Along a mountain trail

							Along a mountain trail
Thema:           Land Art
Spreker:         Katrien van Dijk
Datum:           13.05.2003
Locatie:         Faculteit Bouwkunde, TU-Delft
Bijlage:         Powerpoint presentatie getiteld „Kunst en de Lokroep van de Natuur‟.

Globale tekst:

Welkom

Foto 1 IJsland “From time to time” (1994)

Om te beginnen wou ik jullie laten kennis maken met Richard Long. Zijn werk vormt de
ruggengraat van deze lezing, om verschillende redenen.
De landschappen, waar hij doorheen trekt zijn ruig en ongecomponeerd. De kunstwerken die
hij daar vervolgens in aanlegt passen qua compositie en sfeer heel goed bij hun omgeving,
maar ook bij de IJsland tentoonstelling. Richard Long foto‟s proberen namelijk diezelfde
weidsheid van het landschap te vangen. Alleen staan op de meeste van zijn foto‟s niet alleen
het landschap, maar ook een kunstwerk, waardoor een schaalelement wordt toegevoegd aan
de weidsheid. Een enkele keer kom je dat overigens ook op mijn foto‟s tegen, maar daarover
later meer.
Een tweede aspect van de projecten van Richard Long, wat hem verbind met de
tentoonstelling, zijn zijn teksten. Op z‟n tochten schrijft hij kleine, poëtische, hele beeldende
tekstjes, die op een bepaalde manier ontzettend aan haiku‟s doen denken. En, zoals u als het
goed is al gezien heeft vormen Japanse Haiku‟s ook een deel van de tentoonstelling.

Dit is zo‟n landschapsfoto van Richard Long, gemaakt in, u raad het al IJsland. De titel is „A
southward walk of 220 miles in 14 days across the middle of Iceland‟

Foto 2 „A walking line‟ (1994) + Foto 3 „Gobi desert circle‟ (Mongolia 1996)

En hier zie je twee foto‟s met een kunstwerk van hem erop. Links is Mongolie, rechts is
wederom IJsland. Wat onmiddellijk opvalt is de hele minimale, maar toch bijna
vanzelfsprekende ingreep die hij doet in het landschap. Hij rangschikt de grotere stenen in
een cirkelvorm, of hij maakt door te lopen een lijn, die zich ternauwernood onderscheid en
toch heel duidelijk richting geeft, zo is Richard Long.

Richard Long is een kunstenaar zonder atelier. Al zijn kunstwerken zijn ter plekke gemaakt.
Ofwel in musea of galeries, ofwel ver weg van de bewoonde wereld, in alle eenzaamheid,
temidden van de meest geweldige, door de mens onaangeraakte landschappen. De hele
wereld is zijn studio, zijn materiaal, zijn thuis.

Richard Long heeft een fascinatie voor lijnen, cirkels en andere geometrische figuren.Wie
wandelt laat een spoor achter, een lijn, als is het maar voor de duur van het geknakte
grassprietje om weer overeind te komen. Ieder mens laat zijn sporen achter.
Voor een project schildert hij als het ware zijn route op het landschap. Zo bestaat ieder
project uit een soort imaginair schilderij, een reeks foto‟s, enkele sculpturen en beschrijvende
aantekeningen. Dit is een voorbeeld van een Land Art project.

Straks kom ik terug op het werk van Richard Long, eerst even het grotere kader.

De relatie mens / natuur heeft door de tijd verschillende vormen aangenomen, die zowel
serieel als parallel plaatsvinden. Zo is er de afhankelijke relatie, waarbij de mens voor zijn
bestaan volledig afhankelijk is van de grillen van de natuur. Maar ook de dominerende
relatie, waarbij de mens volledig heerst over de natuur. Ten slotte is er de adorerende relatie,
waarbij de mens volledig gefascineerd is door de rijkdom en schoonheid van de natuur.

In de lezingen hiervoor zijn we deze verschillende relaties al verschillende malen tegen
gekomen. Zo zagen we de IJslanders, wiens hele hebben en houden in luttele seconden van
de kaart geveegd kan worden wanneer er weer eens een natuurramp plaatsvindt. En we zagen
de uitdaging voor de architect, zie zowel afhankelijk en adorerend is, als dominerend.
De relatie van de kunstenaar tot de natuur hebben we echter nog niet bekeken. Je zult zien dat
ook hij met alle drie te maken krijgt. Echter, het zou te veel worden om alle kunstenaars hier
nu onder te loep te nemen. Daarom wou ik me beperken tot een groep die je Land Artists zou
kunnen noemen. Zij die het landschap / de natuur tot hun werkplek en / of materiaal hebben
gemaakt. Waar moet dan aan denken? Bijvoorbeeld aan de fysieke eigenschappen of de
natuurlijke gesteldheid van een plek. Zoals de aanwezigheid van water, rotsen, zand of
begroeiing en dergelijke. Maar ook aan de lucht, veranderende luchten, de zon, de sterren,
weer en wind. Ook de weidsheid dus en de grote schaal zijn belangrijke ingrediënten voor
Land Artists.

Ruime definitie Land Art .

Toen ik enige tijd geleden op Bernard Olsthoorn afstapte met de vraag of hij deze lezing zou
willen geven, vertelde hij het volgende: „Kijk,‟ zei hij, „de mens is natuurlijk altijd al bezig
geweest om het landschap tot betekenis te brengen, kijk maar naar de geschiedenis.‟ En hij
noemde als voorbeeld Stonehenge, Carnaq en de piramides van Gizeh.

Zo meteen duiken we in de geschiedenis. Eerst wou ik nog even stil staan bij dat ‘tot
betekenis brengen‟. Dat is namelijk heel erg waar. Wie begon er als kind niet onmiddellijk
dammetjes te bouwen in de beek tijdens de rustpauze van een wandeling. Of kastelen op het
strand, waarbij de opkomende vloed eerst de slotgracht vormde om vervolgens het hele
kasteel op te vreten. De wil om het om het landschap tot betekenis te brengen is dus heel erg
menseigen.

