pro1 chapter3 1

Document Sample
pro1 chapter3 1 Powered By Docstoc
					                                        บทที่ 3
                                                ั
                กรณีศึกษากระบวนการจัดทาดัชนีชี้วดสุ ขภาพขององค์ การนานาชาติ

             การนาเสนอเนื้ อหาในบทนี้
มุ่งเน้นที่การเรี ยนรู ้ประสบการณ์การจัดทาชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพขององค์การระดับนานาชาติ 4 องค์การ
                                                       ั
ได้แก่ องค์การอนามัยโลก (World Health Organization: WHO) องค์การสหประชาชาติ (United
Nation: UN) องค์การเพื่อความร่ วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (Organisation for Economic Co-
operation and Development: OECD) และกลุ่มประชาคม                     ยุโรป (European Community: EC)
                                                             ั
โดยขอบเขตการทบทวนวรรณกรรมในแต่ละองค์การ มีท้ งสิ้ น 2ประเด็นหลัก โดยประเด็นแรกคือ
การเกริ่ นนาภูมิหลัง                                                                   (Background)
หรื อประวัติการก่อตั้งองค์การนานาชาติโดยสังเขปทั้งนี้เพื่อเชื่อมโยงไปยังประเด็นที่สองนันคือ
                                                                                         ่
                             ั
กระบวนการจัดทาดัชนีช้ ี วดสุ ขภาพซึ่ งประกอบด้วย 1) กรอบแนวคิดที่ใช้เพื่อการคัดเลือกดัชนี และ
2)                         ั             ั
                   เกณฑ์คดเลือกดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพ              ซึ่ งครอบคลุมกระบวนการ             /
                                ั
การดาเนิ นการคัดเลือกดัชนีช้ ี วดสุ ขภาพ ดังรายละเอียดต่อไปนี้

องค์ การอนามัยโลก (The World Health Organitzation: WHO)

         ภูมิหลังของ           WHO                                    สื บเนื่องจากการที่       WHO
เป็ นองค์การนานาชาติซ่ ึงมีจุดมุ่งหมายหลักนับตั้งแต่ก่อตั้งเมื่อวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2491
เพื่อยกระดับสุ ขภาพอนามัยประชากรทุกแห่งในโลก
รวมถึงการวิจยและแลกเปลี่ยนความรู ้ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับสุ ขภาพอนามัยของประชากร นอกจาก
              ั
นี้                                                                                             WHO
ยังเป็ นองค์การที่มีบทบาทสาคัญในการกาหนดทิศทางการพัฒนาสาธารณสุ ขของนานาประเทศรวมถึ
                  ้
งประเทศไทยที่ตองดาเนินการให้สอดคล้องในฐานะประเทศสมาชิก                         (Rafei,     2000     ;
http://www.who.int/about/en/)                               ด้วยเหตุน้ ี                        WHO
จึงเป็ นองค์การนานาชาติที่มีความชัดเจนยิงในการกาหนดนิยามของคาว่า
                                         ่                                         “สุ ขภาพ (Health)”
เมื่อพิจารณาในเชิงเปรี ยบเทียบกับองค์การนานาชาติอื่น ๆ

                                                                            ั
       “สุ ขภาพ” ภายใต้นิยามของ WHO คือสุ ขภาวะหรื อสภาวะแห่ งความสมบูรณ์ท้ งด้านกาย จิต
และสังคม (Ottawa Charter for Health Promotion. WHO, Geneva, 1986 อ้างใน WHO, Geneva,
                                                                                                                             13


1998) นอกจากนี้ WHO ได้กาหนดบริ บทของ “ปั จจัยกาหนดสุ ขภาพ (Determinants of health)” อื่น ๆ
ได้แ ก่ ปั จจัย ส่ วนบุ ค คล สั ง คม เศรษฐกิ จ สิ่ ง แวดล้อม และการเข้าถึ ง บริ ก ารสุ ขภาพที่ เ หมาะสม
(Access                       to                appropriate            health                    services)
โดยปั จจัยเหล่านี้ สามารถบ่งชี้ สถานะสุ ขภาพในระดับปั จเจกและระดับประชากรได้ (Individual or
populations) (Tokano and Nakamura, 2001)
           ด้ว ยหน้า ที่ รั บ ผิ ด ชอบของ WHO ที่ มี ต่ อ สุ ข ภาพของประชากรโลก ส่ ง ผลให้ WHO
                                                                                                         1
ส านั ก งานย่ อ ย ที่ จ าแนกตามพื้ นที่ ทางภู มิ ศาส ตร์ (Geographical               Regional)
กลายเป็ นกลไกสนั บ สนุ น ที่ ส าคั ญ ต่ อ การน านโยบายสุ ขภาพระดั บ นานาชาติ จ าก WHO
สานักงานใหญ่ (WHO/HQ)                     ไปสู่ การปฏิ บติให้เหมาะสมและสอดคล้องกับความต้องการ /
                                                           ั
บริ บทของประเทศสมาชิ ก ดังนั้น WHO/HQ และ WHO สานักงานย่อย/ ส านัก งานภูมิภาค
                    ้                                    ั
ต่างมีฐานะเป็ นผูรับผิดชอบในการจัดทาชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพเพื่อประเมินผลสาเร็ จตามนโยบายสุ ขภา
พ ที่ ก า ห น ด ขึ้ น                                           ใ น ที่ สุ ด                        WHO
                                       ั              ั
จึงเป็ นองค์การระดับนานาชาติที่จดทาชุดดัชนีช้ ีวดที่มีประเด็นสุ ขภาพเป็ นองค์ประกอบหลักมากที่สุด
เมื่อเปรี ยบเทียบกับองค์การนานาชาติอื่น อาทิ UN, OECD และ EC เป็ นต้น

      จ า ก ก า ร ท บ ท ว น ว ร ร ณ ก ร ร ม ชุ ด ดั ช นี ชี้ วั ด สุ ข ภ า พ ที่ จั ด ท า โ ด ย WHO
                                                 ั
สามารถจาแนกเป้ าหมายการจัดทาชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพของ WHO ออกเป็ น 3 ลักษณะ ได้แก่
      1) ประเมินผลการดาเนินนโยบายสุ ขภาพระดับนานาชาติ ได้แก่ นโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้า                    ้
                                                                                    ้
          2543 (Health for All 2000: HFA 2000) และนโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้าในศตวรรษที่ 21
          (Health              for          All       in         21st       century:          HFA          21)
                                                   ั
          อันเป็ นที่มาสาคัญของชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพที่เรี ยกว่า Health indicator of HFA 2000 และ
          Health indicator of HFA 21 ตามลาดับ
      2) เปรี ยบเทียบสถานะสุ ขภาพของกลุ่ มประเทศสมาชิ ก โดยมี WHO สานักงานภูมิภาค
          (WHO                     regional                 offices)            เ ป็ น ผู้ ส นั บ ส นุ น ห ลั ก
                           ั              ั
          ชุ ดดัช นี ช้ ี วดสุ ข ภาพที่ พ ฒนาขึ้ นเพื่ อเป้ าหมายนี้ โดยทัวไปมี ชื่อเรี ย กว่า ชุ ดดัช นี หลัก
                                                                          ่
          (Core indicator) หรื อ ชุ ด ดัช นี พ้ื น ฐาน (Basic indicator) อนึ่ ง ชุ ด ดัช นี น้ ี


1
    WHO สานักงานสาขาย่อย/ สาขาภูมิภาค (Regional Office) ซึ่งจาแนกตามพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ของประเทศสมาชิ ก 192 ประเทศ
        ั
    มีท้งสิ้น 6 สาขา ได้แก่ Africa regional office: AFRO, Americas regional office: AMRO, South-East Asia regional office: SEARO,
    Europe regional office: EURO, Eastern mediterranean regional office: EMRO และ Western pacific regional office: WPRO (WHO,
    1997).
                                                                                                                  14


            แม้มี รายละเอี ย ดที่ ต่างกัน แต่ มีส อดคล้องกับ สภาพปั ญหาของกลุ่ มประเทศสมาชิ ก /
            ภูมิภาคนั้น ๆ
         3) ประเมิ น เฉพาะประเด็ น (Specific Issues)                             ชุ ด ดัช นี เ หล่ า นี้
                        ั
            ส่ วนใหญ่จดทาขึ้นโดยมีเป้ าประสงค์หลักเพื่อประเมินเน้นหนักในบางประเด็นที่กระทบ
            โดยตรง / อ้อมต่อสุ ขภาพ อาทิ Environmental health indicator (WHO, Geneva, 1999)
            Health cities project (WHO Regional Office for Europe, 1993 อ้างใน Doyle et al.,
            1999) หรื อ Sustainable development indicator เป็ นต้น

                                                               ั                   ั
           การทบทวนกระบวนการจัดทาดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพและชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพที่จดทาโดย WHO   ั
                                                                 ั
ในล าดับ ต่ อไปนี้ จากัดขอบเขตเพี ย งชุ ดดัช นี ที่ จดท าเพื่ อรองรั บ เป้ าหมายที่ 1 และ 2 เท่ า นั้น
ด้ ว ย เ ห ตุ ที่ ว่ า ชุ ด ดั ช นี เ ห ล่ า นี้ เ น้ น ห นั ก /   ใ ห้ ค ว า ม ส า คั ญ กั บ ป ร ะ เ ด็ น สุ ข ภ า พ
                                                      ั
ดังนั้นชุ ดดัชนี ที่ได้รับการทบทวนมีท้ งสิ้ น 3 ชุดหลัก 11 ชุ ดย่อย ได้แก่ 1) HFA indicator 2) WHR
2000 และ 3) WHO Basic indicator ขอบเขตการทบทวนการกระบวนจัดทาชุ ดดัชนี เหล่ านี้
ป ร ะ ก อ บ ด้ ว ย ที่ ม า /วั ต ถุ ป ร ะ ส ง ค์ ก ร อ บ แ น ว คิ ด แ ล ะ เ ก ณ ฑ์ คั ด เ ลื อ ก ดั ช นี
รวมถึงการดาเนินการคัดเลือกดัชนี ดังรายละเอียดต่อไปนี้

         I. Health for All indicators (HFA Indicator)

         1.1 ที่ม าของ HFA Indicator                              กรณี HFA 2000 indicator
               ั
จัดทาขึ้นโดยมีวตถุประสงค์เพื่อใช้เป็ นเครื่ องมือติดตามและประเมินผลการดาเนินนโยบายสุ ขภาพระ
                                                    ้
ดับโลก (Global Policy) ได้แก่ นโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้าปี 2000 (Health for All 2000: HFA 2000)
โดย WHO ได้ก าหนดกรอบการติ ด ตามและประเมิ น ผล (Monitoring and evaluation)
                                   ั
ตลอดระยะเวลาประมาณ 20 ปี ไว้ท้ งสิ้ น 3 รอบได้แก่ ปี ค.ศ. 1985 1993 และ 1997 (WHO/SEARO,
1995; WHO/SEARO, 1996a) ดังต่อไปนี้

           1978 :      ณ ที่ประชุมสมัชชาองค์การอนามัยโลกครั้งที่ 13
                       แถลงการณ์นโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้า    ้
           1981 :      เริ่ มดาเนินสร้างเครื่ องมือเพื่อติดตามและประเมินผลการบรรลุเป้ าหมาย HFA
                                                                                   ั          ้
                       ซึ่ งก็คือ จุดเริ่ มต้นของการจัดทาเครื่ องมือหรื อดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพดีถวนหน้า (HFA
                       2000 Indicator)
                                                                                                                 15


           1983 :      ติดตามผลการดาเนินงานตามนโยบาย HFA ครั้งที่ 1 ภายใต้กรอบดัชนีที่กาหนด
           1985 :      ประเมินผลการบรรลุเป้ าหมาย HFA ครั้งที่ 1
           1988 :      ติดตามครั้งที่ 2
           1993 :      ประเมินผลครั้งที่ 2
           1995 :      ติดตามครั้งที่ 3
           1997 :      ประเมินผลครั้งที่ 3
                      ------------------------ HFA 2000 Mission Impossible -----------------------
           1998        จุดเริ่ มต้นการกาหนดนโยบาย HFA in the 21st century

                                                                    ั            ้
           ในขณะที่ HFA 21 indicator หรื อชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพดีถวนหน้าในศตวรรษที่ 21 (Health for
                                    st
all in the 21                                century) ก าเนิ ด ขึ้ นจากความล้ ม เหลวของ HFA 2000
โ ด ย เ ฉ พ า ะ อ ย่ า ง ยิ่ ง เ มื่ อ สิ้ น สุ ด ก า ร ป ร ะ เ มิ น ร อ บ ที่ 3           ใ น ปี ค ศ .      1997
ประกอบกั บ การด าริ ของผู ้ บ ริ หารระดั บ สู งของ WHO                             ที่ มี ข้ ึ นในปี ค.ศ.    1995
เกี่ ย วกับ ความจ าเป็ นต้อ งมี น โยบายสุ ข ภาพโลกองค์ ร วม (Holistic global health policy)
เ พื่ อ เ ผ ชิ ญ กั บ ค ว า ม ท้ า ท า ย ใ น โ ล ก แ ห่ ง ก า ร เ ป ลี่ ย น แ ป ล ง
ดังนั้นเป้ าหมายสุ ขภาพดีถวนหน้าในศตวรรษที่ 21 (Health for all in the 21st century) จึงก่อกาเนิ ดขึ้น
                                  ้
โดยกาหนดวัตถุประสงค์สาคัญ 2 ประการเพื่อการบรรลุเป้ าหมายสุ ขภาพดีถวนหน้าในครั้งนี้ นันคือ       ้            ่
1) สุ ข ภาพเป็ นศู น ย์ก ลางของการพัฒ นาคน (Health central to human development)
โ ด ย เ น้ น ห นั ก ใ น ป ร ะ เ ด็ น ก า ร ต่ อ สู ้ ค ว า ม ย า ก จ น
การร่ วมมือกันเชิงนโยบายระหว่างหน่วยงานที่ทางานเพื่อสุ ขภาพ สนับสนุนให้เกิดสุ ขภาพดีในทุก ๆ
                  ่
พื้นที่ที่บุคคลอยูอาศัย เช่น บ้าน ที่ทางาน โรงเรี ยน รวมถึงการวางแผนเพื่อการพัฒนาสุ ขภาพที่ยงยืน               ั่
และ                                                                      ั่
                                    2) เสริ มสร้างระบบสุ ขภาพที่ยงยืน (Building sustainable health system)
โ ด ย เ น้ น ห นั ก ที่ ก า ร เ ข้ า ถึ ง บ ริ ก า ร สุ ข ภ า พ ที่ มี คุ ณ ภ า พ ต ล อ ด ช่ ว ง ชี วิ ต
ร ว ม ถึ ง ร ะ บ บ สุ ข ภ า พ ที่ ต อ บ ส น อ ง ไ ด้ ต ร ง ห รื อ เ ข้ า ใ ก ล้ ต้ อ ง ก า ร ข อ ง บุ ค ค ล ที่ สุ ด
และการบู ร ณาการระบบสุ ข ภาพที่ มี ค รอบคลุ ม บริ ก ารทั้ง ด้า นสุ ข ภาพ สั ง คม และสิ่ ง แวดล้อ ม
วัตถุประสงค์ที่ 2 นี้ ยังคงใช้การสาธารณสุ ขมูลฐานเป็ นกลยุทธ์ นาที่สาคัญ (Antezana, Chollat-
Traquet and Yach, 1998)

        กล่ า วโดยสรุ ป                      การจัด ท าชุ ด ดัช นี HFA 2000 และ HFA 21
เ ป็ น ผ ล จ า ก ก า ร ป ร ะ ยุ ก ต์ น โ ย บ า ย ร ะ ดั บ โ ล ก ไ ป สู่ ก า ร ป ฎิ บั ติ
                ้
จนเป็ นเหตุให้ตองพัฒนาชุดดัชนีเพื่อใช้เป็ นเครื่ องมือติดตามและประเมินผลการบรรลุเป้ าหมายสุ ขภา
                                                                                                        16


พดี ถ้วนหน้า อนึ่ ง ในทุกรอบของการวางแผนติดตามและประเมินผลการบรรลุ เป้ าหมาย HFA
โดยเฉพาะ HFA 2000 ถื อเป็ นขั้นตอนสาคัญของการจัดทาและปรับปรุ งเครื่ องมื อหรื อชุ ดดัชนี
ให้สามารถวัดความก้าวหน้าหรื อผลสัมฤิทธ์ของนโยบายได้อย่างเหมาะสมสอดคล้องกับบริ บทของช่
ว ง เ ว ล า ส ถ า น ก า ร ณ์ แ ว ด ล้ อ ม แ ล ะ ปั ญ ห า สุ ข ภ า พ อ ย่ า ง ไ ร ก็ ต า ม
แ ม้ ร า ย ล ะ เ อี ย ด ข อ ง ดั ช นี ย่ อ ย ที่ ป ร า ก ฏ ใ น ชุ ด HFA                    indicator
มีความต่างกันบ้างตามระดับของการจัดเก็บข้อมูล เช่น Global level Regional level และ National
level เป็ นต้น หากอยู่ ภ ายใต้ก รอบแนวคิ ด เดี ย วกัน ของการจัด ท าชุ ด ดัช นี สุ ข ภาพดี ถ้ว นหน้ า
ดังรายละเอียดต่อไปนี้




