Hariyali Dhartina Manekh

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ

ે

(નવલકથા: સિહયારું સ ન)

ે

લખકો:

ં ે

જયતીભાઈ પટલ

ુ

પર્ભલાલ ટાટારીઆ

ુ

િવજયકમાર શાહ

ે

પર્િવણાબન કડિકયા









M

ે

ડૉ. ઈંિદરાબન શાહ









O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 1

આ નવલકથા િવષે હિરયાળી ધરતીના ં મનખ

ે

ે

વષ થી અમિરકામા ં વસલા

ે ી ુ

અનકર્મ

ુ

િવજયકમાર શાહ ે ુ ટનથી ૧. ં

ચાદરી િવયાઈ

3









સિહયારું સ નનો એક બ્લોગ

૨. જમનીને પરણાવી

શ કય છે .

૩. ે ં

વનચદની વાિણયાશાહી

આ બ્લોગમા ં મારી નવલકથા

૪. ભણતર વગરનો પણ ગણતરવાળો ગબો

ં

હિરયાળી ધરતીનાં મનેખ મૂકી

ે

હતી. એમા ં ઉપર જણાવલા ૫. ે

એ મા તર ક્યારનો આગવાન થઈ ગયો?

ે

લખકોએ સહયોગ આપી આ

૬. ગબાએ ગરબડ કરી

ૂ

નવલકથાને પણર્ કરી છે .









M

૭. શકરન ુ ં પર્મપર્કરણ

ં ે









O

એક કરતા ં વધ ુ લખકો ારા

ે

૮. ે

રવલી









C

ર્ ે

સજાયલી આ કથામા ં આપને

૯. ે

મળાની મોજ

ુ ુ

જદા જદા લખકોના ં હથોટી અને

ે

ભાષાવૈભવ માણવા મળશે. ૧૦. િવવાહ થયા

Y.

LA



આ નવલકથા આપને પસદ

ં ૧૧. ચિરતર?

A





પડે એવી સરસ બની છે એટલે

ં

૧૨. શકરના ં લગન

K







હુ ં પ ુ તકાલય પર મકી ર ો

ૂ ં

.

A







૧૩. ટર્ક્ટર લીધ ુ ં

ે

આપના પર્િતભાવો આપ

ST









૧૪. મા તર લમાં

ુ

પ ુ તકાલયની ગે ટબકમા ં

૧૫. વરાજ મ યુ ં

PU









ે ે

અથવા મારા ઈમઈલ એડર્સ

પર અથવા ે

તે લખકના

ં

૧૬. ગાધીજીની હાકલને મા તરનો જવાબ

ે ે

ઈમઈલ એડર્સ પર મોકલી શકો

છો. મારું ઈમઈલ એડર્સ છે :

ે ે

ૂ ે

૧૭. અમલ ડરી શ થાય છે

jd4books@gmail.com

૧૮. ં ૂ

ડો પપ મકાવે છે

આપનો,

ં ે

જયતીભાઈ પટલ ૧૯. જખનો ઘાવડુ

ે



૨૦. ગાધીબાપ ુ આ મશાળા

ં









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 2

ં

૧. ચાદરી િવયાઈ

ં ે

-જયતીભાઈ પટલ

ુ

વિડયા ગામ નાનકડુ ં પણ આજબાજના ં પાચ ગામમા ં વખણાત ું ુ ં

એવ ુ ં સખી ગામ. એ સખી ગામનો એક સખી ખડત એટલે આપણો ડો

ુ ુ ુ ે ૂ

ઠાકોર. આમ તો ડો ઠાકોર ગણો તે ચાર િવઘા ં જમીનનો જ ધણી.

