GENEZA WSPÓŁCZESNEGO SEKTORA BANKOWEGO W POLSCE
Po II Wojnie Światowej system bankowy został scentralizowany. W styczniu 1945 dekretem
rządu zostaje powołany bank państwowy - Narodowy Bank Polski uzależniony od resortu
finansów i rządu. Na jego czele banku stoi prezes pochodzący z nominacji władz
państwowych. Od 1949 roku na bazie powstałej w 1919 r. Pocztowej Kasy Oszczędności
rozpoczyna działalność Powszechna Kasa Oszczędności Bank Państwowy. W 1969 r. w
zakres działalności PKO BP zostało włączone kredytowanie budownictwa mieszkaniowego, a
w roku następnym obsługa sprzedaży ratalnej. W lipcu 1975 roku, decyzjami o charakterze
administracyjnym, sieć PKO BP została włączona w strukturę NBP, a następnie
reaktywowana w czerwcu 1987 r. jako bank oszczędnościowo-kredytowo-dewizowy,
obsługujący osoby fizyczne i podmioty prawne.
Lata 80-te
Podczas dyskusji nad założeniami reformy gospodarczej lat 1980-1981 nie zdawano sobie
do końca sprawy z roli, jaką powinny spełniać banki, znaczenia ich samodzielności i roli
rynku w ustalaniu podstawowych parametrów ekonomicznych (stóp procentowych,
kursów walutowych i in.). Przyjęto, że wielkości te powinno ustalać centrum gospodarcze,
w celu sterowania działalnością podmiotów gospodarczych w pożądanym kierunku i
wpływania na właściwą alokację zasobów w gospodarce.
Prawo bankowe z 1982r. umożliwiło tworzenie nowych banków. Brak klimatu
sprzyjającego przemianom gospodarczym zachęcającym do podejmowania tego rodzaju
przedsięwzięć sprawił jednak, iż do 1989r. tylko dwa nowe banki komercyjne otrzymały
licencję bankową:
Bank Rozwoju Eksportu SA (obecnie BRE Bank SA) - rozpoczął działalność w
1987 r. – współzałożyciele: Ministerstwo Współpracy Gospodarczej z Zagranicą,
NBP, Ministerstwo Finansów, Bank Handlowy w Warszawie SA, Bank Polska
Kasa Opieki SA, BGŻ, przedsiębiorstwa państwowe (centrale handlu
zagranicznego).
Łódzki Bank Rozwoju S.A. – rozpoczął działalność operacyjną dopiero w 1989 r.
Stan systemu bankowego w końcu lat osiemdziesiątych
W drugiej połowie lat osiemdziesiątych zaczęły przeważać poglądy, że system bankowy
powinien być bardziej rozbudowany, że należy dopuścić konkurencję, samodzielność
banków i położyć nacisk na ich działalność komercyjną.
Ówczesny stan bankowości charakteryzowały:
1. ograniczona liczba i ścisła specjalizacja banków i wynikający stąd brak konkurencji,
2. łączenie przez NBP funkcji banku komercyjnego i niektórych funkcji
banku centralnego,
3. administracyjne ustalanie przez rząd stóp procentowych, kierunków i wielkości akcji
kredytowej (obowiązywał roczny plan kredytowy i plan kasowy)
4. brak przepisów prawnych regulujących działanie systemu bankowego (m.in. norm
przezorności), jak też brak instrumentów polityki pieniężnej banku centralnego,
brak międzybankowego systemu rozliczeniowego
1
Do 1989 r. system bankowy w Polsce był ogniwem centralnie planowanego systemu
gospodarczego. Oznaczało to w praktyce, iż banki nie funkcjonowały jako samodzielne
przedsiębiorstwa, dla których głównym motywem podejmowania decyzji biznesowych są
uwarunkowania wolnorynkowego otoczenia gospodarczego. Pełniły raczej funkcję urzędów
bankowych, zobowiązanych do realizowania wytycznych napływających z
charakterystycznych dla tego okresu centrów decyzyjnych.
Nierynkowy model funkcjonowania sprawiał, że w praktyce nie operowano pojęciem ryzyka
bankowego. Stopy procentowe były ustalane administracyjnie przez rząd. Rozmiar i kierunki
działalności kredytowej i depozytowej (w mniejszym stopniu) banków wynikał z rocznego
planu kredytowego i kasowego. Nie istniała potrzeba wyodrębnienia systemu regulacyjnego
składającego się na dzisiejszą formułę prawa bankowego (w tym również regulacji
ostrożnościowych).
