CARTA DE DERECHOS Y OBLIGACIONES LABORALES EN LENGUAS INDÍGENAS
ESPAÑOL NÁHUATL NÁHUATL (Zongolica) NÁHUATL
CARTA DE DERECHOS Y SE AMATL KAMPA TLACUILOA AMATL TIEN TLAHTOWA IPAMPA AMATL TIEN TLAHTOWA IPAMPA
OBLIGACIONES LABORALES EN TLANAHUATIANIME, TLEN TECHMAKASE TEKIPANOHKE MASEWALTEH TEKIPANOHKE MASEWALTEH.
LENGUAS INDÍGENAS HUAN TLEN TITEMAKASE QUEMA SE ON
TLAPALEHUIA
El trabajo es un derecho de todos.
Hombres y mujeres indígenas disfrutan Se tekitl nopa para tí nochime. kampa Tektitl totech powi tinoxten, tlakame iwan Tektitl totech powi tinoxten, tlakame
de los mismos derechos y tienen las tohahuime huan tlacame masehualme, nojia siwame masewalteh nonihke intech powi iwan siwame masewalteh nonihke
mismas obligaciones laborales que kinmaka huan temaka miakj tlamantli kema sé iwan mochikawkawiske, pampa ma kuaili intech powi iwan mochikawkawiske,
cualquier persona. on tlapalehuía. kisa tekitl. pampa ma kuaili kisa tekitl.
Derechos Laborales Tlen moneki tech makase quema se on Tekipanolistli tien totech powi Tekipanolistli tien totech powi
tlapalehuía
a) Se kiselis tlaxtlawilli,
a) Recibir por lo menos el salario a) Moneki pá se tonati kuali titlanize tomi, a) Se kiselis tlaxtlawilli, kemen kemen kihtotok itech
mínimo del lugar donde trabajas. tlen hueyi tlanahuatianime kihicuiltoke. kihtotok itech amoxtli ley. amoxtli ley.
b) Aguinaldo por cada año de trabajo. b) Quema se on tlapalehuía se xihuitl ká se b) Mitzmakaske tlatliokualiltomi b) Mitzmakaske
c) Un día de descanso a la semana patron, moneki kitlánis seyoc tlachtlahuili. ipan sehsin xiwtika tekipanolistli. tlatliokualiltomi ipan sehsin
completamente pagado. c) Tla titekititoc chicuasen tonati, moneki ti c) Timosewis se tonali tlali xiwtika tekipanolistli.
d) Vacaciones pagadas si tienes más tlanis seyoc tonati, huan nojia ti mosiejahuas. titekipanowa noche semana iwan c) Timosewis se tonali tlali
de un año de servicio con tu d) Tla titekititoc se xihuitl ka se patron, mizttlaxtlawiske. titekipanowa noche
patrón. moneki mitz makas se queski tonati para ti d) Tlalia titikípanohtok okachi se semana iwan
e) Capacitación para desempeñar mosiejahuas, nojía mitz makase se tlachtlahuili. xiwitl inawak moteko, mitzmakas kana mizttlaxtlawiske.
mejor tu trabajo y evitar e) Moneki mitz machtiz kenijatza cuali makuilli tonali xi mosewi iwan d) Tlalia titikípanohtok okachi
accidentes. titequitis, para achtle mitz pantiz. mitztlaxtlawis. se xiwitl inawak moteko,
f) Habitación limpia si existe la f) Moneki mitz makase nojía kampa ti cochis, e) Mitzmaxtiske pampa kualli ti mitzmakas kana makuilli
necesidad de traslado fuera de tu nopa tla huaja campa titekiti, huan nojía kampa tikipanos. tonali xi mosewi iwan
comunidad. ti mosiejahuas má elto tlaxpampa. f) Mitzmakaske kanin mitztlaxtlawis.
g) Atención médica y medicinas g) Moneki mech patice huan mech makace tichanchiwas tlalia wehka titikipanos. e) Mitzmaxtiske pampa kualli
extensivas a tus padres e hijos a patli, ta, nojía motata, moconehua pané seguro g) Mitzpahtiske tlalia timokokos ti tikipanos.
través del Instituto Mexicano del (IMSS). iwan nonihke mochanehkawa. f) Mitzmakaske kanin
Seguro Social (IMSS). tichanchiwas tlalia wehka
titikipanos.
Tlen moneki tichihuase quema ti on Mochiwalistli itech tekipanolistli g) Mitzpahtiske tlalia
Obligaciones Laborales tlapalehuía timokokos iwan nonihke
h) Moneki ti hazis cualka pá moteki. h) Orahpa timoteixpantis itech mochanehkawa.
h) Asistir puntualmente a tu i) Moneki titequitiz chicuelli hora, pá se motekih.
trabajo. tonati. i) Tittekipanos chikuelli orah ipan Mochiwalistli itech tekipanolistli
i) Cumplir con una jornada laboral j) Moneki nojía ti tlepanitas mo patron, huan se tonalli.
de ocho horas. cuali ti chihuas mototeki. j) Tikchiwas tekitl tlen mitzilis h) Orahpa timoteixpantis itech
j) Cubrir correctamente las labores k) Nojia moneki ti tlepanitaz nopa amatl moteko. motekih.
derivadas de tu contrato de campa ki hitoá kenijatza titekitiz, huan achtlé k) Tikipanitas noche neskayotl tien i) Tittekipanos chikuelli orah
trabajo. mitz pantis. onka kanin kahki motekih. ipan se tonalli.
k) Obedecer las medidas de l) Moneki ti máljuis nopa tepoztli tlen mitz l) Tikinmalwis teposte tien ika j) Tikchiwas tekitl tlen mitzilis
seguridad e higiene señaladas maka mo patron. titikipanowa tla mitz tlanetia motekoh. moteko.
en tu centro de trabajo. m) Quema ti tekiti achkana ti tlahonis, huan m) Amo titlakonis noso tlahsitih k) Tikipanitas noche
l) Conservar en buen estado las nojía moneki tias ti tlachixtoc. tiwuinte itech motekih. neskayotl tien onka kanin
herramientas que proporcione el n) Moneki nojía tikilis mo patron tla ti eltoc n) Tikmolwils moteko tlalia kahki motekih.
patrón para hacer tu trabajo. tí conehua, huan ya mitz tlalis pan sé tekitl titlapixtok, pampa mitzmakas tekitl tlen l) Tikinmalwis teposte tien ika
m) No ingerir bebidas alcohólicas kampa achkana tle mitz pantis. amo mitztlamayowilis. titikipanowa tla mitz tlanetia
en el trabajo o presentarte a motekoh.
trabajar en estado de m) Amo titlakonis noso
embriaguez. tlahsitih tiwuinte itech
n) Informar al patrón si te motekih.
encuentras embarazada en n) Tikmolwils moteko tlalia
cuanto tengas conocimiento de titlapixtok, pampa
ello para tu reubicación durante mitzmakas tekitl tlen amo
el embarazo en alguna actividad mitztlamayowilis.
que no presente riesgo. ¡Tlen ni tí tlacuiltoque, huan sekinojque tlen
himó patron monequi mechmacas, nopa Inin tien totick powi iwan tlen amo Inin tien totick powi iwan tlen amo
¡Estos y otros derechos laborales son tlen inmohuanti, xichihuaca ma ihkuilitik, topan tlahtowa, ihkuilitik, topan tlahtowa,
tuyos, hazlos valer! kitlepanitaka! ximochikawkawika makimipanitaka ximochikawkawika
makimipanitaka
Para solicitar informes, llama por cobrar a Tla tineki timatiz miak tlamantli tlen ti kitotoke, Tlalia tikneki tikmatis, xitlapowa itech
los teléfonos de la Delegación Federal shi sanilo pan cuamecatl zanili, campa axcana teposmekatl tien kipia kaltlanawatlhkapa Tlalia tikneki tikmatis, xitlapowa
del Trabajo en tu estado, o a la Dirección tle titlaxtlahuas, campa itztoque nopa Delegación Federal del Trabajo, noso itech teposmekatl tien kipia
General de Equidad y Género, a los tlanahuatianime, huan nojía ne mexco pa Dirección General de Equidad y Genero, kaltlanawatlhkapa Delegación
teléfonos 55630500, extensiones 3147 y Dirección General de Equidad y Género, nopa itech teposmekatl 5563 0500 itlamayowa Federal del Trabajo, noso Dirección
3150, en México, D.F. cuamecatl zanili 5563-05-00, huan 3147, nojia 3147 iwan 3150 itech atlepetl México General de Equidad y Genero, itech
3150. D.F. teposmekatl 5563 0500 itlamayowa
3147 iwan 3150 itech atlepetl
México D.F.
MIXTECO MIXTECO (ALTA) MIXTECO (COSTA Y BAJA) ZAPOTECO
TU’UN ISAV MIXTECO TUTU SHA KA-A NANDA KADATNIURO TUTU CHA KUVI DERECHO TA TUÚN YICH ENYUJ NAK TZEYARE
ÑUU TEYURO CHANYAA CHI SIKI GUN BENE WELALLE ILIN
Nndi’iyó kumiyo ndayi koo iin chiño Ñuu ñucoio ndaaro kadatniu nad+´-+´ shi Cha sa’a tyiño cha cuenda ñuyivi chi Llina’ naken tze yuge bene. bene
nda’ayo. kilo taa, kunasi’i ii ndayi kumi sey+´ ndaaro. ñuu cha sa’a tyiño kuvi iin derecho byu ihen bene nhule welhallen,
ndi’iyo noo ley. kandi’i rayi ta ñu si’i. tzalhe gunzille nha wenabee gak
tlap loo llin teze ka bene ka yezike.