Een vraag die echter onmiddellijk daarna oprijst dan is; wat voor betekenis? Een
„emotionele betekenis‟? Een „religieuze betekenis‟? Of misschien een „politieke betekenis‟?
Alles is natuurlijk mogelijk, én niet alles is altijd bekend. Denk maar aan Stonehenge.

De laatste vraag ten slotte, die ik in gedachten zou willen houden is hoe betekenis
gecommuniceerd wordt. Je moet je bijvoorbeeld voorstellen dat er slechts een enkeling de
kunstwerken van Richard Long ook daadwerkelijk gezien heeft, terwijl ze wel bij veel
mensen bekend zijn.
Een kijkje in de verre oudheid.

Plaatje Stonehenge

Stonehenge is een prehistorisch monument, wat in de loop van ongeveer 400 jaar in
verschillende stadia gebouwd en verbouwd is. Hier zie je de verschillende stadia.

Plaatje

In de eerste fases (+/- 2950-2400 v. Chr.) was Stonehenge slechts een plek in het landschap,
afgescheiden van de rest door middel van een cirkelvormige aarden wal, een greppel en dan
weer een grotere aarden wal (eigenlijk krijt, zoals de hele regio), en een serie gaten, met een
totale diameter van ongeveer 125 m. Alleen ter plaatse van de ingang stonden drie stenen.
Gezien vanaf het middelpunt van de cirkel lag de ingang in het noordoosten, zodanig dat
precies op midzomer (20 of 21 juni) ochtend de zon opkwam langs de Heel Stone.

Plaatje lijn.
Plaatje volgende stappen.

In een volgende periode (c.a. 2550 – 1600 v. Chr) werd Stonehenge radicaal veranderd. Eerst
werden twee concentrische cirkels van bluestones opgericht (een soort zandsteen), afkomstig
uit een groeve pakweg 150 km verderop. Vervolgens werden deze kleintjes (5 ton!) weer
weggehaald en begon zich het Stonehenge af te tekenen, zoals wij dat nu kennen.
Een cirkel met een diameter van 30 m., gevormd door gigantische stenen (50 ton!) met
daarop een aaneengesloten ring van lateien. Binnen deze cirkel staan vijf paren van nog
grotere stenen, verbonden d.m.v. een latei, in hoefijzervorm, eveneens gericht op het
noordoosten.De stenen zijn van een buitengewoon harde vorm van zandsteen en afkomstig
uit een groeve zo‟n 30 km verderop.
De eerder weggehaalde bluestones zijn vervolgens in een ovaalvorm weer neergezet, allen
gegroepeerd rondom een centraal altaar.

Plaatje nu + uiteindelijke versie.

Wat is de betekenis van deze gigantische ingreep in het landschap?
De schoonheid van dit gigantische monument en haar oriëntatie op de zon zijn natuurlijk
buitengewoon opmerkelijk. Of dit komt doordat de bouwers van Stonehenge afkomstig waren
uit een zon- vereringcultuur, of –zoals sommige wetenschappers beweren- heel Stonehenge
een astronomische kalender vormt. We weten het niet.
Wat wel bewonderenswaardig is, is hoe ingenieus Stonehenge gebouwd is. Zo waren de
gebruikte gereedschappen slechts vervaardigd van beenderen en moesten de stenen over
buitengewoon grote afstanden versleept worden. Oftewel, dit monument moet een werkelijk
bijzondere betekenis hebben gehad voor de bouwers, die er zo veel tijd en energie in gestoken
hebben. Bovendien heeft dit volk op zodanige wijze de natuur weten te beheersen dat zij én
mensen „over hadden‟, qua mankracht, om zo‟n gigantisch monument te vervaardigen én
bovendien beschikten over de kennis om het monument kwalitatief zodanig goed te maken
dat wij zo‟n 4000 jaar later nog getroffen worden door haar impact.

Afsluitend mooi plaatje Stonehenge
Een ander historisch voorbeeld van Land Art zijn de eveneens door Bernard genoemde
piramides van Gizeh. Behorend tot de oudste stenen bouwsels op aarde stammen zij uit
ongeveer 2500 v. Chr.

Plaatje piramides van Gizeh

“Ook in de piramidebouw komt het besef van tijd en ruimte tot uitdrukking. Alle piramides
zijn gebouwd aan de rand van de woestijn, op de oostelijke oever van de Nijl, daar waar de
zon onder gaat. Voor de Egyptenaren representeerde het op- en ondergaan van de zon het
voortdurende proces van dood en wedergeboorte. De piramides vormen de overstapplaats van
het tijdelijke naar het permanente, vandaar hun positie daar waar de zon onder gaat.
In het kader echter van hun cyclische tijdsbesef, hadden de Egyptenaren nog wat moois
bedacht. Zo was de top van de piramide van Choufou oorspronkelijk bekleed met goud, opdat
het eerste zonlicht, dat in de vroege ochtend over de kim wordt geworpen, de piramide
prachtig deed oplichten tegen de nog indigo blauwe nacht. Een in de nog donkere ruimte van
de nacht zwevende en fel oplichtende kleine gele „piramide‟ gaf zo op evocatieve wijze een
vooraankondiging van de nieuwe dag en dus van de wedergeboorte van de zon.
Wat een schitterende uiting van ruimtelijk inzicht en besef van tijd en, gezien vanuit het nu,
wat een onovertroffen staaltje van conceptueel denken!” Aldus Bernard.


Een kijkje in de recente geschiedenis.

Tekst „Instead of using a paintbrush to make his art, Robert Morris would like to use a
bulldozer‟.