                                        ั
         1.2 กระบวนการจัดทาชุ ดดัชนีชี้วดสุ ขภาพดีถ้วนหน้ า

             1.2.1 กรอบแนวคิดดัชนีชี้วัดสุ ขภาพดีถ้วนหน้ า (Conceptual Framework of Health for
                    ้
all) สุ ขภาพดีถวนหน้า (Health for All: HFA) เป็ นประโยคที่ประกอบด้วยคาสาคัญ (Keyword) 2 คา
นั่นคื อสุ ข ภาพ (Health) และทุก คน / ถ้วนหน้า (For all)                    จากนิ ยามสุ ขภาพของ WHO
ที่สะท้อนการปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์หรื อมุมมองที่มีต่อสุ ขภาพ จากสุ ขภาพในนิยามทางการแพทย์
(Medical                  Model)                  ม า สู่ สุ ข ภ า พ แ บ บ อ ง ค์ ร ว ม ห รื อ สุ ข ภ า ว ะ
                                                                              ั
ส่ งผลให้การประเมินสุ ขภาพภายใต้นโยบาย HFA ครอบคลุ มทั้งตัวชี้ วดสุ ขภาพเชิ งปริ มาณ (อาทิ
อัตราป่ วย อัตราตาย) และคุ ณภาพ (ได้แก่ คุณภาพชี วิต) ในขณะที่ ทุกคน / ถ้วนหน้า (For all)
      ั
มีนยยะเทียบเท่ากับความเป็ นธรรม (Equity) โดยมีการสาธารณสุ ขมูลฐาน (Primary health care)
เป็ นกลยุทธ์สาคัญเพื่อบรรลุเป้ าหมาย For all            ดังนั้น กรอบพื้นฐานเพื่อการประเมิน HFA 2000
(Common framework evaluation for the third evaluation HFA 2000: CEF)
                                  ั           ้
ซึ่ งเป็ นที่มาของชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพดี ถวนหน้า (HFA 2000 indicator) แบ่งเป็ น 2 ระดับ ได้แก่
ระดับนโยบาย (Policy level) มุ่งประเมินความสาเร็ จสู งสุ ดของนโยบาย HFA นันคือ สถานะสุ ขภาพ
                                                                                      ่
และระดับบริ หารจัดการ (Managerial and technical level) มุ่งประเมิ นระบบบริ การสุ ขภาพ
โดยเฉพาะการสาธารณสุ ขมูลฐาน
                                                                                                     17




           อ นึ่ ง CEF        ไ ด้ รั บ ก า ร พั ฒ น า ใ ห้ มี อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ก า ร ป ร ะ เ มิ น HFA
ที่ มีความซับซ้อนและสอดคล้องกับสถานการณ์ สุขภาพอย่างต่ อเนื่ องนับจากการประเมิ นครั้ งที่ 1
ถึงครั้งที่ 3 โดย CEF/1 (Common framework evaluation for the first evaluation) ประกอบด้วย 4
องค์ประกอบ / กลุ่มดัชนี และ 12 ดัชนี (Global indicator) (ตารางที่ 1) ดังนี้

ตารางที่ 1 CEF/1 of HFA 2000 indicator as global indicators
                              Categories                                        No of indicators
1. Health policy                                                                       3
2. The provision of health care                                                        4
3. Health status and quality of life                                                   3
4. Social and economic                                                                 2
ที่มา WHO, Geneva, 1981a
                                      ั
หมายเหตุ รายละเอียดของรายการดัชนีช้ ีวดนาเสนอในภาคผนวก 1.


         น อ ก จ า ก นี้ HFA             2000  indicator      ชุ ด Global      indicator
                                           ั ั
ได้ขยายความให้มีรายละเอียดของตัวชี้ วดที่ชดเจนสาหรับการประเมินระดับประเทศ โดยจาแนกเป็ น
6 กลุ่มดัชนี 39 ดัชนีช้ ีวด (ตารางที่ 2)
                          ั

ตารางที่ 2 HFA 2000 indicator for use by countries
                                     Categories                                               No of
          Global: CEF/11)                                Countries 2)                       indicators
1. Health policy                     1. Health policy                                            4
2. The provision of health care      2. The provision of health care                             5
                                     3. Coverage by PHC                                         10
3. Health status and quality of life 4. Basic health status                                      7
                                     5. Further health status                                    5
4. Social and economic               6. Social and economic                                      7
ที่มา WHO, Geneva, 1981a 1), 1981b 2).
                                       ั
หมายเหตุ รายละเอียดของรายการดัชนีช้ ีวดนาเสนอในภาคผนวก 2.
                                                                                                                18




           ตลอด 20 ปี ของนโยบาย HFA 2000 แม้ไม่ปรากฏหลักฐานการจัดทากรอบการประเมิน
    CEF/2 หาก CEF/3 (A common framework evaluation for the third evaluation HFA 2000)
                                                           ั
    ได้นาเสนอกรอบการประเมินในรู ปแบบแผนภูมิความสัมพันธ์ที่ชดเจนที่สุด (แผนภูมิที่ 3)

    แผนภูมิที่ 3 กรอบแนวคิดการประเมิน HFA 2000 รอบที่ 3
                 (The common Framework for the third evaluation of HFA 2000: CFE/3)

                               2. Trend in Socioeconomic development

                               6. Health Services
1. Trends in policy                                                                  7. Trends in            8. Outlook
                               5. Development of the health system                   health status           for the future
development
                               4. Health resources

                               3. Health and environment

        ที่มา: WHO/SEARO, 1996b.
                                                                                              ั
        หมายเหตุ องค์ประกอบที่ 1, 5, และ 8 (พื้นที่สีเทา) ไม่ได้รับการนามากาหนดเป็ นดัชนีช้ ีวดสุขภาพ

               จากแผนภูมิที่ 3 CEF/3 จาแนกกลุ่มดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพดีถวนหน้าปี 2000 (HFA 2000 indicator)
                                                         ั          ้
    ทั้งสิ้ น 8 กลุ่ม หากมี เพียง 5 กลุ่ม ที่เน้นหนักการประเมินด้วยดัชนี ช้ ี วดเชิ งปริ มาณ (Quantitative
                                                                               ั
                                               ั
    indicators) จานวนรวมทั้งสิ้ น 74 ดัชนีช้ ีวด (ตารางที่ 3)

    ตารางที่ 3 CEF/3 of HFA 2000 indicator.
                                        Categories                                                        No of
       Global: CEF/1 1)            Countries 2)                             CEF/3 3)                    indicators
    1. Health policy            1. Health policy              1. Trend in policy development
    2. The provision of         2. The provision of           2. Health resources                          15
    health care                 health care
                                3. Coverage by PHC            3. Health and Environment                    2
                                                              4. Health services                           12
                                                                                                   19


                                                      5. Development of the health system
3. Health status and   4. Basic health status         6. Trends in health status          31
quality of life        5. Further health status
4. Social and economic 6. Social and economic 7. Trends in socioeconomic                      14
                                                  development
                                      Total indicators
            12                    39                          74
ที่มา WHO, Geneva, 1981a 1), 1981b 2) ; WHO/SEARO, 1996b3)
                                        ั
หมายเหตุ รายละเอียดของรายการดัชนีช้ ีวดย่อยนาเสนอในภาคผนวก 3.


           เ มื่ อ สิ้ น สุ ด ก า ร ป ร ะ เ มิ น HFA         2000       ค รั้ ง ที่ 3        พ บ ว่ า
เ ป้ า ห ม า ย สุ ข ภ า พ ดี ถ้ ว น ห น้ า มิ อ า จ ป ร ะ ส บ ผ ล ส า เ ร็ จ ไ ด้
                                                              ้                    ่
จนกลายเป็ นจุดกาเนิ ดของการสานต่อนโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้าในชื่ อเรี ยกที่วา “Health for All in
the           21st            century”               HFA          21            จากวัต ถุ ประสงค์ 2
                                                  ้
ประการเพื่อการบรรลุเป้ าหมายสุ ขภาพดีถวนหน้าดังกล่าวข้างต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งวัตถุประสงค์ที่ 2
ซึ่ งยังใช้การสาธารณสุ ขมูลฐานเป็ นกลยุทธ์นาที่สาคัญ (Antezana, Chollat-Traquet and Yach, 1998)
เสมือนเป็ นปั จจัยนาเข้าในการกาหนดกรอบการประเมินการบรรลุเป้ าหมาย HFA ในศตวรรษที่ 21
ซึ่ งครอบคลุม 10 กลุ่มเป้ าหมายและ 30 ดัชนี ช้ ี วดระดับนานาชาติ (Global indicators) ดังแผนภูมิที่ 4
                                                      ั
                                                                ั
(Visschedijk and Simeant, 1998)อย่างไรก็ตาม ดัชนี ช้ ี วด HFA 21 ระดับชาติ (National indicators)
ยัง ไม่ ป รากฏหลัก ฐานอ้า งอิ ง เชิ ง ประจัก ษ์ อ าจเนื่ อ งจากกรอบเวลาการประเมิ น ผล HFA 21
              ่
ช่วงแรกอยูระหว่าง 5 ถึง 20 ปี แรกของศตวรรษที่ 21

แผนภูมิที่ 4 กรอบแนวคิดเชิงนโยบาย HFA 21: ที่มาของ Global HFA 21 indicator

Action on determinants            Determinants                                     Health system
And health systems     Targets                                          Targets
                       5. Improve access to water, sanitation,          7. Develop, Implement, and monitor
                           food and shelter. [3]                            national HFA policies. [2]
                       6. Promote health enhancing lifestyle.           8. Improve access to comprehensive
                           [3]                                              essential quality of care. [3]
                                                                        9. Enhance health information and
                                                                            surveillance systems. [2]
                                                                        10. Support research for health. [-]
                                                                                                 20




                                       Targets
                                       1. Improve health equity. [3]
Health Outcomes
                                       2. Increase survival: MMR, CMR, life expectancy. [3]
                                       3. Reverse global trends for five major pandemics. [5]
                                       4. Eradicate and eliminate certain disease. [6]
ที่มา Visschedijk and Simeant, 1998: 57.
หมายเหตุ 1. คัดเลือกนาเสนอเฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องกับการจัดทาชุดดัชนีช้ ีวด
                                                                        ั
           2. MMR: Maternal mortality rates; CMR: under-five or child mortality rates.
           3. ตัวเลขใน […] คือจานวนดัชนีช้ ีวดในแต่ละกลุ่มเป้ าหมาย
                                             ั
                                           ั
           4. รายละเอียดของรายการดัชนีช้ ีวดนาเสนอในภาคผนวก 4.


                                 ั
        โดยสรุ ป ชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพ HFA 2000 as a global indicator, National indicators, CEF/3
และ HFA 21 มีลกษณะร่ วมกันของการจัดกลุ่มดัชนี ดงนี้ ผลลัพธ์ทางสุ ขภาพ (Health outcomes)
                    ั                                    ั
ระบบสุ ขภาพ (Health systems) และปัจจัยกาหนดสุ ขภาพ (Health determinants) (ตารางที่ 4)
                                                                                                                                                                           20



ตารางที่ 4 สรุ ปกลุ่มดัชนีร่วมของชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพดีถวนหน้า
                                              ั          ้
   กลุ่มดัชนีร่วม                                                                 กลุ่มดัชนีจาแนกตามชุดดัชนี HFA
                         CEF/1 as global categories          HFA2000 as National categories                       CEF/3                             HFA 21
Health outcome      1. Health status and quality of life   1. Basic health status (nutritional 1. Trends in health status (mortality, 1. Improve health equity.
                    (including infant mortality,           status and mortality)                  morbidity, and life expectancy)     2. Increase survival: MMR,
                    nutritional status, and life           2. Further health status (Morbidity)                                          CMR, life expectancy.
                    expectancy)                                                                                                       3. Reverse global trends for five
                                                                                                                                         major pandemics.
                                                                                                                                      4. Eradicate and eliminate certain
                                                                                                                                         disease.
Health system       2. Health policy                       1. Health policy                       1. Health resources                 5. Develop, Implement, and
                                                                                                                                         monitor national HFA
                                                                                                                                         policies.
                    3. The provision of health care        2. The provision of health care        2. Health and Environment           6. Improve access to
                                                           3. Coverage by PHC                     3. Health services                     comprehensive essential
                                                                                                                                         quality of care.
                                                                                                                                      7. Enhance health information
                                                                                                                                         and surveillance systems.
Health determinant 4. Social and economic                  6. Social and economic                 5. Trends in socioeconomic          8. Improve access to water,
                                                                                                  development                            sanitation, food and shelter.
                                                                                                                                      9. Promote health enhancing
                                                                                                                                         lifestyle.




                                                                                                                                                                     20
                                                                                                          21



       1.2.2 เกณฑ์ คัดเลือกดัชนีชี้วัดสุ ขภาพดีถ้วนหน้ า (Criteria for selecting HFA indicator)
เกณฑ์สาคัญที่กาหนดขึ้นเพื่อคัดเลือกสาหรับติดตามและประเมินความสาเร็ จของ HFA 2000 มีท้ งสิ้ น            ั
7 ข้อ (WHO, Geneva, 1981a; WHO, Geneva, 1981b) โดยให้ความสาคัญสู งสุ ด กับเงื่อนไข 3
ประการแรก ได้แก่
       ▪ Relevance               :     ดั ช นี ที่ ไ ด้ รั บ เลื อ กควรมี ค วามสอดคล้ อ งกั บ นโยบาย HFA
           เพื่อประโยชน์ในการตัดสิ นใจและสามารถติดตามความก้าวหน้าของนโยบายได้
       ▪ Feasibility               :      ดั ช นี ที่ ไ ด้ รั บ เลื อ กควรมี ค วามเป็ นไปได้ ใ นการจั ด เก็ บ
           ซึ่ ง ค ร อ บ ค ลุ ม ทั้ ง เ ชิ ง เ ท ค นิ ค ก า ร จั ด เ ก็ บ ต้ น ทุ น ใ น ก า ร จั ด เ ก็ บ
           และการจัดการเกี่ ยวกับการเก็บรวบรวมข้อมูล (Technical, financial and managerial
           feasibility)
       ▪ Selectivity : ดัชนี ใด ๆ แม้มีคุณลักษณะตามเงื่ อนไข 1 และ 2 อาจได้รับการคัดออก
           ถ้ า ไ ม่ ส า ม า ร ถ ท า ก า ร จั ด เ ก็ บ ข้ อ มู ล ที่ ส ะ ท้ อ น ค ว า ม เ ป็ น จ ริ ง ไ ด้
           โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง การรวบรวมข้อ มู ล ระดับ ชุ ม ชน                         (Community    level)
           ข อ ง ป ร ะ เ ท ศ ก า ลั ง พั ฒ น า
                                                                                      ้      ั
           ซึ่ งเป็ นพื้นที่ที่สถานบริ การสุ ขภาพมีไม่เพียงพอจนเป็ นเหตุให้ขอมูลอุบติการณ์หรื อความ
           ชุกที่ได้รับการเก็บรวบรวมมีนอยจนไม่น่าเชื่อถือ
                                                  ้

       ส่ วนเงื่อนไข 4 ประการที่เหลือ คือ ความตรง / ถูกต้อง (Validity) ความเที่ยง (Reliability)
ความไว (Sensitivity) และความเฉพาะเจาะจง (Sensitivity) เป็ นเงื่อนไขรองที่ได้รับการอ้างถึง
หากไม่ปรากฏหลักฐานเชิงประจักษ์ถึงการดาเนินการเพื่อการคัดเลือกดัชนีตามเงื่อนไขเหล่านี้

        จากรายละเอียดที่ปรากฏในบทนา (Preface) ของเอกสาร “Development of indicator for
monitoring progress towards health for all by the year 2000.” (WHO, Geneva, 1981a)
                                                          ั
สามารถสรุ ปขั้นตอนการคัดเลือก HFA 2000 indicator ได้ท้ งสิ้ น 4 ขั้นตอน (แผนภูมิที่ 5) ได้แก่
        ขั้ นตอนที่ 1:             พิ จ ารณาความหมายของค าว่ า “Health                for      all”
การตี ความประโยคดัง กล่ าวกลายข้อมูล เบื้ องต้นในการก าหนดความต้องการ หรื อข้อมูลที่ จาเป็ น
(Information requirement) สาหรับติดตามและประเมินผลการบรรลุ เป้ าหมายสถานะสุ ขภาพดี ข้ ึน
                           ้
ภายใต้นโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้า รวมถึงวิเคราะห์แหล่งเก็บรวบรวมข้อมูลหลักและรอง
        ขั้ น ต อ น ที่ 2:                         พิ จ า ร ณ า ค ว า ม ส อ ด ค ล้ อ ง (Relevance)
หมายถึงการประเมินตัดสิ นว่ามีร่างดัชนีตวใดบ้างที่มีความสอดคล้องกับนโยบาย HFA
                                         ั
                                                                                                                22


                                                                                    ้
            ขั้นตอนที่ 3: พิจารณาความเป็ นไปได้ในการเก็บรวบรวมข้อมูลตามที่ตองการ (Feasibility of
gathering                         the                        information                         required)
โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง ในประเด็ น กระบวนการหรื อระเบี ย บวิ ธี ในการจั ด เก็ บ ที่ ไ ม่ ซั บ ซ้ อ น
จนกลายเป็ นภาระงานและต้นทุนการจัดเก็บไม่มากจนเกินไป
            ขั้ นตอนที่ 4:                 คั ด เลื อก ส มบู ร ณ์ ข องข้ อ มู ล จาก แ หล่ งที่ มาอี ก ครั้ ง
                 ้
ทั้งนี้เพื่อให้ขอมูลที่ได้มานั้นสะท้อนปั ญหาที่แท้จริ ง (Selectivity)

แผนภูมที่ 5 การดาเนินการคัดเลือก HFA 2000 indicator
      ิ

                                              Meaning of “HFA”

                                           Information requirement

                                       Relevance of certain indicator
                               (For policy decision and monitoring progress)