Derechos Laborales Sha ni-iro sha kadatniuro Derecho cha sa’a tyiño De’ tzillalhe wnab benen tzun tu
llin
a) Naki’iyo lo’on ña’avinamiiyo noó
kachiñoyo. a) Na chuyauva-aña-as nnu kidatniuro. a) Na ke’in cha kuenda su’vari a) Zie lhaltjw kun gaken tzyllijue
b) Naki’iyo ñi nxuú naniña b) Tashikas tuini chuyauña-as kas nnu tu’un cha sa’a tyiño ganaayo cha kuvi latje gan tzune llin na’.
(aguinaldo ña ni’iyo) no’o kuiya nchituro +´kuia (nani Aginaldo). sueldo chisu’vari nu kuvi nu sa’a tyiño b) Katee cha’ to iz tzune’e llin na’
taxina nxu’uyo. c) Ndaa keu kadadniuro chuyauña-as ndee maaun. wnelljuelhe lhate’ limetzue.
c) Ñi kivi ndikindeeyo ña semana +´ shi keu usha. b) Aguinaldo cha ta’an kuiya cha c) Lhe xman tu lla wnelltzue lhee
so xa’avina miíyo (domingo). d) Te nusha nchituro +´kuia te sto-oro sa’a tyiño. zuaze’, nha tzilljute’e lhe’.
d) Tá ndikindeeyo ña vacación so chuyauñas ndaa keu ndetaturo (nani c) Iin kivi cha nyiitatu vityia cha d) Chi ba’ wyaa tu iz zle tze de’er.
xa ‘avina yo’on t’a nixinuón ñi vacaciones). kandi’ri maa cha tyiya’vira. Ilne’e tze vacación.
kuiya kachiun xi patrón. e) Sto-oro dakuaña-as nanda kadatniuro sha d) Vacacion tuku tyiya’vi tatu e) Wlinee bene ka´kuewnz nha
e) Sakua’ aún ke’eún chiño ta mashku tnicuc-ero. kumuu kua’ka chn kuvi noo kuiya cha gune llintzen wentz.
akundo’ ón ñi tundo’on. f) Te tashis ve-e nnu kooro nusngunga sha servicio chi’in chi to’un. f) Chi tzjene llinan yagoble
f) Taxina ñi ve’ en va’an noónkoo, k+´+´ shikaro. e) Sa’ra capacitar kua’ca kutu’voo wnelljue ga tzue nha nake
ta kanaun ñuún xinaun no g) koo se shini tatna; te koo-tatna nda kuvixi cha kuenda tyiño kua sa’un cha xi’lalle.
kachiñoun. yatnu-uro. Te k+´-+´ro ve-e nu io tatna va’ ka sa’a tyiño maaun ta ñaa cha g) Kate gakbyle’ biche eljuelle
g) Nday, taxina tatan kutataún ta sha nani IMSS. kuvi chi maaun. wnelljue rmetz yeje tze gan
saá na yivasi’iún, na vali se’ún f) Nu iyoon dii koun avil iyoo llnhe’ Instituto Mexicano del
koo kivindo ña ve’en Instituto necesidad cha kuenda nasama ityi Seguro Social.
Mexicano del Seguro Social chata ñuu maaun.
(IMSS). g) Kunyee’un nu sa’a tataan ta
tataan cha ni taka tu’un chi sutun se’e
cha kuenda maa tuku Instituto
Mexicano del Seguro Social (IMSS).
Obligaciones Laborales Nanda kunukuechironnu kadatniuro Cha nyaa chi siki cha sa’a tyiño Nak Gun Benen Llin
h) Koó samanión no kachiñoún, h) Ne-e k+´gro nnu kidatniuro. h) Ku’un va’a ku’va nu sa’a tyiño. h) Geá katee llintze, nha bitu
yachi Sahún. i) Kadatnuiro una hora (8 hrs). i) Sa’un cumplir cha kuvi iin cha edahue.
i) Ñi ndayi kachiñun ona hora, noó a) Kadatniuro na ka-a tutu nnu ntenero kueyi sa’a tyiño xaan cha uña ku’va. i) Wtzeé xun hor Sin na´.
nixaaún. (nani contrato de trabajo). j) Sa’un cubrir cha tu’un vava’a j) Gune bin loo llenan en’
j) No nixaun kachiñun saxinoón b) I-o chunuro nnu kidatniuro noda tnicue- sa’a tyiño derivado tutu contrato cha nelljuelhe’.
contrato no kachiñun. ero. sa’a tyiño. k) Gunhe kun ka’an lina lhe
k) Kandixaun, ñiña va’ amiún ndii c) Ma dateuro ndatniu sha tashi sto-oro k) Sa’un ñuyivi chuun cha no yichen bnexjuelhe kate’ wde’
koo noó iyoun tasaá no cundeero. ku’vari cha kuvi seguridad higiene cha llina.
kachiñun. d) Ma co-oro ndute igni te dani ma sa ña’an nu ma’ñu sava nu sa’a tyiño. l) Yuge den litzinhem gape chien.
l) Ki’iún cuenta xi andchiño tachi kadatniuro nnu shiiniro. l) Na ke’en va’un cha va’a m) Bitu yeje, hna bitu ellinhe
ta patrón ndaáun ña kachiñun e) Cuña-a tnu-uro sto-oro nusha ñudaigña estado ma da’a tyiño ña cha kua ku’va tzullenhe loo llin tzen.
noni xaun. ñad+´-+´ shija kuini cashi sha masku ra chito’o cha kuenda nu sa va’un n) Chi bene nule, nha chi ba nua
m) Vaasa ko’a’un hora kachiñun chi kadatniu vee nad+´-+´. tyiño. xine enuelljue tu llin yoble
kaku kuachii xi’iun. m) Ma kuvi ko’on ndixi nu sa’a gunhe.
n) Tanu ña’a kia ta ño’on se’ eña tyiño sa ña’un chuu nu kua sa’a tyiño
ndaya’ avini yachi nda’atu’un xi estado tu’un chiiñi.aguez.
ta patrón ña ki’ina cuenta xina n) Nanduku tuún chi to’un tatu
ño’on se’en, ta vasa tachina cha ño’on se’un maa tuku kumuv cha
chiño veekachiñoña, chi iyo chito vava’ka maañu kuenda maaun
noose’eña. nu kunyaaun iin yoo nyaa kuvi
actividad tuku ña cha ma kuvi cha
nyaa sa’un i’ya maa riesgo.
Sha-a kuu tniuro ma dandooro I’ya ta inga derecho cha sa’a tyiño Deni lhen de tzantz naken laxju,
Tradución: Alberto Moreno Estrada kuvi cha maaun sa kuvi valer tze too bene tzun llin, gun zille
wnaben
Nusha kuinican sha tekun nasha cachi o ka-a Cha kuenda cha kakaan nandaka tu’un Nha ewnabetzu xzon, zyitee, nha
tutu te kajatnu-u o ka-a un yo-o kaa nani ka’an ta tyiya’vi chi’in telefono nu kuvi chikbii loo laa gan tzuilhalle tze
telefono 55630500, ext. 3147 – 3150, Ñuucoio. ve’e tyiño gobierno nu sa’a tyiño bene wenllin, nha len gan lee
estado, Direccion General cha maa ñu Dirección General de Equidad y
yivi chi ñuun nda’vi tuku ta Genero chi Género, teléfono: 5563 0500 nha
telefonos 55630500, extensiones 3147 len 3147 hna 3150 zyitee.
ta. 3150, maa Ñuko’yo, D.F.
ZAPOTECO (Istmo de MIXE CHINANTECO (Sierra Norte de AMUZGO
Tehuantepec) Oaxaca, Chinantla Alta)
GUI’CHI’ RINÍ’ XI NAQUIIÑE’ JA NËIKIE’J MEDË NIÉKÄP’ SHPY JA’ HI LT TEE’ JUU ‘COO MII ‘CUAIN CARTA NA TEILJEII Ñ’OOM NA
N N
GUICAA NE XI NAQUIIÑE’ GUNI TUÜNEËN JA’ PËJKIËN MËDË ADËM MEËTË QUIA’ ‘HE ‘NE IT ‘TI ‘COO ‘HE ‘CA MA’MO NA’ LJO’ NA WANAA
N
BINNIHUALA’DXI’ RUNI DXIIÑA’ AUJTSIËM ‘TTN JALEN DZEA ‘I MO ‘TAA, JO NA NL’A NA NCUE, MATI
‘HE ‘NE NI MI ‘TI DZEA CAJO. TEILJEII Ñ’OOM NA JNDEI’NA’
Guirá’ binni naquiiñe’ gapa ti dxiiña’. NA NLA’CANDANA
Badunguiiu ne gunaa huala’dxi’ Ja tuüneën nutükiyë adëm jash’paad’ajtsiëndë. ‘He ‘ca ‘Ttmb jalen dzea ‘he ni ‘her ‘coo
n n
naquiiñe’ gápaca’ ngueca ne naquiiñe’ yaötsiëjktë meetë tesxiëjkte miëetë’ aüjtëp yäät jä ‘taa. Dzea fiie’ dzea mtt ‘I fe’ mii, reeb Ts’iaa , luaa’ cwii na wanaa na
n
gúnica’ ngueca lu dxiiña’ ne tutiisi joötmay ëts’ja tuünën pejkën tun aniden ltiñ, reeb ‘caTtiñ doñi yie’ quini jale’ ‘taa, nl’a yonom ndo’ yolcu meii na
n
binni. yëik’tänëbektaäjk’ep reeb ‘ne ni mi tir cajo ‘cota ‘quia’r lt ‘co’ na ncue joona, joona matsona’ na
n n
moo do ñi ‘ii. ñecwii xje na waa naya ‘naa na
n
ndo’ ñecwii xje na nla’candana
chiuu na matsa’ntjormna’ naquii’
n n n n
ts’iaa cha’xje na mei nquia ts’a
n
Ni naquiiñe’ guicoou’ lu dxiiña’ Adëm ja’n tünk ‘shiëk mëk’ajtën Mëëd Jale’ ‘he ‘caTtn dzea ‘I moo ‘taa Naya na maco’ñoom ts’a cantyja
n n
´naa ´na mach’ee
a) Tu’ük) Ku muju’yën yëik’yäktë ëy ëts tsuj a) ‘CaTtm dzea ‘he ni ‘iñ ‘he ‘lein
a) Naquiiñe’ guia’xu’ neca bia ti kü adëm ntüñénaë. lt mor ´taa, lt ‘coo’ st ‘I ‘he ‘len dzea la a)
n
Maca na’ na nncwantjom’
pe’ guta’ guiaxa binni neza ra b) Mätsk) Yëik’yäkp ja mëj mëjuüyën ku ‘coo ‘mtt.
