birimi
Dirhem‟e kolaylıkla çevrilebilmektedir. Ülkede uygulanan sıkı döviz politikası
çerçevesinde, herhangi bir terslikle karĢılaĢmamak için Fas‟lılar genellikle ülkeye giriĢ ve
çıkıĢta üzerlerinde bulunan dövizi beyan etmekte, bu durum gümrük çıkıĢlarında zaman
zaman yabancı uyruklulardan da talep edilmektedir.

      Türkiye ile Fas arasında 24 Eylül 1985 tarihinde imzalanan Hava UlaĢtırması
AnlaĢması ile THY için Kazablanka, Fas Kraliyet Havayolları (Royal Air Maroc) için ise,
Ġstanbul merkez olarak belirlenmiĢtir. Fas Kraliyet Havayolları, sözkonusu anlaĢma
çerçevesinde, 1996-98 yılları arasında Türkiye‟ye yönelik seferler yapmıĢtır. 1998‟ten bu
yana kaldırılan direkt seferlere, 27 Mart 2005 tarihinden itibaren tekrar baĢlanmıĢtır.
Kazablanka-Ġstanbul arasında perĢembe ve cuma günleri hariç haftada 5 gün sefer
yapılmaktadır. Bu çerçevede iki ülke arasındaki mesafe 5 saat gibi kısa bir zamana inmiĢtir.



                                            75
      Ġki ülke ticari iliĢkilerinin artırılmasında önemli bir adım olarak nitelendirilen THY
seferlerinin yanısıra bayram, yılbası ve özel günler vesilesiyle Ġstanbul‟dan, MarakeĢ ve Fes
kentlerine charter seferler yapılmaktadır.

      Türkiye ve Fas arasında ticaret hacmini arttırmak üzere gerekli organizasyonlara katkı
sağlamak, Türk firmalarının bu ülkede yatırıma yönelmeleri ve Fas üzerinden bölge
ülkelerine açılmaları yolunda giriĢimlerde bulunmak ve benzeri etkinlikler yürütmek üzere
1990 yılında DıĢ Ekonomik ĠliĢkiler Kurulu bünyesinde kurulan Türk-Fas ĠĢ Konseyi son
“Ortak Toplantısı”nı 8 Nisan 2004 tarihinde Ġstanbul‟da gerçekleĢtirilmiĢ olup, bir Türk bir
Faslı BaĢkan desteğiyle faaliyetlerini sürdürmektedir.

2. SORUNLAR, GÖRÜġLER VE ÖNERĠLER

2.1. Sorunlar

       Türkiye ile Fas Serbest Ticaret AnlaĢması (STA), iki ülke arasındaki ticari iliĢkilere
ivme kazandıracak önemli bir adım olarak değerlendirilmekte olup, iki ülke arasında
ticaretin artırılabilmesi için taĢımacılık sektörünün geliĢtirilmesi ve çeĢitlendirilmesi büyük
önem taĢımaktadır. Halihazırda Türkiye-Fas arasında denizyolu taĢımacılığı, Fransa veya
Ġspanya‟nın farklı Ģehirleri üzerinden aktarmalı yapılmakta olup, özellikle Serbest Ticaret
AnlaĢmasının yürürlüğe girmesinden sonra ticaret hacminin artacağı beklentisi ve 3-4 hafta
gibi uzun bir zamana yayılan taĢıma süresinin direkt deniz taĢımacılık hattının kurulmasıyla
7-8 güne düĢecek olmasının ticari iliĢkilere sağlayacağı fayda, bu hattın bir an önce hayata
geçirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu amaçla, Ġstanbul-Kazablanka limanları arasında
düzenli taĢımacılık seferlerine baĢlanabilmesi ve düzenli konteyner taĢımacılığı hattının
faaliyete geçirilmesi hususunda ilgili kurumlar nezdinde giriĢimler sürdürülmektedir.

      Fas‟ın son yıllarda özellikle altyapı, turizm ve konut yatırımları gerçekleĢtirmeye
yönelik olarak açmakta olduğu ihalelerden bir bölümü Türk firmalar tarafından
kazanılmıĢtır. Türk firmaları, Fas makamlarınca açılan ihalelere katılımları ile ilgili olarak,
Türk bankalarından Fas bankaları aracılığı ile ihale makamlarına verilmek üzere geçici,
kesin ve avans teminat mektubu düzenlenmesini talep etmektedirler. Sözkonusu teminat
mektupları için Fas bankaları Türk bankalarının kendilerine göndereceği kontrgarantilerin
Fransızca düzenlenmesi Ģartını getirmektedir. Uluslararası iĢlemlerde ortaya çıkacak
anlaĢmazlıkların çözümünde teamül ve hukuki altyapı da Ġngilizce düzenlenen metinler
çerçevesinde oluĢturulmuĢ olduğundan, bir baĢka dilde verilen metinler anlaĢmazlık
durumunda taraflar için hukuki dezavantaj da yaratmaktadır.

      Diğer taraftan, ihalelerle ilgili olarak mevzuat ve sözleĢmelerde belirlenen hususlara
birebir uygun davranılması hususuna azami dikkat gösterilmekte olan Fas‟ta, bazı
firmalarımızın büyük oranda fransızca sıkıntısının da etkisiyle sözleĢmeleri çok iyi
incelenmeden ve ülke mevzuatı araĢtırmadan imzaladıkları belirlenmektedir. Bu durum, çok
küçük kar marjlarıyla faaliyet gösterilmekte olan Fas pazarında ihale sonrası ortaya çıkan
anlaĢmazlıklar durumunda firmalarımızın büyük sıkıntılar yaĢamasına sebep olmaktadır.

      Fas‟ın bankacılık sistemi uluslararası bankacılık uygulamalarına uygun değildir.
Ġhracatların ödeme Ģekli itibariyle vadeli akreditif ve/veya aval kabullü vesaik mukabili
olması, ihracatları müteakip vesaikin bankalarca kabul edilmesinden sonra bedelin
vadesinden önce cari finansal kıymete dönüĢtürülebilmesi amacıyla Türkiye‟deki aracı
bankalara iskonto ettirilmesini veya ithalat iĢlemlerimizin finansmanında teminat olarak
alınmasını gündeme getirmektedir.



                                            76
      Ancak, Fas bankalarından açılan akreditif ile ilgili gönderilen vesaikin alındı, kabul,
ödeme vadesi gibi bildirimleri, çoğu kez usulüne uygun formatta (Ģifreli swift)
alınamadığından Türkiye‟deki bankalar da bu tür iĢlemleri yapamamaktadır. Bu nedenle,
ihracatımızın finansal değere dönüĢmesi gecikmektedir. Bu nedenlerden dolayı, Fas‟ın
bankacılık sisteminin kabul görmüĢ ICC 500, 522, 525 broĢür hükümlerine göre hareket
etmesi ticari iliĢkilerimizin devamı ve geliĢtirilmesine katkıda bulunacaktır. Türkiye ve Fas
bankaları arasında doğrudan muhabirlik iliĢkilerinin kurulması ihracatçılarımıza ihracat
bedellerinin zamanında ulaĢmasını sağlayacaktır.

 2.2. GörüĢ ve Öneriler

      Fas; Avrupa‟ya yakınlığı, nispi olarak düĢük iĢçi ücretleri, geliĢen bankacılık sistemi,
giderek liberelleĢen ekonomisi, hızla devam etmekte olan özelleĢtirme ve yatırım
programları, giderek büyüyen orta sınıfın mal ve hizmet arzındaki ihtiyaçları nedeni ile Fas,
Türkiye için önemli bir ihraç pazarı özelliği taĢımaktadır.

