Problèmes de l’édition des
textes médicaux
le cas du De spermate pseudo-
galénien
Outi Merisalo
ENC le 2 avril 2008
(révisé en octobre 2008)
Transmission de la médecine de
l’Antiquité
• rôle central des Arabes: traductions en arabe,
syriaque etc.
• traductions en latin du XIe au XIVe s. (zones de
contact: Italie méridionale, péninsule ibérique)
• Galien (129-216 env.) > Haly Abbas (m. 994) Liber
totius medicinae en arabe > Constantin l’Africain
(1020-1089 env.), Pantegni (= Pantekhne) en latin
• Aristote, Galien > Avicenne (980-1037), Canon (tr.
Gérard de Crémone 1114-1187)
Enseignement de la médecine en
Occident XIe-XVe
• renouveau grâce aux textes traduits
• institutionnalisation des écoles en universités – médecine
partie intégrante curriculum
• Bologne, Padoue, Montpellier, Paris etc.
• enseignement universitaire: renaissance galénienne fin
XIIIe – début XIVe
• constitution de l’Articella (Galien, Avicenne, Rasis m. 925,
Constantin l’Africain, Gilles de Corbeil m. Théophile
Protospathaire etc.) – utilisée encore au XVIe s., voire v.
1800
• montée de la bourgeoisie: médecin praticien (à la formation
soit académique, soit autodidacte) – emploi de par ex.
Avicenne en pratique
De spermate
• Texte latin: 44 mss. connus, principalement
XIIIe-XVe
• seule traduction en langue vulgaire: moyen
anglais, début XVe (publiée par Päivi Pahta,
1998)
• Édition électronique du texte latin (site en
construction):
http://www.jyu.fi/Members/merisalo/desper
mate.htm
Origine
• Original grec: antiquité tardive? IIIe s., circuit néoplatonicien? Alexandrie?
• Particularité du contenu: tempérament de l’enfant expliqué par l’heure de la
conception dans le cadre du cycle quotidien des heures contrôlees par les
quatre humeurs (sang, bile jaune, bile noire, flegme) – tr. arabe > tr. latine Nicolas de Reggio au XIVe )
• éd. De Lacy, P., Galen, On Semen, Corpus medicorum Graecorum 5.3.1
(Berlin, 1992).
Texte latin 1
trad. de l’arabe par Constantin l’Africain
XIe? – non mentionnée par Constantin passage
en Angleterre (BL, Cotton Galba E IV, v.
1150 (Bury St Edmunds)?
• BNF, lat. 15114: Midi v. 1150
• pas de circulation précoce en Italie
méridionale
Texte latin 2
• Traduction attribuée à: Constantin l’Africain,
Cophon de Salerne (début XIIe), Arnaud de
Villeneuve (1240-1311)
• Pierre le Diacre, De viris illustribus: Constantin
traduisit Tegni (= Tekhne = Galien, Ars parva) et
Microtegni (Mikrotekhne) = De spermate?
• Références: Gilles de Rome, De formatione
corporis humani in utero et chez Pierre d’Abano,
Conciliator (“un faux”) -
Texte latin 3
Fait de l’arabe, non pas du grec?
cten de
Osenbrughe canonici
ecclesiarum
Monasteriensis et
Osnabrugensis et valet
XII fl.
Le texte intitulé de spermate etc.
• Exemple 1: contenu maximal = traité embryologique et traité
astrologico-physiologique
• Exemple 1: ensemble de deux traités
• Berlin, Staatsbibliothek – Preussischer Kulturbesitz (SBB-PK), lat. Fol.
638, f. 248va-252va: I(n)cip(it) lib(er) Gal(ieni) de sp(er)mate. Sperma
hominis desc(e)ndit ex om(n)i humore cor(por)is, expl. F. 252va n(atura)m
sui corporis
• Exemple 2: deux traités distincts avec titres différents
• Oxford, Balliol College, 231: 1) f. 34vb: Hic incipit liber Microtegni
galieni l. de spermate. Sperma hominis descendit ex omni humore corporis,
expl. f. 37rb: sic alexander. altitudinem operis aggressus est super omne.
Explicit liber de spermate. (lignes 1-691 Galba)
• 2) f. 37rb: Incipit liber Galieni de .xii. signis uel elementoris. Sciendum
quod .xii. sunt signa tria calida & sicca, expl. per naturam sui corporis.
Explicit liber de xii portis uel microtegni galieni
Le texte intitulé de spermate etc. 2
• traité embryologique + moitié traité astrologique
• Exemple 2: Londres, British Library, Cotton Galba
E IV, f. 233vb-238va (1006 lignes)
• Sperma hominis descendit ex humore toti(us)
corp(or)is. --- f. 238va p(er) q(ua)m acutione(m) (et)-
mutatione(m) passiones ab humano corpore
p(ro)cedunt. Explicit liber sp(er)matis.