                             Feasibility of gathering the information required

                                                   Selectivity

                                     HFA 2000 as a global indicator


                                                                     ั
          แหล่งข้อมูลหลักระดับชาติเพื่อการรวบรวมข้อมูลตามดัชนี ช้ ี วด HFA 2000 มาจาก 7 แหล่ง
ไ ด้ แ ก่ 1)            ส ถิ ติ ชี พ 2)         ส า ม ะ โ น ป ร ะ ช า ก ร แ ล ะ ค รั ว เ รื อ น 3)
การบันทึกข้อมูลประจา/พื้นฐานจากระบบบริ การสุ ขภาพ 4) ข้อมูลการเฝ้ าระวังทางระบาดวิทยา 5)
การสารวจ 6) ทะเบียนการเจ็บป่ วย / โรค และ 7) แหล่งอื่น ๆ

           ส า ห รั บ HFA                                                  21                            indicators
จากการทบทวนเอกสารไม่ ป รากฏหลัก ฐานเชิ ง ประจัก ษ์เกี่ ย วกับ เกณฑ์ค ัดเลื อกดัช นี HFA 21
แ ต่ เ ป็ น ไ ป ไ ด้ ว่ า เ ก ณ ฑ์ คั ด เ ลื อ ก ดั ช นี อ ยู่ ภ า ย ใ ต้ ห ลั ก ก า ร เ ดี ย ว กั บ HFA      2000
                                                                                                  23


                                                                                        ้
เนื่องจากเป็ นความต่อเนื่องของการดาเนินนโยบายที่ขยายกรอบเวลาการบรรลุ เป้ าหมายสุ ขภาพดีถวน
หน้าจากเดิมซึ่ งกาหนดไว้ในปี ค.ศ. 2000 เป็ นศตวรรษที่ 21 หรื อ ค.ศ. 2100




         โดยสรุ ป HFA indicator ทั้ง 4 ชุด ประกอบด้วย HFA as a global indicator, HFA as a
national      indicators,    HFA/CEF/3,         และ HFA    21      แม้ มี ดั ช นี ช้ ี วัด ต่ า งกั น
หากมีการจัดกลุ่มดัชนี ที่ครอบคลุ มนิ ยามสุ ขภาพในความหมายของสุ ขภาวะใน 3 กลุ่มดัชนี ได้แก่
ผลลัพธ์ทางสุ ขภาพ (Health outcome) ระบบสุ ขภาพ (Health system) และปั จจัยกาหนดสุ ขภาพ
(Health determinants)

        II. World Health Report 2000 indicator (WHR 2000)

        กระบวนการจัดทา WHR 2000 indicator จาแนกประเด็นการทบทวนเอกสารออกเป็ น 2
                                                             ั
ส่ วนหลัก ได้แก่ กรอบแนวคิดที่ใช้เพื่อการเลือกดัชนี และเกณฑ์คดเลือกดัชนี ดังรายละเอียดต่อไปนี้

        2.1 กรอบแนวคิด WHR 2000 indicator รายงานขององค์การอนามัยโลกในชื่ อว่า “The
world health report 2000 Health system: Improving performance” เรี ยกย่อว่า “WHR 2000”
(WHO, Geneva, 2000)               แบ่ ง ระบบสุ ข ภาพออกเป็ น 2 ส่ ว นที่ สั ม พัน ธ์ ก ัน ได้แ ก่
การทาหน้าที่ของระบบสุ ขภาพ (Function) และวัตถุประสงค์ของระบบสุ ขภาพ (Objective of health
system) (แผนภูมิที่ 6)

แผนภูมิที่ 6 ความสัมพันธ์ระหว่างการทาหน้าที่และวัตถุประสงค์ของระบบสุ ขภาพ

การทาหน้ าที่ของระบบ (Function)                              วัตถุประสงค์ ของระบบ (Objective)

   การชี้ทิศทาง                                                 1. การตอบสนองต่อประชาชน
  (Stewardship)                                                    (System responsiveness)


          จัดหาทรัพยากร                   ให้บริ การ
         ลงทุนและฝึ กอบรม            (Delivering services:
        (Creating resources)              Provision)
                                                                                                         24




                                                                                              2. สุขภาพ
                                                                                        (Health improvement)



    การคลัง                                                         3. การอุทิศเงินที่เป็ นธรรม
  (Financing)                                                   (Fair financing contribution: FFC)

           จากแผนภูมิ ที่ 6 การท าหน้า ที่ ของระบบสุ ขภาพครอบคลุ มใน 4 ประเด็ น ได้แก่ 1)
การชี้ทิศทาง (Stewardship) 2) การจัดหาทรัพยากรเพื่อการลงทุนและฝึ กอบรม (Creating resources)
3) การคลัง (Financing) และ 4) การให้ บ ริ ก าร (Delivering services: Provision)
มี ค วามสั ม พั น ธ์ ก ั บ การก าหนดวัต ถุ ป ระสงค์ ข องระบบสุ ขภาพ 3                ประการ ได้ แ ก่ 1)
การตอบสนองต่อประชาชน (System responsiveness) 2) สุ ขภาพ (Health improvement) 3)
การอุทิศเงินที่เป็ นธรรม (Fair financing contribution: FFC) โดยวัตถุประสงค์เหล่านี้ ถือเป็ นที่มาของ
WHR                          2000                 indicator             ทั้ ง นี้ เ พ ร า ะ ชุ ด ดั ช นี นี้
                       ั
จัดทาขึ้นโดยมี วตถุ ประสงค์เพื่อประเมิ นการดาเนิ นงานของระบบสุ ขภาพ (Evaluation of health
system performance) โดยก าหนดค าถามเพื่ อ การประเมิ น ไว้ว่ า ระบบสุ ข ภาพที่ เ ป็ นอยู่ น้ ี
เ ป็ น ร ะ บ บ ที่ ส นั บ ส นุ น                                                                          /
ส่ งเ ส ริ ม ใ ห้ เ กิ ด ก าร เปลี่ ย นแ ปล งส ถ านะ สุ ขภ าพ ประ ชาก รใ น ทิ ศ ทาง ที่ ดี ขึ้ นหรื อไ ม่
                                                                    ้
รวมถึ ง เป็ นระบบสุ ขภาพที่ตอบสนองได้ตามความคาดหวังของผูใช้บริ การ / ประชากรหรื อไม่
และเป็ นระบบสุ ข ภาพที่ มี ค วามเป็ นธรรมหรื อ ไม่ โดยความเป็ นธรรมทางการเงิ น การคลัง นี้
มุ่งประเมินว่าระบบ สุ ขภาพสามารถปกป้ องประชาชนมิให้ล้มละลายจากการเจ็บป่ วยได้หรื อไม่
ดังนั้น WHR 2000 indicator จึงครอบคลุมใน 3 กลุ่มดัชนี 15 ดัชนีช้ ีวด (ตารางที่ 5) ดังนี้
                                                                      ั

                                                                                         ั
            1) ผลลัพ ธ์ ทางสุ ขภาพ (Health outcomes) จานวนทั้ง สิ้ น 5 ดัช นี ช้ ี วด โดย 3
                      ั
ดัชนี แรกเป็ นดัชนี วดสถานะสุ ขภาพดั้งเดิม (Conventional health status) ในขณะที่ 2 ดัชนี สุดท้าย
     ั
มีลกษณะเป็ น Single numerical index นันคือ DALE (Disability – adjusted life expectancy) และ
                                          ่
DALYs             (Disability     –         adjusted       life       years)        ซึ่ งดั ช นี ทั้ ง 2
นี้ ถือเป็ นนวัตกรรมการวัดสุ ขภาพประชากรเชิ งองค์รวม (Summary Measure of Population Health:
SMPH) หมายถึงการวัดผลลัพธ์ทางสุ ขภาพโดยรวบรวมข้อมูลจาก 2 แหล่ งได้แก่ ข้อมูลการตาย
(Mortality) และข้อมูลสุ ขภาพอื่นที่มิใช่การตาย (non-fatal health outcome) (Christopher et al., 2000)
                                                                                                                     25


ทั้งนี้ เพื่อประเมิ นการบรรลุ เป้ าหมายสู งสุ ดของนโยบาย HFA นั่นคื อความเสมอภาคทางสุ ขภาพ
(Inequality in health)

             DALYs               (Disability                   –          adjusted              life             years)
เป็ นการวัดภาระโรคบนพื้นฐานความเชื่ อว่าการเสี ยชี วิตที่อายุต่างกันย่อมบ่งบอกถึงระดับความสู ญเสี
ย ต่ า ง กั น DALYs                    มี ห น่ ว ย วั ด เ ป็ น จ า น ว น ปี ที่ ทุ พ พ ล ภ า พ ค า น ว ณ จ า ก 1)
จานวนปี ที่รอดชี วิตหรื อจานวนปี มาตรฐานที่สูญเสี ยไป ณ อายุที่ต่างกัน (Standard expected year of
life-lost: seYLL) และ 2) ความสู ญเสี ยจากภาวะทุพพลภาพ (Years lived with a disability: YLD)
(บุ ร ณั ช ย์ ส มุ ท รั ก ษ์ แ ล ะ ค ณ ะ 2540)                                                                   อ นึ่ ง
แม้การถ่วงน้ าหนักด้วยความสู ญเสี ยจากภาวะทุพพลภาพเป็ นค่าหรื อน้ าหนักเฉลี่ยที่ถูกกาหนดขึ้นโดย
กลุ่ ม ผู ้เ ชี่ ย วชาญของ WHO             ซึ่ งมี ค่ า อยู่ ร ะหว่ า ง 0    ถึ ง 1       (โดยค่ า 1         คื อ ตาย)
ที่ อ า จ มี ปั ญ ห า ใ น ก า ร เ ป็ น ตั ว แ ท น ห รื อ ก า ร ศึ ก ษ า เ ป รี ย บ เ ที ย บ ร ะ ห ว่ า ง ป ร ะ เ ท ศ
แต่สะท้อนความพยายามในการพัฒนาดัชนีที่รวมการตายและการเจ็บป่ วยไว้ดวยกัน                      ้
             ในขณะที่ DALE (Disability – adjusted life expectancy) แม้มีความหมายคล้ายกับ DALYs
หากต่างกันที่ DALE เป็ นการวัดภาระโรคที่ปรับด้วยช่ วงเวลาการอยู่ร่วมกับภาวะทุพพลภาพ (To
measure the burden of disease, adjusted to take account of time lived with a disability)
ส่ งผลให้ค่าอายุคาดเฉลี่ยจากดัชนี DALE คืออายุคาดเฉลี่ยเมื่อแรกเกิดที่ปรับลดด้วยภาวะทุพพลภาพ
หรื อจ านวนปี ที่ ค าดว่า จะมี ชี วิตอยู่โดยมี ระดับ ของภาวะทุ พ ภาพไม่ แตกต่ า งกัน เพราะ DALE
คือพื้นที่ของอายุคาดเฉลี่ย (A = Survival free of disability) บวกกับบางส่ วนของภาวะทุพพลภาพ (B
= Disability) ดังรู ปที่ 1                   ข้อมูลที่จาเป็ นสาหรับการคานวณ DALE มี 3 ประเภทคือ 1)
สั ด ส่ ว น ก า ร มี ชี วิ ต ใ น ช่ ว ง อ า ยุ ต่ า ง ๆ ซึ่ ง ค า น ว ณ จ า ก อั ต ร า เ กิ ด แ ล ะ อั ต ร า ต า ย 2)
ค ว า ม ชุ ก ข อ ง ภ า ว ะ ทุ พ พ ล ภ า พ ใ น ช่ ว ง อ า ยุ ต่ า ง ๆ แ ล ะ 3)
การถ่วงน้ าหนักด้วยภาวะทุพพลภาพประเภทต่าง ๆ ทั้งที่อาจเปลี่ยนแปลงได้หรื อไม่ได้ตามช่วงอายุ
(Murray, Salomon, and Mathers, 1999 cited in WHO, Geneva, 2000)


                          100
                                                                      C = Mortality
                           Percentage surviving




                                                              B = Disability




                                                  A = Survival free of Disability
                                                                                                   26




                          0
                                                    Age

                 รู ปที่ 1 สถานะสุ ขภาพประชากรโดยสรุ ปจากภาวะการตายและทุพพลภาพ
                 ที่มา : Murray, Salomon, and Mathers, 1999 อ้างใน WHO, Geneva, 2000: 28.

          2) การดาเนินงานของระบบสุ ขภาพ (Health system performance) จาแนกออกเป็ น 2
กลุ่ มย่อย โดยกลุ่ มแรกคื อ การประเมิ นการตอบสนองต่อประชาชน (System responsiveness)
ห ม า ย ถึ ง ร ะ บ บ สุ ข ภ า พ อั น จ ะ ก่ อ ใ ห้ เ กิ ด ส ถ า น ะ สุ ข ภ า พ ที่ ดี (Good    health)
ควรเป็ นระบบสุ ข ภาพสามารถตอบสนองได้ต ามความคาดหวัง ของประชาชน / ผูใ ช้บ ริ ก าร             ้
(Goodness: การประเมิ น ระดับ เฉลี่ ย ของความคาดหวัง ) และ เป็ นระบบสุ ข ภาพที่ ดู แ ล
หรื อปฏิ บ ติก ับ ทุ ก คนอย่า งเท่ า เที ย มกันโดยไม่ เลื อกปฏิ บ ติ (Fairness: การประเมิ นการกระจาย
            ั                                                      ั
หรื อระดับความแตกต่างที่แต่ละบุคคล / กลุ่มบุคคลได้รับการตอบสนอง) และกลุ่มสุ ดท้ายคือ
การประเมิ น ความเป็ นธรรมทางการเงิ นการคลัง หรื อการอุ ทิ ศเงิ นที่ เป็ นธรรมของระบบสุ ขภาพ
(Fairness in financial contribution: FFC)

ตารางที่ 5. WHR 2000 indicator
      กลุ่มดัชนี (Categories)                                   ั
                                                      ดัชนีช้ ีวด (indicator)
1. Health outcomes
   1.1 Conventional Health     1) Probability of dying (per 1000)
       status                     1.1) Under age 5 years
                                  1.2) Between ages 15 – 59 years
                               2) Life expectancy at birth (years)
                               3) Deaths by cause, sex, stratum in WHO region
                                  3.1) Total deaths
                                  3.2) Communicable disease
                                  3.3) Non-communicable conditions
  1.2 Distribution of health   4) DALYs
                                                                                                27


      (inequality in health)      5) DALE
2. Health system Performance
   2.1 System responsiveness      6) Respect for persons
                                    6.1) Respect for the dignity of
                                    6.2) Confidentiality
                                    6.3) Autonomy to participate in choices about one’s own health
                                  7) Client orientation
                                     7.1) Prompt attention, Reasonable waiting times for non-ER.
                                    7.2) Amenities of adequate quality
                                    7.3) Choice or freedom to select which individual / organization
                                  delivers one’s care




ตารางที่ 5. WHR 2000 indicator (ต่อ)
      กลุ่มดัชนี (Categories)                                        ั
                                                           ดัชนีช้ ีวด (indicator)
  2.2 Fairness in financial         8) Health expenditure (%)
contribution                          8.1) Total expenditure of health as % of GDP
                                      8.2) Public expenditure as % of total exp on health
                                      8.3) Private expenditure as % of total health exp.
                                      8.4) Out-of-pocket exp. as % of total exp. on health
                                      8.5) Tax-funded and other public exp. as % of public exp. on
                                    health
                                      8.6) Social security exp. as % of public exp. on health
                                      8.7) Public exp. on health as % of total public exp.
                                    9) Per capita health exp. (US$)
                                      9.1) Total exp. of official exchange rate
                                      9.2) Out-of-pocket at official exchange rate
                                      9.3) Total exp. in international dollars.
                                                                                                     28


                                        9.4) Public exp. in international dollars.
                                        9.5) Out-of-pocket exp. in international dollars.
                                      10) FFC index
3. Basic indicator
   3.1 Population estimate            11) Total population (000)
                                      12) Annual growth rate (%)
                                      13) Dependency ratio (per 100)
                                      14) % of population aged 60+ years
                                      15) Total fertility rate
ที่มา รายละเอียดในตารางปรับจากการนาเสนอใน Statistical Annex ของ WHO, Geneva, 2000


          Fair                 financing                contribution                            (FFC)
ระบบสุ ขภาพที่ มี ค วามเป็ นธรรมทางการเงิ น การคลั ง ในความหมายของ WHR                            2000
                                                               ้
หมายถึ งระบบสุ ขภาพที่บุคคล/ ครัวเรื อนได้รับความคุ มครองหรื อได้รั บบริ การสุ ขภาพที่จาเป็ น
โดยไม่ตองเผชิญกับการสู ญเสี ยทางการเงินหรื อมีฐานะที่ยากจนลงจากค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นขณะเจ็บป่ วย
          ้
รวมถึ งไม่ถูกกี ดกันการใช้บริ การตามความจาเป็ นอันเป็ นผลสื บเนื่ องจากฐานะที่ ยากจน WHR
2000 ระบุสาเหตุสาคัญ 2 ประการที่ก่อให้เกิ ดความไม่เป็ นธรรมของการจ่ายเงิ นต่อบริ การสุ ขภาพ
(Unfair payment of health care) อันเป็ นที่มาของการเก็บรวบรวมข้อมูลเพื่อประเมิน FFC ได้แก่ 1)
ค่ า ใ ช้ จ่ า ย ต่ อ บ ริ ก า ร สุ ข ภ า พ ที่ ค า ด ไ ม่ ถึ ง (Unexpected                   expense)
เป็ นเหตุให้ประชาชนมีส่วนร่ วมรับภาระค่าใช้จ่ายส่ วนเกิ นด้วยตนเอง (Out of pocket) และ 2)
รายจ่ายล่วงหน้าที่จ่ายเพื่อบริ การสุ ขภาพ (Pre-payment) ทั้งที่มาจากภาษี ทวไปและประกันสังคม
                                                                                 ั่
                   ั
ดังนั้นดัชนี ช้ ี วด FFC จาแนกเป็ น 3 ลักษณะ ได้แก่ 1) การวัดสัดส่ วนการจ่ายเพื่อสุ ขภาพ (% of health
expenditure)             2) รายจ่ายเพื่อสุ ขภาพต่อหัว (Per capita health expenditure) และ 3) FFC index
(ตารางที่ 5)