ે ે

પણ એનો વહવાર ને એની રહણીકરણી એવા ં કે બધા એમ જ માને કે

એની પાસે નહીં નહીં તોય દોઢ બે હજારનો જીવ હશે. પણ અંદરની વાત

જાણે એક ડો ઠાકોર ને બીજો જાણે એનો ભગવાન. એને આવકના

પર્માણમા ં એટલો જ ખચર્ એટલે વાસી વધે નહીં ને કતરા ં ખાય નહીં એવો ુ

ં

ી જયતીભાઈ પટલ ઘાટ. એની િમલકતમાં ે ગણો તે આ ચાર િવઘાં જમીન અને પડી રહવા ે

ં ે

આણદ પાસના બાકરોલ માટે બાપ દાદાએ દીધલ ું એક નાનકડુ ં ખોરડુ . ે ં









M

ગામના વતની છે . એમનો

ં ુ આમ ચાર િવઘા ં જમીન તો ખરી પણ એમા ં િપયતની સગવડ

જન્મ પાચમી જલાઈ,









O

નહીં એટલે ધાયર્ં ુ ઉત્પન આવે નહીં. ગામમા ં કટલાક ખડતો કોસથી પાણી ે ે ૂ

૧૯૩૫મા ં થયલો છે . ે

ખચી નાની મોટી ખતી કરતા હતા. પણ ડાના ં ખતરની પાસે કોઈ કવો

ેં ે ે ૂ









C

એમણે બાકરોલમા ં ને ન હતો કે એ કોસ જોડીને િપયત કરી શકે. ગણો તે વરસાદની મહર ે

પછી િવ ાનગરમા ં અભ્યાસ થાય ને ખતરમા ં પાકે એ. તોય ઢોરાને નીરવા ટલા ં બાજરીના પળા ને

કરતા ં છે લે વી.પી. સાયન્સ ડાગરના પરાળની તો કાળ વરસમાય એને ખોટ પડતી ન હતી.

ં

ે Y. ં

ં ુ

LA

ે

કોલજમા ં પહલા વષમા ં પાસ ે ર્

આ ડા ઠાકોરને વ તારમા ં બે દીકરી અને એક દીકરો. મોટી

થયા છતા ં અભ્યાસ છોડી

ે

ં

જમની, પછી દીકરો શકર અને નાની દીકરી શાન્તા ને ઘરમા ં એની પત્ની

દીધલો.

A





અમરત. અમરત શરીરે બહુ નરવી નહીં એટલે ડાએ ઢોરઢાખરની બહુ ં

પછી તર્ણ વરસ જજાળ રાખલી નહીં. હા, ઠાકોરની િમલકતમા ં કાિળયા બળદની એક જોડ

K





ં ે

ૂ

અમલ ડરીમા ં નોકરી કરી. ે ે ે

અને િવયાવા ઉમલલી જોટડી(પહલી વખત િવયાવાની હોય એવી પાડી)

A









ં

પછી પ ુ તક પર્કાશન ચાદરી પણ ગણાવી શકાય. ને એમાય જોટડી ઉપર તો ડા ઠાકોરનો ં

ST









અને િપર્ંટીંગ પર્સ કયર્ં ુ ે મદાર હતો.

ે

અમિરકા આવતા પહલા ં ે જોટડી િવયાય એટલે સૌ પહલા ં તો એનો િવચાર ગબા ે

સમટી લીધ.ુ ં

ે

PU









ૂ

માવાવાળાને ત્યા ં દધ ભરી થોડી બચત કરવાનો હતો. એણે મનથી એમ

એમને બાળપણથી જ પણ નક્કી કરી મ ૂ ું હત ું કે એક ટકના પૈસા ઘર લાવવા અને એક ટકના ં ે ં

ં

વાચનનો બહુ શોખ હતો. પૈસા ગબાને ત્યા ં જમા રાખવા એટલે પહલ વતરી જોટડી બહુ નહીં દઝે ે ે ુ

એમાથી એમને લખવાની તોય વરસે વધારે નહીં તોય સવાસોથી દોઢસો િપયાની તો બચત થશે

ં

ે

પર્રણા મળલી. ે એમની જ.

પચાસ ટલી વાતાઓર્ પછી આવતે વરસે જમનીના ં લગન લવાય તો બીજા સોએક ે

ુ

ગજરાતના ં િવિવધ િપયા ગબા પાસથી યા લઈને પણ અવસર ઊકલી જાય. થોડી ઘણી

ે

ે

સામિયકોમા ં પર્િસધ્ધ થયલી મદદ ખતીમાથી પણ થાય. ચોમાસામા ં ડાગર અને િશયાળામા ં ઘઉં કરી

ે ં ં

છે . લીધા હોય તો અવસરમા ં વાપરવા ટલો એ દાણો તો વચાતો ન લવો ે ે

૧૯૬૯મા ં એમની પડે. વળી વીસ પચીસ મણ દાણા પડયા રહ ે એ વચીને એમાથીય બસો ે ં

પર્થમ નવલકથા Ôવસમા તર્ણસો િપયા ઊભા કરી લવાય. પછી સો એક િપયા બચાર ઠકાણથી ે ે ે ે

ઓરતાÕ પર્િસધ્ધ થઈ ને હાથ ઉછીના કરીનય મળવી લવાય. ે ે ે

ઘણી વખણાઈ. એની વખત વિડયા ગામ સાવ નાનકડુ. એની વ તી માડ પાચસો માણસની.