n
cha’xje na cwita’ntjom nn’a
n
ru’nu’ dxiiña’. jäm’mtünk jiümeejtët. (mej mjuüyën-aguinaldo)¨ b) ‘CaTtm dzea ‘I motaa ‘he ni ‘in yuu na mache’ ts’iaa .
n
b) Naquiiñe’ guicoou’ saca c) Tëguëëkë) Tük xëëw yëik yäktë ku ‘cuu’he ngtgt la ‘coo yia’ mt ni guia b)
n
Maca na’ na nnda’ tsjo’ñjeii
n
galaa beu’ lu tubiza gu’nu’ tü’ksämöön ntünëm. ‘coo hii ‘he mor ‘taa. ticwii na nntycwii chu.
dxiiña’. d) Maktäshkë) Yëik yäkp ja pööxiëm ku tü’k c) H’He ni mi ‘inñ ‘coo ‘mtt, la c)
n
Maca na’ na nncwajndye’ cwii
c) Guiaxalu’ ti dxi guiziila’dxu’ lu jumët tëm tüñë. ‘coo semana, ‘mtt ‘he ‘lein.
n
xuee naquii’ na cwii sma na,
gadxe gubidxa dxiiña’. e) Mäköshkë) Miëk tuguëshpë’pëm ja tüng d) ‘He ni ñiiñ ‘mt ‘he geiñ, ‘mtt ‘he saa nnjomnl’uandyu’
d) Pa bisaalu’ tubiza dxiiña’, ëts jadën kä’m mtsääsxiete küm’tündt. ni mi ‘inñ sun na ‘ca dzin ‘coo hii ‘he xuee’ñee .
n
xpixuaanalu’ zaguixe saca f) Tudüjkë) Ku mëts mtüüñ ëts abëkië ‘moor ‘ta ‘coo jan dzea; jale’ ‘he mtt jo d) Matsona´na nncwajndye’ cwii
guiziila’dxu’. myëk paguëxië, miëk mö’bjë jam’mëm tëjk ‘he ni ‘quib ‘quia’r.
n
cwanti xuee xee na jnda
e) Guiziidilu’ ti gu’nu’ dxiiña’ wöats küm’miëk käxiëte. e) ‘CaTtmba ‘he ni lt ‘he conten, teinom chu na mache’ ts’iaa
n
jneza ti cadi gacanálu’. g) Wushüjk) Miëkë mö’öbë ja tsëiyie’n küm ni lt ‘he ree yial cuen ‘he ni ‘mi guiegt
n n
ñ’e cwii ts’a .
f) Ti yoo nayá ra gásilu’ pa mtü’üntë jäm tëëtsië, ëtsë m’üünkteë jäm IMSS ‘ta ‘qui’, he ni lt ‘he ‘yial ni lt Ttnd ni e)
n n
Maca na’ na nnt´moo na njom’
naquiiñe’ guireelu’ ra guidxi mä jääy yitsiëyëdë. (Instituto Mexicano del ‘me’ taa jo ja dzean ni lt ftnd.
n
chiuu nntsa’ tsiaa na yati ndo’
nabezu’. Seguro Social). f) Sun ‘ne ‘he ni juu ‘ftt lt ‘he send cha na tintjom’ nata´oo tintsa’
g) Gu’ya’ binni rusianda lii ni gumetaa caluu, ‘caTtmba’ ‘he ni nata’.
zaqueca bixhozo’ ne jñoou’ ñind ‘nee lt ni ja’, lt guie, lt ja ‘lt’, ‘tee’ f)
n
Maca na’ na lju’ yuu na
ne ca xiiñu’ ra Instituto ‘qui. nnc’oom’ xee
n
na mache’
Mexicano xti’ Seguro Social g) ‘Ca Tumba ‘he ni li mtt ‘qui’
n
ts’iaa naquii’ w’aa.
(IMSS). sun cal t dzee’ lt gee ‘moo ‘taa, g)
n
Maca na’ na nncja’ w’aanasei
‘caTtmba’ ‘he ni ñind mtt; jo ni ñin cha na jo’ jo´nncoñom’ nasei
cajo, ni li mtt ‘quia’ tequii’ ‘coo joosun na nluii ú ñequio tsotye’ ndo’
‘ca lt dze’r lt jee moo’ ‘ta’; ‘he ‘ta la tso´ndyo’ ñcquio ntscinda’.
nee ni ‘i Ttmtt ‘quia’ Instituto Mexicano Nncja’ wáanasci na jndyu
Ni naquiiñe’ gu’nu’ ra dxiiña’. Küm’mtüntë yäöte mpäyep’yië ëts xpäyëtsië quia’ Seguro Social (IMSS). Instituto Mexicano del Seguro
Social (IMSS).
h) Chindalu’ bia’si ra ruzulú h) Tüm’tujkë) Jëpië m´järpë tümbë. ‘He ‘caTtn dzea ‘i ‘moo ‘taa ni
n
dxiiña’. i) Täxüjkë) Miëk’käöpxiëpë tuktujk yäxiëpë mi ‘tir Ljo´na jndei´na´na maca na´na
i) Gúnilu’ dxiiña’ xhono hora. öjk’jäm tünk. ntseicanda tsán na machée
n
j) Gúnilu’ jneza guirá’ ni ca lu j) Mäojkë) Mtünkëxpë tukiëyie mëdë jäm h) ‘i quiab’ ‘ne sind ni ‘ta qui’ conten. tsíaa
gui’chi’ dxiiña’ xtilu’. tünk’jetspië mëët’ätspië. i) ‘CaTtmba ‘he ni ‘me ‘taa, jo ni mi ‘ti’
n
k) Chinandu’ guirá’ diidxa’ k) Mäöjktu’ük) Nëmatöö’en mpëktääjkën ‘ñia hora la’coo ‘mtt. h) Maca na´’ na tyuaa’ nncue’
n
nexhe’ gaca’ ti chu’ ëts’jä näi’exiëtë näidën. j) ‘He ni ‘mi ‘ti’ lt ‘co’ st ‘i quia’ ‘he ‘taa yuuu na mache´tsiaa .
n n
guendanazaaca ne nayá ra l) Mäok mätsk) Ëy xiëk’ët jäm püjxü mëdë ‘he ‘caTtnd, lt ‘coo ‘fe’ mahi, lt ‘co’ i) Ñee hora maca na´na nntsa’
n
ru’nu’ dxiiña’. miktümpy. juu ‘ca jea ‘qui’ ‘coo dzea fii lt ‘moo ts’iaa’ .
l) Guiaapa’ dxiichi’ guirá’ m) Mäojk tëguëëké) Kääb ämu’ukië njaöjtën ‘taa.. j) Jndei´na’ na nntseicandañ’en’
guiiba’ runineu’ dxiiña’ ni tümbë, ëts kä’äb n’üüjkën män ndüñën. k) ‘He ni ‘mee ´nee’ ’coo jale’ ‘he ju ‘he cha´tso ts’iaan na t’man’yo’ na
gudii xpixuaanalu’ lii. n) Mäok’mäoks) Tëxiëjk mtükmätö öbë ja ‘ii, ‘quia’ ja dzian ni ‘lee, ja dzian ni lt ntsa’.
n
m) Cadi guelu’ lu dxiiña’ ne cadi jääy mëdë wiëntäanääpy ja tü’ünën mäö mëts ngtn, jo ‘quia’ ‘he tee ‘conten, ‘quia’ k) Jndei´na’ maca na’ na
chindou’ ra dxiiña’ wäanë m’tüntë. ja lt’ lt ‘moo’ ‘ta. nntseicanda’ ñ’oom na jnda
naxhudxu’. l) ‘CaTtmba’ ‘he ni ‘me ‘I, jo ni mend teijndaaa’ naquil’ yuu na cwiluii
n
n) Gábilu xpixuaanalu’ dxi guie jale’ ‘he ñi ‘he ‘in ‘ta ‘qui’ lt ts’iaa cha na tiluii nata’ ndo’
gannu’ ma nacaxiiñu’ ti ‘moo’ ‘taa. cha na lju’ yuu na cwiluii
n
cuaquicabe lii lu ti dxiiña’ ra m) CaTtmba’ ´he ni mi ´ti’ ‘he ja ‘u’ ts’iaa .