      Ġstikrarlı devam eden siyasi istikrara ve önemli dalgalanmalar görülmeyen güvenli bir
ortama sahip olan Fas‟ta, genel olarak herhangi bir güvenlik sorunu olmadığı gibi, yabancı
iĢadamları kabul görmekte, özellikle Türkiye ve Türklere büyük sempati duyulmaktadır.
özellikle Türk ürünleri ve kalitesi de olumlu bir imaja sahiptir.

       Her geçen yıl ithalatı artan Fas‟ın sanayi ürünleri ağırlıklı olmak üzere her çeĢit ürün
ticaretine açık olduğu görülmektedir. Ülkenin geleneksel ticari partnerleri Fransa ve Ġspanya
ile de bağları çok kuvvetlidir. Ġthalat ve ihracat bu iki ülke ağırlıklı gerçekleĢtirilmekle
birlikte, uygun fiyat ve kaliteli ürün seçeneği Türk ürünlerinin tercih sebebi olmaktadır.

      Türkiye-Fas Serbest Ticaret AnlaĢmasının yürürlüğe girmesinin de olumlu etkisiyle
her yıl bir miktar daha artmakta olan Türkiye-Fas iliĢkileri dıĢ ticaretin yanısıra müteahhitlik
hizmetleri pazarı ve yatırım olanakları açısından da Türkiye için büyük önem taĢımaktadır.

      Fas ekonomisinin uluslararası açıdan baĢta ABD, AB ve Türkiye ile imzalanan Serbest
Ticaret AnlaĢmalarının yanısıra, diğer bölge ülkeleriyle yapmıĢ olduğu ticari düzenlemelerin
ülke ekonomisinin uluslararası ve bölgesel ekonomik sisteme entegrasyonunu hızlandırması,
Fas‟ın önümüzdeki dönemde dıĢ ticaretin yanısıra yabancı yatırımlar bakımından da
cazibesinin artmasına fayda sağlayacağı öngörülmektedir.

      Fas hükümeti izlediği ekonomi politikaları çerçevesinde ülkede hafif sanayinin
temellerinin atılması sürecini de gerçekleĢtirmeye çalıĢmaktadır. Bu politika özellikle
giderek artan ithalat ve dıĢ ticaret açığına bir çözüm bulabilme amacı taĢımaktadır. Fas‟ın
2006 yılında açıklanan gelecek 10 yıla iliĢkin sanayi politikası çerçevesinde yatırım
yapılacak öncelikli sektörleri off-shoring, otomotiv, havacılık, elektronik, gıda sanayii, deniz
ürünleri iĢleme sanayii, tekstil ilk sıralarda yer almıĢtır. Fas‟lı iĢadamlarının Türkiye ile
ortaklıklar veya iĢbirliği alanları yaratılması konusundaki bu alanlarda

       Ekonomisi büyük oranda tarıma dayalı olan Fas bu sektöre büyük              önem
atfetmektedir. Özellikle istihdam yaratmakta olan bu sektörün modernleĢtirilmesi ve
altyapısının güçlendirilmesi yönündeki faaliyetler Türk ürünlerinin bu alanda Ģansını da
artırmaktadır.




                                            77
        Yine; AB ve ABD‟ye yönelik konfeksiyon ihracatında ağırlıklı olarak Türk kumaĢı
ve tekstil aksesuarları kullanmakta olan Fas iĢadamları bu alanlarda ortak yatırımlara çok
sıcak yaklaĢmaktadır. Diğer taraftan; Fas-ABD arasında imzalanan ve 2006 yılı Ocak ayında
yürürlüğe giren Serbest Ticaret AnlaĢmasının, 4 yılı menĢe aranmaksızın bu ürünlerde
sağladığı imkanlarda, bu alandaki ortaklıklar için bir baĢka teĢvik edici unsur olarak
belirlenmektedir.

     Kayda değer miktarda eski otomobil parkına sahip olan Fas, özellikle yedek parça
konusunda önemli ithalat potansiyeline sahip görülmektedir.

       Yine; büyük bir balık ve deniz ürünleri kapasitesi olan ülke, bu alanda da önemli
fırsatlar sunmaktadır.

      Firmaların ürünlerini Fas‟a ithal edecek ve pazarlayacak Faslı firmaların pazardaki
konum ve tecrübelerinin titizlikle incelenmesi önem arzetmektedir. KarĢılıklı olarak vize
zorunluluğu olmaması ve THY seferleri ile Ġstanbul-Kazablanka arasının 5 saat gibi kısa bir
süreye inmiĢ olması, Fas‟la ticaret ve yatırım yapmak niyetinde olan Türk firmalarının
giriĢimde bulunmadan önce Fas ve Fas pazarı hakkında bilgi sahibi olabilmek amacıyla
büyük önem taĢıdığı düĢünülen “yerinde ön araĢtırma” yapmaları büyük fayda sağlayacaktır.

       Zaman zaman ödemelerle ilgili yaĢanmakta olan sıkıntıları ortadan kaldırabilmek
amacıyla ticarette en güvenilir uluslararası kabul görmüĢ ödeme yöntemlerinin
kullanılmasında fayda bulunmaktadır.