Nie istniała szeroko rozumiana infrastruktura okołobankowa (brak międzybankowego
systemu rozliczeniowego, brak systemu gwarantowania depozytów, rynków
międzybankowych itd.)
Do roku 1989 mieliśmy do czynienia w Polsce ze strukturą jednoszczeblową bankowości.
Główną rolę w systemie bankowym odgrywał Narodowy Bank Polski, łączący w strukturze
monobankowej funkcje banku komercyjnego i pewne funkcje banku centralnego. W zakresie
działalności komercyjnej, poprzez sieć oddziałów, zajmował się bankową obsługą
przedsiębiorstw państwowych, które nie posiadały możliwości wyboru ani banku, ani
oddziału. Obok NBP funkcjonowało kilka banków komercyjnych (tabela X) i banki
spółdzielcze.
Tabela X
Banki tworzące system bankowy na koniec roku 1988
l.p. nazwa banku specjalizacja forma prawna uwagi
1 Narodowy Bank Polski Obsługa komercyjna bank państwowy
państwowych podmiotów
gospodarczych, centralny
bank państwa
2 Bank Handlowy w obsługa obrotów handlowych spółka akcyjna - 100% Najstarszy bank,
Warszawie SA Polski z zagranicą udział Skarbu Państwa działający od 1870 r.,
3 Bank Polska Kasa Opieki Obsługa operacji spółka akcyjna - 100% Założony w 1929r.,
SA dewizowych ludności udział Skarbu Państwa reaktywowany w
1954r.
4 Bank Gospodarki obsługa rolnictwa i bank państwowo- utworzony w 1975r.
Żywnościowej przemysłu spożywczego spółdzielczy
5 Powszechna Kasa obsługa klientów bank państwowy w 1975r. włączony do
Oszczędności detalicznych struktur NBP
ponownie,
wydzielony w 1987r.
6 Bank Gospodarstwa W latach 1945-1989 bank państwowy założony w 1924r.
Krajowego szczątkowy zakres
działalności
7 banki spółdzielcze obsługa mieszkańców wsi i spółdzielnie 1663 banki
małych miast obligatoryjnie
zrzeszone w BGŻ
2
źródło: opracowanie własne
Ograniczona liczba i ścisła specjalizacja banków eliminowały obszary ich konkurencji.
Pod koniec lat osiemdziesiątych zaczęły przeważać poglądy, że system bankowy powinien
być bardziej rozbudowany, że należy dopuścić konkurencję, samodzielność banków i położyć
nacisk na ich działalność komercyjną.
Z dniem 1 lutego 1989 r. wyłoniono ze struktur NBP (na bazie 400 oddziałów) dziewięć
uniwersalnych banków komercyjnych z centralami w głównych regionach Polski (tabela X).
Rejonizacja placówek nie sprzyjała natychmiastowemu uaktywnieniu mechanizmów
konkurencyjności. Banki te, przejmując od NBP komercyjną działalność depozytowo –
kredytową, stały się jednak fundamentem nowoczesnego systemu bankowego w Polsce. 20
W 1993 r. ze struktur Narodowego Banku Polskiego wyłoniono dziesiąty bank - Polski Bank
Inwestycyjny SA.
Tabela X
Banki utworzone na bazie struktur NBP1
l.p. nazwa banku akt prawny powołujący bank
1 Powszechny Bank Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
Gospodarczy w Łodzi, r. w sprawie utworzenia Powszechnego Banku Dz.U. 1988 nr 21 poz. 144
Gospodarczego w Łodzi.
2 Powszechny Bank Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
r. w sprawie utworzenia Państwowego Banku
Kredytowy w Dz.U. 1988 nr 21 poz. 137
Kredytowego w Warszawie.
Warszawie,
3 Wielkopolski Bank Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
r. w sprawie utworzenia Wielkopolskiego Banku Dz.U. 1988 nr 21 poz. 145
Kredytowy w Poznaniu,
Kredytowego w Poznaniu.
4 Bank Śląski w Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
Dz.U. 1988 nr 21 poz. 141
r. w sprawie utworzenia Banku Śląskiego w Katowicach.
Katowicach,
5 Bank Zachodni we Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
Wrocławiu, r. w sprawie utworzenia Banku Zachodniego we Dz.U. 1988 nr 21 poz. 142
Wrocławiu.