ં ં ં

જતાં તર્ણ આવિૃ યો પણ પણ ગામમા ં ટલી વ તી માણસોની એટલી જ વ તી ઢોરાની. આખા

ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 3

થઈ છે . ુ ૂ

ગામમા ં ને ઘર દઝાણ ુ ં હોય એ પરવડે એટલ ું દધ ઘર રાખે. એમાથી

ે ે ં

ે ું ું

એમની બીજી બે ખાય અન અવસરટાણ સચવાય એટલ ઘી પણ કરે . પણ સોએ એંસી

ું ૂ તો ગબા માવાવાળાની ભ ીએ જ ભરે .

નવલકથા ે

Ôમલા મનન ુ ં ભાગન દધ

માણસÕ અને Ôઅંતાણી ેં

ડા ઠાકોરને ત્યા ં એક ભસ હતી એ ગયે વરસે મરી ગઈ હતી પણ

િનવાસÕની પણ બે આવિૃ યો પાછળ આ જોટડી થતી આવતી હતી એટલે એણે દવ ું કરીને ભસ ે ેં

થઈ છે . ં ે

બાધવાની વાત િવચારલી નહીં. હા, એને બદલે એણે વનચદ શઠની ે ં ે

ે ે ે ું ું ુ ું ં

આ પછી ૧૯૮૯થી હાટડીના માલની હરી ફરી માટ ગાડ જોડવાન નક્કી કયર્ં હત. એમાથી

ે ે ે

અમિરકામા ં થાઈ થયા છે . એન વરસ દોઢસોથી બસો િપયાની આવક થશ એવી એની ગણતરી

ે

ે ે ે ૂ ૂ ે

આ સમયગાળામા ં તમની હતી. પણ એ તો એની ગણતરી હતી. એમ આંગળીન વઢ અંગઠો મકીન

ે

ે

કરલી કોઈનીય ગણતરી સાચી ઊતરે છે ખરી!

પાસે ઘણો સમય હતો છતા ં

એમની લખનપર્વિૃ

ે અટકી ે ે ં

ચૈતર્ મિહનાની બપોર વળા હતી. ખતીબધા વિડયા ગામમા ં

ગઈ હતી. ઉનાળાની ગરમી અને નવરાશને કારણે જાણે સોપો પડી ગયો હતો.

ે ે ે

કટલાક ગામમા ં તો કટલાક ખતરમા ં આંબા કે લીમડાના ં ઝાડને છાયે

ં

૨૦૦૦ની સાલમા ં એ

ે ં

આડા પડયા હતા. તો રડયાખડયા કોઈક ચૌટે બસીને ટોળટપ્પા ં હાકતા

ં ે

કામમાથી ફારગ થયા અને









M

હતા. એવે ટાણે ડો ઠાકોર ઘરના આંગણામા ં અિધરાઈથી આંટા મારતો

એમના નાના દીકરા િચંતન

હતો.









O

ે

સાથે જ્યોજીર્યા રહવા આ યા

ત્યારે એમની આ પર્વિૃ ને એની ચાદરીને પટ પીડા ઊપડી હતી. પહલ ું જ વતર હત ું એટલે

ં ે ે ે









C

ે

અચાનક વગ મ યો. ં

ચાદરી પણ દદથી ધમપછાડા કરતી હતી. અમરતે ભાથીજી મહારાજની

ર્

એક િદવસે િચંતને

ે

Y.

દીવો ને નાિરયળની માનતાય માની લીધી હતી ને ઘરમા ં ભાથીજી

ે

એમને ક : Ôતમે ઘરમા ં મહારાજના ફોટા સામ ઘીનો દીવો પણ પર્ગટવી દીધો હતો.

ું

LA

ે ે ં ં ે ે

આમ નવરા બસી રહશો તો ધણીધણીયાણી બય મનોમન ભગવાનન પર્ાથના કરી ર ા હતા ક હ

ે ે ર્

ે ે

ભગવાન ચાંદરીનો હમખમ ટકારો કર .