                                          78
           EKLER :

    Ek 1 : 2004/2006 YILLARI ÜRÜNLER BAZINDA FAS‟A ĠHRACATIMIZ

                                                                                                1000 $
ÜRÜN ADI                                                                     2004      2005      2006
DEMĠR/ALAġIMSIZ ÇELĠKTEN YARI MAMULLER                                     115.642   104.213   203.736
DEMĠR/ALAġIMSIZ ÇELĠKTEN PROFĠL                                             21.582    22.593    59.012
OTOMOBĠLĠ, STEYġIN VAGONLAR, YARIġ ARABALARI                                10.542    53.263    33.590
DEMĠR/ÇELĠK ÇUBUKLAR (SICAK HADDELĠ, DÖVÜLMÜġ, BURULMUġ, ÇEKĠLMĠġ)           2.003     4.208    18.373
TRAKTÖRLER                                                                    719      1.006    15.787
PAMUK MEN (DOKUMA %85 < PAMUKLU 200G/M2 DEN FAZLA)                           7.639    10.178    12.766
DĠĞER DEVAMSIZ SENTETĠK LĠFDEN DOKUMALAR                                    15.284    13.456     9.791
MOTOSĠKLET, MOPETLER, MOTORLU BĠSĠKLETLER, SEPETLER                          6.352     8.492     8.514
DEMĠR/ÇELĠK FĠLMAġĠN (SICAK HADDELENMĠġ, RULO HALĠNDE)                         63        69      7.941
DEMĠR/ÇELĠKTEN ĠNġAAT VE AKSAMI                                              6.906     4.475     7.439
KARA TAġITLARI ĠÇĠN AKSAM, PARÇALARI                                         5.278     5.547     7.077
PETROL YAĞLARI VE BĠTÜMENLĠ MĠNERALLERDEN ELDE EDĠLEN YAĞLAR                  293       281      6.966
BUZDOLAPLARI, DONDURUCULAR, SOĞUTUCULAR, ISI POMPALARI                       3.070     4.506     6.030
SENTETĠK ĠPLĠK, MONOFĠL, ġERĠTLERLE DOKUMALAR                                5.623     6.347     5.566
KAUÇUKTAN YENĠ DIġ LASTĠKLER                                                 4.506     5.384     5.454
DĠĞER ÖRME MENSUCAT (EN>30CM, ELASTOMERĠK/KAUÇUK ĠPLĠK=>%5)                   293      1.534     4.076
DĠĞER ÖRME MENSUCAT                                                          1.004     1.846     3.742
TOHUMLARI TEMĠZLEME, AYIRMA, ÖĞÜTME, ĠġLEME MAKĠNE VE CĠHAZLARI               853      3.955     3.643
DEMĠR-ÇELĠK SOBA, OCAK, IZGARA, OCAK, MANGAL VB. EV EġYASI                   4.243     3.098     3.603
ÇĠKOLATA VE KAKAO ĠÇEREN DĠĞER GIDA MÜSTAHZARLARI                            3.664     3.898     3.582
SENTETĠK LĠF DEMETLERĠ                                                       1.874     2.478     3.323
SENTETĠK DEVAMSIZ LĠFLER (TARANMIġ, ĠLERĠ ĠġLEM GÖRMÜġ)                      2.911     2.534     3.286
PAMUK MEN (AĞIRLIKÇA %85 VE FAZLA PAMUK M.KARE 200GR)                         680      1.710     3.066
ĠġLEMELER (PARÇA, ġERĠT, MOTĠF HALĠNDE)                                        53      2.124     2.945
KADĠFE, PELÜġ VE HALKALI (TIRTIL MENSUCAT)                                    461      1.139     2.823
ÇAMAġIR YIKAMA MAKĠNELERĠ                                                     708      1.474     2.798
TOPLU HALDE YOLCU TAġIMAĞA MAHSUS MOTORLU TAġITLAR                            270      1.150     2.442
EKMEK, PASTA, KEK, BĠSKÜVĠ VS. ĠLE BOġ ĠLAÇ KAPSÜLÜ MÜHÜR GÜLLACI VS.        5.131     2.435     2.387
TARANMIġ YÜNDEN, ĠNCE HAYVAN KILINDAN DOKUMALAR                               438      1.125     2.338
ELEKTRĠKLĠ SU ISITICILARI, ELEKTROTERMĠK CĠHAZLAR (ġOFBENLER)                1.876     1.460     2.307
KAKAO ĠÇERMEYEN ġEKER MAMULLERĠ (BEYAZ ÇĠKOLATA DAHĠL)                       2.763     2.667     2.221
EġYA TAġIMAYA MAHSUS MOTORLU TAġITLAR                                        5.163     1.619     1.995
DEVAMSIZ SUNĠ LĠFDEN DOKUMALAR (AĞIRLIKÇA %85 < SUNĠ)                        6.653     8.277     1.948
MASA, MUTFAK, TUVALET, EV TEZYĠNATI VB ĠÇĠN CAM EġYA                         2.159     1.400     1.937
PAMUK (DĠKĠġ HARĠÇ) ĠPLĠĞĠ (AĞIRLIK; =>%85 PAMUK) (TOPTAN)                    577       557      1.829
HASAT, HARMAN, BĠÇME; ÜRÜNLERĠ AYIRMA, TEMĠZLEME MAKĠNE, CĠHAZLARI           2.382     1.464     1.802
PAMUK MEN (DOKUMALAR, AĞIRLIKÇA % < 85 TEN AZ PAMUK ĠÇEREN, <= 200 G/M²)     2.234     2.208     1.775
METALLERĠ HADDELEME MAKĠNELERĠ, BUNLARIN SĠLĠNDĠRLERĠ                         627      1.550     1.747
TÜLLER VE DĠĞER MENSUCAT-PARÇA, ġERĠT, MOTĠFLER HALĠNDE                      4.546     1.629     1.744
OTURMAYA MAHSUS MOBĠLYALAR, AKSAM-PARÇALARI                                   319       801      1.567
TRAġ MÜSTAHZARLARI, VÜCUT DEODORANTLARI, TUVALET MÜSTAHZARLARI               1.134     1.654     1.511
DEMĠR/ÇELĠK SICAK HADDE YASSI MAMULLERĠ-GENĠġLĠK 600MM. FAZLA                   1         1      1.481
DEMĠR/ÇELĠK ÇUBUKLAR (DĠĞER)                                                    0       186      1.365




                                                    79
ELEKTRĠK TRANSFORMATÖRLERĠ, STATĠK KONVERTĠSÖRLER, ENDÜKTÖRLER        12.648   2.353   1.353
TARĠFENĠN BAġKA YERĠNDE YER ALMAYAN GIDA MÜSTAHZARLARI                  265     762    1.278
PLASTĠKTEN TÜPLER, BORULAR, HORTUMLAR; CONTA, DĠRSEK, RAKOR VB          620    1.660   1.265
ISI DEĞĠġĠKLĠĞĠ YÖNTEMĠ ĠLE MADDELERĠ ĠġLEMEK ĠÇĠN CĠHAZLAR             564     716    1.259
KAUÇUK, PLASTĠK EġYA ĠMAL VE ĠġLEME MAKĠNE VE CĠHAZLARI                1.033   1.573   1.197
DĠĞER MOBĠLYALAR VB. AKSAM, PARÇALARI                                   498     494    1.179
SANTRĠFÜJLE ÇALIġAN KURUTMA, FĠLTRE, ARITMA CĠHAZLARI                   644     476    1.163
MUSLUKÇU, BORUCU EġYASI-BASINÇ DÜġÜRÜCÜ, TERMOSTATĠK VALF DAHĠL         645     651    1.144
SÜT SAĞMA, SÜTÇÜLÜKTE KULLANILAN MAKĠNE VE CĠHAZLAR                    1.181    929    1.112
ĠÇTEN YANMALI, PĠSTONLU MOTORLARIN AKSAM-PARÇALARI                      954     939    1.094
MOTOSĠKLET VE MOTORSUZ TEKERLEKLĠ TAġITLARIN AKSAM, PARÇALARI          2.009   1.501   1.080
ÜZÜMLER                                                                 339     137    1.046
ÇÖZGÜ TĠPĠ ÖRGÜLÜ DĠĞER MENSUCAT                                        210     209    1.037
DĠĞER AYDINLATMA CĠHAZLARI, LAMBALAR, IġIKLI TABELA, PLAKA VB.          622     591    1.034
SIVILAR ĠÇĠN POMPALAR, SIVI ELEVATÖRLERĠ                                132     771    1.024
PLASTĠKTEN DĠĞER EġYA                                                   306     394    1.021
SENTETĠK DEVAMSIZ LĠFDEN ĠPLĠK (DĠKĠġ HARĠÇ) (TOPTAN)                  1.238    602    1.000
DEMĠR/ÇELĠKTEN EV ĠġLERĠNDE KULLANILAN EġYA VE AKSAMI                   142     418     986
TOPRAK, TAġ, METAL CEVHERĠ VB. AYIKLAMA, ELEME VB. ĠÇĠN MAKĠNELER      1.895   1.622    981
ÖRME; TÜYLÜ MENSUCAT                                                     26     257     907
DOZERLER, GREYDER, SKREYPER, EKSKAVATÖR, KÜREYĠCĠ, YÜKLEYĠCĠ VB.          0    1.027    879
DEMĠR/ÇELĠKTEN CIVATA, SOMUN, TAVAN HALKASI, VĠDA, PERÇĠN, PĠM VB.      249     292     771
ALAġIMLI ÇELĠKTEN ÇUBUK, PROFĠL, ĠÇĠ BOġ SONDAJ ÇUBUKLARI                 0       0     768
DEMĠR-ÇELĠK TELLERDEN ÖRME HALAT, KABLO, ÖRME HANTLAR                   294     545     747
MEYVE (KURUTULMUġ) (0801, 0806'DE KĠLER HARĠÇ)08. FASILDAKĠ SERT VE
KABUKLULARIN                                                            517     456     740
YAPRAK TÜTÜN VE TÜTÜN DÖKÜNTÜLERĠ                                      1.198    814     724
YIKAMA, TEMĠZLEME MÜSTAHZARLARI-SABUNLAR HARĠÇ                         1.810   1.361    722
DOKUMA MADDELERĠNĠ YIKAMA, KURUTMA, ÜTÜLEME MAKĠNE VE CĠHAZLARI         453     554     702
KAĞIT/KARTON VB. ESASLI KUTU, KILIF, TORBA VB. EġYA                      62     274     699
PLASTĠKTEN ĠNġAAT MALZEMESĠ                                             563     458     688
RADYO, TELEVĠZYON, RADAR CĠHAZLARI VB CĠHAZLARIN AKSAM VE PARÇALARI     182     471     678
METAL DÖKÜMÜ ĠÇĠN KASALAR, PLAKALAR, KALIP MODELLERĠ                    468     163     669
SAÇ MÜSTAHZARLARI                                                       990     360     665
ELEKTRĠK KONTROL, DAĞITIM TABLOLARI, MÜCEHHEZ TABLOLAR                   42     243     652
DEMĠR/ÇELĠKTEN SAĞLIĞI KORUYUCU EġYA, TUVALET EġYASI VE AKSAMI         1.206   3.005    645
KAYARAK ĠġLEYEN FERMUAR VB. AKSAM, PARÇALARI                            282     473     637
KARA TAġITLARININ AYDINLATMA, SĠNYAL VB TERTĠBATI, CĠHAZLARI            340     457     624
BAKIRDAN ĠNCE YAPRAK VE ġERĠTLER-KALINLIK<0, 15MM                        90     171     606
ATEġE DAYANIKLI TUĞLA, BLOK, KARO, ATEġE DAYANIKLI SERAMĠK EġYA         516      45     601
ZEYTĠNYAĞI VE FRAKSĠYONLARI (KĠMYASAL OLARAK DEĞĠġTĠRĠLMEMĠġ)             0     333     598
PLASTĠKTEN MONOFĠL, ÇUBUK, PROFĠLLER-ENĠNE KESĠTĠ > 1MM.                322     344     596
KETEN DOKUMALAR                                                         336     610     593
SENTETĠK LĠF ĠPLĠĞĠ (DĠKĠġ ĠPLĠĞĠ HARĠÇ) (TOPTAN)                      1.069    854     561
VULKANĠZASYON ÇABUKLAġTIRICILARI, PLASTĠFĠYAN BĠLEġĠKLER VB.             26     144     556
EġYA TAġIMA AMBALAJI ĠÇĠN PLASTĠK MAMULLERĠ, TIPA, KAPAK, KAPSÜL        224     378     556
VULKANĠZE KAUÇUKTAN DĠĞER EġYA                                          208     267     549
SELÜLOZ VE KĠMYASAL TÜREVLERĠ (ĠLK ġEKĠLDE)                             413     447     533