          FFC            index             เ ป็ น ก า ร วั ด เ ชิ ง อ ง ค์ ร ว ม (Summary   measures)
ที่ ค านวณจากรายจ่ า ยทางสุ ขภาพที่ เ กิ ด ขึ้ นจริ งและความสามารถในการจ่ า ยของครั ว เรื อน
โดยความสามารถในการจ่าย (Household’s capacity to pay) คือการนารายได้หกสุ ทธิ (Permanent    ั
income มิใช่ Reported income) มาหักออกจากค่าใช้จ่ายตามความจาเป็ นขั้นพื้นฐาน (Basic necessities
ซึ่ ง ก็ คื อ ค่ า ใ ช้ เ พื่ อ ก า ร บ ริ โ ภ ค ห รื อ Food                                spending)
คงเหลื อ เป็ นรายได้ เ พื่ อ การใช้ จ่ า ยในสิ่ ง ที่ ไ ม่ ใ ช่ อ าหาร (non-food spending)     ดัง นั้ น
                                                                                                         29


ก า ร อุ ทิ ศ เ งิ น ที่ เ ป็ น ธ ร ร ม ส า ห รั บ FFC                                                 index
มี ค วามหมายว่ า ทุ ก ครั ว เรื อ นมี อ ัต ราส่ ว นการจ่ า ยเงิ น เพื่ อ สุ ข ภาพเท่ า กับ non-food spending
โดยขจัดปั จจัยกวนที่อาจส่ งผลให้เกิดความต่างกันของรายจ่าย ได้แก่ รายได้ครัวเรื อน สถานะสุ ขภาพ
และการใช้บริ การสุ ขภาพ นันคื อ FFC index มี ค่าเท่ากับ 1 (Perfect equality) ถ้าค่าเท่ากับ 0
                                 ่
คือไม่เสมอภาคอย่างสุ ดขั้ว (Extremely inequality)

         3) กลุ่ ม ดั ช นี พื้น ฐาน (Basic indicator)               WHR 2000 indicator
มุ่งเน้นการคาดประมาณประชากร (Population estimate) ประกอบด้วยดัชนี ช้ ี วดรวมทั้งสิ้ น 5 ดัชนี
                                                                           ั
ได้ แ ก่ ประชากรรวม อั ต ราการเจริ ญเติ บ โต อั ต ราการพึ ง พา สั ด ส่ ว นประชากรวัย สู งอายุ
และอัตราการเจริ ญพันธ์

          2.2 เกณฑ์ คัดเลือกดัชนีชี้วัดสุ ขภาพ WHR 2000 (Criteria for selecting WHR 2000
indicator)
                                                   ั
จากการทบทวนเอกสารไม่ปรากฏหลักฐานระบุชดเจนถึงเกณฑ์ที่นามาใช้เพื่อการคัดเลือก WHR 2000
indicators โดยทัวไป การวัดสุ ขภาพประชากรเชิงองค์รวม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง DALYs และ DALE
                      ่
มี วั ต ถุ ป ร ะ ส ง ค์ ห ลั ก เ พื่ อ เ ป รี ย บ เ ที ย บ ส ถ า น ะ สุ ข ภ า พ ป ร ะ ช า ก ร
โดยไม่ ค านึ ง ถึ ง ประเด็ นความต่ า งกันของกลุ่ ม ประชากร เวลา หรื อภู มิภาค/พื้นที่ อยู่อาศัย (Cross-
comparisons of population health) ดังนั้นเกณฑ์ที่สาคัญที่สุดคือ ความตรง (Validity) และความเที่ยง
(Reliability)
ของเครื่ องมือที่ใช้ในการเก็บรวมรวมข้อมูลสถานะสุ ขภาพเพื่อความน่าเชื่ อถือสาหรับการคานวณค่าD
ALYs และ DALE (Christopher, et al., 2002)

          อ ย่ า ง ไ ร ก็ ต า ม เ มื่ อ ก า ร ป ร ะ เ มิ น ร ะ บ บ สุ ข ภ า พ WHR               2000
ด้ ว ย ดั ช นี วั ด เ ชิ ง อ ง ค์ ร ว ม ดั ง ก ล่ า ว ข้ า ง ต้ น ไ ด้ รั บ ก า ร เ ผ ย แ พ ร่
ปรากฏว่ารายงานฉบับนี้ได้รับการวิพากษ์อย่างมากเนื่องจากความไม่น่าเชื่อถือในหลายประเด็นโดยเฉ
พาะ ระ เบี ย บวิ ธี วิ จ ั ย ซึ่ งเป็ นที่ มาของข้ อ มู ล เพื่ อ การค านวณตามกรอบดั ช นี อาทิ 1)
ข้อ มู ล ความชุ ก ของแต่ ล ะลัก ษณะของภาวะทุ พ พลภาพที่ จ าเพาะกับ อายุ ข าดความน่ า เชื่ อ ถื อ 2)
ความ เป็ น ตั ว แท นขอ งผู้ ใ ห้ ข ้ อ มู ล (Respondents)             ซึ่ งมี ประ มาณ 1,000      คน
โดยมีเพียงครึ่ งหนึ่งเป็ นเจ้าหน้าที่ของ WHO ในขณะที่ส่วนที่เหลือเป็ นกลุ่มบุคคลที่เข้าเยี่ยมชม WHO
website (Williams, 2001) 3) การวัดความไม่เสมอภาคทางสุ ขภาพ (Measuring inequalities in health)
จ ากั ด เฉพาะการประเมิ น ขนาดความแตกต่ า งทางสุ ขภาพโดยภาพรวม และจ าแนกเพศ
                                                                                                                     30


มิได้ครอบคลุมประชากรกลุ่มย่อย (Sub-population) ที่มีสถานะทางสังคมเศรษฐกิจต่างกัน เช่น รายได้
ก า ร ศึ ก ษ า อ า ชี พ พื้ น ที่ อ ยู่ อ า ศั ย เ ป็ น ต้ น ทั้ ง ๆ
ที่ปัจจัยเหล่านี้ ส่งผลกระทบโดยตรงต่อความไม่เสมอภาคทางสุ ขภาพ (Braveman et al 2001 ;
Almeida et al 2001) และ 4) ผลการวิเคราะห์ของ Braveman, et al (2001) พบว่าดัชนี DALE and
DALYs                      มี ร ะ ดั บ ค ว า ม สั ม พั น ธ์ ที่ น้ อ ย ม า ก กั บ ปั จ จั ย ท า ง สั ง ค ม เ ศ ร ษ ฐ กิ จ
จนมิ อา จย อมรั บไ ด้ ว่ า เ ป็ นดั ช นี วั ด ควา มไ ม่ เ ส ม อภา คท าง สุ ขภ าพ เ ป็ น ต้ น ดั ง นั้ น
จ า เ ป็ น อ ย่ า ง ยิ่ ง ที่ ต้ อ ง พิ จ า ร ณ า อ ย่ า ง ร อ บ ค อ บ ใ น ก า ร น า DALE                แ ล ะ DALYs
มาใช้เป็ นดัชนีประเมินความไม่เสมอภาคทางสุ ขภาพอันเป็ นส่ วนหนึ่งของการประเมินระบบสุ ขภาพ

         โ ด ย ส รุ ป WHR                                  2000                       indicator
มุ่งเน้นประเมินผลการดาเนินของระบบสุ ขภาพว่าเป็ นระบบที่สามารถบรรลุเป้ าหมายสุ ขภาพดีถวนห  ้
น้า หรื อก่อให้เกิดความเสมอภาคทางสุ ขภาพของประชากรได้หรื อไม่ ส่ งผลให้ WHR 2000 indicator
มี ลกษณะร่ วมของการจัดกลุ่ มดัชนี ที่ คล้ายกับกลุ่ มดัชนี HFA ได้แก่ ผลลัพธ์ทางสุ ขภาพ (Health
     ั
outcomes) ระบบสุ ขภาพ (Health systems) และปั จจัยกาหนดสุ ขภาพ (Health determinants)

          III. Basic Indicator ของ WHO

           ในเชิ งวิชาการดัชนี ที่มีชื่อว่าBasic indicator, Core indicator, Minimum essential information,
Common                                  minimum                             data                       set
         ั
ต่างมีนยยะถึ งชุ ดดัชนี ที่ใช้เป็ นเครื่ องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูลเชิ งผลลัพธ์ (Outcome indicator)
เ พื่ อ ป ร ะ เ มิ น ส ถ า น ะ สุ ข ภ า พ แ ล ะ มี ข้ อ ร า ย ก า ร ป ร ะ เ มิ น จ า น ว น น้ อ ย
กระบวนการจัดท าดัช นี ช้ ี วัดสุ ข ภาพพื้ นฐานนี้ จาแนกการทบทวนออกเป็ น 2 ส่ วนหลัก ได้แ ก่
                                                      ั
กรอบแนวคิดที่ใช้เพื่อคัดเลือกดัชนี และเกณฑ์คดเลือกดัชนี ดังต่อไปนี้

           3.1 กรอบแนวคิ ด Basic indicator ของ WHO                           Basic indicator
ส่ ว น ใ ห ญ่ จั ด ท า โ ด ย ส า นั ก ง า น ส่ ว น ภู มิ ภ า ค (WHO regional        offices)
ภายใต้วตถุประสงค์ร่วมกันคือการวัดผลลัพธ์ทางสุ ขภาพในบริ บทที่สอดคล้องกับนโยบายสุ ขภาพดีถ้
         ั
                                                                  ั
วนหน้าของ WHO Basic indicator ที่ได้รับการทบทวนมีท้ งสิ้ น 3 ชุด ได้แก่ Common minimum
indicator set (CMIS) ของคณะกรรมการเครื อข่ายสุ ขภาพของ WHO ภูมิภาคยุโรป (The regional for
                                                                                                                              31



health network of the WHO regional office for Europe: RHN) 2 และBasic indicator ของ WHO
ภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ (WHO/SEARO) และ WHO ภูมิภาคแอฟริ กา (WHO/AFRO)

                                                                                       ั
           3.1.1 CMIS (Fuhr, Bardehle, and Monch, 2001) มีจุดเริ่ มต้นจาก RHN ที่จดตั้งขึ้นในปี
ค .ศ .                                                                                        1992
โดยมีวตถุประสงค์เพื่อพัฒนานโยบายและกลยุทธที่มุ่งเสริ มสร้างสุ ขภาพอันจะยังประโยชน์ต่อความเ
         ั
ป็ นธรรมทางสุ ขภาพ RHN ประกอบด้วยสมาชิ กระดับภูมิภาคจานวนทั้งสิ้ น 28 ภูมิภาค จาก 17
ประเทศทัวยุโรป ในปี ค.ศ. 1996 RHN ได้เริ่ มจัดทา CMIS บนพื้นฐานของ HFA 2000 indicator
              ่
รวมถึงเพิ่มดัชนีบางตัวที่จาเพาะกับสถานการณ์สุขภาพและระบบสุ ขภาพของภูมิภาค มีจานวนทั้งสิ้ น
30 ดัชนี หรื อเรี ยกย่อว่า CMIS for HFA 2000 จากนั้นได้รับการทบทวนปรั บลดเป็ น 21
ดัชนี บนพื้นฐาน HFA 21 หรื อเรี ยกย่อว่า CMIS for health 21/ CMIS 21 ดัชนี CMIS ทั้ง 2 ชุด
จั ด ท า โ ด ย มี วั ต ถุ ป ร ะ ส ง ค์ เ พื่ อ ใ ห้ ข้ อ มู ล ส ถ า น ะ สุ ข ภ า พ ป ร ะ ช า ก ร
และใช้เป็ นฐานข้อมูลเพื่อการแลกเปลี่ ยนระหว่างกลุ่ มเครื อข่ายคณะทางานด้านสุ ขภาพของ WHO
                                ่
ภูมิภาคยุโรป ด้วยเหตุที่วาแต่ละเครื อข่ายต่างไม่ทราบข้อมูลสุ ขภาพซึ่ งกันและกัน ดังนั้น CMIS
จึงเป็ นเครื่ องมือที่ให้ขอมูลสถานะ สุ ขภาพที่ทุกเครื อข่ายสามารถเข้าถึง และใช้ประโยชน์ร่วมกันได้
                          ้

           3.1.2 Basic indicator ของ WHO/SEARO                         WHO ภูมิภาคเอเซี ยตะวันออกเฉี ยงใต้
จัดทาเพื่อสะท้อนสถานการณ์สุขภาพระดับภูมิภาค จากการทบทวนเอกสารบ่งชี้ ว่า WHO/ SEARO
                ้
เริ่ มเผยแพร่ ขอมูลสุ ขภาพโดยผ่านชุ ดดัชนี พ้ืนฐานดังกล่าวนี้ เป็ นประจาทุกปี นับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1996
โดยจัดทาเป็ นรู ปเล่มในชื่ อเรี ยกว่า “Regional health report” (WHO/SEARO, 1996b & 1997)
                                                             ั
นับจากปี ค.ศ. 2002 เป็ นต้นมา WHO/SEARO ได้จดทารายงานตามชุ ดดัชนี พ้ืนฐานในรู ปแบบของ
Brochures/pamphlets ที่มีชื่อเรี ยกว่า “Basic indicator: health situation” (WHO/SEARO, 2002 &
2004)โ ด ย มี ก า ร จั ด ก ลุ่ ม ดั ช นี เ ช่ น เ ดี ย ว กั บ HFA                               indicator
แต่ ข ้ อ รายก ารดั ช นี ย่ อ ย ได้ รั บ ก ารปรั บ ใ ห้ เ ป็ นปั จจุ บั น อยู่ เ ส มอ (ภาคผนวก 5) อนึ่ ง
ชุ ด ดั ช นี พื้ น ฐ า น ข อ ง                                                              WHO/SEARO
ทั้งที่นาเสนอเป็ นรู ปเล่มและแผ่นพับต่างมีขอจากัดในการระบุรายละเอียดเกี่ยวกับเกณฑ์คดเลือกดัชนี
                                               ้                                              ั

2
    องค์การอนามัยโลกสานักงานภูมิภาคยุโรป ประกอบด้วยเครื อข่ายคณะทางานเพื่อสุ ขภาพทั้งสิ้ น 6 เครื อข่าย ได้แก่ WHO
    Countrywide integrated non-communicable disease intervention (CINDI); Healthy cities; Health-promoting hospitals; Baby-
    friendly hospital initiative (BFHI); Health-promoting schools; and Regions-for-health network (RHN).
    โดยแต่ละเครื อข่ายมีเป้ าหมายเดียวกันนันคือ การทาหน้าที่ส่งเสริ ม และปกป้ องสุ ขภาพ รวมถึงลดช่องว่าง /
                                            ่
    ความไม่เสมอภาคทางสุขภาพ
                                                                                                 32


อ         ย่              า            ง    ไ        ร                 ก็       ต            า     ม
                                          ่
จากการสังเกตการจัดกลุ่มดัชนี อนุ มานได้วากลุ่มดัชนี และดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพพื้นฐานได้รับการคัดเลือก
                                                                     ั
ด้ ว ยเกณฑ์ เ ดี ย วกั บ ชุ ด ดั ช นี HFA นอกจากนี้ ชุ ด ดั ช นี พ้ื น ฐานนั บ ตั้ง แต่ ปี ค.ศ. 2002
ได้รวบรวมข้อมูลสถิติ 18 รายการตามชุดดัชนี MDGs (เป้ าหมายการพัฒนาแห่งสหัสวรรษ)

          3.1.3 Basic indicator ของ WHO/AFRO                             WHO ภูมิภาคแอฟริ กาได้
จัดทารายงานสุ ขภาพเพื่อติดตามและประเมินการบรรลุ เป้ าหมาย HFA จาแนกออกเป็ น 2 ชุ ด
ชุ ดแรกเป็ นรายงานประจาปี (Yearly report) ซึ่ งนาเสนอด้วยรู ปแบบของ Brochures/pamphlets
ใ นชื่ อเรี ย ก ว่ า “Basic          indicators”             โด ย ค าว่ า Basic ของ WHO/AFRO
        ั      ั
บ่งชี้ดชนีช้ ีวดสุ ขภาพเชิงปริ มาณที่จาเป็ นและกลยุทธ์สาคัญสาหรับการวางแผนสุ ขภาพจานวนรวมทั้ง
สิ้ น 5 กลุ่ มดัชนี 50 ดัชนี ช้ ี วด (WHO/AFRO, 2002a) ในขณะที่ ชุดที่ สอง นาเสนอในชื่ อว่า
                                   ั
                                                    ้
“Regional health Situation report” โดยเผยแพร่ ขอมูลสุ ขภาพเป็ นประจาทุก 2 ปี (Biennially report)
รายงานชุ ดที่สองแตกต่างจากชุ ดแรกตรงที่ชุดที่สองนาเสนอข้อมูลสถิติที่ครอบคลุ มมากกว่าชุ ดแรก
นั่นคื อ 6 กลุ่ มดัช นี 136 ดัช นี ช้ ี วด และมี ลกษณะการจัดกลุ่ ม ดัชนี เช่ นเดี ยวกับ HFA/CEF/3
                                            ั         ั
(WHO/AFRO, 2002b)