huaxié’ naxoo. mee lt ‘moo ‘taa, si guie’ ‘he ‘ind ‘he l) Canty’la’ aa mayuu’ na ya
n
ni taa ‘qui’. l’ots’iaa na mañequiaa patrom
n n
n) ‘CaTtmba’ ‘he ni ‘mee’ juu ‘fii’ sun na ñ’e nntsa’ ts’iaa .
n
na ‘quiend’ yiee. Dzie ‘ft mt ‘caltñi’ m) Ticwanaa na nnc’ua’ nta
‘he na ‘quiend yiee ‘me’ juu ‘fii’ dzie naquii’ yuu na mache’ ts’iaa
n
jo ni ni´r, jo ni ‘cue’r ‘ne ‘coo ‘ta lt ja ndo’ ticwanaa na wja’catsa’
n
dziang qui’. ts’iaa na candyu’.
n
n) Maca na’ na nntseicandii’
n n
patrom ‘naa ’ xee na
jndeiindyu’ cha na nleijndaa’
n n
cwaa ts’iaa na ya nntsa’ cha
na tinlui’ jnda’.
n
¡Guirá’ ndi’ ne stale ru’ ni naquiiñe’ I Tuki’yië mëts x’näjäuët küm mtüntë. Yiëkxön ‘He la, jo mi guiebt ‘he ‘caTtnd lt ¡Cha’tso ñ’oom na jnda teinei ,
n n
guicaalu’ lu dxiiña’ xtilu’, biiya’ yiëk tün mëts ja mëk’aïjtënl ‘moo ‘ta, ‘he ‘quiba’, me ´he ni lt ‘ti nmei ’ naya ‘na ’ jo’ chii catsa’
n
guizaaca cani! na t’man la’xma na’!
Ku yäöt x’jääk näjäwüiëwiäñ ëy mkäpx’të jam ‘Quia’ ‘he ni lt ñi’gt’ ‘cuain ‘quia’ ‘he
n n
Pa racala’dxu’ gannu jma, gunaba’ möä yiäöt ja tuünëën pëjkën t’siänñ Üäküëm’bë ‘caTtnd ‘te ft Delegación Federal quia’ Xee na ñe’candi’ti’ cantyja ‘naa ’
n n
guiniu’ laacabe quíxecabe lu telefono ëts näidë’n jäm Nëuëm’bë mäodën näidën yiäot ‘taa estado qui’, ‘u fa’ ‘te ft lt ‘he si ñ’oommeii quia jo´cwa ñequio
n
xti’ Delegación Federal del Trabajo xti’ ja pütëjkiën yiëk yiäkië, yiäot ja täköpx’ën yiëk Dirección General de Equidad y Género teléfono Wats’iaa cwentaa’
xquídxilu’, pacaa la? Guní’ ra pëktäo’kië 5563 0500 mëdë ext. 3147 ëtsë 3150 ft 5563 0500, extensiones 3147 y 3150, cha’waa Ndyuaa sndaa’ cantyja
n n n n
Dirección General de Equidad y jäm Nëuëm’bë. Tt guia’mt. ‘naa nn’a na cwil’a ts’iaa . Nmeii
Género, ra 55630500, lu xigaba’ 3147 numero’ 55630500, ndo’ extensiom
ne 3150, México, D.F. 3147 ndo’ 3150 tsjoom Sndaa’.
Traducción: Vicente Marcial Cerqueda
TLAPANECO HUAVE MAYA MAYA
YÍÍ RÍ NATHA EKO JAMÍ RÍ MARIGA NAWIIG ANDÜY TEOWIX IKOOTS, KUANE LE MEYAHO’ HUMP’ÉEL U E BAX TS’ A’ AAN YO’OSAL
TSUDUU NAJUUN XO RÍ JUWA NETAM MARANG, ATON NGINEAY ALNDOM PAHTALIL TULÁAKAL MÁAK, MEYAJO’OB
XABO GINNII TSA’ NAJUA’LO MAMBEOLÜCH NOP NERANG NAJIÜT KO’OLEL YÉETEL XILBO’OB
XABO MEPHAA MAYAONE’ K-TAKPAHAL ICHIL U
PAHTALII LE MEYAHO’, BEYXAN TU
Xa’ mbeka jamii go’o guada eko rí Meawan leaw najiüt almajlüy, alndon marang YO’OLAL LE BA’AX K’AABET
maguadda mba ñajuú numuri xabo janmiüntanej masey monxey, montaj, mapak MENTIKE’ HEÉBIX TULÁAKAL
ginii najuun, ri na´tha xtángoo mbá omeajtsüw wüx minajiütüw nejiw, kos nop naxey, MÁAKE’
xugia ‘lo guadha’ lo eko rí natha, xabo najtaj alndom marang najiüt.
gina ñawalo, asdooo n ama tsí xabo
gina magedo ñajún itha xtango.
Eko rí nawatiajun Alndom marang najiit E bax ts’ a’ aan yo’osal
meyajo’ob
a) Mba ñajuun rí mathane gina a) Netam mangüyeran nop nerang najiüt, atnej Yan to’on u pahtalil K’amik hump’éel
marhadaa lawí mbuka. angüyeran tiül kambaj niüg almajlüy. bo’olil ti le ku ya’alal salario mínimo. a) A k’amik jump’el bo’olal
b) Gima rí majana lawií mbuka b) Netam mangüyeran wüx ajtep neat, nop Le ken meyahnako’on humpéel ha’abe’ ts´aja’an tu’x ka meeyaj (salario
mba tsigúú. nerang najiüt, kos najneajay arang najiüt tiül u ts’abalto’on aguinaldo. mínimo).
c) Gima rí mbíyaxa’a mbooo nomb neat. U tsábalto’on u pahtalil k-he’elsikbah b) A k’amik jump’el taak’in
mbíí ri mba’ mba semana. c) Netam maxeood noik nüt aton, aaga yaj hump’éel k’iin lalah p’isk’iin yétel xan chen ts’ookok jump’el jáab a
d) Xtadaa eko rí mbíyaxa xí netam mangüyeran. yan u bo’otal to’on meeyaj (aguinaldo).
nirama mba tsígu rí natiajuu xabo tsí d) Jondot lamarang najiüt noik, ijkeaw neat, Wa yaan hump´´eel ha’ab kahak a c) U ts’aabal tech jump’el
natiajuu gama. alndom, netam maxeood, aaga yaj netam meyah ti huntúul ayk’al máake’ k’abet k’iin ich semana a je’eskaba, chen
e) Marada curso rí mamaña xo mangüyeran. xan u bo otiktech a vacaciones wa ba’ale’, ku bo’otal tech.
rí mathane najuun rí xtada mathane. e) Netam makeancheran nop nerang najiüt, k’linilo’ob a chan he’elsikabah d) Wa yan tech jump’el ja’ab
f) Ja’o gathane guwa nda ngineay marang najiüt najneaj, ngiane poliüm, A Kansa’al utia’al a beetik ma’alob a jop’a meyaj yetel a “yumil”,
numurí mixotiamba janíí. majlich. meyah yéetel ma u yuuchui tech loob. k’aanan u is’aabal tech wa jayp’el
g) Xi xtada mba ñajuun f) Netam müünd niüng axeood, nerexix, jondot U ts’abaltech hump’éel nah ma’alob k’in u ti’al a je´eskaba
nathane gima rí maratha aun guwa apmaw andüy alinoik kambaj. utia’al a wantah wa k’aabet a bin lanxel (vacaciones), chen ba’ ale’, ku
ña juun IMSS, rí monethana angia. g) Netam majiür nop nejaw wüx moniün andeow, tu’ux meyah bo’otal xan tech.
majaw nej, miteat nej, mimüm nej, aton miküal U ts’abaltech ts’aak, beyxan ti a tataob e) A kaansa’al a bet mas
nej, aaga yaj netam müüch (IMSS). yéetel a palalo’ob le ken ma’lo’b a meyaj yetel xan ma u
k’oha’anchahko’ob yuuchul tech lob.
f) U ts’aabal tech jump’el naj
Rí jayo xo matiajun mba guma Kuane, ngineay alndom marang najiüt Ba’ale’ tu a’almaht’aanilo’ob le ma’xe’xe’ek’u tial a yantal wa
najuun meyaho’ ku ya’alik xane’ tumen u x-meyajilech naj.
h) Mapeay najen miün niüng arang najiüt. g) A kanantal tumen aj ts’a
h) Atsambaníi mba xuguí i) Marang najiüt ajwik miün nüt, mandondoch K’aabet k’uchul tu k’intsilil tu kuchillil k- ts’aak yetel u ts’aabal tech
ñajuún rí gima mathane. mbiüjlaw nüt. meyah ts’ako’ob, bey xan ti’a tatao’ob
i) Gima rí matiajun mba j) Mapalüch minajiüt nej, atow nej apiüng, aton K-meyah waxak kíntsilil wa 8 horas yetel a paalal tumen le kuuchil
miguiño hora. asoik. K-mentik le meyah ku ya’alik u hu’unit ts’ak ku ya’la’al Instituto Mexicano
j) Marastha matiajun xo’o rí k) Marang minajiüt nej najneaj, nerixix, atnej tu’ux oko’on te meyaho’ del Seguro Social (IMSS).