In de jaren ‟60 werd het tot dan toe gebruikelijke landschapsgenre radicaal omgegooid. Niet
langer was de verbeelding van het landschap belangrijk, nu ging het erom je sporen achter te
laten in het landschap zelf.
In de ban van de tijdgeest, keerden kunstenaars zich af van de galerieën, als uitdragers van
het systeem, en richtten zij zich op de onontgonnen natuur; woestijnlandschappen,
berglandschappen, e.d. maar ook de ontgonnen en vervolgens in de steek gelaten natuur,
zoals voormalige mijngebieden of industriële dumpplaatsen.
Kunstenaars werden op zeer uiteenlopende wijze uitgedaagd door wat ze vervolgens
tegenkwamen. Een aantal van deze Land Art, maar ook wat je eigenlijk Environmental Art
zou kunnen noemen, zal ik nu de revue laten passeren.

De relatie van de kunstenaar tot de natuur, die zich manifesteert in de mate van ingrijpen of
inmengen in het landschap, het tot betekenis brengen en het vervolgens communiceren van
die betekenis zijn aspecten die wij telkens in de gaten moeten houden.


INTEGRATION – integratie
De projecten onder deze noemer manipuleert het landschap op een hele minimale manier. Het
landschap voorziet ter plekke in alle materialen. Van belang is het eindproduct, ook al bestaat
dat maar heel even, zoals het zandkasteel. De hand van de kunstenaar is natuurlijk
onontbeerlijk, maar de kunstenaar zelf speelt hier, als persoon nog geen rol.

Plaatje Rift (deteriorated), Heizer.
In 1967 ontdekte Michael Heizer (New York) de Nevada woestijn (tussen San Francisco en
Saltlake City). Hij graaft immense sleuven in de bodem van een opgedroogd meer en creëert
daarmee een dynamisch spel tussen tijd en ruimte. Zijn kunst wordt letterlijk geïntegreerd in
het landschap, zo sterk zelfs, dat ze na verloop van tijd niet meer zichtbaar zijn, terug
gewonnen door de natuur.

Double Negative, Michael Heizer

Bij dit project bijvoorbeeld, twee dagen rijden van de bewoonde wereld, groef hij met
gigantische bulldozers twee sleuven (5,246 x 15 x 9 m.) in de steile rand van een vallei. De
bulldozers schoven ongeveer 240.000 ton aarde recht voor zich uit, waardoor als het ware
twee, tegen over elkaar gelegen, messcherpe sneden ontstonden. Het resultaat is een sculptuur
die eerder gevormd wordt door de leegte, dan door de massa. Een leegte waar de bezoeker
doorheen kan lopen als ware het een gebouw, maar die de bezoeker nooit in ene kan ervaren
of overzien. Door de grote schaal en de kloof tussen de twee helften ervaar je altijd maar een
fragment (vandaar de naam). De schaal van heet landschap maakt de eenheid van het
kunstwerk, wat een enorme spanning oplevert; het is immens en toch kwetsbaar.

Je moet je voorstellen wat een vervreemdend en ontzagwekkend gevoel zoiets oproept bij de
object georiënteerde museum bezoeker. Het was een voor die tijd totaal nieuw beeld van
kunst. En onbegrijpelijk. Dat je slechts een foto zag, of een filmpje, van een kunstwerk, en
dus niet de totaalervaring (tenzij je er heen ging) zoals bij een object. De bezoeker moest het
maar doen met het surrogaat. De kunstenaar echter achtte zich een rijk mens, zolas Heizer
zei: (meeleesbaar)
„In the desert, I can find that kind of unraped, peaceful, religious space artists have always
tried to put into their work. I don‟t want any indication I‟ve been her at all. My holes should
have no history, they should be indeterminate in time and inaccessible in locale.‟

Plaatje Spiral jetty

Het volgende werk is jullie misschien wel bekend; de Spiral Jetty van Robert Smithson, in
Great Salt Lake, Utah. 1971.Hierin zitten 292 truck-uren en 625 man-uren, waarbij 6,783 ton
aarde de rivier ingeschoven werd.
Het begon allemaal met Smithson‟s fascinatie voor water in de kleur van tomatensoep. Dat
idee intrigeerde hem dusdanig dat hij verschillende sites heeft bezocht, op zoek naar rood
water. Zo kwam hij bij een verlaten industrieterrein, gelegen aan een plas van natuurlijke
teer. Hieruit had de mens jarenlang geprobeerd olie te winnen, totdat ook de laatste levende
ziel vertrokken was en alleen de achtergebleven verroeste en verzakte machines en de
ingestorte loodsen nog aan die tijd herinnerden. Anderhalve kilometer noordelijker
selecteerde hij zijn locatie. Terwijl hij stond te kijken vibreerde de lucht rondom hem van de
intense hitte, en zo werd het idee voor de spiraalvorm geboren.
Met behulp van zwaar geschut werd de spiraalvorm aangelegd. De kust werd de rand van de
brandende zon en de spiraal een zich ontladende explosie. De natuur houdt echter het object
in haar greep; door het stromende water blijven rode algen achter, die voor prachtige
verkleuringen zorgen.

Plaatje rood in het midden
Soms althans, als de natuur daar zin in heeft, op andere momenten namelijk verdwijnt het
hele kunstwerk onder de waterspiegel, en is zij niet meer dan een lege getuigenis van de
mens‟ dominantie over het landschap.

Plaatje Spiral Hill

Een ander project van Smithson is minder bekend, maar wel minder ver van ons bed. Dit
project getiteld Spiral Hill staat namelijk in Emmen, op de rand van zand groeve. Samen met
het kunstwerk Broken Circle, aan de andere kan van locatie, vormt dit project de eerste
poging van Smithson om een industrieterrein terug te winnen (Reclamation Art). Het betreft
hier een zandafgraving. In zijn eigen woorden;
(meeleesbaar)
„In a very densely populated area like Holland, (1971!) I feel it‟s best not to disturb the
cultivation of the land. With my work in the quarry, I somehow re-organised a disrupted
situation and brought it back to some kind of shape.‟
Spiral Hill is een aarden heuvel met een zwart jasje van aarde, met een spiraalvormig pad van
wit zand. De spiraal draait tegen de klok in, het teken van „vernietiging‟, als analogie voor de
toren van Babel, als teken van de mens‟ destructie. Hier duidend op de omgeving.
De bedoeling was dat het kunstwerk langzaam in mekaar zou storten om ten slotte weer een
geheel te vormen met zijn omgeving. De inwoners van Emmen echter hebben ervoor gekozen
het kunstwerk in zijn oorspronkelijke staat te behouden.