          ข้อสังเกตประการหนึ่ง WHO/AFRO มีกระบวนการจัดทา “Regional health indicator” และ
“Basic health indicator” ที่เป็ นระบบมากกว่า WHO/SEARO เห็นได้จากดัชนีทุกตัวในชุดดัชนี Basic
indicator          ซึ่ งเป็ นกา รรายงานฉบั บ ย่ อ จะ มี อ ยู่ ใ นชุ ดดั ช นี Regional indicator
ซึ่ งรายงานเป็ นฉบับสมบูรณ์ ลักษณะดังกล่าวนี้ไม่ปรากฏในชุดดัชนีพ้ืนฐานของ WHO/SEARO

        ตารางที่ 6    สรุ ปการจัดกลุ่มดัชนี พ้ืนฐานของ WHO ที่ครอบคลุมทั้ง WHO/EURO/RHN
WHO/SEARO และ WHO/AFRO โดยมี กรอบการประเมิ น HFA รอบที่ 3 (HFA/CEF/3)
เป็ นฐานในการจัดกลุ่ ม ส่ วนรายละเอี ยดของดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพ CMIS ของ WHO/EURO/RHN
                                                      ั
รวมถึง Regional และ Basic indicator ของ WHO/SEARO และ WHO/AFRO นาเสนอในภาคผนวกที่
5-9
                                                                                                                                                                           32

            ตารางที่ 6 Categories of Basic indicator of WHO/EURO/RHN, WHO/SEARO and WHO/AFRO
           CEF/3                         CMIS 2000                                 WHO/SEARO                                             WHO/AFRO
                                                                     Regional 1)                 Basic 2)                          Regional                   Basic
1. Trend in policy development                      -                     -                          -             1. Trend in policy development [16]           -
2. Health resources                           -                           -              1. Health resources [5]   2. Health resources and financing [18]       [9]
3. Health and Environment                     -                                                                    3. Health and Environment [4]                [2]
4. Health services             1. Health services [6]          1. Primary health care    2. Primary health care    4. Health services [12]                      [8]
                                                               coverage [6]              coverage [6]
5. Development of the health system                -                      -                          -                                  -                        -
6. Trends in health status       2. Mortality [9]              2. Health and nutrition   3. Health status [8]      5. Trends in health status
                                 3. Prevention [7]             [10]                                                5.1. Mortality [25]                          [6]
                                                                                                                   5.2 Morbidity and risk factor [24]           [8]
7. Trends in socioeconomic      4. Socio-economic factor [4]   3. Demographic [8]        4. Demographic [8]        6. Trends in socioeconomic
development                     5. Lifestyle [4]               4. Socioeconomic [8]      5. Socioeconomic [8]      development
                                                               5. Gender equity [8]      6. Gender equity [8]      6.1 Demographic [17]                         [9]
                                                                                         MDGs [18]                 6.2. Socioeconomic [12]                      [5]
                                                                                                                   6.3 Food supply & nutritional status [4]     [2]
                                                                                                                   7. Lifestyle [4]                             [1]
Total indicators 74                           30                         40                        43                                 136                       50
            หมายเหตุ 1) Regional health indicator นับรวมดัชนีปีค.ศ. 1996 – 1997; 2) Basic indicator ของ WHO/SEARO รวม 43 ดัชนี มิได้นบรวม 18 ตัวชี้วดของ MDGs
                                                                                                                                     ั              ั




                                                                                                                                                                      32
                                                                                                               33



         3.2 เกณฑ์ คั ด เลือ กและการด าเนิ น การคั ด เลื อ ก Basic indicator ของ WHO
จากทบทวนเอกสารการจัดทาชุ ดดัชนี พ้ืนฐานของ WHO/EURO/RHN WHO/SEARO และ
WHO/AFRO                พบว่ า ชุ ดดั ช นี พื้ นฐานข อง WHO/SEARO                          แล ะ WHO/AFRO
ไ ม่ ป ร า ก ฏ ร า ย ล ะ เ อี ย ด เ กี่ ย ว กั บ เ ก ณ ฑ์ คั ด เ ลื อ ก แ ล ะ ก า ร ด า เ นิ น ก า ร คั ด เ ลื อ ก
ดั ง นั้ น ก า ร ท บ ท ว น ใ น ป ร ะ เ ด็ น นี้
                          ั                                                    ั
จึ ง นาเสนอเพี ย งกรณี ตวอย่า งการดาเนิ นการคัด เลื อ กและเกณฑ์ ค ดเลื อกดัช นี CMIS เท่ า นั้น
ดังรายละเอียดต่อไปนี้

        ก า ร ด า เ นิ น ก า ร คั ด เ ลื อ ก แ ล ะ เ ก ณ ฑ์ คั ด เ ลื อ ก ดั ช นี พื้ น ฐ า น CMIS
มีลาดับการนาเสนอตามช่วงเวลา ดังรายละเอียดต่อไปนี้
        ▪ 1995:                                                ณ ที่ ป ร ะ ชุ ม ก ลุ่ ม แ ก น น า RHN
            เริ่ มศึกษาความเป็ นไปได้และความจาเป็ นของการมีชุดดัชนี CMIS
        ▪ Jan,         1996:           RHN จัด ประชุ ม เชิ ง ปฏิ บ ัติ ก ารเพื่ อ ก าหนดดัช นี ห ลัก
                                                  ั
            มติที่ประชุ มเห็นพ้องกับดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพจานวน 30 รายการที่สอดคล้องกับเป้ าหมาย
            HFA 2000 ได้แก่ ความเป็ นธรรมทางสุ ขภาพ ผูสูงอายุสุขภาพดี สุ ขภาพเด็กและวัยรุ่ น
                                                                 ้
                                                                               ั
            การป้ องกันมะเร็ ง การลดโรคหัวใจและหลอดเลื อด และอุบติเหตุ ดังนั้น CMIS
            จึ ง ครอบคลุ ม ใน 6 กลุ่ ม ดัชนี ไ ด้แก่ ข้อ มู ล ประชากร (Demographic) การตาย
            (Mortality) การป้ องกัน (Prevention) ปั จจัย ทางสั ง คมเศรษฐกิ จ (Socio-economic
            factors) แบบแผนการดาเนิ นชี วิต (Lifestyle) และการใช้บริ การสุ ขภาพ (Health
                                                                       ั
            services) อนึ่งเกณฑ์ที่นามาใช้เพื่อการคัดเลือกดัชนีมีท้ งสิ้ น 5 ประการ ได้แก่
                                                             ้
                   1) ดัชนีจาเป็ นต้องเป็ นเครื่ องมือที่ให้ขอมูลต่อนโยบายสุ ขภาพ
                                            ้                       ั
                   2) ดัชนีจาเป็ นต้องให้ขอมูลที่มีความสัมพันธ์กบปั ญหาสุ ขภาพในลาดับต้น ๆ
                   3) ดัชนีสามารถใช้เพื่อการเปรี ยบเทียบระหว่างพื้นที่ได้
                   4) ดัชนี ควรกาหนดบนฐานข้อมูลที่ มี ความพร้ อมหรื อสามารถจัดหามาได้ง่า ย
                      หรื อเก็บรวบรวมไว้แล้ว
                   5) รายการดัชนีที่เลือกไว้ในชุดดัชนี ควรสะท้อนสถานะสุ ขภาพระดับโลกได้
                   นอกจากนี้ การประชุ มครั้งนี้ ได้มอบหมายหน่วยงานเฉพาะ ได้แก่ The institute of
            public health (loegd) เพื่อทาหน้าที่เก็บรวบรวมข้อมูล วิเคราะห์ และเผยแพร่ ขอมูล    ้
                                                                                                  34




      ▪   March, 1996: กลุ่มแกนนา RHN นาเสนอโครงร่ าง CMIS โดยมีผเู้ ชี่ยวชาญของ
          WHO ในประเด็นความเป็ นธรรมทางสุ ขภาพ (Equity in health) ร่ วมวิพากษ์
                                    ั
          ปรากฏว่ามีจานวนดัชนีท้ งสิ้ น 5 ดัชนีที่สะท้อนความไม่เป็ นธรรมทางสุ ขภาพ ได้แก่
                1) อัตราตายโดยรวม
                2) สัดส่ วนประชากรที่ได้รับการสนับสนุนด้านการเงินจากรัฐ (ค่าครองชีพ)
                3) สัดส่ วนการมีงานทาของประชากรอายุ 15-64 ปี ที่มีภาวะทุพพลภาพ
                4) อัตราตายทารกจาแนกตามเชื้อชาติ และกลุ่มอายุของมารดา
                                        ้
                5) น้ าหนักตัวทารกที่นอยกว่า 2000 กรัม จาแนกตามภูมิภาคและเชื้อชาติ
      ▪   1997: แกนนา RHN ได้พฒนากลุ่ มเครื อข่ายฐานข้อมูล (Partners’ database)
                                             ั
          เ พื่ อ แ ล ก เ ป ลี่ ย น ข้ อ มู ล พื้ น ฐ า น แ ล ะ ข้ อ มู ล สุ ข ภ า พ
          ร ว ม ถึ ง แ ห ล่ ง ข้ อ มู ล แ ล ะ ผู ้ รั บ ผิ ด ช อ บ ห ลั ก ข อ ง แ ต่ ล ะ ภู มิ ภ า ค
          จากการประเมินฐานข้อมูลที่มีความพร้อมตาม CMIS จาก 28 ภูมิภาค พบว่า มีเพียง 3
          กลุ่ ม ดัช นี จ าก 6 กลุ่ ม ดัช นี ได้ แ ก่ ข้อ มู ล การตาย ปั จ จัย ทางสั ง คมเศรษฐกิ จ
          แ ล ะ ก า ร ใ ช้ บ ริ ก า ร สุ ข ภ า พ ที่ ไ ด้ รั บ ก า ร จั ด เ ก็ บ ใ น ทุ ก ภู มิ ภ า ค
          แ ล ะ พ ร้ อ ม ส า ห รั บ ก า ร จั ด เ ก็ บ ต า ม ก ร อ บ CMIS
                              ั
          ดังแบบฟอร์ มที่จดทาเพื่อการสารวจความพร้อมของฐานข้อมูลต่อไปนี้

สารวจความพร้อมฐานข้อมูลการใช้บริ การ
ภูมิภาค / หลายเลขดัชนี CMIS           Reg 1         Reg 2         Reg 3        Reg 4  Reg 5
             No.1                       X              X        X (95,96)       X      …
             No.2                       X             …             ….          X      …
             No.3                       X             …              X          X      X
             Etc.                       X           X (96) X (90, 95)           X      X
                อนึ่งสัญญลักษณ์ที่ปรากฎในแบบฟอร์ มดังกล่าวมีความหมายดังนี้
                        X : data is available through 1990 – 1996.
                         …. : data is not available
                        (96) : indicated the years for which data is available
       ▪ 1998                   -        1999:                ระยะทดลอง (Pilot       phase)
                                                                           ้
           เพื่อศึกษาความเป็ นไปได้ในการจัดเก็บข้อมูลและวิเคราะห์ขอมูลตามชุดดัชนี CMIS
                                                                                                              35



    โดยทบทวนข้ อ มู ล ที่ มี อ ยู่ ย ้ อ นหลั ง ตั้ งแต่ ปี ค.ศ.                  1990           –          1996
    อนึ่ งเป้ าหมายสาคัญของระยะทดลองคื อ การประเมิน ความพร้ อมของข้อมูล ที่ มีอยู่
    รวมถึ ง ความสามารถในการเปรี ยบเที ย บข้อ มู ล ที่ จ ัด เก็ บ ระหว่ า งพื้ น ที่ ที่ ต่ า งกัน
    (Availability and comparability)
                ผ ล ก า ร ป ร ะ เ มิ น ใ น เ บื้ อ ง ต้ น
    พ บ ข้ อ จ า กั ด ก า ร เ ป รี ย บ เ ที ย บ ข้ อ มู ล ร ะ ห ว่ า ง พื้ น ที่ ใ น ร ะ ดั บ สู ง
                 ้
    และให้ขอเสนอแนะเพื่อการปรับปรุ ง CMIS 2000 ในอนาคตรวม 3 ประการ ได้แก่ 1)
                                                                             ้
    ปรับชุดดัชนี น้ ี ให้มีความสอดคล้องกับเป้ าหมายสุ ขภาพดีถวนหน้าในศตวรรษที่ 21 2)
    ดั ช นี ค วรเลื อ กด้ ว ยเกณฑ์ ก ารมี อ ยู่ ข องข้ อ มู ล ในทุ ก ๆ ภู มิ ภ าค และ                          3)
    ดั ช นี ที่ ไ ด้ รั บ ก า ร จั ด เ ก็ บ ใ น แ ต่ ล ะ ภู มิ ภ า ค ค ว ร อ ยู่ ภ า ย ใ ต้ นิ ย า ม เ ดี ย ว กั น
    หรื อกาหนดนิยามการจัดเก็บข้อมูลร่ วมกัน
▪   May, 1999: ป ร ะ ชุ ม เ พื่ อ ป รั บ                                                                   CMIS
    ใ ห้ มี ค ว า ม ส อ ด ค ล้ อ ง กั บ น โ ย บ า ย สุ ข ภ า พ ดี ถ้ ว น ห น้ า ใ น ศ ต ว ร ร ษ ที่ 21
    ที่ประชุมมีมติปรับลด CMIS for HFA 2000 จาก 30 ดัชนี เป็ น CMIS 21 จานวน 21
    ดัชนี โดยมี 2 ดัชนี ที่ได้รับการปรับเล็กน้อย ในขณะที่ 9 ดัชนี ได้รับการคัดออก
    โดยมีเกณฑ์คดเลือกดัชนีที่เข้มงวดกว่า CMIS ชุดที่ผานมา ได้แก่
                        ั                                             ่
          1) ความตรง (Validity)
          2) ปรนัย (Objectivity)
          3) ความไว (Sensitivity)
          4) ความเฉพาะเจาะจง (Specificity)
          5) เป็ นดัชนีที่สามารถเข้าใจได้โดยง่าย (Easy to read and understand)
          6) หลีกเลี่ยงดัชนีรวม (Composite indicators)
          7) ไม่มีปัญหาเชิงจริ ยธรรมในการเก็บรวบรวมข้อมูล (No ethical dilemma)
          8) สอดคล้องหรื อเป็ นเป้ าหมายของ HFA 21 (Relevance to policy)
          9) ข้อ มู ล ณ ระดับ ภู มิ ภ าคจ าเป็ นต้อ งมี ค วามพร้ อ ม /สามารถจัด หาได้ง่ า ย/
                เก็บรวบรวมไว้แล้ว (Available of data at the regional level)
          10) เก็บรวบรวมบนพื้นฐานของคานิ ยามที่ได้รับการกาหนดร่ วมกัน (Available of
                joint definitions)
                                                                                                                           36



          โดยสรุ ป Basic indicator จานวนทั้งสิ้ น 6 ชุด ประกอบด้วย CMIS 2 ชุด (CMIS 2000 และ
CMIS 21) Basic indicator ของ WHO/SEARO 2 ชุ ด (Regional and Basic health indicator) และ
Basic indicator ของ WHO/AFRO 2 ชุ ด (Regional and Basic health indicator)
เป็ นชุ ดดัชนีที่ได้รับการจัดทาเพื่อติดตามและประเมินการบรรลุนโยบายสุ ขภาพดีถวนหน้า (HFA)          ้
แม้ชุ ด ดัช นี เ หล่ า นี้ มี ร ายละเอี ย ดของข้อ รายการดัช นี ที่ ต่ า งกัน บ้า ง ทั้ง นี้ ขึ้ นอยู่ ก ับ ความชุ ก /
อุบติการโรคหรื อปั ญหาในแต่ละภูมิภาค หากสามารถจัดกลุ่มดัชนี ได้สอดคล้องกับ 3 กลุ่มดัชนี ของ
     ั
HFA categories นันคือผลลัพธ์ทางสุ ขภาพ (Health outcomes) ระบบสุ ขภาพ (Health system)
                           ่
และปั จจัยกาหนดสุ ขภาพ (Health determinants)

                                 ั
           ดังนั้น ชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพขององค์การนานาชาติ WHO ที่ได้รับการทบทวนรวมทั้งสิ้ น 11
ชุด ประกอบด้วย 1) HFA indicator 4 ชุด 2) WHR indicator 1 ชุด และ 3) Basic indicator 6 ชุด
ส รุ ป ไ ด้ ว่ า ดั ช นี ชี้ วั ด สุ ข ภ า พ ข อ ง                                                                      WHO
ทุ ก ชุ ด มี มุ ม ม อ ง ต่ อ สุ ข ภ า พ ที่ เ ป็ น สุ ข ภ า ว ะ ที่ ทุ ก ค น มี สิ ท ธิ ไ ด้ รั บ อ ย่ า ง เ ท่ า เ ที ย ม กั น
ดั ง นั้ น ก ร อ บ ที่ ใ ช้ เ พื่ อ ก า ร คั ด เ ลื อ ก ดั ช นี
                                                              ั              ้
ซึ่งเป็ นจุดเริ่ มต้นของการผลักดันให้เกิดชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพดีถวนหน้า (HFA indicator) คือวิธี Top-
down                                approach                                 จ า ก นั้ น ชุ ด ดั ช นี เ ห ล่ า นี้
ได้รับการปรับอีกครั้งเพื่อความเป็ นไปได้สูงในการนาไปใช้ติดตามและประเมินผลสถานะสุ ขภาพป
                             ั
ระชากร โดยนาเกณฑ์คดเลือกดัชนี (Criteria for selecting indicators) เข้ามาผสมผสาน