natha iyaa matiajun. apiüng tiül najiüt niüng almajlüy. Mentik tuláakal ba’ax k’aabet utia’al k-
k) Ma sambanii mba xugui ña l) Maxaing, mataag majneaj arangüy najiüt, leaw kanantikbah tu k’iinil le meyaho’
juun rí na matiajuun. üüch nej minatang nej. K-kanantik ma alob u un’ukulil k-meyah U tsaul meyajo’ob
l) Atiawa xoogui awan rí nasna m) Ngondom mangün, wüx apmamb tiül minajiüt ku ts’abalto’on tumen u yuumil le kuchil
xa bo tsí naatiajuun gama. nej. tu’ux k-meyaho’ h) A k’u chul kitak ta meeyaj.
m) Maxiguin iyaa nanjga na n) Masaj minatang nej, wüx alteomeats nej Ma a wuk’ik uk’ul ti kaltal tu k’intsilil i) A ts’okbesik ocho horas
natiajuun lamí xa taxnaximina nan miküal nej, atkiaj minatang nej alndom meyah, mix a bin wa kala’anech tu meeyaj sansamal.
natiajuun. mangowüüch niüng alndom marang najiüt kuchil a meyah j) A beetik uts tu laakal bax
n) Aratha xabo tsí natiajuma xi akiüüb minatnag nej, ngiane ndot majmiük Utia’al le ko’oíelo’obo’, chen p’eel u a meeyaj, je bix ts’iibta’anil t’e
kuaán ada thane maxa thane ñajuun mikual nej. yo’ontalo’obe’ k’aabet u ya’aliko’ ob ti u ju’un tu’xta k’amaj a meeyaj
gake. yuumil le kuchil tu’ux ku meyaho’obo’ (contrato).
utia’al u ts’abal meyah ma hach talam u k) A wu’uyik u t’an tu laakal
Ika eko rí natiajuun atsambanine ¡Aaga güy, alndom mirang, ineay, iich beeto’obi’ bax ts’aja’an u tial ma’u yuuchul
ikane mambaya membeat! tech lob yetel xan ma’ u tsa’ayal
Le aálmah táanilo’ob ti meyah ts’o’ok tech k’oja’anil tu’x ka meeyaj.
Jondot ike indium mingiay, alndom mipaj, a’alika’ k-tia’ale’ex ko’one’ex l) A lpisik ma’lo’ b tu laakal u
mindeak tiül telefono, ningüy sananguyiün niüng hahbenkunsik. nu’ukul meyaj ku ts’aik tech a
almajlüy monjaw andüy wüx monrang najiüt, tiül “yuumil” u tial u pa’ajtal a beetik a
minatang mikambaj. Niteow 55 63 05 00, alimoik, meyaj.
üüch madam 3141 aton 3150, tiül kambaj México, m) Ma a wuk’ik mix ba’al yan
D.F. alcohol ti’tu’x ka meeyaj, mix xan a
k’uchul ta meeyaj wa kala’anech.
n) A tsikbaltik ti’a “yuumil” wa
x-yo’mchaja’anech chen a wojelte,
yo’osal u tsa’ikech meeyaj tu’xma’
tu pa’ajtal u yuuchul tech lob yetel
e chan pal.
¡E lelo’oba’ yetel u lak’ba’alo’ob
ts’a’an tu yo’osal me yajoob a
ti’al, bet u yuuchul!
Wa yan u lak’ba’al tak a wojeltike’,
t’aanen ti’le numero kin we’esik
techa’, mix tan u tojoltik tech
Delegación Federal del Trabajo en
tu estado, o a la Dirección General
de Equidad y Género, a los
teléfonos 55630500, ext. 3147 y
3150, en México, D.F.
TZELTAL (Margaritas, Chiapas) TZOTZIL (Copainalá, Chiapas) CH’OL OTOMÍ
TE BINTI UT’IL YA STAIK ICH’EL TA SJUNAL ICH’EL TA MUK’ XCHI’UK K’USI JUN BA MI YAL CHUQUIYES MEJL RA T´ OFO DE NU´A RI ´ÑEKJU
MUK’ SOK BINTI AY TA SWENTAIK SK’AN SPAS TA YABTEL BATZ’I VINIK ANTZ IMEL YICÓTY MUC’BA IXIQ’ IMEJL TI NE NA´A MA HIONI GA OTHU HA
SPASEL TA YA’ELIK TE BATS’IL YE’TYELTYAC JIÑI LAC PI’ILOOBA N´A RA B´EFI PA YA MUTÁ JÄ´I
WINIK ANTSETKE Komon jamal jbetik yo’ xi j-abtej. Jech ti batz’i
vinik antze jamal sbe xu’ x-abtej xchi’uk ja’ Jiñi tropel jump’ejl lac derechu
Te a’teile jtunelme ku’untik ta jpisiltik. chch’un li k’ si ta xal sjunal abtel k’ucha’al ta machicahbaj mejl imel. Winicoob o
Te bas’il winik antsetike yame sk’an te apas jun krixchanoe. ixicoob lac pi’iloobäj junlajaloob tl i
Ra b´efi gue´a ri ñepi dä metsi
pajaluk ya yich’ik ich’el ta muk’ sok te derechu jinchaan junlajal mi ich’ujbin jiñi
gatho. Ya ´ñoho ne ya b´ehña gue
bitik ay ta swentaik spasel ta swenta te b´ui ha ya mut´a hnini ri ´ñekju ne
Yich‘el ta muk’ ta yabtel xic’oltyac ti i ye’ tyel che’bajche’ yamba
ya’telik,jich bit’il te yantik kirsanuetike. quixtyañú.
na´a ma hiono ga othu ha ná rá
b´efi ja ngu naá t´umbi ma r´a ya
a).-Jech ta xich stojol buy ch-abtej, k’ucha’al
ja´i.
tojolil ta jun k’ak’ale. Xic’ilbä lac c’aitin ti la troñeltyac
Te bitik lekilal ya sta ta swenta te b).- Ta xich’ smoton tak’in k’alal stz’aki jujun jabil
ya’telike yabtele. a) Chaan mic c’ajtinlá jincach Na´a ri ñekju
a) Yame sk’an ja’ jich ya yich’ tojel te c).- Xu’ xkux jun k’ak’ al ta xemana ti tojbile. che´tzintyul lac tiojol yaí ba’ muq’ety ti
binti ut’il ay tojolil te banti yakalat d).- Mi tz’aki jun jabil ch-abtej yu’un jun yajval troñel.
ta a’tele. abtele, mu’yuk chpaj stojol xu’ xlok’bal ta yavil b) Chaan mi a wuq’uentyel ljol a
a) Ga hanihu n´a ra thaha
b) Smajtan tak’in ta jujun slajibal yabtel yo’xpaxiaj xchi’ uk yutz’ yalal. tropel ti joloñel jiñi ja’bil.
hindri kai de na´a xa hma da njut´i
ja’wil. e).- Sk’an xich’ chanubtasel yo’ smeltzan lek c) Jump’ejl q’uin jiñi c’aj’oj
ha na´a ra hnini gui mpefi.
c) Ya akux jun k’aal ta jujun semana yabtel xchi’ uk k’uxi mu staik lek vokol. tyojolbä.
b) Tat jeya ri ´ñe´a´i da t´ai
te tsakbilme ak’aal ae. f).- Mi tztotz ta slumale xu’ xich’ lek snakleb ti bu d) Ombä c’aj’oj tyojolbä je’el mi
n´ambu de ri thaha,ma di gue ma
d) Teme ayix jun ja’wil te chbate. p’is ñumeñix ti jump’eji ja’ a tyechba jiñi
n´a nzana ma dee de ga njut´i.
wa’tele,yame akux jayebuk k’aal te g).- Xu’ xich’ lek poxtael xchi’uk yajnil xnich’ nab, a wue’tyel.
c) De da huadi r´ato ma pa
tsakbilme ak’aal ae. stot sme’, ta snail poxil Instituto Mexicano del e) Chaan mi a cäñtisäntyel l
de ga b´efi ri ñ´e´a ´i da t´a´i na
e) Ya awich’ p’ijtesel ta swenta lek ya Seguro Social IMSS. Sbi. utz’aty mi a mejl jiñi a tropel ylc’oty can
pa de ga nkat´i ha da njut´a´i
apas te awa’tele sok yu’un jich maan maan tyaje’ jiñi wuocol.
gatho n´a semana.
maba ya ata wokolil a. LI k’usi sk’an xch’un ta yavil yabtele f) Wuen utz’atybä lac chunlí mi
d) B´u ya gui petsi n´a njeya
f) Yame sk’an lek mesbil te ta banti ñajtyqui mi a cholquel majlel ti tropel o
gui mpefi co na´a ri hmuu,ri ñeá i
ya xwayat teme yu’un k’ubul te h).- Ta yorail sk’an xk’ot ta yavil yabtel jech mach quibaan lac’äl an tl a limal jiñi o
da t´a ´a´i r´a ya pa de ga nkat´i ha
banti ya xbat ta a’tele. ku’cha’al yich’oj albeele. troñiji’b.
da gut´ai.
g) Yame sk’an ya awich’ poxtael sok i).- Vaxakib ora ta k’ak’al sk’an x-abtej. g) Tz’äcäntyel yic’oty can mi a
e) Da t´a´a ya nt´udi pa gui
ya yich’ poxtael a me’ atat sok j).- Sk’an lek smeltzan ti yabtel yich’oje. ch’aämo’ jiñuch bajche’ yonlel jiñi tz’ac
mpefi ma n´a xa hño ha con gue´a
awal anich’an ta stojo te Instituto k).- Sk’an xch’un ti kúxi yich’oj mantal yo’lek tyatyuñauloobä yic’oty a wualo’blloob ti
n´ehe gui hueka ya ts´o thogui ha
Mexicano del Segur Social ch’ubabil ti yavil yabtele. l tyojlel jiñi Instituto Mexicano I
ri b´ efi.