Tot zo ver INTEGRATION, integratie. Dan nu:

INTERRUPTION – onderbreking
Bij de projecten onder dit kopje wordt de omgeving verbinden met het menselijk handelen
door toevoeging van door de men gemaakte materialen, zoals doek, beton of staal. Juist het
spanningsveld tussen het bestaande en de menselijke toevoeging is waar het hier om draait.
Een koppel wat wereld beroemd is geworden met hun tijdelijke toevoegingen aan de
bestaande omgeving zijn Christo en Jeanne Claude.

Christo & Jean Claude – valley curtain plaatje

Christo en Jeanne Claude, natuurlijk vooral bekend hun Reichstag of hun Pont Neuf, hebben
ook een aantal minder bekende, maar toch minstens zo spannende meer landschappelijke
projecten gedaan. De oudste hiervan in Valley Curtain. Een reusachtig stuk nylon doek, van
381 m lang en op zijn hoogste punt 111m hoog werd als een soort stuwdam over de vallei
gespannen, waarbij de onderkant de berg niet raakte. Hiervoor was 417 m kabel nodig, die bij
mekaar 49,500 kg wogen, en bevestigd waren aan 800 ton betonnen fundering.
Getallen opschrijven

Gewoon even om je een idee te geven van de schaal en de impact van zo‟n project.
Het aangezicht was dan ook erg indrukwekkend. Helaas hebben twee jaar voorbereiding
slechts geleid tot een kortstondig resultaat: na 28 uur moest hij wegens harde windvlagen
weer naar beneden worden gehaald.

Plaatje Running Fence

Een ander project van Christo en Claude was Running Fence. Voor dit project werd een 5,5
m hoge doeken muur, van 40 km lang, dwars door het landschap gelegd. Een moderne
Chinese muur, was ook het achterliggende idee. Het werk verbond het land, de zee en de
lucht erboven. Hiermee werd de aard van willekeur die eigen is aan grezen, zowel politiek als
geografisch, duidelijk gemaakt.
Een werk met een betekenis om uit te dragen. En wel als volgt; door de verkoop van dit soort
prachtige tekeningen. Zo hebben Christo en Claude de hele financiering van dit project rond
gekregen. Ook een manier om Land Art te overtuigend te communiceren.

Plaatje tekening.

Kijk nog even naar die tentstokken. Het geheel was zo ontworpen dat er na verwijdering geen
sporen achter zouden blijven.

Specifieke betekenis?

Plaatje Running fence de zee in

Leuke anekdote over dit project is nog dat vanaf dit punt (1 km vanaf zee eigenlijk) de
Californian Coastal Comission nog toestemming moest geven. Daar werd echter
buitengewoon moeilijk over gedaan. Toen iemand Jeanne Claude daarnaar voeg zei ze „the
Running Fence was so beautiful "it's worth going to jail for." Gelukkig kwam de officiële
toestemming alsnog, twee dagen later.

Plaatje Surrounded Islands

Het laatste project van Christo en Jeanne Claude wat ik wou noemen is heel bekend; de
Surrounded Islands in de Biscayne Bay in Florida uit 1983.
11 eilandjes, verspreid over 11 km. 60 hectare roze geweven stof, drijvend, 60 m uitstekend,
de contouren van het eiland volgend. Twee weken lang.
Het knalroze was op een fantastische manier in harmonie met de vegetatie op onbewoonde,
tropische eilandjes, de kleur van de lucht en het ondiepe water.
Het is grappig wat je allemaal in beweging zet met zo‟n project. Ter voorbereiding moesten
allerlei biologen en dergelijke specialisten bekijken of zo‟n kunstwerk geen blijvende schade
voor het milieu zou opleveren. Waar ze toen echter vooral tegen aan liepen op die kleine
eilandjes was een enorme berg afval! Bij mekaar hebben ze als voorbereiding zo‟n 40 ton
afval opgeruimd, variërend van koelkasten, autobanden, matrassen en complete aanrechten
tot een vergane boot.

Plaatjes tekeningen.

Van de 11 eilandjes waren de meeste per stuk ingepakt, op twee na, die als duo zijn verpakt.
Ook dit project hebben Christo en Jeanne Claude volledig bekostigd door de verkoop van
tekeningen en dergelijke. Langzamerhand wordt ook duidelijk hoezeer niet alleen het
uiteindelijke kunstwerk van belang is, maar dat ook alle tekeningen en schetsen vooraf net zo
goed deel uit maken van het project. Sterker nog, als je nu een boek koopt van Christo en
Jeanne Claude, dat bestaat het boek voor 75% uit schetsen, 5 % uit tekst en maar 20% foto‟s
van het uiteindelijke product.

Plaatje the Gates in Central Park
Dit ten slotte is een voorstel voor Cental Park in New York, en afgelopen januari heeft de
burgemeester vanNew York persoonlijk toestemming gegeven om het project uit te voeren in
februari 2005. Het zal dan ongeveer twee weken blijven staan. Christo en Jeanne Claude
eerste voorstel hiervoor dateert al uit 1979!
(ik vraag me wel af hoe ze in de winter, met de vorst, al die paaltjes de grond in krijgen, maar
goed.)