                                                      80
ZEYTĠNDEN ELDE EDĠLEN DĠĞER SIVI YAĞLAR                                        0     454    517
ALUMĠNYUM ÇUBUK VE PROFĠLLER                                                 169      93    502
SABUNLAR, YÜZEY AKTĠF ORGANĠK MADDELER                                       985     567    501
SENTETĠK DEVAMSIZ LĠFLER (ĠġLEM GÖRMEMĠġ)                                    736     896    481
AKRĠLĠK POLĠMERLERĠ (ĠLK ġEKĠLDE)                                            106     227    478
KAĞIT/KARTONDAN HER CĠNS ETĠKETLER                                            49     195    476
ELEKTRĠK MOTOR, JENERATÖR, ELEKTROJEN GRUPLARI AKSAM, PARÇALARI               10       0    462
DOKUNMAMIġ MENSUCAT (EMDĠRĠLMĠġ)                                             316     190    444
ETĠKETLER, MARKALAR VB.EġYA-PARÇA, ġERĠT, ġEKĠLLĠ KESĠLMĠġ                   173     223    418
ERKEK/ERKEK ÇOCUK ĠÇĠN TAKIM, TAKIM ELBĠSE, CEKET VS.                         75     153    416
SIVI, TOZLARI PÜSKÜRTMEYE, DAĞITMAYA MAHSUS MEKANĠK CĠHAZLAR                 214     398    413
DÜĞME, ÇITÇIT, YAPIġAN FERMUAR, DÜĞME KALIBI, VB AKSAMI, PARÇALARI            84     119    409
PERDELER VE ĠÇ STORLAR, PERDE VE YATAK FARBALALARI                           253     379    408
DEMĠR/ÇELĠKTEN DĠĞER EġYA                                                    202     191    404
LĠFLERĠ HAZIRLAYAN, ĠPLĠK ÜRETEN-HAZIRLAYAN MAKĠNELER                        290     198    400
HAVA-VAKUM POMPASI, HAVA/GAZ KOMPRESÖRÜ, VANTĠLATÖR, ASPĠRATÖR               189     206    397
HURMA, ĠNCĠR, AVOKADO VE GUAVA ARMUDU, MANGO, MANGOST
(TAZE/KURUTULMUġ)                                                            399     268    397
DEMĠR/ALAġIMSIZ ÇELĠKTEN TELLER                                              527     748    384
ĠZOLE EDĠLMĠġ TEL, KABLO; DĠĞER ĠZOLE EDĠLMĠġ ELEKTRĠK ĠLETKENLERĠ; FĠBER
OPTĠK K                                                                      143    1.268   378
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN TAKIM, TAKIM ELBĠSE, CEKET VS.                          121     112    371
ADĠ METALLERDEN FERMUAR, TOKA, KOPÇA, KAPSÜL, PERÇĠN, BONCUK, PUL             32      65    369
PLASTĠKTEN DĠĞER LEVHA, YAPRAK, PELĠKÜL VE LAMLAR                            822     467    369
FOSFĠNATIAR, FOSFONATLAR, FOSFATLAR VE POIĠFOSFATLAR                         137     138    362
HAYVAN BAĞIRSAK, MESANE VE MĠDESĠ (TAZE/SOĞUTULMUġ/DONDURULMUġ VS.)            0       0    360
KAZAK, SÜVETER, HIRKA, YELEK VB. EġYA (ÖRME)                                  28     168    358
PLASTĠKTEN SOFRA, MUTFAK VE DĠĞER EV EġYASI, TUVALET EġYASI                  429     371    344
PLASTĠK EMDĠRĠLMĠġ, SIVANMIġ, KAPLANMIġ MENSUCAT                             845     586    341
MATBAACILIĞA MAHSUS BASKI MAKĠNELERĠ, YARDIMCI MAKĠNELER                      67     192    340
KENDĠNE ÖZGÜ FONKSĠYONLU MAKĠNE VE CĠHAZLAR                                  313     569    338
METALLERĠ DÖVME, ĠġLEME, KESME, ġATAFLAMA PRESLERĠ, MAKĠNELERĠ               305     206    332
YONTULMAYA, ĠNġAATA ELVERĠġLĠ ĠġLENMĠġ TAġLAR (KAYAGAN HARĠÇ)                 84     120    323
SÜNGER TAġI, ZIMPARA TAġI (TABĠĠ KORĠNDON VE DĠĞER TABĠĠ AġINDIRICILAR)      666     470    321
TEDAVĠDE/KORUNMADA KULLANILMAK ÜZERE KARIġTIRILMIġ ĠLAÇLAR (DOZSUZ)          267     325    313
AMĠNO REÇĠNELER, FENOLĠK REÇĠNELER, POLĠÜRETANLAR (ĠLK ġEKĠLDE)              298     252    302
TELEVĠZYON ALICILARI, VĠDEO MONĠTÖRLERĠ VE PROJEKTÖRLER                     1.634   1.101   297
PAMUK MEN (DOKUMA, %85 >PAMUKLU, SUNĠ-SENTETĠK KARIġIK, 200G/M2 DEN
AĞIR)                                                                        352    1.517   295
SÜPÜRGELER, FIRÇALAR, YER SÜPÜRGELERĠ, PASPAS, TOZ SÜPÜRGESĠ VB.             194     312    284
SERAMĠK MUSLUK TAġLARI, LAVOBOLAR, KÜVETLER, BĠDELER VB                      153     196    282
YATLAR, DĠĞER EĞLENCE VE SPOR TEKNESĠ; KÜREKLĠ KAYIK, KANO                     0       0    275
DEMĠR/ÇELĠK DEPOLAR, SARNIÇLAR, KÜVLER (HACĠM>300LT)                           7      95    264
PAMUK (DĠKĠġ HARĠÇ) ĠPLĠĞĠ (AĞIRLIK; >%85 PAMUK (TOPTAN)                       0       3    261
TAV OCAKLARI, DÖKÜM POTALARI, KÜLÇE KALIPLARI, DÖKÜM MAKĠNELERĠ                1      79    260
PASLANMAZ ÇELĠKTEN YASSI HADDE MAMULÜ (600MM DEN GENĠġ)                        0     435    245
KEÇE (EMDĠRĠLMĠġ, SIVANMIġ)                                                  131     208    236
ELEKTRĠK, LAZER, ULTRASONĠK VB. ÇALIġAN LEHĠM, KAYNAK CĠHAZLARI               65     223    235
SUNĠ FĠLAMENT ĠPLĠKLERĠNDEN DOKUNMUġ MENSUCAT                                307      79    235