(IMSS). l).- Sk’an xk’uxubin stup’ulan ti yabtejeb yich’oj Chaanbä Seguro Social.
f) N´a ra ngu xa nt´axi, b´u
yo’ ch.abtej oe.
te petsi gui peni deri hnini.
m).- Mu stak’ xuch’ pox ta yavil yabtel xchi’uk mu
Binti ya sk’an ya ch’unik g) Da t´a´a ra nt´othe ha ya
xu’ jyakubel xk’ot ta yabtel. Xic’ilombalac mel ti lac e’tyeltyac
´ñethi pa ri dada ne ri basti ha ra
n).- Mi jun antz sna’ xa ti xch’iuk olole, sk’an
ngu ga nt´othe ra IMSS.
xalbe yajval abtel yo’xjelbat ta k’unil abtel ti h) Pejtyel horaj wuen jaxacña’ mi
h) Yame sk’an sab ya xk’oat te ta yabtele. lac ángel tl lac tropel.
awa’tele. i) Yom mi la ch’ujbin jiñi
i) Ts’akal waxaeb ora ta x-a’tajat ¡ja’ik li’i xch’uk yantik a vich’el ta muk’ ta a wuaxäcp’ejl oraj jujump’ejl q’uin Na´a ri ñekju ga pehu
j) Xch’unel spasel te bitik a’telil ay vabtel, ja’ a vu’ un, k’ano ak’o xich’ ch’unel¡ chamba tropel.
ta atojle. j) Yom utz’aty ml lac ch’ujbin h) Gui tzoni co ra hora ha ri
k) Xch’unel spasel te bitik ya wich’ Mi cha k’an cha jak’be lek smelole, k’opojan ta chä’bä mi lac xijq’uel lac mel yal ti lac b´efi.
alel sok lekuk te banti ya x- xch’ojon tak’inal delegación federal del trabajo mi e’tyel. i) Gui yot´a hñato hora de
a´tejate. mo’oje ta dirección general de equidad y genero k) Yom je’el ml ich’ujbintyel ga b´efi.
l) Yame sk’an ya wich’ ta muk’ te ja’ yotolal 01 22 63 05 00 yak’ iltak 3147 xchi’uk chäba mi lac su’bentyel chaan mic j) Gui thadi ha gui pefi xa
bitik ya wicxh’ ak’el ta swenta te 3150 ta muk’ul lum mejiko. cäñätyan lac yic’oty chaan pocosäc’al hño na´a xa si´a´i o na´a manga
awa’tele. ml lac mejl lac tropel yai tl lac ‘tiji’bal. ha na´a ra he´mi de ga ncohi pa ri
m) Sk’an maba ya wuch’ pox te ta …… l) Yom utz’aty mi lac cäñätyan b´efi.
awa’tele mak ya xyakubat k’oel te TZOTZIL (Margaritas, Chiapas) cava mi, la c’äñ tl lac e’tyel i muc’bä k) Gui ´yode gatho nu ga
ta awa’tele. K’USI XU’ STA O ICH’EL TA MUK’ XCHI’UK iyäq’ lac yum chaan mic muela lac t´eni da ga nsu ne de ga nt´axi xa
n) Yame sk’an ya wak’be sna’ stojol K’USI SK’AN SPASIK TA YABTELIK LI BATZ’I tropel. thuts´i ha ri b´efi.
te a’wajwal teme ay a junej alal VINIK ANTZETIKE m) Maan mi i jajpel jiñi lembal o ix l) Gui hña hagui ja ma su
teme yu’un la ana’ix stojol ae ta tz’antyac yaí tl la troñiji’b yic’oyty mach gatho nuya mpefi r´a´a´i ri hmuu
swenta ya yich’ jelel te awa’tel ta Li abtele chtun ku’untik ta jkotltik. Li batz’i vinik mejlonla tl c’otyel ti tropel mi pa gui yot´a ri b´efi.
awenta maba ta wokolil. antzetike ko’ol jech tzk’anik ich’el ta muk’ ta q’uixiñonlá. m) Hin gui tsi ya dehe gue da
yabtelik xchi’uk sk’an sch’unik mantaletik n) Mi isu’bentyel jiñi yumul ja´i gui nti ha ri b´efi o gui tzeni pa
k’ucha’al yantik risanoetik. añetyqul ti quixtyaño, jintyo ña’tyubilix a gui mpefi ha gui ti.
chaan, chaan mi su’bentyel caqui mi a n) Gui xipabi ri hmuu b´u gui
¡Ja’into sok yantik xan te bitik ut’il K’usitik xu’ xa ata o ich’el ta muk’ ta avabtel quejel ti tropel cäläl che’añety ti ndathi pa njabu da b´at´a´i ha ma
ay ich’el ta muk’ ta wa’tele,yame quixtyañu, yaí ti e’tiji’bäl ba’ maan mi n´a ra b´efi habu hin gui petsi ya
s’an ya wak’ ta ich’el ta muk’!. a) Sk’an jech xa vich’ tojel ti k’uxi ono’ox li wuilan wocol. xuhñaa de gui da´thi.
tojolil ta jun k’ak’al yo’ buy cha abtejej.
Ta swenta ya ana’ ta lek stojol, jojk’oa b) Xu’ xavich’ amoton tak’in ta jujun slajeb
bel ta ch’ajantak’in yu’un Delegación ja’vil.
Federal del Trabajo ta alumal,mak tey c) Cha akux jun k’ak’al ta xenuma ti tzakal ¡Nuya ne ma r´aa ya t´ofo ts´utui
ta Dirección General de Equidad y ak’ak’ale. Lli ycl’oty yantyacbä derechu ti la de ga b´efi ri meti,
Género,ta (01) 55 63 05 00 ta d) Mi oy xa jun ja’vil cha abteje xu’ xa kux troñeltyac a chaanuch, ac’s’ti ´yadi da t´ot´e!
extension 3147 sok 3150, ta muk’ul jayibuk k’ak’al, ti k’usie tzakal ak’ak’al. oh’ujbinytyell.
lum Mejiko, D.F. e) Sk’an xa vich’ chanubtasel yo’ lek xba Pa gui padi ma ts´u, nzote ha ya
ta pasel avabtele xchi’uk yo’ mu k’usi chopol xa Chaan mi a o’ajtin bajche’an ili ty’an. nt´oxku ha ra ngu ga tsutui de ga
nuptane. Cha’len ty’an yal ti pejoati’ba’ maan b´efi ha ri hnini o ha ra ngu ga
f) Sk’an me lek sak, lek mesbil avayeb mi tyojbil amba ti Delegación Federal ts´utui ha ra nt´oxku tzixa ra b´ede
nom to buy cha ak’ot ta abtele. ohaan Tropel ambä ti a lumal. n´a nzant´i n´aa, kut´a, kut´a, r´ato,
g) Xu’ xa vich’ poxtael xchi’uk xu’ xich’ik Machquibaan yal ti Dirección General hñu ná nzant´i kut´a n´a nzant´i n´a
poxtae avutz’ avalal, anich’nab ta stojolal de Equidad y Genero yal ti pejcäti’tyac nzant´i ha gui ´yadi da thotsi ha ra
Instituto Mexicano del Seguro Social (IMSS). 5563 0500, extensiones 3147 y 3150 b´ede hñuu, n´aa, goho, yoto, o ha
yalti México, D.F. ra b´ede hñuu, n´aa, kut´a ne n´a
K’usitik sk’an xa ch’unik nzant´i; ha M´onda.
h) Sob xak’ot ta avabtelik. Traducción: Mauricio R. López
i) Tz’akal vaxakib ora xa abtejik.
j) Ja’ cha avabtelan ti k’usi ono’ox avabtel
ta alele.
k) Sk’an xa ach’un ti k’uxi lekuk xa abtejik
xchi’uk lekuk sak yo’ buy cha abtejike.
l) Xa vich’ lek ta k’ux la avabtejeb cha
ak’bat yu’un avajval yo’ xa meltzan o avabtele.
m) Mu xa vuch’ pox ta avabtel xchi’uk mu
jyakubeluk xa k’ot ta avabtel.
n) Sk’an xa valbe avajval mi achi’uk xa
avole, yo’ jech selbot avabtel k’uxi mu xa nuptan
k’usi chopole.
¡Li’e ja’ avich’el ta muk’ ta avabtel, ak’o me
stzakboxuk ta muk’!
Yo’ xa jak’be lek smelole stak’ xa k’opoj ta
ch’ojontak’in ta Delegación Federal del Trabajo
tey ta avosilal, mi mo’oje ta Dirección General de
Equidad y Género, ta (01) 55 63 05 00 ta
extención 3147 xchi’uk ta 3150 tey ta Muk’ul lum
yu’un Mejiko.
HUICHOL CORA PAME (Sur S.L.P.) PAME (Norte S.L.P.)