องค์ การสหประชาชาติ (United Nations: UN) 3

        UN เป็ นองค์ ก ารระดับ นานาชาติ ที่ ก่ อ ตั้ง ในช่ ว งระหว่ า งสงครามโลกครั้ งที่ 2
แ ล ะ ก า เ นิ ด ขึ้ น ก่ อ น WHO                        ด้ ว ย จุ ด มุ่ ง ห ม า ย ห ลั ก เ พื่ อ 1)
ธ า ร ง ไ ว้ ซึ่ ง สั น ติ ภ า พ แ ล ะ ค ว า ม มั่ น ค ง ร ะ ห ว่ า ง ป ร ะ เ ท ศ 2)
พัฒนาความร่ วมมือกันระหว่างประเทศเพื่อแก้ไขปั ญหาด้านเศรษฐกิ จ สังคม วัฒนธรรม และ 3)
สนับสนุนประเด็นสิ ทธิมนุษยชนและเสรี ภาพ (http://www.un.org/aboutun/history.html) เห็นได้วา         ่
UN           มิ ไ ด้ก าเนิ ด ขึ้ น เพื่ อ เป้ าหมายสุ ข ภาพดัง กรณี WHO แต่ มิ ไ ด้ห มายความว่ า UN

3
                                                                                                          ั
    UN ก่อตั้งเมื่อวันที่ 1 มกราคม 2485 (ค.ศ. 1942) ในระยะเริ่ มต้นมีประเทศสมาชิก 51 ประเทศ จนกระทังปัจจุบนมีจานวนทั้งสิ้ น
                                                                                                   ่
    189 ประเทศ รวมถึงประเทศไทยซึ่ งเข้าเป็ นสมาชิกในลาดับที่ 54 เมื่อ 16 ธันวาคม 2489
    (http://www.un.org/aboutun/history.html)
                                                                                                              37



                                                            ั
ไม่ ไ ด้ใ ห้ค วามสนใจกับ ประเด็ นสุ ข ภาพเนื่ องจาก UN ได้จดตั้ง หน่ วยงานพิ เศษ (Specialized
agencies) ทางสุ ขภาพขึ้นได้แก่ WHO ดังนั้น WHO จึงมีฐานะเปรี ยบเสมือนองค์กรลูกของ UN
(Walt, 1994) ด้วยเหตุ น้ ี UN จึ ง เป็ นองค์ก ารนานาชาติ ที่มิ ได้ก าหนดนิ ยามค าว่า “สุ ขภาพ”
    ั              ั                ั
ที่ชดเจนและมิได้จดทาชุดดัชนี ชี้วดสุ ขภาพจานวนมากเมื่อเปรี ยบเทียบกับ WHO

           กระบวนการจั ด ท าชุ ดดั ช นี MDGs                              รายละเอี ย ดการจั ด ดั ช นี ชุ ด นี้
ประกอบด้วยการศึกษาในรายละเอียดของกรอบแนวคิดที่นามาใช้เพื่อคัดเลื อกดัชนี (Conceptual
framework for choosing indicator) ตลอดจนการดาเนินการคัดเลือกและเกณฑ์คดเลือก MDGs         ั
indicator ดังนี้
           MDGs                                (Millennium                Development              Goals)
หรื อ ชุ ด ดัช นี เ พื่ อ ติ ด ตามและประเมิ น ผลจากการก าหนดเป้ าหมายการพัฒ นาแห่ ง สหั ส วรรษ
เป็ นชุ ดดั ช นี ส าคั ญ ของ UN                ที่ จั ด ท าขึ้ นใ นเดื อนสิ งหาคม ปี พ .ศ.            2543
                                                                   ั
ดังนั้นกรอบการทบทวนจึงครอบคลุมกรอบแนวคิดที่ใช้คดเลือกดัชนี (Conceptual framework for
choosing indicator)                                                            ั
                                   รวมถึ ง การดาเนิ นการคัดเลื อกและเกณฑ์คดเลื อก MDGs indicator
ดังรายละเอียดต่อไปนี้

         1. กรอบแนวคิด MDGs                                  ดัช นี ชุ ดนี้ จัดท าขึ้ นเพื่อมนุ ษยธรรมกล่ าวคื อ
ม ว ล ม นุ ษ ย ช า ติ ที่ อ า ศั ย ณ ที่ แ ห่ ง ใ ด บ น โ ล ก นี้ ค ว ร ไ ด้ รั บ ผ ล ป ร ะ โ ย ช น์ เ ส ม อ กั น
ด้ ว ยเหตุ ที่ ว่ า แนวคิ ด หลั ก ของเป้ าหมายแห่ ง สหั ส วรรษคื อ การขจัด ความยากจน (Poverty
                                                                            ั
eradication) อันเป็ นผลจากการพัฒนาที่มิได้เอื้อประโยชน์ให้กบคนจน (Dr. Jan Vandemoortele
                          ่
เรี ยกปรากฏการณ์น้ ี วา Matthew effect)              ภาวะคุมคามมวลมนุษยชาติจากโรคเอดส์ (The AIDs
pandemic)                            แ ล ะ ก ร ะ แ ส ต่ อ ต้ า น โ ล ก า ภิ วั ฒ น์ (Globalization)
โ ด ย อ า ศั ย ก า ร ร่ ว ม มื อ กั น ร ะ ห ว่ า ง รั ฐ แ ล ะ ป ร ะ ช า สั ง ค ม (Civil                 Society)
เป็ นกลยุทธสาคัญสาหรับการบรรลุเป้ าหมายแห่งสหัสวรรษ (MDG Meeting # 3, 2003)

            ด้วยเหตุที่ MDGs indicators มีจุดเริ่ มต้นจากการต่อต้านผลกระทบของกระแสโลกาภิวฒน์        ั
ต่อบุคคลในทุกแง่มุม              ดังนั้น           สุ ขภาพจึงเป็ นเพียงปั จจัยหนึ่งของผลกระทบที่เกิดขึ้น
ส่ งผลให้ชุดดัชนีน้ ีซ่ ึ งประกอบด้วย 8 เป้ าหมายหลักแห่งความสาเร็ จ 18 เป้ าหมายรอง และ 48
ดัชนีช้ ีวด จึงมีเพียง 18 ดัชนีช้ ีวดเท่านั้นที่มีความเกี่ยวข้องกับสุ ขภาพ (ร้อยละ 37.5) (The MDG
          ั                         ั
health-related indicators) (Thailand millennium development goals report, http://www.un.or.th)
                                                                                           38




ตารางที่ 7 The MDG categories of health-related indicators
 Common categories      HFA/CEF/3 categories               MDGs categories 1)            MDGs
                                                                                       indicators
1. Health system       1. Trend in policy development                 -
                       2. Health resources          G8. Develop a global partnership       1
                                                    for development
                       3. Health and Environment G7. Ensure environmental                  2
                                                    sustainability
                       4. Health services           G4. Reduce child mortality             1
                                                    G5. Improve maternal health            1
                                                    G6. Combat HIV/AIDS, malaria           1
                                                    and other disease
                       5. Development of the health system               -
2. Health outcome      6. Trends in health status G4. Reduce child mortality               2
                                                    G5. Improve maternal health            1
                                                    G6. Combat HIV/AIDS, malaria           4
                                                    and other disease
3. Health              7.Trends in socioeconomic G1. Eradicate extreme poverty             2
determinants           development                  and hunger
                                                                                             39



                                                     G6. Combat HIV/AIDS, malaria           2
                                                     and other disease G7. Ensure
                                                     environmental sustainability           1
ที่มา 1) http://www.un.or.th
หมายเหตุ รายละเอียดของรายการดัชนี MDGs related health indicator นาเสนอในภาคผนวก 10.


                                   ่
          จากตารางที่ 7 เห็นได้วากรอบแนวคิดที่ใช้เพื่อคัดเลือกดัชนี (Conceptual framework for
choosing                                   indicator)                             ข อ ง UN
มาจากระแสต่อต้านผลกระทบจากโลกาภิวฒน์จึงมีการบัญญัติชื่อกลุ่มดัชนี ที่ค่อนข้างต่างกับชื่ อกลุ่
                                             ั
มดัช นี นโยบายสุ ข ภาพดี ถ้วนหน้า (HFA indicator) แต่ ก ารจัด กลุ่ ม ดัช นี MDGs ของ UN
ยังคงทับซ้อนกับกลุ่มดัชนีชุดสุ ขภาพดีถวนหน้าของ WHO รวมถึงมีรายละเอียดของข้อรายการดัชนี
                                       ้
(List of indicator) ที่ใกล้เคียงกัน (ภาคผนวก 10) ทั้งนี้ อาจเนื่ องจากชุ ดดัชนี MDGs และ HFA
ต่างเป็ นเครื่ องมือสะท้อนปั ญหาสุ ขภาพที่มาจากสาเหตุหลักของการพัฒนาประเทศที่มุ่งเน้นความจา
เริ ญทางเศรษฐกิ จ (Economic growth) จนก่อให้เกิ ดความไม่เป็ นธรรมทางสังคมที่สูงขึ้น (Social
injustices)

         2. เกณฑ์ คัดเลือกและการดาเนินการคัดเลือก MDGs indicator จากการทบทวนเอกสาร
ไม่ปรากฏการดาเนิ นการคัดเลือกดัชนี MDGs ทั้ง 18 ดัชนีช้ ีวดที่เกี่ยวข้องกับสุ ขภาพ ขณะเดียวกันก็
                                                          ั
                         ั                                   ่
สามารถอนุมานเกณฑ์คดเลือกที่สาคัญได้ นันคือ การมีอยูแล้วของข้อมูล (Data available)
                                           ่
                                               ั
โดยประเมินจากการรายงานเชิงสถิติตามดัชนีช้ ีวด MDGs ของประเทศไทยที่มีมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 1990
(Thailand millennium development goals report, http://www.un.or.th)
         นอกจากนี้                               ชุดดัชนี                                MDGs
ได้ให้ความสาคัญกับคุณภาพของข้อมูลที่เก็บรวบรวมตามดัชนีช้ ีวดด้วยเกณฑ์ต่อไปนี้
                                                                ั
       เกณฑ์            ระดับการประเมิน                     การให้ความหมาย
                             คุณภาพ
1) ความเที่ยง                                    ้
                                         - ไม่มีขอมูล
(Reliability, data                     - ข้อมูลไม่มีความเที่ยง
quality)                                             ้                           ้
                                         - ส่ วนใหญ่มีขอมูลและมีความเที่ยง แต่มีขอจากัด
                                           อาทิ ระยะเวลาเก็บข้อมูลไม่สม่าเสมอ ความหมาย
                                           ของนิยามอาจไม่ตรงกัน เป็ นต้น
                                                                                            40



                                                           ่
                            - ข้อมูลระดับชาติส่วนใหญ่มีอยูแล้วและมีความเที่ยง
                                         ้
                              แต่ไม่มีขอมูล sub-national level
                       - ข้อมูลมีความสมบูรณ์สูงสุ ด
2) ความต่อเนื่ อง                          ่
                            - ข้อมูลที่มีอยูไม่มีความต่อเนื่ อง
(Data continuity)                               ่
                            - ข้อมูลที่มีอยูมีความต่อเนื่อง แต่ระยะห่างการเก็บ
                              ข้อมูลในแต่ละรอบค่อนข้างนาน
                                           ่
                            - ข้อมูลที่มีอยูมีความต่อเนื่อง แต่มีแหล่งเก็บข้อมูล
                              หรื อใช้ระเบียบวิธีในการเก็บรวบรวมข้อมูลต่างกัน
                       - ข้อมูลที่มีส่วนใหญ่มีความต่อเนื่อง และมีระยะเวลา
                              เก็บข้อมูลที่เหมาะสม แต่ไม่มีความสมบูรณ์ใน
                              ระดับsub-national level
                       - ข้อมูลที่มีอยูมีความต่อเนื่อง และสมบูรณ์สูงสุ ด
                                                ่
      เกณฑ์        ระดับการประเมิน                  การให้ความหมาย
                        คุณภาพ
3)                                                               ้
                                   - ข้อมูลถูกนาไปใช้ประโยชน์นอยมาก
               ้
การวิเคราะห์ขอมูล                - ข้อมูลได้รับการวิเคราะห์สม่าเสมอ แต่ไม่ถูก
และนาไปใช้เพื่อกา                    นาไปใช้ในเชิงนโยบาย
รตัดสิ นเชิงนโยบาย              - ข้อมูลได้รับการวิเคราะห์สม่าเสมอ ได้รับการ
(Data analysis and                   นาเสนอ แต่มีบทบาทน้อยในการเปลี่ยนแปลง/
use in policy-                       ตัดสิ นใจเชิงนโยบาย
making)               - ข้อมูลได้รับการวิเคราะห์สม่าเสมอ ได้รับการ
                                     นาเสนอ และมีบทบาทสาคัญในการเปลี่ยนแปลง/
                                                                             ่ ้
                                     ตัดสิ นใจเชิงนโยบาย แต่ยงคงมีช่องว่างอยูบาง
                                                              ั
                    - ข้อมูลได้รับการวิเคราะห์สม่าเสมอ ได้รับการ
                                     นาเสนอ และมีบทบาทสาคัญในการเปลี่ยนแปลง/
                                     ตัดสิ นใจเชิงนโยบาย
                                                         ั
หมายเหตุ : เกณฑ์คุณภาพของการเก็บรวบรวมข้อมูลตามดัชนีช้ ีวด MDGs นี้ ปรากฏในเอกสารของประเทศไทย


           ่
องค์ การเพือความร่ วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (Organization for Economic Co-
operation and Development: OECD)
                                                                                                                     41




           OECD          (http://www.dfat.gov.au/oecd/          ;       ภั ค พงศ์ อภิ ญ ญานั น ท์ 2547)
เป็ นองค์ ก ารระดับ นานาชาติ ที่ จ ัด ตั้ง ขึ้ นหลั ง สงครามโลกครั้ งที่ 2 ในปี ค.ศ. 1961
โดยพัฒ นามาจาก OEEC (Organization for European Economic Co-operation)
                    ั
ซึ่ งเป็ นองค์กรที่จดตั้งขึ้นเพื่อทาหน้าที่บริ หารจัดการเงินช่ วยเหลือจากสหรัฐอเมริ กา และแคนาดา
ภ า ย ใ ต้ แ ผ น ก า ร ณ์ ม า ร์ แ ช ล (Marshall                                                        Plan)
       ั
ที่มีวตถุประสงค์เพื่อบูรณะฟื้ นฟูสภาพเศรษฐกิจและสังคมของยุโรปซึ่ งกาลังประสบความเสี ยหายอ
ย่ า ง ห นั ก ภ า ย ห ลั ง ส ง ค ร า ม โ ล ก ค รั้ ง ที่ 2       จ น ก ร ะ ทั่ ง ถึ ง ปั จ จุ บั น นี้ OECD
ยั ง ค ง มุ่ ง มั่ น เ ส ริ ม ส ร้ า ง ค ว า ม แ ข็ ง แ ก ร่ ง ท า ง เ ศ ร ษ ฐ กิ จ
                            ่
รวมถึงชีวตความเป็ นอยูที่ดีข้ ึนทางสังคมของประชาชนในกลุ่มประเทศสมาชิก
            ิ


         กล่ า วได้ ว่ า OECD             เป็ นองค์ ก ารคนรวยเนื่ องจากเกณฑ์ พิ จ ารณาต อบรั บ
/ปฏิเสธการเข้าร่ วมเป็ นที่ ณ ปั จจุบนมีจานวนทั้งสิ้ น 30 ประเทศ 4 คือ รายได้ต่อหัว (Per capita
                                        ั
income)                                                                            น อ ก จ า ก นี้
OECD          ได้ ใ ห้ ค วามร่ ว มมื อ และข้อ ตกลงกับ ประเทศที่ ไ ม่ ไ ด้ เ ป็ นสมาชิ ก จ านวนกว่ า 70
ประเทศอีกด้วย สาหรับประเทศไทย สถานภาพการการเข้าเป็ นสมาชิ ก OECD Development
Centre ณ เดือนสิ งหาคม 2547 ยังระหว่างการดาเนิ นการ จึงเป็ นไปได้ว่านโยบายสุ ขภาพใด ๆ
ที่        ริ            เ        ริ่         ม         จ     า              ก                 OECD
จะส่ งผ่านผลกระทบมายังการปรับเปลี่ยนเป็ นนโยบายระดับชาติของประเทศไทยน้อยมาก


             OECD          secretariat         เริ่ ม เก็ บ รวบรวมข้อมู ล สุ ข ภาพมาตั้ง แต่ ปี ค.ศ. 1960
แต่ เ ริ่ ม จัด ท าเป็ นรายงานสถิ ติ สุ ข ภาพ (Health Statistics) ในช่ ว งกลางปี ค.ศ. 1980
โดยแหล่งที่มาของข้อมูลมาจาก 4 แหล่ง ได้แก่ 1) แบบสอบถามทางอิเลคทรอนิกเมล์ (Electronic
questionnaire) 2) องค์การระดับนานาชาติอื่น ๆ ได้แก่ WHO และ Eurostat 3) หน่วยงานภายใน
                                                                              ั
OECD เช่น labour force, education, economic data และ 4) งานวิจย (Krie and Boedeker, 2003)