Plaatje Complex City, Michael Heizer

Dit is een kunstwerk van iemand die we al eerder hebben gezien: Michael Heizer. Het heet
Complex City. Wederom gesitueerd in de Nevada woestijn, creert Heizer een soort enrom
dijklichaam van ongeveer 300 m. Dit werk speelt ontzettend met je gevoel voor schaal. Een
bezoeker kan „de stad‟ daadwerkelijk binnen, eenmaal binnen echter wordt je geconfronteerd
met de immense schaal van het kunstwerk, maar je ziet niets van het omringende landschap,
behalve de lucht. (Net als in een echte stad!)
Heizer zegt zelf:
(meeleesbaar: )
„It is interesting to build a sculpture that attempts to create an atmosphere of awe [..]
Immense, architecturally-sized sculpture creates both the object and the atmosphere […]
awe is a state of mind equivalent to religious experience […] To create a transcendent work
of art means to go past everything.‟

Plaatje Partially buried Woodshed

Dit is eveneens een project van iemand die we al eerder hebben gezien, de man van de
spiralen, Robert Smithson. De man met het verlangen om betekenis te geven aan iets wat zijn
betekenis verloren heeft. Zijn fascinatie voor ruïnes, desintegratie, tijd en verval brachten
hem tot het volgende project. De Partially Buried Woodshed, uit 1970. Een soort
antimonument, gelegen op de campus van Kent State University.
Een oude schuur op het universiteitsterrein, waar nog net wat hout, grind en brandhout werd
opgeslagen, werd bedolven onder aarde. Op instructie van Smithson stortte een bouwbedrijf
twintig vrachtwagens aarde op het gebouwtje, net zolang totdat de centrale dakbalk het begaf.
Dit „breekpunt‟ was cruciaal voor het kunstwerk, het ontmoetingspunt van zwaartekracht en
actie, het punt waar de dialoog tussen interieur en exterieur begint. Vanaf dat punt moest de
natuur het overnemen, zodat het verval echt een onderdeel uitmaakte van het kunstwerk.
Verval, het proces van transformatie wat dingen ondergaan wanneer zij zijn overgeleverd aan
de krachten van de natuur. Na enkele daden van vandalisme jegens het werk besloot de
universiteit in 1984 dat het moest worden afgebroken.

Vier maanden na de creatie echter kreeg het werk een nog bijzondere extra betekenis: Nadat
er op de campus vier studenten waren doodgeschoten door de National Guardsmen, omdat zij
demonstreerden tegen de Vietnam oorlog, spoot iemand plaats en datum van het voorval op
de resten van het gebouwtje. „May 4 Kent 70‟. Vanaf dat moment was het werk tevens een
gedenkplaats, een anti oorlogsmonumente. Smithson accepteerde deze extra betekenis en
maakte zelfs een „anti-war- poster‟ met een foto van het werk + tekst erop.

intermezzo
Zelden kreeg een Land Art project zo‟n directe (emotionele en) politieke betekenis.Voor de
meeste (Land Art) kunstenaars had het uitdragen van politieke boodschappen niet een eerste
prioriteit. Wel was het een soort afzetgedrag van deze Land Art kunstenaars om zich terug te
trekken uit de galleries en musea, als vertegenwoordigers van het regiem, en de natuur op te
zoeken voor hun projecten. Wat dit standpunt dan weer lastig maakt is dat deze kunstenaars
voor hun brood wel afhankelijk bleven van diezelfde instanties, zoals musea. Vandaar dat
hun projecten altijd in een of andere vorm de weg naar het museum weer vonden. In de vorm
van foto‟s, tekeningen, kaarten, teksten of materiaal van de locatie.

Plaatje De Maria New York Earth Room

Dit is bijvoorbeeld een hele interessante omkering van zaken: hier heeft Walter de Maria een
loft in Manhatten volgelegd met een laag aarde van 56 cm. Het project is getiteld „the New
York Earth Room, er ligt in totaal 197 m3 aarde op 335 m2.
De Maria maakt op een hele theatrale manier gebruik van de ruimte: het is de ruimte zelf die
tentoongesteld wordt. Het contrast tussen de harde stedelijke omgeving en het zachte
natuurlijke bedje wat daaronder gespreid is brengt een merkwaardig soort spanning teweeg.
Dit wordt nog versterkt doordat de bezoeker het werk alleen door deuropeningen kan
aanschouwen, er dus nooit echt in kan en zich daardoor een beetje buitengesloten voelt.

Plaatje Lightning field zonder lightning

Een ander prachtig project van De Maria, wat voor de bezoeker ook heel vervreemdend moet
zijn, totdat het lot toeslaat, is „The Lightning Field‟.(1970)
Voor dit project in New Mexico sloeg De Maria over een gebied van 1 bij 1,6 km 400 glad
gepolijste roestvrijstalen stokken in de grond. De stokken staan op een rechthoekig grid en
hebben een spits puntje. Ze staan 67 m uit mekaar. Wanneer een bliksemflits tot ongeveer 61
m boven „The Lightning Field‟ genaderd is wordt de aanwezigheid van de stokken merkbaar.

Plaatje ligthning field met lightning

En dit is wat er dan gebeurt: het zijn bliksengeleiders. Erg mooi.
Voor de bezoeker ook een buitengewoon unieke ervaring, een zodanige interactie tussen
natuur en kunst zie je maar zelden. Het veranderen van het licht, de hitte en het wachten op
het juiste moment, verscherpen de bezoekers gevoel van schaal en tijd.