RXAPA EITSERIE +HE THIMUARE NAIMI TU THEYAN NEE DERECHOS Y OBLIGACIONES NK’IZ PÚK MANG RÚG
TEMERXEIYANIK+ KETEM+TEKA THITHATATAKIPUA TINA THETHACA JUCA PARRENLAJO PARRE XTUT DITLLIANG Y NÉP LIAHOG
UNI URXIMAYA TSIKASIÉ TA THA NAYARIT RUSA PUTHIITAKIPUA TE MÉ’EJ KEN’NHUINAN RÉG
ESIÉMÍEME TE+TÉRI THIUMUAREN Nee gulaju limi nda derecho pavikatan XIHUIYEN
com rituan y riñduut xtut ke lukjuat nii
Urximaya tsika eitserie tanait+ ta Itere ti tatakipua te thiumuaren derecho y loke lomee niñja manatzu Viug nt’táj’oj náj es ndá ditlliang kéj
esiepumiéme. Ukisi meta Me thamua thimuanachitha aúpe thimuare mata nee gulaju decanda le’e. taminan méjnan. Tllúandan y
ukarawesirxi te+teri ta esie thimuanachitha tina seiñiñeira pe thimuare. ntllúyen xihiuyen taminan viúg
Tirxa+t+ karanierekaku te yunait+ Seisxica pa wuasaupen tina seiter+ aya pu Ree Derecho porma nee Gulaju ditlliangan y nkuande méj kéj
yarxeik+a tete ka ut+ ipame wa epa+. thimuakipua ma nain thimuanachiten. nhuinan viúg nt´taoj komo
Nar+paguasaupe ella pu thimuakipua ma nain a) Kjua lomeé niñja manateku cualquier l’léj.
Tete aye at+vat+ urximayasikasie thimuanachiten thipatacai thiumuaren peru nee chi matekjep depeuk se
ipa+ pa+ memesie. Chapana per+i athebin seiñiñeira pethimuara batajandau. Ditllúang de nt’ta’oj
aupe thimuare. b) Tume’e niñja manatajach nee
a)-Tumini pe ivat+ akeva pem+re nateun dekanda niñdige ke a) N’tájchan viúg tamiz kén
urximayaka. Maata thamua muamuaten thit+i pamuare paata nitajandaju. ntlligun púk tatonan
b)-Wi aye r+r+wekaku aguilaldo thamua thiumuaren, aata t+cai thit+I eimuarua. c) Njak lotueje malangauk nda nt’jáoj.
k+it+arivat+. Pethamua eñeque thiumuaren. conjuk denda nimbiay degulaju b) Gimbiugun mss tamiz por
c)-Rxeitukari uka urxipiwet+ rei Maata thimuaguaten t+pua pethicuiñe nusu t nee mateje’et ndá nquiug de nt’ta’oj.
semana anka yeikakaku yarxeik+a ayaumua amana Instituto Mexicano del Seguro d) Tume’e niñja maname’e nee c) Gimbiugun ndá ganu’ug
tipit+ariet+. Social. kinjiauk sella tume nda niñdije kéj gitllonnan por mpi’ij y
d)-Vacasioni pe kupit+arivat+ ke nitajandau cun sanda’a le’e kéj gitlligun.
yarxeik+a petipit+ariet+. Eit+thitakipua te thiumuaren. vame’e manabeuk d) Taminan ditiluang de
e)-Peti +kit+ariet+ airx+ pem+ti Ñacai atura auñe thamuare asxat+ ñakipua ñe e) Njak tume’e niñja manatzut o nbiugan kará ganug kéj
urximayakak+. thiumuaren achut+ iter ocho horas Seisxica manatze’et pouk manake par gillojnan, si taminan mas
f)-airx+ anek+a pe ayekait+ Ñe thiumuaren thitakipua auñe thamuare, me manatzau masmajau gulaju y de ndaá nquiug kej tornan
pem+reva urximayasié airx+ ti thamua ti ñechaika auñe thamuare ke nokjua cane’en cualichup nt’táoj con ndá lég y kéj
aneneme petikuma+vat+. Paata thacuba pana pak+n thiumuaren, pata kai f) Nee le’e ke bakeuk juill lome’e lajgegun.
g)-airx+ petiku uayemarivat+ nigua muera pe thimuare nusu pethatagua nija manamajut peuk sejeuk e) Gat’cho’odgan púk
pem+tikuyenisié meta yunait+ Me thimuara, pata rataisxaten t+pua pautajuka kitajandaju cubaku cumeju nhuinan nt’tonan nt’taoj
anivema,a ukisiema ik+sié pata kaiguap+thimuara. rajut bamie’e nikja manabajut para kéj núj mamidgan
m+titeva Instituto Mexicano del peuk mactabeju majau kichiñ ndá sanegan.
Seguro Social. Eina aata gua seika ayaputhitakipua the hteyan g) Sijeuk cune’eñ nee patron juill f) Gimbiugan ndá nt´lluz púk
guariñi, t+pua esxe pamuareim+ amapa lome’e nija manadrekn, ribiat gitllájnan, si takanan
Va+kavamek+ urxamayasika Thiutaigun teléfono esxe mat+seire delegación bie’euk con nee goluz kilie kajuay de viúg npunan.
teyeweiyat+ federal pe thiumuaren aupe eche (IMSS) g) Gimbiugan staj tluang par
Nar+ amana Dirección General de Equidad y tllúgun y rúg rajguayen en
h)-kuit+va arxet+ arximayasikata. Genero amina teléfono esxe 5563 0500 ext. Loke lotueje nee gulaju viúg ntllúz kilgiuj del
i)-In+arimek+ tiuta urximayatat+ 3147 y 3150, amat+p+thir+ki México Distrito Instituto Mexicano del
atajaika tukari. Federal. h) Juek le’em tume niñja le’em Seguro Social.
j)-in+arimek+ urximayasika yeveiyat+. manatajandaju.
k)-eu enat+ kemiraniuvani rxeiya i) Jeuk tume’e manatajandaju Nép nt’taoj ndá lameej kéj
kem+raniuvani urximayasikasié ndantzauk hoas de canda nég
timieme. conjuk
l)-tep+ate rx+ka tiyukuma+vani naime j) Jeuk tume’e manatzau mika h) Kimag kajtaoj nt’taoj meej
airx+ tete +wiyat+. nee gúlaju peuk se kitajandaju rúj ganúj
m)-tavet+ m+ti urximayaka p+kay+ve. k) Jeuk tume’e niñja majau i) Kipiaj viúg ntój de ocho
n)-paturuni yara +avet+ rx+ka rxewit+ mactatzeñ peuk se kitajandaju ganúg
aye ukani ukarasi yunait+ te l) Jeuk tume’e manajun sadriak j) Ki’ij viúg ntáhuoj lo kéj
urximayatamete i timairx+ame ra ke jeuk kikik par mang kingiujp de viúg
eteme m+ka ti urximayasit+akak+. manatajandaju y nee patron contrato de nt’tájoj
ndubuk parmanakek ke k) Kitlláy meeg rúg ringiej kéj
Ik+ ipame tavari urximayasikasié kitajandaju gitzik de púk n’hej nt’taoj
miéme p+ti apini m+pa+ m) Noñillauk kipi’ikill peuk se ntaj’oj
ketinekuma+vani. kitajandaju o canjauk l) Kitllung kuejp naug rúg
manatandau santaoj kéj lamuj’uk vúg
Ek+ rx+ka mereumaim+k+ni ke n) Njak sijeuk lla kipieje canjek léj kéj ku’ujk
neuniu delegación pemanuyeika sié tume’e niñja manasep nee m) Núg ngo’odt pint kinjiujp
telefono pupa+me 55630500, meta patron pake no bapa’at ntutzau de viúg ntaj’oj o si kimiaj
3147 y 3150 México D.F. nda giulaju majeu ke lane’eñ kaj’taoj ntaj’oj kanjaug
guna’a n) Kijzijp a viúg lej ku’ujk, si
kimieej, majt lameejk en
Llin cadra derecho ke lotejuk otro ndá ntaj’oj kéj nug
jeuk kipiaill y vichaut ke lame’e ang ki’ij manizk
kiñdaun
¡Rej y otro kará de rúg
Si jeuk kimianadriu peuk bakja, datllaung de ntáj’oj ndúg es
cojuill llajut llin le’et ke ca’at nii de giug, ñu’ujt kéj gitcheejt!
delegación federal ke bakes
paneguiaju peuk se libiaill nee Riojnat ringiej o rioja por
canam com makaill gubún o nee telefono sin kéj giljiejtk a viúg
direccion ke nkja’at scada bakja llin Delegación Federal de Trabajo
ree rabe’en ke manate’et de viúg estado puk kimiug o a
55’63’05’00. Extenciones 3147 y viug Dirección General de
3150 ke makaill xiñu’un. Equidad y Genero a viúg
telefono rinbiej 55630500,
extensiones 3147 y 3150 de
Traductora Felipa Landa Verde Durán kamus México, D.F.
Traducción: J. Jesús Baltasar
Hernández
TENEK (S.L.P.) TOTONACO RARAMURI (TARHAUMARA) O’DAM (TEPEHUANO)
DHUCHLAP UW K’AL AN JUN BA MI YAL CHUQUIYES MEJL SEBALI NOCHALI, AYENCHO YI UUAN NA PAY UAÑIHS YI DIRECHOS
UCHBIDHTALAB ANI IMEL YICÓTY MUC’BA IXIQ’ IMEJL DERECHOS JU, SERALI GUIO UBLIGACIONES JABUY YI
OBLIGACIONES K’AL AN TENEK TI YE’TYELTYAC JIÑI LAC RARAMURI ALI UMUKI NIALA, JUJUANDAM O’DAM
KWAJILOM. PI’ILOOBA. JAPI ‘NIWI CHOPO RIKA SEBALI
AN T’OJLAB PEL JUNI NERRALIAMI NOCHALI KITERA.
UCHBIDTALAB ABAL TI YANEL. Jiñi tropel jump’ejl lac derechu a) Anter yi jatcam chichiuñ guio Uhub
INIK ANI MIMLAP TENK JUNUNUL I machicahbaj mejl imel. Winicoob o O’dam, biaich derechos na biacaihc man lugar
JALBIL I KWAL MAJ JITAMAKITA. ixicoob lac pi’iloobäj junlajaloob tl i Sebali derechos japi ‘niwi sineami na pay tu juandaich puy na jash gu nanbat
derechu jinchaan junlajal mi ich’ujbin nochaami piem jay jatkam.