4
    30 ประเทศสมาชิกของ OECD ประกอบด้วย ออสเตรเลีย ออสเตรี ย เบลเยียม แคนาดา สาธารณรัฐเช็ค เดนมาร์ ก ฟิ นแลนด์ ฝรั่งเศส
                                                         ุ่
    เยอรมนี กรี ซ ฮังการี ไอซ์แลนด์ ไอร์แลนด์ อิตาลี ญี่ปน สาธารณรัฐเกาหลี ลักเซมเบิร์ก เม็กซิโก เนเธอร์แลนด์ นิวซีแลนด์
    นอร์เวย์ โปแลนด์ โปรตุเกส สาธารณรัฐสโลวัก สเปน สวีเดน สวิตเซอร์แลนด์ ตุรกี สหราชอาณาจักร และสหรัฐอเมริ กา
    (de la sante, 2003)
                                                                                                                        42



จนกระทั่ง ปี ค.ศ. 1991                          OECD ได้จ ัด ท าและเผยแพร่ ร ายงานสุ ข ภาพประจ าปี
โดยบั น ทึ ก ข้ อ มู ล ในแผ่ น ซี ดี ที่ มี ชื่ อ เรี ยกว่ า “              OECD            health       data             ”
                          ั
ซึ่ ง รวบรวมดัช นี ช้ ี วด สุ ข ภาพจานวนมากกว่า 1,000 ดัชนี                                            อย่า งไรก็ ตาม
การจัดเก็บข้อมูลสุ ขภาพของ OECD เน้นหรื อให้ความสาคัญหลักกับค่าใช้จ่ายทางสุ ขภาพ (Health
expenditure) เนื่องจาก OECD เผชิญกับปั ญหาสาคัญ 3 ประการ ได้แก่ 1) ค่าใช้จ่ายทางสุ ขภาพสู ง
         ั
โดยมี อตราเฉลี่ ย ร้ อยละ 8 ของ GDP ของประเทศสมาชิ ก                                                                     2)
ส ถ า น ก า ร ณ์ ก า ร เ ท ค โ น โ ล ยี ท า ง ก า ร แ พ ท ย์ ที่ ข ย า ย ตั ว แ บ บ ก้ า ว ก ร ะ โ ด ด แ ล ะ 3)
การเปลี่ ยนแปลงโครงสร้ างประชากรโดยมี ประชากรวัยสู งอายุมากขึ้ น (de la sante, 2003)
ปั ญ ห า เ ห ล่ า นี้                                  เ ป็ น ปั จ จั ย ก ร ะ ตุ ้ น                                       /
ท้ า ท า ย ใ ห้ เ กิ ด ก า ร ส ร้ า ง เ ค รื่ อ ง มื อ เ พื่ อ ติ ด ต า ม แ ล ะ ป ร ะ เ มิ น ผ ล ก ร ะ ท บ ที่ เ กิ ด ขึ้ น
โดยครอบคลุ มสถานะสุ ขภาพประชากร รวมถึ งความเพียงพอของการทรัพยากรบริ การสุ ขภาพ
และวิธีการใช้ทรัพยากรสุ ขภาพของกลุ่มประเทศสมาชิก OECD

          OECD health data หรื อชุ ดดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพของ OECD จาแนกออกเป็ น 10 กลุ่มดัชนี
                                                    ั
ได้แก่ 1) health status 2) health care resources 3) health care utilization 4) expenditure on health
5) financial and remunerate 6) Social protection 7) Pharmaceutical market 8) non-medical of
health 9) demographic reference และ 10) economic reference โดย 10 กลุ่มดัชนี น้ ี
มี ล ัก ษณะร่ ว มของการจัด กลุ่ ม ที่ ค ล้า ยกับ ชุ ด ดัช นี HFA ได้แ ก่ ผลลัพ ธ์ ท างสุ ข ภาพ (Health
outcomes) ระบบสุ ขภาพ (Health systems) และปั จจัยกาหนดสุ ขภาพ (Health determinants)
ดังรายละเอียดในภาคผนวกที่ 11

        จากการทบทวนเอกสาร พบว่าไม่มีการบันทึกเกี่ ยวกับการดาเนิ นการคัดเลือก OECD
health data (Selecting procedures) ในขณะที่ เกณฑ์ค ัดเลื อกดัชนี (Selecting criteria)
อนุ ม านได้ว่ า ดัช นี ชุ ด นี้ ให้ ค วามส าคัญ กับ เกณฑ์ ก ารมี อ ยู่ แ ล้ว ของข้อ มู ล (Data available)
ป ร ะ เ มิ น จ า ก 2                                                                           ใ น 4
ของแหล่ ง ที่ ม าของข้อ มู ล มาจากฐานข้อ มู ล ที่ ไ ด้ รั บ การเก็ บ รวบรวมเป็ นประจ าได้แ ก่ 1)
องค์การระดับนานาชาติอื่น ๆ อาทิ WHO เป็ นต้น และ 2) หน่วยงานภายในของ OECD

        อย่างไรก็ตาม            การดาเนิ นการคัดเลือกดัชนีของ                                                      OECD
กลับมีความชัดเจนพอสมควรในโครงการจัดทาชุดดัชนีที่เกี่ยวข้องกับคุณภาพการดูแล                                        (OECD
                                                                                            43



health care quality indicator project: HCQI) ในปี ค.ศ. 2004 จานวน 5 ชุด ได้แก่ 1)
           ้                                                ้
การดูแลผูป่วยโรคหัวใจ (Cardiac care) 2) การดูแลผูป่วยเบาหวาน (Diabetes care) 3)
การป้ องกันรวมถึงการดูแลระดับปฐมภูมิ (Prevention/ health promotion together with primary
                                                                                           ้
care) 4) การดูแลด้านสุ ขภาพจิต (Mental health care) และ 5) การดูแลเรื่ องความปลอดภัยของผูป่วย
(Patient safety) (OECD health technical paper , No 14 – 18, http://www.oecd.org/document)
โดยทั้ง           5        ชุดดัชนี              ิ
                                             มีวธีการหรื อการดาเนินการคัดเลือกดัชนีที่เหมือนกัน
ดังรายละเอียดโดยสรุ ปตามลาดับต่อไปนี้

       วิธีการคัดเลือกดัชนีชุดข้ อมูลคุณภาพของ OECD
       1. กาหนดกลุ่มดัชนี โดยยึดแนวคิดเกี่ยวกับคุณภาพการดูแลในแต่ละประเด็นเป็ นศูนย์กลาง
(Conceptual approach) อาทิ คุณภาพการดูแลสุ ขภาพจิต ประกอบด้วยกลุ่มดัชนีการรักษา
(Treatment) การดูแลต่อเนื่อง (Continuity of care) การประสานการดูแล (Coordination of care)
และผลลัพธ์ทางสุ ขภาพ (Patient outcome) เป็ นต้น
       2. กระบวนการคัดเลือกดัชนี (The indicators selection process) นาเสนอเป็ นลาดับดังนี้
            2.1 คณะทางาน (ซึ่ งหมายถึงสานักงานเลขานุการของ OECD) ดาเนินการจัดทาร่ าง
                 ดัชนี 1 ชุด โดยมีรายละเอียดของดัชนีตามกลุ่มดัชนีที่เลือกในเบื้องต้น




            2.2 ปรับลด/เพิ่มรายละเอียดจากร่ างดัชนีที่ 2.1 โดยคณะกรรมการ ด้วยเกณฑ์ต่อไปนี้
                  Technical quality หมายถึงดัชนีที่ได้รับคัดเลือกควรเป็ นดัชนีเชิงผลลัพธ์
                   (Outcome           indicator)           ที่สะท้อนคุณภาพการดูแลอย่างแท้จริ ง
                   นันคือผลลัพธ์ทางสุ ขภาพหรื อแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงทางสุ ขภาพที่เกิดขึ้นเ
                      ่
                   ป็ นผลจากการดูแลที่ได้รับอย่างแท้จริ ง มิใช่การประเมินตัดสิ นด้วยทัศนะ
                                    ้
                   หรื อมุมมองของผูบริ โภค หรื อสัมพันธภาพระหว่างบุคคล
                  ดัชนีควรสะท้อนข้อมูลคุณภาพการดูแล               (Quality    of      care)
                         ้
                   มิใช่ขอมูลต้นทุนหรื อการใช้บริ การ
                  ดัชนีควรมาจากคาถามเชิงเดี่ยว (Single items)
                                ้
                  ดัชนีควรให้ขอมูลที่สะท้อนคุณภาพของระบบบริ การสุ ขภาพ (Health care
                                                 ้
                   system) มากกว่าคุณภาพของผูให้บริ การในแต่ละระดับ (Provider level)
                                                                                                                          44



                           ดัชนีควรรวบรวมจากข้อมูลที่ได้รับการจัดเก็บอย่างเป็ นมาตรฐาน                                  เช่น
                           ข้อมูลการเจ็บป่ วย ควรจัดเก็บในระบบ ICD 9 เป็ นต้น

                                                                                  ้
            โดยสรุ ป OCED health data มีกรอบแนวคิดที่ใช้เพื่อการคัดเลือกดัชนีดวยวิธี Data-driven
approach             หรื อ       Bottom-up           approach         ทั้งนี้เพราะ        OECD
เริ่ มต้นกระบวนการจัดทาชุดดัชนีน้ ีจากการทาหน้าที่เป็ นแหล่งจัดเก็บข้อมูลของกลุ่มประเทศสมาชิ
                                                                                ั ้
ก (Source of data) จากนั้นจึงพิจารณาความเป็ นไปได้ในการนาไปปฎิบติดวยเกณฑ์สาคัญคือ
          ่
การมีอยูแล้วของข้อมูล                                (Data                            available)
หากไม่ปรากฏรายละเอียดอื่นใดเกี่ยวกับวิธีการคัดเลือกดัชนีของชุดดัชนีน้ ี
แต่อย่างน้อยที่สุดวิธีการคัดเลือกดัชนีของชุ ดดัชนีคุณภาพ                                 (HCQI)
                                                                              ั
เป็ นแนวทางหนึ่งที่สามารถใช้เป็ นแบบอย่างในการดาเนินการคัดเลือกดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพได้

กลุ่มประชาคมยุโรป (European Community: EC)

          ในปี ค.ศ. 1958 EC ก่อกาเนิดขึ้นจากการรวมตัวของ 6 ประเทศสมาชิก ได้แก่ ฝรั่งเศส
เยอรมนี อิตาลี เบลเยียม เนเธอร์ แลนด์ และลักเซมเบริ ก์ โดยมีจุดมุ่งหมายในขณะนั้นคือ
การแสวงหาความมันคงทางด้านเศรษฐกิจ
                     ่
                          ่
และยกระดับความเป็ นอยูของประชาชนภายในกลุ่มให้ดีข้ ึนโดยยึดถือหลักการของการค้าเสรี
รวมถึงมุ่งลดอุปสรรคระหว่างกันทั้งที่เป็ นด้านภาษีและมิใช่ภาษี จนกระทัง 1 พฤศจิกายน 1993
                                                                       ่
เกิดการรวมตัวใหม่อีกครั้ง ส่ งผลให้ “ประชาคมยุโรป (EC)” เปลี่ยนมาเป็ น “สหภาพยุโรป
(European Union: EU)” ซึ่ งมีจานวนสมาชิกทั้งสิ้ น 15 ประเทศ 5             โดยมีเป้ าหมายหลักคือ
การปรับปรุ งกฎระเบียบภายในประเทศที่แตกต่างกันให้เป็ นไปในทิศทางเดียวกัน
เพื่อให้เกิดการเคลื่อนย้ายประชากร             สิ นค้าและบริ การ              และเงินทุนอย่างเสรี
อันจะยังประโยชน์สูงสุ ดต่อการค้าและการลงทุน                                ู
                                                            (เงินสกุลใหม่ยโร,             2547)
รวมไปถึงการกาหนดนโยบายร่ วมกัน
(Community or common policies) ทั้งด้านการเกษตร พลังงาน สิ่ งแวดล้อม ประมง และสังคม
(สหภาพยุโรป, 2547)


5
                                                         ่
    15 ประเทศสมาชิกของ EU ประกอบด้วย : ออสเตรี ย เบลเยียม เดนมาร์ ก ฟิ นแลนด์ ฝรั่งเศส เยอรมนี กรี ซ ไอร์ แลนด์ อิตาลี
     ลักเซมเบิร์ก เนเธอร์แลนด์ โปรตุเกส สเปน สวีเดน สหราชอาณาจักร
                                                                                             45




                                                                              ั
          จากเป้ าหมายดังกล่าว EC มิได้มีบทบาทหลักในการจัดทาชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพ หาก EC
ก็มิได้ละเลยประเด็นสุ ขภาพในกลุ่มประเทศสมาชิกดังเช่น                UN          และ       OECD
ผลจากการทบทวนเอกสารพบว่า EC เป็ นองค์การที่ทางานใกล้ชิดกับ WHO ภูมิภาคยุโรป
(WHO/EURO)                                                                  ้
                                                                    ในฐานะผูสนับสนุนด้านการเงิน
รวมถึงมีส่วนร่ วมสาคัญในการจัดทาดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพที่มีชื่อเรี ยกว่า European Community Health
                                          ั
Indicators                                (ECHI)                                    อย่างไรก็ตาม
สถานะสุ ขภาพและปั จจัยกาหนดสุ ขภาพประชากรในกลุ่มประเทศที่พฒนาแล้ว     ั
ย่อมต่างจากกลุ่มประเทศกาลังพัฒนาจนถึงด้อยพัฒนา
ดังนั้นจึงจาเป็ นต้องรอบคอบในการนาการจัดกลุ่มดัชนีและดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพชุด
                                                                    ั                      ECHI
มาประยุกต์ใช้

        กระบวนการจัดทาชุ ดดัชนี ECHI
การนาเสนอประกอบด้วยกรอบแนวคิดที่ใช้เพื่อการคัดเลือกดัชนี (Conceptual framework for
                                                       ั
choosing indicator) ตลอดจนการดาเนินการคัดเลือกและเกณฑ์คดเลือก ECHI ดังนี้

           1. กรอบแนวคิด ECHI ECHI เป็ นโครงการหนึ่งภายใต้โครงการติดตามสถานะสุ ขภาพ
(Health monitoring programme: HMP, 1999-2002) ซึ่ งผูเ้ ชี่ยวชาญจากกลุ่มประเทศสมาชิกสหภาพ
ยุโรป (EU member states) และองค์การนานาชาติ เช่น WHO/EURO และ OECD เป็ นต้น
ได้ร่วมกันประเมินปั ญหาสุ ขภาพโดยรวม
และกาหนดเป้ าหมายสุ ขภาพดีของประชากรในกลุ่มประเทศสมาชิก อาทิ
อายุคาดเฉลี่ยที่เพิ่มขึ้นโดยปราศจากภาวะทุพพลภาพ การลดลงของความไม่เสมอภาคทางสุ ขภาพ
ซึ่ งหมายถึงการลดลงของความแตกต่างกันระหว่างผลลัพธ์ทางสุ ขภาพ (Health outcome)
กับสถานะสุ ขภาพ (Health status) การป้ องกันและส่ งเสริ มสุ ขภาพ เป็ นต้น
จึงเป็ นที่มาของการจัดทา “ECHI” สาหรับใช้เป็ นเครื่ องมือติดตามและประเมินผลสุ ขภาพ
รวมถึงเปรี ยบเทียบสุ ขภาพประชากรของกลุ่มประเทศสมาชิกได้
(http://europa.eu.int/comm/health/ph_information/documents/eu_20030710_od01_en.pdf)

         2. การดาเนินการคัดเลือกและเกณฑ์ คัดเลือก ECHI     ชุดดัชนี ECHI ประกอบด้วย 2
ชุดดัชนี        ได้แก่       ECHI-long          list   และ        ECHI-short      list
                                                                                                46



จากการทบทวนเอกสารไม่ปรากฏกระบวนการจัดทาชุด                                         Long-list
ดังนั้นรายละเอียดการทบทวนเกี่ยวกับการดาเนินการคัดเลือกและเกณฑ์คดเลือกECHI
                                                                        ั           ต่อไปนี้
จากัดขอบเขตเฉพาะ ECHI-short list โดยมีลาดับการนาเสนอตามระยะเวลาที่เกิดขึ้นจริ ง
(http://europa.eu.int/comm/health/ph_information/indicators/docs/shortlist_en.pdf; Kramers,
2003) ดังต่อไปนี้