6 Bank Gdański w Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
Dz.U. 1988 nr 21 poz. 139
r. w sprawie utworzenia Banku Gdańskiego w Gdańsku.
Gdańsku,
7 Bank Przemysłowo- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
r. w sprawie utworzenia Banku Przemysłowo-Handlowego Dz.U. 1988 nr 21 poz. 140
Handlowy w Krakowie,
w Krakowie.
8 Bank Depozytowo- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
r. w sprawie utworzenia Banku Depozytowo-Kredytowego Dz.U. 1988 nr 21 poz. 138
Kredytowy w Lublinie, w Lublinie.
9 Pomorski Bank Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1988
r. w sprawie utworzenia Pomorskiego Banku Kredytowego Dz.U. 1988 nr 21 poz. 143
Kredytowy w Szczecinie.
w Szczecinie.
10 Polski Bank
Inwestycyjny SA.
(utworzony w 1993r.)
źródło: opracowanie własne
3
Początkowo banki te - wyposażone w kapitał własny przez NBP - funkcjonowały jako banki
państwowe. W roku 1991 zostały przekształcone w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa.
Decyzja o utworzeniu dziewiątki banków komercyjnych2 zapoczątkowała reformę, której
praktyczna realizacja przypadła już na okres kształtowania w Polsce nowego ładu polityczno
– gospodarczego po czerwcu 1989 roku.
Zasadnicze założenia reformy systemu bankowego rozpatrywać można w dwóch aspektach:
1. aspekt mikroekonomiczny – ustalający nowe relacje pomiędzy podmiotami
bankowymi a jego klientami. W miejsce bezwarunkowego charakteru większości
dotychczasowych stosunków kredytowych pojawić się miał stan bezustannego
konfliktu pomiędzy bankami – stawiającymi twarde warunki finansowania3 a
potencjalnymi kredytobiorcami, którzy musieli dowieść racjonalności i efektywności
inwestycji, o której finansowanie zabiegają. Proces ten z jednej strony mobilizuje
podmioty gospodarcze do racjonalizacji swych poczynań, z drugiej natomiast zmusza
banki, poddawane coraz większej presji konkurencyjnej, do oferowania warunków
dostosowanych do aktualnych uwarunkowań rynkowych.
2. aspekt makroekonomiczny – realizacja celów mikroekonomicznych skutkuje w skali
całej gospodarki stworzeniem warunków do alokacji zasobów na zasadzie
racjonalności i najbardziej efektywnego wykorzystania.
Stojąc u progu kształtowania nowoczesnego systemu finansowego założono, że banki będą
głównym jego filarem. Stanowić będą trzon instytucji finansowych i najważniejsze źródło
kapitału dla podmiotów gospodarczych - przynajmniej w pierwszych latach budowy
gospodarki rynkowej, kiedy inne instytucje, a przede wszystkim rynek kapitałowy, będą
jeszcze słabe. Wśród podstawowych celów reformy sprzyjających realizacji powyższych
założeń można wymienić:
1. utworzenie konkurencyjnego systemu bankowego, przez umożliwienie zakładania
nowych banków,
2. zaniechanie ścisłej specjalizacji banków
3. otwarcie dostępu do krajowego rynku usług bankowych także dla banków z udziałem
kapitału zagranicznego,
4. umożliwienie podmiotom gospodarczym swobodnego wyboru placówki bankowej,
5. podwyższenie jakości usług bankowych,
6. podwyższenie kwalifikacji i prestiżu pracowników banków,
7. odrodzenie zaufania Polaków do waluty krajowej.
Kluczowym momentem transformacji systemu bankowego było przyjęcie w styczniu 1989 r.