Uchbidhtalab kal an tojlab jiñi xic’oltyac ti i ye’ tyel che’bajche’ b) Man yi juandam bie derechos na
yamba quixtyañú. a) A be alá natétipa osá nayó horas namkiñ, llam yi tumiñ na jash um caich yacap
a) Ki batzuw i jalbil jant’ini tin nochása, siné rawé. yi ley del trabajo.
tomnal jutaj tu t’ojnal. Xic’ilbä lac c’aitin ti la troñeltyac b) A be natétipa aguinaldo, n sinibí c) Cada Oilla na pay tu juanap um
b) Ku pidhan juni tolmixtalab axi bilé bamiali nochása. makdaam yi tumiñ na puy jak tittiam Agunaydo
uxnal ti aguinaldo ti k’aleke’ i a) Chaan mic c’ajtinlá jincach c) A isábina pe bilé rawé, a nochása d) man tanol yi simentam un jiupiñllap
tamub abal u t’ojnenek. che´tzintyul lac tiojol yaí ba’ muq’ety bilé tarrali, alá natétika. (descanzar) na gu yi bhus um namkiñlla,am
c) Ku koyots junil ti semana ani ti troñel. d) Ayéna iyaba vacaciones natétika, e) No man oilla ba aichapich ya na pay tu
ku jalbinchat. b) Chaan mi a wuq’uentyel ljol ma bilé bamiasa ko nocha. juanaap gum patron um makiaam vacaciones
d) Tam ku pidhan ku koyotz axi a tropel ti joloñel jiñi ja’bil. e) Ayéna alá benéripa nochami, jiti guio yi tumiñ.
uxnal ti vacaciones kual ku c) Jump’ejl q’uin jiñi c’aj’oj ké jilía nocháma. f) Para na cham muychu van duñia, um
jalbinchat max i kualitz jun tyojolbä. f) Ayéna mi iyába ipolí, choná makiaam capacitación para na mas
tamub tu t’ojnal k’al i amo. d) Ombä c’aj’oj tyojolbä je’el mi chilibama nochami, we uché ishbay tu juandaap.
e) Kual ku exobindha’ abal ki p’is ñumeñix ti jump’eji ja’ a tyechba bilena mi mikabé nochaza ko. g) No mik um kiaamdir tu juaan,ap umha na
ejtow mas k’ali t’ojlabil ani jiñi a wue’tyel. g) Ayéna ówipa nayúsa ko nochami, um makiaam man yi Bahak na juillam ish
antzanaj yaba ki batzuw juni e) Chaan mi a cäñtisäntyel l ayéncho owaami narrema mujé kinka. Guioba nam ummakdaam atención
yajchiktalab. utz’aty mi a mejl jiñi a tropel ylc’oty reteomala kipu ewenowa alí kipu medica na pay ja atenderkaam yim guekura,
f) Kual ku kw’ajiy k’ali t’okatalab can maan maan tyaje’ jiñi wuocol. kuchuwa, mi owima IMSS. yim mamarrguio ap yikap en el Instituto
max ku nedha’ piil ti kuenchal. f) Wuen utz’atybä lac chunlí mi Mexicano del Seguro Social (IMSS).
g) Kual ki b’atzu’w an tolmixtalab ñajtyqui mi a cholquel majlel ti tropel Ayencho niru ra’ ichali
axi uxnal ti atención médica o mach quibaan lac’äl an tl a limal obligaciones, japi ‘niwi nochami Yi obligaciones na biaap buiñur yim patron na
ani ilal k’ali tata ani k’al i jiñi o troñiji’b. respetarrkaap yi orario nam makia.
ta’akamil k’al an Instituto g) Tz’äcäntyel yic’oty can mi a h) Nochami be’áa nawama Ocho oras na tu juandaap
Mexicano del Seguro Social ch’aämo’ jiñuch bajche’ yonlel jiñi nochamia. Na cumplirkaap yim trabajutam na biakaap
(IMSS). tz’ac tyatyuñauloobä yic’oty a i) A mu nocháma osá nayó Guioba na joiyam ish chikinka ya na pay
wualo’blloob ti l tyojlel jiñi Instituto horas sinibí rawé. tujuandaap na cham ishchu tanaraka.
I cubil kal an tojlab Mexicano I Chaanbä Seguro Social. j) Ayéna nirú bilé oselí Na juellam ish kinka yi Herramientas na tukin
contrato, nochali kítera aniami. tu juanap yinat um mayim patron.
h) Dhubat ku ulel k’ali t’ojlabil. Jjun bá mi yal chuquiyes mejl imel k) Alá nejeepo sebali reichali, Notu juaan,ap cham maimkaap, piam no ish
i) Ki putuw k’ali t’ojlabil waxik yic’oty muc’b’a ixiq’ imejl papi riká nulá waluala, alá pichíta maiymap cham jimudaap bamu na pay tu
hora. tiye’tyeltyac jiñi lac pi’iloobá. wilimea chimí nocháliachi. juaanap.
j) Ki putuw jant’ini tin tomnal k’al l) Alá tibú sebali, papi nati mi Ap hubi no bas matap nap bar bokaam shi
an t’ojlab k’al an contrato. Xic’ilombalac mel ti lac e’tyeltyac noche, Pili alá buyáma sebali aguiñllaap yim patron para na cham guialim tu
k) Ki t’aja ti kuentaj jawa ku (Obligaciones Laborales) nochali. juandaap.
alchin abal ku kwa’jiy alua ani m) Nochami ké bajíma alkoli, ni
tokatalab xi bijidh k’alaj h) Pejtyel horaj wuen jaxacña’ bilé bajíka rikulí nocháma.
t’ojlabil. mi lac ángel tl lac tropel. n) Mujé nochami a ruyé Yi na pich chu ba kay yirer um derechos, shi ja
l) Ki beletnaj alua an i) Yom mi la ch’ujbin jiñi wualuala, a mu ropesa ko, jiti ké valerkaap. no mas ishmachimap shichu
eyandhanel jawa ku pidhan wuaxäcp’ejl oraj jujump’ejl q’uin biteami nocháma, alí ké nayúnima agueap yi telefonostam a la Delegación
k’ali amo tin ebal an t’ojlab. chamba tropel. taa ‘muchi. Federal del trabajo ya yim estadotam, piam a
m) Yaba ki utsa’ an tsa’ik j’a ti al I j) Yom utz’aty ml lac ch’ujbin la dirección de Equidad y Genero yi telefono
t’ojlabil o ku utey wilel k’ali chä’bä mi lac xijq’uel lac mel yal ti Jena ali uche wika derechos a 55630500, extenciónes 3147 y 3150 bamu
t’ojlabil. lac e’tyel. machisa re sineami nochaami… mexik en el Distrito Federal
n) Max it koodh k’al an tsakam k) Yom je’el ml ich’ujbintyel emi niala ju… a be ala nerrasi
ani dhubat ka tsobnaj abal chäba mi lac su’bentyel chaan mic
antsanaj tit kwajat dhubat ka cäñätyan lac yic’oty chaan A mu che ikinala ka ra’ichali a be
olchi a amo abal axe’ ti pocosäc’al ml lac mejl lac tropel yai tl ra’icha Delegación Federal de
jalkunchij an t’ojlab aaxi yab lac ‘tiji’bal. Trabajo nochali kitera, jemi estado o
lej tsapik ani antsanaj ka l) Yom utz’aty mi lac cäñätyan nari ra’ichaka Dirección General de
ejtow ka jek’a axe’ xi yawlatz. cava mi, la c’äñ tl lac e’tyel i muc’bä Equidad y Género, tel. ko ju cero bilé
iyäq’ lac yum chaan mic muela lac mali mali usani bikia cero mali cero
Axe’ ani xi mas an kaw jaitz in tropel. cero, ext. bikia bile nayo kichawi ali
uchbidhtalchik an t’ojnal ka exlaj ani m) Maan mi i jajpel jiñi lembal o bikia bile mali cero mi México D.F..
ka t’aja’ kit kaknanchat. ix tz’antyac yaí tl la troñiji’b yic’oyty
mach mejlonla tl c’otyel ti tropel mi
Max a lej ka tsobna’ más kit kawin al q’uixiñonlá.
an tsa’j xin watbal an kaw por cobrar al n) Mi isu’bentyel jiñi yumul
an Delegación Federal del Trabajo tin añetyqul ti quixtyaño, jintyo
k’aleki juni estado o al an Dirección ña’tyubilix a chaan, chaan mi
General de Equidad y Género, an su’bentyel caqui mi a quejel ti tropel
teléfono jaitz 5563 0500, ext. 3147 ani cäläl che’añety ti quixtyañu, yaí ti
3150 ti al bichow labtom. e’tiji’bäl ba’ maan mi wuilan wocol.
Lli ycl’oty yantyacbä derechu ti la
troñeltyac a chaanuch, ac’s’ti
oh’ujbinytyell.
Chaan mi a o’ajtin bajche’an ili ty’an.
Cha’len ty’an yal ti pejoati’ba’ maan
tyojbil amba ti Delegación Federal
ohaan Tropel ambä ti a lumal.
Machquibaan yal ti Dirección General
de Equidad y Genero yal ti
pejcäti’tyac 5563 0500, extensiones
3147 y 3150 yalti México, D.F.