                                                      81
BAKIR TELLER                                                             56    114   235
TUFTE EDĠLMĠġ HALILAR, TUFTE EDĠLMĠġ (YER KAPLAMALARI)                  180    144   234
DOKUNMUġ HALILAR, YER KAPLAMALARI (KĠLĠM, SUMAK, KARAMAN VB)            141     73   234
DOKUMAYA ELVERĠġLĠ MADDELERLE KAPLANMIġ KAUÇUK ĠP VE HALATLAR;            4    194   230
ERKEK/ERKEK ÇOCUK ĠÇĠN GÖMLEK                                            27    127   226
TRANSMĠSYON MĠLLERĠ, KRANKLAR, YATAK KOVANLARI, DĠġLĠLER, ÇARKLAR       187    234   218
ADĠ METALLERDEN DONANIM, TERTĠBAT VB. EġYA                              156    197   209
SERAMĠK, EMAYE/CAM SANAYĠNDE KULLANILAN BOYA, SIR, CĠLA VB.              35     74   204
DEMĠR-ÇELĠK TANKLAR, VARĠL, FIÇI, KUTULAR (HACMĠ <300LT)                 85     69   202
AYAKKABI, MOBĠLYA, DÖġEME VB TEMĠZLEYEN BOYA, CĠLA, PASTA VB             50    128   199
AZOTLU MĠNERAL/KĠMYASAL GÜBRELER                                          0     24   197
ALUMĠNYUM SAC, LEVHA VE ġERĠTLER, KALINLIK>0, 2MM                         0     0    197
SÜTYEN, KORSE, KORSE KEMER, PANTOLON ASKISI, ÇORAP BAĞI, JARTĠYER         3     56   196
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN TAKIM ELBĠSE, TAKIM, CEKET, PANOLON VS. (ÖRME)      24     28   196
GĠPE ĠPLĠKLER, MONOFĠLLER, ġERĠTLER, TIRTIL ĠPLĠKLER VB                2.697   852   194
POLĠASETALLER, DĠĞER POLĠETERLER, EPOKSĠT-ALKĠD REÇĠNELER VB (ĠLK
ġEKĠLDE)                                                                  1     0    182
TUVALET KAĞITLARI, KAĞIT HAVLU, MENDĠL, KUMAġ, MASA ÖRTÜSÜ VB           516    492   178
YIKAMA, TEMĠZLEME, KURUTMA, DOLDURMA VB. ĠġLER ĠÇĠN MAKĠNE, CĠHAZ        84    382   175
EġYA AMBALAJINDA KULLANILAN TORBA VE ÇUVAL                              283    256   173
AĞIR Ġġ MAKĠNE VE CĠHAZLARININ AKSAMI, PARÇALARI                        170    424   167
CAM LĠFLERĠ, CAM YÜNÜ VE MAMULLERĠ-ĠPLĠK, DOKUMA VB                      21     46   162
TELLĠ TELEFON-TELGRAF ĠÇĠN ELEKTRĠKLĠ CĠHAZLAR                          162    141   160
ALUMĠNYUMDAN YAPRAK VE ġERĠTLER-KALINLIK<0, 2MM                         114     4    158
FELDĠSPAT; LÖSĠT; NEFELĠN VE SĠYENĠT NEFELĠN; FLORSPAT                  647    519   157
HĠDROJEN PEROKSĠT                                                         0     9    155
GERĠLĠMĠ 1000 VOLTU GEÇMEYEN ELEKTRĠK DEVRESĠ TEÇHĠZATI                  42    281   155
DĠĞER ÖLÇÜSÜNE GÖRE KESĠLMĠġ KAĞIT VB; KAĞIT ESASLI EġYALAR              22     31   153
GĠYĠM EġYASININ HAZIR TEFERRUATI, PARÇALARI, AKSESUARLARI                 1     43   152
PLASTĠKTEN YER KAPLAMALARI-DUVAR VE TAVAN KAPLAMALARI DAHĠL             112    102   146
ISITMASI ELEKTRĠKLE OLMAYAN DEMĠR-ÇELĠK RADYATÖR, JENERATÖRLER           92     36   146
METAL TABAKALI CONTALAR, CONTA TAKIM VE GRUPLARI                         86    162   141
GEMĠ VĠNÇLERĠ, MAÇUNALAR, HALATLI VĠNÇLER, DÖNER KÖPRÜLER                78    151   141
PLASTĠKTEN KÜVET, DUġ, LAVABO, BĠDE, HELA KÜVETĠ VE DONANIMLARI         227    220   141
DEMĠR/ÇELĠKTEN DĠĞER TÜP VE BORULAR-KAYNAKLI VB.-ÇAPI>406, 4MM            0    302   139
TEDAVĠDE/KORUNMADA KULLANILMAK ÜZERE HAZIRLANAN ĠLAÇLAR
(DOZLANDIRILMIġ)                                                        119     0    139
TOPRAK, MADEN, CEVHERĠ TAġIMA, AYIRMA, SEÇME VB. Ġġ MAKĠNELERĠ           28     70   138
DĠĞER YAĞLI TOHUMLAR VE MEYVELER                                        112     0    138
TIP, CERRAHĠ, DĠġÇĠLĠK, VETERĠNERLĠK ALET VE CĠHAZLARI                   46    188   137
ORTOPEDĠK CĠHAZLAR, KIRIKLARA MAHSUS CĠHAZLAR, ĠġĠTME CĠHAZI VB.         66    162   137
DĠĞER ġEKERLER (KĠMYACA SAF LAKTOZ/MALTOZ/GLĠKOZ/FRUKTOZ) KATI, SUNĠ
BAL                                                                       0     22   136
BAKIR LEVHA, PLAKA VE ġERĠTLER (KALINLIĞI >0, 15 MM)                     60    411   135
KARBOKSĠAMĠD GRUPLU, KARBONĠK ASĠDĠN AMĠD GRUPLU BĠLEġĠKLERĠ             90     15   130
AĞAÇ, MANTAR, KEMĠK, SERT KAUÇUK, PLASTĠK VB. ĠġLEME MAKĠNELERĠ          63    119   129
YATAK ÇARġAFI, MASA ÖRTÜLERĠ, TUVALET, MUTFAK BEZLERĠ                   197    161   129