nowego Prawa bankowego i Ustawy o NBP, stanowiących podstawę budowy nowego
systemu bankowego - konkurencyjnego i zróżnicowanego. Ustawy te ukształtowały
dwuszczeblowy model systemu bankowego zakładającego rozdzielenie funkcji emisyjnej i
kredytowej wykonywanych dotychczas przez NBP, który zaczął funkcjonować jako typowy
bank centralny sterujący procesem tworzenia pieniądza bankowego za pośrednictwem
właściwych sobie instrumentów polityki pieniężnej.4
2
Przez pewien okres określenie to stosowane było wyłącznie w odniesieniu do tej grupy banków
3
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o uporządkowaniu stosunków kredytowych, Dz.U. 1989 nr 74 poz. 440
4
Całkowite zerwanie z działalnością komercyjną NBP (szczególnie chodzi tu o obrót dewizowy) nastąpiło jednak dopiero w listopadzie
1994 r., kiedy to powstał ostatni bank wyłoniony ze struktur NBP tzn. Polski Bank Inwestycyjny. Do 1993 r. NPB pełnił również funkcję
4
Wśród zasadniczych zmian wprowadzonych przez nowe prawo należy wymienić:
określenie wymogów niezbędnych do powołania banku i otrzymania licencji
prowadzenie działalności bankowej, a w tym:
1. wielkości minimalnego kapitału założycielskiego,
2. kompetencji osób mających prowadzić bank,
3. zestawu i treści dokumentów (statut i regulaminy wewnętrzne,
struktura organizacyjna, docelowy rynek, plan działania, prognozowane
bilanse i rachunek| wyników na kilka lat naprzód),
utworzenie nadzoru bankowego w ramach Narodowego Banku Polskiego i
wyposażenie go w stosowne narzędzia kontroli (badanie sprawozdawczości, inspekcja na
miejscu, prawo do wydawania zaleceń, itd.),
wprowadzenie zasad rachunkowości bankowej - Bankowego Planu Kont 1991
przystosowanej do wymogów sprawozdawczości oraz do prowadzenia polityki pieniężnej.
BPK zawierał dane mogące służyć do badania sytuacji finansowej wypłacalności i
płynności banków,
wprowadzenie podstaw do ustalania norm przezorności bankowej przez Prezesa NBP, na
zasadzie delegacji i upoważnień ustawowych do wydawania zarządzeń obowiązujących
banki. Do podstawowych norm, do których przestrzegania zostały zobowiązane banki
należały następujące współczynniki:
1. współczynnik wypłacalności
2. współczynniki płynności (relacja płynnych aktywów do pasywów)
3. limity koncentracji należności (w stosunku do jednego kontrahenta i
podmiotów powiązanych, pojedynczej umowy, inwestycji kapitałowych
banku);
4. norm dopuszczalnych pozycji walutowych, w relacji do kapitału własnego
banku,
określenie ogólnych ram prawnych umów rachunku bankowego i zasad udzielania
kredytów, ustalających uprawnienia i zakres odpowiedzialności partnerów (w tym
zobowiązanie do stosowania zabezpieczeń prawnych przy udzielaniu kredytów, badania
sytuacji kredytobiorcy itd.),
określenie uprawnień Prezesa NBP wobec banków zagrożonych i okoliczności władczego
wkraczania w funkcjonowanie banków; Prezes NBP uzyskał prawo do:
1. wydania polecenia opracowania programu naprawczego,
2. powołania zarządu komisarycznego,
3. wydania zakazu wykonywania niektórych czynności,
4. odebrania licencji na prowadzenie działalności bankowej,
5. postawienia wniosku o zawieszenie działalności,
6. podjęcia decyzji o likwidacji lub zgłoszenia wniosku do sądu o ogłoszenie
upadłości banku,
wprowadzenie instrumentów polityki pieniężnej, przede wszystkim rezerw
obowiązkowych, a następnie kredytów refinansowych i stóp banku centralnego, operacji
otwartego rynku,
wprowadzenie powszechnego obowiązku publikacji rocznych sprawozdań finansowych
banku - po ich zbadaniu przez audytora i przyjęciu przez walne zgromadzenia
akcjonariuszy (dla banków - spółek akcyjnych jest to wymóg Kodeksu handlowego).
centralnej instytucji rozliczeniowej, co było sprzeczne z funkcjami jakie pełnią banki centralne w systemie gospodarki rynkowej. Obecnie
większość banków zrzeszona jest w Krajowej Izbie Rozliczeniowej (KIR) i poprzez nią przeprowadza rozliczenia międzybankowe.
5
Efektem zmian prawnych oraz liberalnej polityki licencyjnej było powstanie przeszło
osiemdziesięciu nowych banków. Najważniejszymi problemami, jakie początkowo
napotkano, był brak odpowiednio wykwalifikowanej kadry dla nowych banków (powszechnie
występował brak specjalistów i nieznajomość metod oceny ryzyka). Początkowo brakowało
także nowoczesnych podręczników bankowości - stąd dominowało uczenie się w działaniu.