Helemaal toevallig is het allemaal niet, zo staat het gebied bekend om zijn hoge bliksem
activiteit, maar om daar optimaal gebruik van te maken moest er nog heel wat gerekend
worden. Uiteindelijk hebben twee mensen er drie jaar fulltime aan gewerkt. Ze hebben het
hele gebied, elk heuveltje, in de computer gezet gebracht en zijn toen gaan rekenen. Op die
manier hebben ze het grid en de hoogtes van de stokken zo geoptimaliseerd dat iedere
bliksemflits ook daadwerkelijk opgevangen wordt. Vervolgens moesten die stokken, met een
diameter van 5 cm, ten alle tijden blijven staan. Daarvoor was een betonnen fundering nodig
van 1 m diep en 30 cm in „t rond nodig, per paal (400). De lengte van de gemiddelde paal is
namelijk 6,27 m, de korte is 4,48 m en de langste 8,15 m!
Overdag, als de zon op zijn hoogst staat zijn de palen bijna onzichtbaar. Het is de bedoeling
dat bezoekers alleen, of in een heel klein gezelschap, gedurende 24 uur naar het kunstwerk
komen kijken. Daarvoor staat er een speciale cabin op het terrein, voorzien van een caretaker
en een administrator. Zij zorgen tevens voor het onderhoud en de veiligheid.
Waarom vertel ik dit allemaal? Om je een idee te geven van de omvang van zo‟n project. De
schaal, de voorbereiding, het onderhoud en de veiligheid zijn echt niet te onderschatten
factoren hier.
Plaatje Observatorium Morris

Als laatste onder het kopje INTERRUPTION nog een project wat dichter bij huis en ook wat
directer gelinkt met de geschiedenis. Dit is het Observatorium van Robert Morris stond in
IJmuiden, opgericht in 1971, maar inmiddels weer afgebroken.
Net als bij Stonehenge zien we hier twee aarden wallen, waarbij de binnenste tegen een
houten palissade is opgeworpen. De buitenste bestaat afwisselend uit wal en greppel. Je komt
binnen door een driehoekige poort in de buitenste wal. Vanuit de binnenste ring worden
verschillende zonnestanden gemarkeerd ten eerste; de positie van de zon op equinox. Dat is
de tijd dat dag en nacht elk twaalf uren duren, dit komt tweemaal in het jaar voor, namelijk op
21 maart en 23 september. Ten tweede de positie van de zon op solstitium, de zonnewende.
Dat is wanneer de zon niet verder naar Noord of Zuid voortschrijdt, op 21 juni en 21
december.
Het kunstwerk was bedoeld, gewoon om van te genieten, als wel als een soort monument, om
de mens te plaatsen in relatie tot de kosmos. Het werk refereert op die manier ook direct aan
Stonehenge, in die zin dat met in de jaren 70 ervan uit ging dat Stonehenge een grote
kalender was. De bezoeker krijgt een heel ander besef van tijd, zowel wat betreft het de duur
van een bezoek aan het observatorium, als wat betreft de historische tijd dat wij hier op aarde
rondlopen.

Tot zo ver INTERRUPTION, onderbreking. Dan nu:

INVOLVEMENT – Betrokkenheid / verwikkeling
Bij dit hoofdstuk is niet alleen het uiteindelijke werkstuk van belang, ook de kunstenaar als
individu speelt een belangrijke rol in de projecten. Soms is de rol van de kunstenaar bijna
theatraal, wanneer hij zijn lichaam inzet om een relatie met de omgeving aan te gaan. Een
andere keer is zijn rol meer symbolisch, als een soort ritueel. Hun kunst wordt ook
conceptueler, soms wordt het hele beeld vervangen door een tekst.

Plaatje „A line made by walking‟

Dit was een van Richard‟s Long‟s eerste projecten, „A line made by walking‟ in Summerset,
Engeland (1967). Ontstaan door voortdurend heen en weer te lopen, waarbij het gras
platgetrapt werd. Op deze manier markeert hij zijn aanwezigheid in het landschap, voor
eventjes dan. Zijn werkwijze is analoog aan „tekenen met je voeten‟ volgens Long.

Plaatje kaart

Hier zie je een voorbeeld van een kaart waar Richard Long zijn wandeling op „geschilderd‟
heeft. Het is wederom een cirkel!

Plaatje tekst „The stones left in het shape of the tent at each place‟
En „each day a waterline, poured from my water bottle, along the walking line.‟

Dit zijn twee voorbeelden de korte, erg beeldende teksten die Richard Long maakt tijdens
zijn tochten. Lijkt wel op haiku nietwaar? Somd horen ze daadwerkelijk bij een foto, soms
niet, toch zijn er meer verbanden met de rest van zijn werk dan misschien op het eerste
gezicht lijkt. Ook de teksten zijn een soort „objectieve‟ schildering van de werkelijkheid.
Bovendien zijn ze open, recht door zee, zoals ook zijn foto‟s niet vervallen in details maar in
een keer overzicht bieden. Deze teksten vragen wat van de lezer, het beeld wat zij oproepen
bestaat namelijk alleen in het hoofd van de lezer. Ook een manier van schilderen!

Plaatjes + citaten, in het engels Richard Long
Hier zien we nog wat projecten van Richard Long, waarbij we langzaam beginnen te
begrijpen dat een project ontstaat op een bepaalde plek, om een bepaalde reden:
Ik citeer Richard Long in een lezing over zijn werk:
Bij „A line in Scotland‟
„Dit is een lijn in Schotland. [..] Dit zijn erg grote stenen, ik heb ze dus niet verplaatst, alleen
rechtop gezet, zodat het gemakkelijk was om ze weer in hun oorspronkelijke positie terug te
leggen.‟
Foto + gedicht
„Dit is een typisch Engels plattelandsweggetje, onderweg van de west kust van Engeland naar
de oost kust. Iedere dag stopte ik een andere steen in mijn broekzak. Van steen naar steen,
van dag tot dag. Dus het project kreeg de titel „walking stones‟, het waren elf dagen en elf
stenen.‟
Plaatje cirkel
 „Wanneer ik een foto maak, denk ik altijd, het is niet „zomaar een cirkel‟ het is echt het
middelpunt van alles, vanaf het centrum van de cirkel tot aan de horizon. Iedere plek bestaat
namelijk, zover het oogt reikt.‟
Tekst „cloudless walk‟
„[…] Ik begon deze wandeling met het idee om dwars door Frankrijk te wandelen. Toen
kwam ik er achter dat iedere dag de hemel helder blauw was, dus besloot ik te stoppen met
wandelen zodra de eerste wolk zou verschijnen. Vandaar de titel „cloudless walk‟ Een drie-
en-een-halve-dag wandeling vanaf de monding van de Loire tot de eerste wolk. De wandeling
begon op een erg solide, geografische plek, en eindigde, bij toeval, met een vluchtig
fenomeen als een wolk. Een van de dingen die ik zo leuk vind aan wandelen is dat de hele
eenvoudige handeling van meerdere dagen wandelen zulke interessante gedachten kan
voortbrengen.‟
Plaatje „Cloud Circle‟
Hier zie je een voorbeeld van dat alles aanleiding kan zijn voor een mooi kunstwerk, de titel
van dit werk is „Cloud Circle‟. Het zijn juist die ongrijpbare dingen die heel mooi zijn om op
te pakken als aanknopingspunt, dingen die grijpbaar worden door het kunstwerk. Als het
ware, want er is natuurlijk een soort leuke twist. De kip en het ei. Alsof hij net zo lang
gewacht heeft met het nemen van de foto totdat er een wolk precies in het verlengde van de
cirkel hing.