Le texte intitulé de spermate etc. 3
Exemple 3: Paris, BNF, lat. 6988, f. 161a-
163vb
• Inc. sp(er)ma ho(m)i(ni)s descendit ex
o(mn)i hu(mo)re corp(or)is --- Si sp(er)ma
omniu(m) fu(er)it i(n) m(at)rice p(at)ris
eor(um) in eisd(em) horis magne
eloq(ue)ntie eru(n)t (= lignes 1-619/1006 de
la version Galba)
Titres
• Liber spermatis; Liber de spermate
• Microtegni
• Liber de XII portis; Liber de XII signis
• De humana natura
• Liber microtegni Galieni l. de spermate; Liber de
spermate; Liber de XII signis uel elementoris[!];
Liber de XII portis uel migrotegni Galieni
• De corporis et anime armonia conseruanda;
Microtegni.
• Libellus de generacione embrionis
• Compositio hominis et cetera
Problèmes
Vocabulaire
• terminologie grecque technique facilement
corruptible
• Galba: ita sanguis u(er)tit(ur) in-stotore
siron Paris: istetores iron Berlin: in sturore-
siro(n)
• Galba: got(ur)si Paris: vi(r)ge dorsi Berlin:
migotrusi Bâle: ungotrusi
Abréviations facilement corruptibles
1
• Galba: q(uod) sp(er)ma descendit á-capite
• Paris: (et) sp(er)ma dein(de) asce(n)d(it) ad
caput
• Bâle: q(uod) dein(de) descendit ad cap(ut)
• Berlin: q(uod) d(i)c(tu)m asc(e)ndit ad-
capud
Abréviations facilement corruptibles
2
• Galba: q(u)or(um) duo • alii .ii.] Paris: alii
h(abe)nt calore(m) (et) u(er)o duo Berlin: alii
humiditate(m). alii .ii. u(er)o Bâle: alii u(er)o
• Galba: g(r)acię • g(r)acię] Paris: vacat
Berlin, Bâle:
(con)(tra)rie
(du)o
Bâle f.
293b
(con)(tra)rie
Bâle f. 293va
Abréviations facilement corruptibles
3
• Galba f. 237a:
• Scorpio hu(m)id(us) (est) in .i. g(ra)(du).
fr(ig)id(us) in .ii.
• Berlin:
• Scorpi(us) fr(igidu)s i(n) p(rimo). s(ecund)o
hu(mi)d(us) i(n) p(rim)o
• Galba: Pisces frigidi (et)-hu(m)idi in .ii.
• Berlin: Pisces frigidi i(n) p(rimo) humidi in
.ii.
Abréviations facilement corruptibles
4
• Galba f. 237vb: (et) (et)(iam) • BL, Add. 18210 (et) (etiam)
attendat diu(er)sitate(m) attendat diu(er)sitate(m)
etatu(m) ho(m)i(n)u)(m). (et)-
fig(ur)am. (et) calore(m) (et) etatu(m) ho(m)i(n)um. (et)
nat(ur)am t(er)r in q(u)a geniti fig(ur)am. (et) colore(m)
sunt. (et) pass(iones) illi(us) (et) nut(r)it(ur)am t(er)re
t(er)r utru(m) sint in-q(ua) su(n)t geniti. (et)-
consuetudinarie (et) p(ro)p(r)ie. passiones illi(us) t(er)re
an ueniant accidentalit(er)
s(e)c(un)d(u)m mutatione(m) utr(um) sint
te(m)por(um) u(e)l (con)suetudinarie (et)-
nat(ur)al(ite)r. p(ropr)ie. an ueniant
acc(ide)ntal(ite)r
s(ecundum)
mut(ati)one(m)
te(m)p(or)um u(e)l
nat(ur)al(ite)r
Reportatio > paraphrases
• Erfurt, Fol. 249 f. 248b Etates quo(que)
hom(in)i fig(ur)am colores t(er)ram. usu(m)
passiones t(er)re in-qua su(n)t geniti.
vtru(m) sint (con)suetudi(n)arie an
p(ro)p(r)ie. an uenia(n)t acc(ide)ntalit(er)
s(ecundu)m mutat(i)o(ne)m tempor(um)
(ue)l na(tura)l(ite)r.
Paléographie
• Aux XIIIe-XVe s., écritures cursives et bâtardes –
typiquement des mss. de travail
• par ex. Vat. Pal. Lat. 1298, main 5-6, annotations
marginales
Bâle,
Öff. u.
Univ.-
Bibl.
D III 8
f. 292v
Basel, Öffentl. u. Univ.-Bibliothek,
D III 8
L’anglicana de Maître Nicolas de
Ch[----]o
Basel, Öffentl. u. Univ.-Bibliothek,
D III 8