       2.1 กระบวนการคัดเลือก (Selection procedure) ECHI-short list จาก long-list
            มีนาคม 2003 คณะทางาน ECHI-short list นาชุดดัชนี ECHI-long list
                                      ั
              ซึ่ งมีจานวนดัชนีช้ ีวดรวมทั้งสิ้ น 400 ดัชนี เป็ นโมเดลต้นแบบในการจัดทา ECHI-
              short                               list                         โดยคณะกรรมการชุ ดนี้
                               ั                               ้
              มีเจตจานงที่ชดเจนว่าต้องการจัดทาดัชนีที่มีขอรายการน้อยทั้งนี้เพื่อจัดลาดับความ
              สาคัญและกากับการเก็บรวบรวมข้อมูลของกลุ่มประเทศสมาชิกให้ดาเนินไปในแ
              นวทางเดียวกัน
            คัดเลือกผูเ้ ชี่ยวชาญทัวไปด้านสาธารณสุ ข (Public health generalist) จานวน19 คน
                                        ่
              ซึ่ งส่ วนใหญ่เป็ นคณะทางานทีม                                                  ECHI
                                                                 ั
              โดยแต่ละคนได้รับมอบหมายให้เลือกดัชนีช้ ีวด 100 ดัชนี จากจานวนทั้งหมด 400
              ดัชนี              และนามาเรี ยงลาดับจาก                  1            ถึง       100
              สาหรับรอบแรกของการคัดเลือกอยูภายใต้เกณฑ์ 3 ข้อ (1st criteria for selecting
                                                       ่
              the          core           set            of        indicators)         ได้แก่   1)
              ขนาดของปั ญหาสาธารณสุ ขที่กระทบต่อสังคมโดยรวม (Size of public health
              problem                /             the        big               problems)       2)
              ข้อมูลบ่งชี้อย่างชัดเจนถึงสถานการณ์ความไม่เสมอภาคทางสุ ขภาพ (Strength of
              evidence           for        inequalities       in          health)       และ    3)
              ความเป็ นไปได้ในการแก้ไขปั ญหาหรื อทาให้สถานการณ์ของปั ญหาดังกล่าวบรรเ
              ทาลง (Possibilities to improve / the big chances for improve) นอกจากนี้
              เกณฑ์ที่พึงหลีกเลี่ยงในการจัดเรี ยงดัชนีรอบนี้ ได้แก่ การให้ความสาคัญลาดับต้น
                                                ่
              ๆ กับข้อมูลเชิงประจักษ์ที่มีอยูแล้ว หรื อ Data-driven approach นันเอง  ่
            ผูเ้ ชี่ยวชาญแต่ละคน นาดัชนี ตนเองจัดเรี ยงแล้วตั้งแต่ 1 ถึง 100 มาแยกเป็ น 2 ชุด
              โดยชุดแรก ประกอบด้วยดัชนีลาดับที่ 1 – 50 และชุดที่สอง
              ประกอบด้วยดัชนีลาดับที่ 51 – 100
                                                                                                                                     47



                   นาดัชนีชุดแรก (ดัชนีลาดับที่ 1 – 50) จากผูเ้ ชี่ยวชาญทั้ง 19 คนมารวมกัน 6
                    จากนั้น                               ให้ทุกคนออกเสี ยง                          (Vote)
                                                                          ั
                    เพื่อจัดลาดับความสาคัญก่อนหลังของดัชนีช้ ีวดร่ วมกัน โดยกาหนดเป้ าหมายไว้ที่
                    50                   ดัชนีหรื ออย่างมากที่สุดไม่เกิน              80                 ดัชนี
                                                             ่
                    ดัชนีที่ได้คะแนนเสี ยงมากและอยูในลาดับต้นไม่เกิน                 50     หรื อ           80
                                                                 ั
                    ดัชนีแรกถือว่าได้รับคัดเลือก เกณฑ์ดงกล่าวนี้เรี ยกว่า เกณฑ์การคัดเลือกอย่างง่าย
                    (Arbitrary cut point)
                               เมื่อเสร็ จสิ้ นกระบวนการที่ 2.2 ซึ่งใช้ระยะเวลาดาเนินการประมาณ 2
                    เดือน จะได้ 1st draft ECHI-short list
                   มิถุนายน 2003 1st draft ECHI-short list ได้รับการนาเสนอในที่ประชุมคณะทางาน
                    ECHI อีกครั้ง                                       ่
                                                โดยร่ างดัชนีน้ ี ยังอยูในขั้นตอนที่สามารถเปลี่ยนแปลงได้
                                    ่
                    ส่ วนใหญ่อยูในรู ปแบบการเพิ่มข้อรายการ เมื่อเสร็ จสิ้ นการประชุมครั้งนี้ จะเกิด
                    2nd draft ECHI-short list
                   พฤศจิกายน 2003 – กุมภาพันธ์ 2004 เป็ นช่วงเวลาที่คณะทางาน ECHI นา 2nd
                    draft                                      ECHI-short                                  list
                    เข้าสู่ การประชุมเชิงปฏิบติการกับกลุ่มผูเ้ ชี่ยวชาญในแต่ละกลุ่มดัชนีซ่ ึ งมีชื่อเรี ยกว่
                                                  ั
                    า “Advisory working parties”                     จานวนทั้งสิ้ น 7 กลุ่ม ได้แก่ 1)
                    แบบแผนการดาเนินชีวิตและปั จจัยกาหนดสุ ขภาพอื่น ๆ (Lifestyles and other
                    health determinants) 2) อัตราป่ วย อัตราตาย (Morbidity and mortality) 3)
                    ระบบสุ ขภาพ (Health systems) 4) สุ ขภาพและสิ่ งแวดล้อม (Health and
                    environment) 5) สุ ขภาพจิต (Mental health) 6) การได้รับบาดเจ็บและอุบติเหตุ         ั
                    (Injuries and accidents) และ 7) สุ ขภาพชุมชน (Community health)
                               โดยการประชุมเชิงปฏิบติการในแต่ละกลุ่มดัชนีน้ ี อาจจัดได้มากกว่า 1
                                                           ั
                    ครั้ง เพื่อให้ได้มาซึ่ ง 3rd draft ECHI-short list ที่สมบูรณ์ที่สุด
                    และมีการจัดทาแบบฟอร์มประกอบการเติมเต็มรายละเอียดของชุดดัชนี ECHI
                    เป็ นลาดับดังนี้



6
                                                                                    ั
    การรวมกันนี้ เป็ นการคละดัชนี อีกครั้ง โดยจานวนดัชนี อาจมีมากกว่า 50 ดัชนี ได้ท้งนี้ เพราะผูเ้ ชี่ ยวชาญทั้ง 19 คน มิได้เลือกดัชนี
    50 ตัวแรกที่เหมือนกัน
                                                                                              48



แบบฟอร์มที่ 1
    ร่ างดัชนี 2nd draft     ความคิดเห็น         ข้อเสนอแนะ                 แหล่งข้อมูล
 (Indicator of ../../2005)   (Comments)           (Proposal)         (Source of data availability)
            [1]                  [2]                  [3]                        [4]
1……….
2……….
3……….

         รายละเอียดการบันทึกแบบฟอร์มที่ 1 มีดงนี้   ั
         [1] บันทึกร่ างดัชนี รอบที่ 2 ของกลุ่มดัชนี เช่น อัตราตาย เป็ นต้น
ได้รับการพิจารณาครั้งสุ ดท้ายเมื่อไร (วัน-เดือน-ปี )
         [2] ความคิดเห็นที่ได้รับจากกลุ่มผูเ้ ชี่ยวชาญในการประชุมเชิงปฏิบติการ
                                                                         ั
         [3]                                      คณะทางาน                          ECHI
     ้
ให้ขอเสนอแนะเพื่อประสานให้เกิดการดาเนินงานตามความคิดเห็นที่ได้รับอย่างไร
         [4] คณะทางาน ECHI มอบหมายให้ทีม Eurostat ทาหน้าที่ประเมินแหล่งข้อมูลที่มีอยู่
(ประมาณเดือน กุมภาพันธ์ 2004) โดยกาหนดการบันทึกด้วยอักษรย่อดังนี้ AA (Annually available)
หมายถึง แหล่งข้อมูลมีการจัดเก็บเป็ นประจาทุกปี           LFS (Labour Force Survey) หมายถึง
ข้อมูลมาจากการสารวจภาวะการทางานของประชากร และ ECHP (European Community
Household Panel) หมายถึง ข้อมูลมาจากการสารวจครัวเรื อนในระยะยาวของประชาคม ยุโรป
เป็ นต้น

แบบฟอร์มที่ 2
  Group       Readily available    Partly or non-uniform available            Wish list
Health       ▪ Vaccination        ▪ Breast cancer screening          ▪   Policies on nutrition
Promotion        coverage         ▪ Cervix cancer screening          ▪   Policies/campaigns
                                                                         on lifestyle etc.
                                                                     ▪   Integrated
                                                                         programmes in
                                                                         setting
                                                                                                               49



             แบบฟอร์มที่            2         เป็ นการสรุ ปว่าดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพตามการจัดกลุ่มดัชนี
                                                                        ั
มีระดับความพร้อมของการจัดเก็บข้อมูลอย่างไร โดยจาแนกออกเป็ น 3 ลักษณะ ได้แก่ 1)
         ั            ้
ดัชนีที่คดเลือกไว้มีขอมูลพร้อมสาหรับการจัดเก็บ              (Readily           available)          2)
           ั
ดัชนีที่คดเลือกได้รับการจัดเก็บข้อมูลแล้ว แต่ไม่สมบูรณ์หรื อไม่เป็ นระบบที่สมบูรณ์ (Partly or
                                       ั
non-uniform available) 3) ดัชนีที่คดเลือกยังไม่มีได้รับการจัดเก็บ (Wish list) ยกตัวอย่างเช่น
ดัชนีความครอบคลุมการให้ภูมิคุมกัน ้                                 ในกลุ่มดัชนีการส่ งเสริ มสุ ขภาพ
เป็ นดัชนีที่มีความพร้อมสาหรับการจัดเก็บ               ในขณะที่ ดัชนี เชิงนโยบายด้านโภชนาการ
                                                     ั
ยังไม่ได้รับการจัดเก็บหรื อจาเป็ นต้องพัฒนาดัชนีช้ ีวดขึ้นมาใหม่ เป็ นต้น

        จากนั้น     จึงนาเข้าสู่ แบบฟอร์ มตัวอย่างที่ 3  นันคือการสรุ ปว่าแต่ละกลุ่มดัชนี
                                                           ่
   ั
มีดชนีจานวนเท่าไรเมื่อจาแนกตามความพร้อมของการจัดเก็บข้อมูล

แบบฟอร์มที่ 3
    Group     Readily available              Partly or non-uniform available                    Wish list
 Health              (1)                                   (2)                                    (3)
 Promotion

              ธันวาคม 2004 สถานภาพสุ ดท้ายของ ECHI-short list (4th drafty /version)
               มี จ า น ว น ดั ช นี ชี้ วั ด สุ ข ภ า พ ร ว ม ทั้ ง สิ้ น 86                               ดั ช นี
               แ บ่ ง อ อ ก เ ป็ น ดั ช นี ที่ ไ ด้ รั บ ก า ร จั ด เ ก็ บ ข้ อ มู ล ป ร ะ จ า
               และสามารถเปรี ย บเที ย บได้ท้ ัง ภายในและระหว่า งประเทศ (Regular and
               comparable available indicators)                                 จ านวน 45 ดั ช นี ช้ ี วัด
               ดัชนี ที่ได้รับการจัดเก็บเฉพาะส่ วน/ภูมิภาค/ประเทศสมาชิ ก (Partly available)
               จ า น ว น 36                       ดั ช นี ชี้ วั ด เ ป็ น 5           ดั ช นี ชี้ วั ด สุ ด ท้ า ย
               เป็ นกลุ่ ม ดัช นี ที่ ย ง ไม่ ไ ด้รั บ การจัด เก็ บ และจ าเป็ นต้อ งพัฒ นา (Wish list)
                                        ั
               (ภาคผนวก 12)

       โดยทัวไป ECHI จาแนกออกเป็ น 4 กลุ่มดัชนี หลัก ได้แก่ 1) Demographic and socio-
             ่
economic factors 2) Health status 3) Determinants of health และ 4) Health system (ตารางที่ 8)
                                                                                                50




ตารางที่ 8 Main categories for the ECHI indicator set
 Common categories                                          ECHI
                                  Main categories                       Sub-categories
Health outcome             1. Health status                 1.1 Mortality
                                                            1.2 Morbidity, disease-specific
                                                            1.3 Generic health status
                                                            1.4 Composite health status measure
Health system              2. Health system                 2.1 Prevention, health protection and
                                                            health promotion
                                                            2.2 Health care resources
                                                            2.3 Health care utilization
                                                            2.4 Health expenditures and financing
                                                            2.5 Health care quality/performance
Health determinants        3. Determinants of health        3.1 Personal and biological factors
                                                            3.2 Health behaviors
                                                            3.3 Living and working conditions
                           4. Demographic and soico-        4.1 Population
                           economic factors                 4.2 Socio-economic factors
ที่มา Kramers and Achterberg, 2000.
                             ั
หมายเหตุ รายละเอียดดัชนีช้ ีวด ECHI นาเสนอในภาคผนวกที่ 13

          2.2      เกณฑ์ คั ด เลื อ ก ECHI-short    list                    เกณฑ์ ต่ อ ไปนี้
เปรี ยบเสมือนเกณฑ์ที่ใช้ในการคัดเลือกดัชนีรอบที่ 2
(http://europa.eu.int/comm/health/ph_information/documents/ev20040705_co11_en.pdf)
               เกี่ยวข้องกับนโยบาย
               ง่ายต่อการทาความเข้าใจ
               ข้อมูลมีระยะเวลาการจัดเก็บที่เหมาะสม
                                                                                                                  51



                   ข้อมูลตามดัชนีช้ ีวดควรมีอยู่ / ได้รับการจัดเก็บไว้แล้วในกลุ่มประเทศสมาชิก
                                       ั
                   ดัชนีช้ ีวดสามารถเปรี ยบเทียบได้ระหว่างกลุ่มประเทศสมาชิก
                              ั
                                                     ั
                    ที่มาของแหล่งข้อมูลตามดัชนีช้ ีวดมีความน่าเชื่อถือ
                                                 ั                  ั
                    การจัดเก็บข้อมูลตามดัชนีช้ ีวดไม่สร้างภาระให้กบหน่วยงานที่ได้รับมอบหมายให้
                    ดาเนินงาน

          ก ล่ า ว โ ด ย ส รุ ป                           ECHI-                       short                      list
                              ั                  ั
กาหนดกรอบแนวคิดที่ใช้คดเลือกดัชนี ช้ ี วดสุ ขภาพด้วยวิธี Policy-driven หรื อ Top-down approach
เนื่ อ งจากเป็ นการน าเสนอความคิ ด เห็ น ร่ ว มกัน ของกลุ่ ม ผู ้เ ชี่ ย วชาญจากประเทศสมาชิ ก EC
จา ก นั้ นจึ ง ก าห น ด เ ก ณ ฑ์ ค ั ด เ ลื อ ก ดั ช นี โด ย ใ ห้ ค ว า ม ส า คั ญ กั บ ก า ร มี อ ยู่ ข อง ข้ อ มู ล
และความสามารถในเชิ งเปรี ยบเทียบกันได้ภายในและระหว่างภูมิภาคของกลุ่มประเทศสมาชิ ก
(Data available and comparability)

สรุ ปผลการทบทวนเอกสาร

                                         ั           ั
           จากการทบทวนเอกสารชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพที่จดทาโดยองค์การนานาชาติ 4 องค์การ รวม
ทั้งสิ้ น 14 ชุดดัชนี ดังนี้
                                                                                                   52



        องค์การนานาชาติ                                                    ั
                                                              ชุดดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพ
1. WHO
   1.1 WHO/HQ                                   No 1. HFA 2000: global indicator
                                                No 2. HFA 2000 by countries level
                                                No 3. HFA 2000: CEF/3
                                                No 4. HFA 21: global indicator
                                                No 5. WHR 2000
         1.2 WHO/EURO/RHN                       No 6. CMIS 2000
                                                No 7. CMIS 21
         1.3 WHO/SEARO                          No 8. Regional health indicator
                                                No 9. Basic indicators
         1.4 WHO/AFRO                           No 10. Regional health indicator
                                                No 11. Basic indicator
 2. UN                                          No 12. MDGs health – related indicator
 3. OECD                                        No 13. Health at a glance: OECD health data indicator
 4. EC                                          No 14. ECHI- short list
            ชุดดัชนีส่วนใหญ่ (ร้อยละ 92.85 หรื อ 13 ชุดดัชนี) ยกเว้นชุดดัชนีของ OECD
เริ่ มจัดทาร่ างกลุ่มดัชนี และดัชนีช้ ีวดสุ ขภาพด้วยรู ปแบบ Top-down approach จาแนกเป็ น
                                        ั
                                                  ิ
            ▪ ชุดดัชนีของ WHO และ UN ใช้วธี Concept driven indicator
                                           ิ
            ▪ ชุดดัชนีของ ECHI ใช้วธี Policy driven indicator
             โดยชุดดัชนีเหล่านี้          มีกรอบแนวคิดหลักในการคัดเลือกกลุ่มดัชนีที่ใกล้เคียงกันได้แก่
ความไม่เสมอภาคทางสุ ขภาพของประชากรโลก
ซึ่ งเป็ นผลกระทบจากกระบวนการของการพัฒนาประเทศที่ส่งผลทั้งทางตรงต่อสุ ขภาพ
และทางอ้อมโดยผ่านปั จจัยต่าง ๆ ทั้งภายในและภายนอกระบบสุ ขภาพ รวมถึงวิถีการดาเนินชีวิต
ในขณะที่ ชุดดัชนีของ OECD การจัดกลุ่มดัชนีและคัดเลือกดัชนีมาจาก Data-driven indicator
ภายใต้รูปแบบ Bottom-up approach

                     ั
        ร่ างดัชนีท้ งหมดที่มาจากวิธี Top-down        และ     Bottom-up       approach
                                         ั                          ั
ได้รับการปรับให้มีความเป็ นไปได้ในทางปฏิบติอีกครั้ง โดยกาหนดเกณฑ์คดเลือกดัชนี (Criteria
                                                                  ่
for selecting indicator) และส่ วนใหญ่ให้ความสาคัญกับเกณฑ์การมีอยูแล้วของข้อมูล (Data
                                                                                         53



available)                                           ั
                สาหรับการดาเนินการคัดเลือกดัชนีช้ ี วดสุ ขภาพ      (Selecting    procedures)
เป็ นข้อจากัดของการทบทวนครั้งนี้ ทั้งนี้เพราะมีเพียง 2 ชุดจาก 14 ชุดได้แก่ CMIS (CMIS 2000
และ CMIS 21) และ ECHI-short list ที่มีการบันทึกการดาเนินการคัดเลือกดัชนีของคณะทางาน

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:35
posted:1/14/2012
language:Thai
pages:44