                                                       82
DEBAGATTE KULLANILAN SENTETĠK ORGANĠK, ANORGANĠK MADDELER
MÜSTAHZARLAR                                                             238       208       127
PARFÜMLER VE TUVALET SULARI                                              118       197       127
ADĠ METALDEN ELEKTRĠKLĠ OLMAYAN ZĠL, ÇAN, HEYKELCĠK, SÜS EġYASI           86        42       127
KLĠMA CĠHAZLARI-VANTĠLATÖRLÜ, ISI, NEM DEĞĠġTĠRME TERTĠBATLI               3       331       126
AĞARLIK; %85 >DEVAMSIZ SENTETĠK-PAMUK DOKUMA < 170 GR/M2                 202        39       126
SANAYĠ-LABORATUVARLARDA KULLANILAN ELEKTRĠK OCAK VE FIRINLARI VB.        136       200       124
ÇAPAK, PÜRÜZ TEMĠZLEME, BĠLEME, TAġLAMA VB. ĠÇĠN MAKĠNELER                91        58       123
DOKUNMUġ KORDELALAR, BOLDÜKLER                                             0        16       121
TĠġÖRT, FANĠLA, DĠĞER ĠÇ GĠYĠM EġYASI (ÖRME)                              25        30       120
MACUNLAR, RENKLĠ ÇĠMENTOLAR VE BOYACILIKTA KULLANILAN SIVAMA
MADDELERĠ                                                                 83         7       120
EMNĠYET CAMLARI                                                          116        81       119
TARLA, BAHÇE TARIMINDA, ORMANCILIKTA KULLANILAN MAKĠNE, CĠHAZLAR         148       127       118
KĠLĠM, HALI, MASA ÖRTÜSÜ VB. ĠÇĠN MENSUCAT VE ĠPLĠK TAKIMI                 0         0       115
ÇORBA, ET SUYU VE KARIġIM HALĠNDEKĠ HOMOJENĠZE GIDA MÜSTAHZARLARI         99        67       115
SENTETĠK ORGANĠK BOYAYICI MADDELER                                        60        37       112
TAġ, SERAMĠK, BETON, ÇĠMENTO, SOĞUK CAM ĠġLEYEN MAKĠNALI ALETLER           1       127       111
YĠYECEK/ĠÇECEK SANAYĠNDE KULLANILAN MAKĠNE VE CĠHAZLAR                   130        65       104
MAKĠNELER, MEKANĠK CĠHAZLAR ĠÇĠN BIÇAKLAR, KESĠCĠ AĞIZLAR                  6         9       103
SES VE DĠĞER FENOMENLERĠ KAYDETMEK ĠÇĠN DĠSK, BANT, KATI HAL KALICI
DEPOLAMA AYGI                                                              0         0       102
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN GÖMLEK, BLUZ, VS.                                    43       123       102
MADDELERĠN MEKANĠK ÖZELLĠKLERĠNĠ BELĠRLEYEN MAKĠNE VE CĠHAZLAR             0         0       100
PAMUK (DĠKĠġ HARĠÇ) ĠPLĠĞĠ (PERAKENDE)                                    14        60       100
LĠSTE TOPLAMI                                                         317.213   355.543   543.881
GENEL ĠHRACAT                                                         329.935   370.691   551.117
Kaynak: DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı




                                                   83
            Ek 2 : 2004/2006 YILLARI ÜRÜNLER BAZINDA FAS‟TAN ĠTHALATIMIZ

                                                                                             1000 $
ÜRÜN ADI                                                                   2004      2005      2006
DEMĠR/ÇELĠK YASSI MAMUL, KAPLI, SIVANMIġ (600MM. DEN GENĠġ)                   0       123    31.220
DĠFOSFOR PENTAOKSĠT; FOSFORĠK ASĠT VE POLĠFOSFORĠK ASĠTLER               37.461    42.339    30.010
TABĠĠ KALSĠYUM; TABĠĠ ALUMĠNYUM KALSĠYUM FOSFAT VE FOSFATLI TEBEġĠR         965       942    18.134
DEMĠR/ÇELĠK DÖKÜNTÜ VE HURDALARI, BUNLARIN KÜLÇELERĠ                     24.827    38.973    16.717
SODALI VE SÜLFATLI ODUN HAMURU                                            5.022    15.258    14.119
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN TAKIM, TAKIM ELBĠSE, CEKET VS.                       4.831    12.724    11.656
BALIKLAR (DONDURULMUġ)                                                       25     3.843     9.064
ĠġLENMEMĠġ KURġUN                                                         1.576         0     6.683
DĠOTLAR, TRANSĠSTÖRLER VB. YARI ĠLETKENLER, PĠEZO ELEKTRĠK KRĠSTALLER     6.439     4.949     4.898
ERKEK/ERKEK ÇOCUK ĠÇĠN TAKIM, TAKIM ELBĠSE, CEKET VS.                     2.284     2.178     3.339
AYAKKABI; YÜZÜ DERĠ, TABANI KAUÇUK, PLASTĠK, TABĠĠ, SUNĠ VB KÖSELE        1.081     1.484     2.476
TĠġÖRT, FANĠLA, DĠĞER ĠÇ GĠYĠM EġYASI (ÖRME)                              1.744     2.385     2.247
ET, SAKATAT, DENĠZ HAYVANI VS. (YEMEYE UYGUN OLMAYAN) UNU, PELLETĠ            0     1.612     1.964
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN DIġ GĠYĠM                                              280     1.872     1.539
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN GÖMLEK, BLUZ, VS.                                      939     1.234     1.519
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN TAKIM ELBĠSE, TAKIM, CEKET, PANOLON VS. (ÖRME)       4.635       608     1.487
ĠZOLE EDĠLMĠġ TEL, KABLO; DĠĞER ĠZOLE EDĠLMĠġ ELEKTRĠK ĠLETKENLERĠ;          28        36       898
DĠĞER GĠYĠM EġYASI (ÖRME)                                                   238     1.305       740
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN BLUZ, GÖMLEK, GÖMLEK; BLUZ (ÖRME)                    1.183       711       686
SÜTYEN, KORSE, KORSE KEMER, PANTOLON ASKISI, ÇORAP BAĞI, JARTĠYER           996       567       618
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN ĠÇ VE GECE GĠYĠM EġYASI (ÖRME)                         310       464       586
ERKEK/ERKEK ÇOCUK ĠÇĠN GÖMLEK                                               205       215       554
ZENCEFĠL, SAFRAN, ZERDEÇAL, KEKĠK, DEFNE YAPRAKLARI, KÖRĠ VE DĠĞER
BAHARAT                                                                     326       310       521
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN SPOR, KAYAK VE YÜZME KIYAFETLERĠ VB GĠYĠM EġYASI        66       187       493
METALLERĠ/METAL BĠLEġĠKLERĠNĠ ĠÇEREN KÜLLER VE KALINTILAR                     0         0       476
ESASI AMYANT, MĠNERALLER, SELÜLOZ OLAN SÜRTME EġYASI                        120       449       429
ELEKTRONĠK ENTEGRE DEVRELER                                               4.588     3.190       380
KAZAK, SÜVETER, HIRKA, YELEK VB. EġYA (ÖRME)                                434       447       342
BALIKLARIN/DENĠZ MEMELĠLERĠNĠN YAĞLARI                                        0         0       279
DĠĞER ÖRME MENSUCAT (EN>30CM, ELASTOMERĠK/KAUÇUK ĠPLĠK=>%5)                   3        85       237
DĠĞER AYDINLATMA CĠHAZLARI, LAMBALAR, IġIKLI TABELA, PLAKA VB.                8        13       229
TÜLLER VE DĠĞER MENSUCAT-PARÇA, ġERĠT, MOTĠFLER HALĠNDE                      19         0       180
BEBEK ĠÇĠN GĠYĠM EġYASI VE AKSASUAR                                           2        52       168
SPOR KIYAFETLERĠ, KAYAK, YÜZME KIYAFETLERĠ (ÖRME)                           191       298       164
ERKEK/ERKEK ÇOCUK ĠÇĠN DIġ GĠYĠM                                             61       266       162
BĠTKĠ VE BĠTKĠ KISIMLARI (PARFÜMERĠDE, ECZACILIKTA VS. KULLANILAN)            7       156       148
SĠCĠM, KORDON, ĠPTEN DÜĞÜMLÜ AĞ, BALIK AĞLARI, DĠĞER HAZIR AĞLAR              0         0       148
PLASTĠKTEN DÖKÜNTÜ, KALINTI VE HURDALAR                                       0         0       128
PLASTĠK, KAUÇUK SIVANMIġ, EMDĠRĠLMĠġ ELYAFTAN HAZIR GĠYĠM EġYASI              0        99       124
ÇORAP; KÜLOTLU, KISA; UZUN KONÇLU, SOKETLER (ÖRME)                           24         8       116
LĠSTE TOPLAMI                                                           100.917   139.382   165.877
GENEL ĠTHALAT                                                           105.777   143.231   167.466
Kaynak : DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı




                                                      84
  Ek 3: FAS BÖLGESEL YATIRIM MERKEZLERĠ
       (CENTRES REGIONAUX D‟INVESTISSEMENT-CRI)


CRI AGADIR                              CRI AL HOCEIMA
Genel Müdür : Karim LAHLOU              Genel Müdür : Othmane BADICH
Adres       : 125 Avenue Mohamed V, Imm Adres       : 48, rue El Alâalaouine
Iguenouane AGADIR                                    EL HOUCEIMA
Tel         : 00 212 28 82 69 77        Tel         : 00 212 39 98 39 79/83
Faks        : 00 212 28 82 69 81        Faks        : 00 212 39 98 39 88
Web Sitesi  : www.cri-agadir.ma         Web Sitesi  : www.alhouceimainvest.ma


CRI BENI MELLAL                               CRI CASABLANCA
Genel Müdür : Ahmed El HAOUTI                 Genel Müdür : Mouaad JAMAI
Adres        : Avenue Bayrout                 Adres       : 60 Avenue Hassan II
              BENI MELLAL                                  CASABLANCA 20000
Tel         : 00 212 23 48 20 95/72           Tel         : 00 212 22 48 18 88/07
Faks        : 00 212 23 48 23 13              Faks        : 00 212 22 48 21 15
Web Sitesi  : www.tadlazilalinvest.ma         Web Sitesi  : www.casainvest.ma


CRI DAKHLA
                                            CRI FES
Genel Müdür : Mamay BAHIA
                                            Genel Müdür : Fouad OUZZINE
Adres         : Siege de la Chambre des
                                            Adres            : Place de la Résistance My youssef
pêches maritimes Route du nouveau port, hay
                                            et Allal al fassi FES
Arrahma DAKHLA
                                            Tel              : 00 212 35 65 20 57/16
Tel           : 00 212 28 89 85 35
                                            Faks             : 00 212 35 65 16 46
Faks          : 00 212 28 89 79 12
                                            Web Sitesi       : www.crifes.ma
Web Sitesi    : www.dakhlainvest.ma

CRI LAAYOUNE
                                              CRI MARRAKECH
Région      : Lâayoune-Boujdour
                                              Genel Müdür : Abderrazak MOUMNI
Genel Müdür : Ech-charki RITAB
                                              Adres          : Avenue Jean Kennedy BP 529, Jnane
Adres       : Bd Mekka, BP 2266
                                              El Harti, Gueliz MARRAKECH
              LAAYOUNE 70003
                                              Tel            : 00 212 24 42 04 91/92
Tel         : 00 212 28 89 11 89
                                              Faks           : 00 212 24 42 04 92
Faks        : 00 212 28 89 11 79
                                              Web Sitesi     : www.crimarrakech.ma




                                              85
CRI MEKNES
                                               CRI OUJDA
Genel Müdür : Hassan BAHI
                                               Genel Müdür : CHOUKAIRI
Adres        : Avenue Okba Bnou Nafii.
                                               Adres       : 2 Bd Nations Unies
Hamriya –50000- MEKNES
                                                           OUJDA
Tel          : 00 212 35 51 18 46- 40 41 07
                                               Tel         : 00 212 36 68 28 27
                       / 51 19 63
                                               Faks        : 00 212 36 69 06 81
Faks         : 00 212 35 51 39 22
                                               Web Sitesi  : www.orientalinvest.ma
Web Sitesi  : www.meknesinvest.ma


CRI SAFI
Genel Müdür : Mohamed LAMRABET                 CRI EL JADIDA
Adres       : Avenue liberté, ville nouvelle   Tel        : 00 212 23 37 15 29
              46000 SAFI                       Faks       : 00 212 23 37 18 83
Tel         : 00 212 24 61 21 39/ 61 01 54     Web Sitesi : www.eljadidainvest.ma
Faks        : 00 212 24 61 21 40
Web Sitesi  : www.safiinvest.ma


CRI SETTAT
                                               CRI TANGER
Genel Müdür : Jelloul SEMSEM
                                               Genel Müdür: Mohamed Yacoubi
Adres       : Province de Settat
                                               Adres          :Avenue Omar Ibn Khattab Espace de
            SETTAT
                                               la Wilaya de la région Tanger-Tétouan TANGER
Tel         : 00 212 23 72 37 61
                                               Tel            : 00 212 39 94 68 24
Faks        : 00 212 23 72 36 81
                                               Faks           : 00 212 39 94 33 14
Web sitesi  : www.settatinvest.ma
                                               Web Sitesi     : www.tanger-tetouaninvest.ma




                                               86
                  Ek 4: 2006/2007 FAS FUARLARI
           2006 Yılı Fuarları
          SALMA « Salon de la Mariée »                                                                    23 Aralık-8 Ocak
          BRIDEGROOM SHOW
          SNOL « Salon National de l’Optique et Lunetterie »
          National Optics and Eyewear Exhibition
                                                                                                             20-22 Ocak
          LA SEMAINE COMMERCIALE DE L’INFORMATIQUE                                                        25 Ocak-1 ġubat
          The Computing Commercial Week
          ESPACE FAMILLE                                                                                  20 Ocak-5 ġubat
          Family Space
          SIEL « Salon International de l’Edition et du Livre »
          International Exhibition Of Book And Publishing
                                                                                                             10-19 ġubat
          FOIRE COMMERCIALE GENERALE
          GENERAL TRADE FAIR
                                                                                                          24 ġubat-12 Mart
          TAJMIL « Salon International de la Forme et de la Beauté »                                         10-13 Mart
          International Exhibition Of Build and Beauty
          LE FESTIVAL DES GRANDES PROMOTIONS DE CASABLANCA                                                 17 Mart-2 Nisan
          CASABLANCA FESTIVAL OF SALES PROMOTION
          MAROC TELECOMP «Salon International de Télécommunication et la Technologie d’Informatique »
          International Exhibition of Telecommunication and Information Technology
                                                                                                              4-7 Nisan
          FORUM DE L’ETUDIANT DE LA FORMATION ET DE L’EMPLOI
          FORUM FOR STUDENT, TRAINING AND EMPLOYMENT
                                                                                                             20-23 Nisan
          SALON DE L’ENFANT                                                                                  26-30 Nisan
          THE CHILD EXHIBITION
          SALON INTERNATIONAL DE LA MAISON                                                                27 Nisan-6 Mayıs
          INTERNATIONAL HOUSE EXHIBITION
          AUTO EXPO « Exposition Voiture Particulière           et Motos »
          Cars & Motors Exhibition
                                                                                                            12-21 Mayıs
          FOIRE COMMERCIALE DES SOLDES
          CLEARANCE SALE TRADE FAIR
                                                                                                         26 Mayıs-11 Haziran
          SALON DES DETENUS                                                                              31 Mayıs-4 Haziran
SOUND AN PRISONERS EXHIBITION
          SIAGRA « Salon International des Arts Graphiques »                                                8-11 Haziran
          Graphic Arts International Exhibition
ENVIRO ENVIRO EXPO «2ème Salon et Forum Internationaux des Technologies Environnementales et du
        Développement Durable »                                                                             14-17 Haziran
          2th International Exhibition Of Environment Technology & Longlasting Development
          MAROCOTEL «Salon International de l’Equipement Professionnel pour l’Hôtellerie et
          La Restauration »                                                                                 21-24 Haziran
          International Exhibition Of Hotel Trade And Related Equipment
          J.C.I «Journées Commerciales Internationales »                                                28 Haziran-23 Temmuz
          International Trade Days
          SALON DU P.C                                                                                  29 Haziran-3 Temmuz
          Personal Computer Exhibition
          SALON DE L’ARTISANAT                                                                             21-30 Temmuz
          Handicraft Exhibition
          FESTIVAL COMMERCIAL ARTISTIQUE ET DE LOISIRS DE CASABLANCA
          Festival of Casablanca for Trade, Arts and Leasure
                                                                                                        27 Temmuz-27 Ağustos
          M.R.E « Salon des Marocains Résidants à l’Etranger »
          The Exhibition for Maroccans Living abroad
                                                                                                             4-5 Ağustos
          LOG EQUIP « Salon d’Ameublement, Equipement et Aménagement d’Intérieur »                           1-10 Eylül
          Furnishing, Equipment And Home Fitting Up show
          LA SEMAINE DE L’INFORMATIQUE                                                                       5-10 Eylül
          The Computing Week Exhibition
          S.I.M « Salon International de l’Electroménager »
          International Exhibition Of Household and Electrical Appliances
                                                                                                             7-10 Eylül
          * FORACTION « Forum des 3ème Cycles et de la Formation Continue »
          Forum of Further and Postgraduate Education                                                        14-17 Eylül
          * LE FORUM DE L’INSCRIPTION / Registration Forum
          FOIRE COMMERCIALE DU RAMADAN
          RAMADAN TRADE FAIR
                                                                                                          23 Eylül-20 Ekim
          SALON BELGICA                                                                                      8-11 Kasım
          S.I.C.A.P « Salon International du Cadeau Publicitaire »
          International Exibition for Abvertising Gifts
                                                                                                             8-12 Kasım
                      ème
          S.I.B « 11 Salon International du Bâtiment » / 11th International Building Exhibition             22-26 Kasım
          SISTEP « Salon International de Sous-Traitance et de Partenariat »                                 6-9 Aralık
          International Exhibition Of Sub Contracting And Partnership
         * Fas Fuarlar ve Sergiler Milli Ofisi tarafından organize edilen fuarlar.