Tot zo ver INVOLVEMENT, betrokkenheid. Dan nu:

IMPLEMENTATION – verwikkeling / impliceren
Naast de schoonheid van het landschap, de adorerende relatie met de natuur, begon het besef
van de kwetsbaarheid van het gehele ecosysteem ook steeds meer tot de mensen door te
dringen. Met name kunstenaars zagen aanvankelijk de uitdaging in het opnieuw tot betekenis
brengen van land. Terreinen, eerst door de industrie op brute wijze ontgonnen, en vervolgens
door man en muis verlaten, werden weer nieuw leven ingeblazen. Tevens werd kunst veel
vaker ingezet als „signaal functie‟. Let op mensen, wees je bewust van wat hier gebeurd.

Plaatje Robert Morris, Untitled
Het volgende project is eveneens van Robert Morris en stamt uit 1979. Het is de voormalig
„Johnson gravel pit‟, d.w.z. een open mijn waar grind en bouwmaterialen uit gedolven
werden. Morris veranderde de kuil in een serie terrassen en een heuvel die bij mekaar een
soort amfitheater vormen. Vanuit het amfitheater is alleen de lucht zichtbaar, terwijl vanaf de
heuvel het omringende platteland van Kent goed zichtbaar is. Een aantal her en der
verspreidde boomstronken fungeren als symbool voor de verbruikte grondstoffen.
Met dit project wou Morris de mogelijkheden laten zien om Land Art in te zetten als middel
om de grond te regenereren, terug te winnen. Reclaimation Art.

Plaatje Sonfist‟s Pool of Virgin Earth

Een ander project met een duidelijke maatschappij kritische betekenis is de „Pool of Virgin
Earth‟ van Alan Sonfist, uit 1975. Wat je ziet is een cirkel van vruchtbare aarde, die hij heeft
neergelegd in een gebied met zwaar vervuilde grond. Je ziet dan ook dat er niets groeit. Vanaf
het moment echter, dat er vruchtbare aarde ligt, begint er vanalles te groeien, zonder dat er
iets gezaaid is. Oftewel dit zijn puur de zaadjes die door de wind worden meegevoerd
Sonfist‟s doel was eerherstel van het bos, dat plaats moest maken voor de mens‟ dominerende
expansiedrift.

Plaatje Time Landscape

Een ander project van Alan Sonfist is Time Landscape, eveneens een landschappelijk
monument voor de natuur. De geschiedenis van de plek speelt hier een belangrijke rol. Dit is
namelijk een plot op Manhattan, op de hoek van Houston en La Guardia Place en wederom
een voormalige afvalberg. Na lang onderhandelen met de gemeente mocht Sonfist het
gebruiken voor zijn project, waarbij hij de oorspronkelijke beplanting van Manhattan, van het
Manhattan van de Indianen, weer terug planten. Drie landschappen zijn vertegenwoordigd;
een open veldje met grassen en bloemen, een bos met berken, ceder en struikgewas en een
eikenbos. Het kunstwerk ontvouwt zich geleidelijk, met de groei van de planten. Grappig is
ook dat allerlei vogels en kleine dieren zich er nestelen, waardoor echt een bijzonder plekje
ontstaat in de stad, een stukje natuur.

Tot zo ver IMPLEMENTATION, impliceren. Dan nu:

IMAGINING – verbeelden

plaatje Calefornia
Dit is project van John Baldessari. We zagen bij Richard Long al een fascinatie voor kaarten.
Door middel van een wandeling schildert hij eigenlijk in landschap, of op de kaart, zou je
kunnen zeggen. Deze jongen draait het echter om. Hij heeft juist de kaart genomen en is gaan
zoeken naar de letters, van de kaart, op de locatie. Dit kunstwerk bijvoorbeeld stamt uit de
serie „The Californian map project‟ en heet dan ook California. Daar waar de letters op de
kaart staan heeft hij ze dus ook in het echt gemaakt. Sommige mensen proberen iets op de
kaart te zetten, anderen proberen de werkelijkheid, op een creatieve manier, met de kaart te
laten corresponderen.

Tot zo ver IMAGINING, verbeelden, en tot zo ver de jaren ‟60 / ‟70. dan nu:

Een kijkje in de recente geschiedenis
Plaatje Esther Polak, kaart van Amsterdam
Een fascinatie voor kaarten wordt ook gedeeld door deze Nederlandse dame Esther Polak. Dit
project is getiteld „Dagboek in sporen‟ is van vorig jaar. Toen organiseerde het Gemeente
Archief van Amsterdam een overzichtstentoonstelling van oude en nieuwe kaarten van
Amsterdam. De nieuwste kaart werd ter plekke gemaakt: een aantal Amsterdammers kregen
gedurende een week een elektronisch zendertje mee. Daarmee stonden ze in verbinding met
een satelliet en op die manier werd hun route geregistreerd. Verschillende routes werden
rechtstreeks zichtbaar op een groot zwart scherm in het gemeentearchief. Doordat de meeste
mensen niet kriskras door de stad bleken te bewegen, maar zich keurig verplaatsten langs
hetzij de concentrische cirkels van de grachten, hetzij de radialen die daar dwars op, werd de
typische Amsterdamse stadsplattegrond na verloop van tijd vanzelf herkenbaar.
Polak‟s doel was om de mensen tot zelfbeschouwing te laten komen, wat bij de deelnemers
ook inderdaad het geval was. Ze stegen boven zichzelf uit en begonnen bewust als een levend
potlood tekeningen te maken. Zo bevond zich onder de deelnemers een jongen, Chris, die al
begonnen was zich met zijn tracer door de stad te bewegen, toen hij de organisatie verzocht
opnieuw te mogen beginnen. Hij had namelijk plotseling een duif in de plattegrond van
Amsterdam gezien.