Innym ubocznym efektem było powstanie wielu banków założonych przez osoby do tego
niepowołane. Często celem założenia banku było ściągnięcie środków od deponentów, dla
udzielania kredytów założycielom, nie zawsze przy tym zakładano, że dojdzie do ich spłaty
Weryfikacja funkcjonowania banków była bardzo szybka, gdyż działo się to na rynku o
nasilającej się konkurencji. Panowało powszechne, choć fałszywe, przekonanie o wyjątkowej
zyskowności prowadzania działalności bankowej oraz względnej łatwości zarządzania
bankiem.
Powstawanie nowych banków było inicjowane przez różne środowiska i pod wpływem
różnych motywów:
administracja państwowa – realizacja zadań społecznych:
Banku Gospodarstwa Krajowego - reaktywowany przez Ministra Finansów do realizacji
zadań zleconych przez rząd
Bank Rozwoju Budownictwa Mieszkaniowego S.A. - powstał z inicjatywy Ministerstwa
Budownictwa z zadaniem finansowanie budownictwa mieszkaniowego
Bank Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych S.A. - powstał na bazie Funduszu Pracy pod
egidą Ministerstwa Pracy w celu wspierania procesu tworzenia miejsc pracy dla
bezrobotnych poprzez wspieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw
Bank Ochrony Środowiska S.A. - jego celem było finansowanie inwestycji
proekologicznych ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska,
Bank Własności Pracowniczej S.A. - powołany w celu wspierania prywatyzacji i
własności pracowniczej.
środowiska branżowe – zapewnienie obsługi finansowej wybranych sektorów gospodarki:
banki cukrownicze,
CUPRUM Bank SA,
Bank Energetyki SA,
Bank Morski S.A. i inne
środowiska lokalne - wspieranie rozwoju danego regionu
Bank Częstochowa SA,
Bank Komunalny SA w Gdyni i inne
Banki te, z reguły nieodporne na konkurencję ze strony prężnie rozwijających się banków
uniwersalnych, stały się często obiektem przejęć i fuzji. W najlepszym przypadku zmuszone
zostały do uniwersalizacji swojej oferty zatracając tym samym swoją pierwotną misję.
6
Na początku lat 90-ych panował szczególnie sprzyjający klimat dla banków
zagranicznych. Wśród czynników zachęcających inwestorów zagranicznych wymienić
należy:
1. ulgi podatkowe do wysoko ci wniesionego kapitału w ciągu pierwszych trzech lat
działalności,
2. możliwość wnoszenia i utrzymywania kapitału w walutach obcych
3. swobodę transferu za granicę 15% zysków
W okresie tym powstały:
Bank Amerykański w Polsce SA (obecnie Bank Amerykański w Polsce AmerBank
S.A.) - utworzony zgodnie z decyzją Prezesa NBP z grudnia 1989 r.
Raiffeisen Centrobank S.A. (obecnie Raiffeisen Bank Polska SA)
Citibank (Poland) S.A. (w 2001 r. połączony z Bankiem Handlowym w Warszawie
SA)
IBP Bank S.A. (obecnie Credit Lyonnais Bank Polska SA) z 70% udziałem
inwestorów zagranicznych,
Polsko-Kanadyjski Bank Św. Stanisława SA (obecnie Danske Bank Polska SA), joint
venture z udziałem Unii Kredytowej Polonii Kanadyjskiej i Polsko-Amerykańskiego
Funduszu Przedsiębiorczości,
Bank Creditanstalt SA (później Bank Austria Creditanstalt Poland SA (w 2001 r.
połączony z Powszechnym Bankiem Kredytowym SA)
Pierwszy Komercyjny Bank SA.
Niezależnie od tworzonych nowych banków kapitał zachodni angażował się w polski
system bankowy poprzez tworzenie oddziałów banków mających siedzibę zagranicą.
Konserwatywne podejście polskiego nadzoru bankowego traktującego te placówki na
równych zasadach z bankami – głównie w kwestii wymogów kapitałowych – sprawiło, iż
liczba oddziałów nie jest duża.
Zmiany w ilościowej i własnościowej strukturze polskiego sektora bankowego były
kształtowane głównie jako wypadkowa procesów prywatyzacyjnych i konsolidacyjnych. W
ich efekcie, po osiągnięciu maksymalnej ilości podmiotów bankowych w 1993 r. następuje
stały proces ich ograniczania (tabela X)
7
8