                                                                          87
          2007 Yılı Fuarları

          SALMA « Salon de la Mariée »                                                                               22 Aralık-7 Ocak
         BRIDEGROOM SHOW
         SNOL « Salon National de l’Optique et Lunetterie »                                                             19-21 Ocak
         National Optics and Eyewear Exhibition
         DECO MAĠSON                                                                                                 19 Ocak-4 ġubat
         SIEL « Salon International de l’Edition et du Livre »
                                                                                                                       10-19/02 2006
         International Exhibition Of Book And Publishing
         ENTREPRENDRE ET INVESTIR
                                                                                                                        22-24 ġubat
         CREMAI
         Salon International de la Patisserie, de la Boulangerie, de la Restauration et de L’ındustrie Hoteliere
                                                                                                                         1-4 Mart
         SALON DE L’ENFANT                                                                                              8-13 Mart
         The Child Exhibition
         TAJMIL « Salon International de la Forme et de la Beauté »                                                     16-19 Mart
         International Exhibition Of Build and Beauty
         SALON INTERNATIONAL DES RESSOURCES
                                                                                                                        21-24 Mart
         SALON INTERNATIONAL DES ENERGIE EOLIENNE
         SALON INTERNATIONAL DE L’ENERGIE SOLAIRE                                                                       21-24 Mart
         EXPOSITION TUNISIENNE                                                                                       21 Mart – 1 Nisan
         1 ER FESTĠVAL DES GRANDES PROMOTIONS de CASABLANCA                                                          30 Mart-15 Nisan
         (*) SITEB «Salon International de l’Informatique, Télécommunication et Bureautique
                                                                                                                       13-16/04 2005
         »“
         FORUM DE L’ETUDIANT DE LA FORMATION ET DE L’EMPLOI                                                             26-29 Nisan
         FORUM FOR STUDENT, TRAINING AND EMPLOYMENT
         IMAGE ET SON                                                                                                  10-13 Mayıs
         FOIRE COMMERCIALE DES SOLDES
         CLEARANCE SALE TRADE FAIR
                                                                                                                       25-27 Mayıs
         SALON DE LA FRANCHISE                                                                                      31 Mayıs-4 Haziran
SOUND AN PRISONERS EXHIBITION
         VOYAGE ET TOURISME                                                                                            7-10 Haziran
         J.C.I «Journées Commerciales Internationales »
         International Trade Days
                                                                                                                   22 Haziran-8 Temmuz
         SALON DU P.C
         Personal Computer Exhibition
                                                                                                                   28 Haziran-2 Temmuz
                                        ème
         MEDICAL-EXPO « 10 Salon International de la Santé »
                                                                                                                       14-17/12 2006
         10th International Health Care Exhibition
         FESTIVAL COMMERCIAL ARTISTIQUE ET DE LOISIRS DE CASABLANCA
                                                                                                                   27 Temmuz-26 Ağustos
         Festival of Casablanca for Trade, Arts and Leasure
         FOIRE COMMERCIALE DU RAMADAN
                                                                                                                     15 Eylül-11 Ekim
         RAMADAN TRADE FAIR
         * FORACTION « Forum des 3ème Cycles et de la Formation Continue »
         Forum of Further and Postgraduate Education                                                                    25-28 Ekim
         * LE FORUM DE L’INSCRIPTION / Registration Forum
         TEC-AUTO                                                                                                      21-25 Kasım
         FOIRE COMMERCIALE GENERALE
                                                                                                                     23 Kasım-9 Aralık
         GENERAL TRADE FAIR
         (*) ALITEC « Salon International de l’Alimentation, et de la Technologie Alimentaire
                                                                                                                        25-28 Ekim
         »
         SEA-MER Salon International de la Mer                                                                          25-28 Ekim
          * Fas Fuarlar ve Sergiler Milli Ofisi tarafından organize edilen fuarlar.




                                                                                 88
KAYNAKÇA :


1) Dünya Ticaret Örgütü- OMC- “Examen Des Politiques Commerciales Royaume Du
    Maroc”, Mayıs 2003.
2) “Ouverture de l‟Economie Marocaine, Opportunités et Menaces” BMCE Yayını Analiz
    Karım DIOURI-Hicham SAADANI, Mart 2004.
3) ĠGEME Fas Ülke Raporu 2005.
4) DTM AnlaĢmalar Genel Müdürlüğü Fas Ülke Raporu.
5) Fas Maliye ve ÖzelleĢtirme Bakanlığı 2005 Yılı Raporu “Rapport Sur l‟Evolution De
    L‟Economie Marocaine” l‟Annee 2005.
6) OECD African Economic Outlook 2006.
7) Fransız Büyükelçiliği Ekonomik ve Ticari Birimi web sitesi www.dree.org/maroc
8) Fas Planlama Yüksek Komiserliği Aylık Ġstatistik Bültenleri No : 106-110”–“Bulletin
    Mensuel Du Haut Commissariat Au Plan-Reperes Statistiques
9) Fas Planlama Yüksek Komiserliği “Point de Conjoncture” No : 10 www.hcp.gov.ma
10) Kambiyo Ofisi Ödemeler Dengesi Raporları (Office des Changes Balances des Paiements
    2003,2004,2005,2006) www.oc.gov.ma
11) Ek‟te web siteleri olan Fas tüm kurum ve kuruluĢların internet siteleri.




                                        89

								
To top