Plaatje duif.

Pure conceptuele Land Art.

Plaatje James Turell, Kijkduin

Een tweede voorbeeld van Landart dicht bij huis is dit project van James Turell, in Kijkduin.
In de duinen van Den Haag kan het licht zeer tastbaar aanwezig kan zijn. Uitgerekend daar
heeft Turrell een plek gemaakt om naar de lucht te kijken: „Hemels Gewelf‟ genaamd.
Op de top van een van de puinduinen is een kom aangelegd in de vorm van een ellips, 30
meter breed, 40 meter lang. Een aarden wal van ongeveer 5 meter hoog omsluit de kom. Om
in deze kunstmatige krater te komen loop je eerst over houten treden het duin op en
vervolgens door een betonnen doorgang van 6 meter lang de kom in. De glooiingen aan de
binnenkant van de krater zijn ingezaaid met gras en in het midden staat een monumentale
bank van natuursteen waarop twee personen achterover kunnen liggen en kunnen zien hoe de
hemel de vorm van een gewelf kan aannemen. Op een hoger gelegen duin staat eenzelfde
bank waar zich een panorama ontvouwt over de zee, het strand en het platte land daarachter.
In de richting van de horizon wordt het gewelf geleidelijk platter. Bij Turrell zijn licht en
ruimte zelf het object: het gaat hem erom dat de waarnemer gedurende de waarneming
ervaart.
(Niet iedereen heeft in ieder geval dezelfde ervaring:
“Het Gewelf moet schijnbaar de indruk wekken voor de bezoeker een mogelijkheid te bieden
om een geisoleerde blik op de etherische ruimte te kunnen werpen, (in de duinpan is zicht op
de terreinomgeving onmogelijk) waarschijnlijk om de bezoeker tot een wat kosmischer besef
te leiden. In het centrum van de duinpan bevindt zich een minimaal postmodern beeld met
een gezochte mystificerende uitstraling wat kenmerkend is voor de postmoderne quasi-
interpretatie van de kosmische natuur.
Het gevolg is dan ook geweest dat ik van meer critici de vraag heb gehoord of het hier een
Stonehenge-achtig project betrof en of de betreffende kunstenaar inderdaad een
natuurbeleving heeft die niet verder strekt dan zijn positie op het aardoppervlak en een
onwetendheid over de aard van de buitenaardse ruimte.
Ook de informatieavonden over dit project met onderwerpen als "kosmisch licht" geven
eerder de indruk van een 19e eeuwse romantische avond met een hoog Jules Verne-gehalte,
dan een serieuze kunstuiting aan het eind van de 20e eeuw, waarin zoveel wetenschappelijke
ontdekkingen zijn gedaan die een wezenlijke verandering hebben teweeg hebben gebracht in
ons hedendaags culturele bewustzijn.
Bander van Ierland, mei 1997)

Een blik op de foto’s
Ten slotte een blik op mijn foto‟s. Wie goed gekeken heeft naar de tentoonstelling heeft
gezien dat op twee van de foto‟s ook een soort torentjes staan.

Plaatje Monumentje

Hier zie je er 1. Dit zijn twee torentjes die wij zelf gebouwd hebben. „Monumentjes‟ hebben
we ze genoemd. En wat nou zo interessant is, en misschien ook waarom nu juist Richard
Long mij zo intrigeert is, dat de manier waarop deze torentjes zijn ontstaan, heel erg doet
denken aan de werkwijze van Richard Long.
Van iemand uit ons reisgezelschap was namelijk, inmiddels twee jaar geleden, de moeder
overleden. En met haar in herinnering, of eigenlijk voor haar, hebben we deze torentjes
gebouwd. Precies als bij Long waren wij ook dagen lang aan het wandelen, door de meest
fantastische landschappen en dat wandelen dat gaat een beetje werken als een meditatie gang.
Je wordt steeds rustiger, je gaat steeds beter kijken, en op een gegeven moment kom je bij
een plek waar een enorme aantrekkingskracht van uit gaat. Daar moet je dan een torentje
bouwen. Alsof de natuur zelf vraagt om een Monumentje. Het mooie is dat het fysieke
bouwen van zo‟n torentje die emotionele betekenis mee krijgt. Precies zoals voor Richard
Long ook het hele project van belang is; de wandeling, het kunstwerk, de poezie en de foto‟s.
Natuurlijk hebben wij de monumentjes ook vervolgens gefotografeerd en dan merk je opeens
hoe het landschap veranderd is, hoe je opeens een focus punt hebt vanaf waar je naar de
wereld kijkt, en hoe het lijkt alsof het hele landschap zich om het monumentje heeft
gevouwen. Opeens is er schaal, opeens krijgt de weidsheid een maat, opeens heeft het
landschap een betekenis. Een emotionele betekenis. In ieder geval op dat ene bijzondere
moment.

Plaatje andere „Top of the world‟

Zo zijn we voor dit Monumentje ‟s avonds, na het eten nog een berg opgeklauterd, naar die
ene uitstekende rots, die je vanaf de hut zo goed kon zien en daar hebben we dit Monumentje
gebouwd. De laatste van vier. En op de een of andere manier was dit ook vanzelfsprekend de
laatste, op de top van de wereld. Soms voelt het gewoon zo.