તિબયત બગડશે. એના

A



કરતા ં આ લપટોપ કોમ્પ્યટર

ે ુ ને ભગવાને એમની પર્ાથના સાભળી હોય એમ ચાદરીનો ટકારો

ર્ ં ં

ં

પર ટકોરા મારવા માડો. થયો. એને પાડી અવતરી. ઠાકોર અને ઠકરાણી બયના ં મ ગોળ ખાધા ે

K







ુ

એમા ં મેં ગજરાતી ફોન્ટ વગરય જાણે ગ યા ં થઈ ગયા ં ને બય ચાદરીની સવાવડના ં નાનામોટા ં

ે ે ં ુ ં

A







ૂ

મક્યો છે એટલે ટાઈપ કરી કામમા ં વળગી ગયા. ં

શકશો.Õ

ST









'મોઈ ચાદરી પહલથી જ કકુ પગલાની. જોય ુ ં ને પહલે વતરે

ં ે ે ં ં ે ે

ુ

ગજરાતીમા ં ટાઈપ પાડી જ અવતરી ને!' હરખભયાર્ં અમરતે ક .ંુ

કરવ ું અઘર ું પડશે એવી

PU









'ભગવાનની મહરબાની, પણ ત ું હવે ઉતાવળ કર. લે આ દાતરડુ ં

ે

ધારણા છતા ં એમણે કલાક

ને પાડીની ખરીઓ મોરી નાખ.' ડે એને દાતરડુ ં આપતા ં ક .ંુ

ં

ૂ

માથાકટ કરી ને મતમ ે

કરીને દસ લીટી ટાઈપ કરી. ૂ

'તમે ચલો સળગાવો અને ઉપર પાણીની દગડી ચડાવી દો. ને ે

ં

આ જમની કઈ મરી ગઈ?'

પછી તો એમને એમા ં

એવો તો રસ પડયો કે એક 'શ ુ ં ક ,ંુ મા?' કહતી જમની પાડોસીની દીકરી હરખા સાથે દોડી

ે

જ વષમા ં બે નવલકથાઓ આવી.

ર્

લખાઈ ગઈ. પછી એમણે ું

'શ ુ ં ક ું શ? જો આપણી ચાદરી િવયાઈ ને પાડી આઈ(આવી).

ં

૨૦૦૨ના ે

સપ્ટમ્બરમા ં મહીં માિણયામાથી ગોળન ુ ં ઢે ં લઈ આય(આવ), ચાદરીન ુ ં મોઢુ ં મીઠુ ં

ં ં ં

પ ુ તકાલય.કોમ વબસાઈટ કરાવુ.ં પછી કોઠીમાથી પાચ શર ટલી બાજરી કાઢીને ઝાટકી નાખ્ય.'

ે ં ં ે ં

શ કરી અને પોતાની ચાર અમરતે એક પછી એક હકમ છોડવા માડયા. ને જમનીની સાથે હરખાય ુ ં

નવલકથાઓ એમા ં મકી. ૂ કામે વળગી ગઈ.

હાલ એમની દસ ઘડી પહલા ં િચંતાથી ફફડી રહલા એ ઘરમા ં હવે આનદન ુ ં મોજુ ં

ે ે ં

નવલકથાઓ પ ુ તકાકારે ફરી વ ય ું હત ું. ઘરના ં નાનામોટા ં સૌના પગમા ં જાણે ચતનાનો સચાર

ં ે ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 4

ે

પર્િસધ્ધ થયલી છે અને ગયે ં

થઈ ગયો હતો. પછી નાનાનાના ં કામના ભાર જ શા કે ન ઊકલે? ડા

વષેર્ એમનો એક હળવી ઠાકોરે ચલો સળગાવીને ઉપર પાણી ગરમ કરવા મકી દીધ ું હત ુ.ં

ૂ ૂ

વાતાઓનો

ર્ ં

સગર્હ પણ જમનીએ ઊંચે હાથે માને ગોળન ુ ં ઢે ં આપી વાડામા ં પાચસાત પપોયા

ં ં

પર્િસધ્ધ થયો છે . આ બધ ું ૂ ૂ

ગોઠવી કામચલાઉ ચલો બનાવી ઉપર બાજરી બાફવાય મકી દીધી હતી.

સાિહત્ય એમણે પોતાના અમરતય આ દરિમયાન ઝટપટ ચાદરીન ુ ં મ ઢુ ં મીઠુ ં કરાવીને

ે ં

પ ુ તકાલય.કોમમા ં મકલ ું છે .

ૂ ે ં ં

પાડીની ખરીઓય મોરી નાખી હતી. પછી એણે ચાદરીની નીચે તથા

પચોતર વષની વયે આસપાસ સાફસફી પણ કરી નાખી હતી. હજુ ઓળ પડી ન હતી એટલે

ં ે ર્ ુ ં

ુ

પણ તઓ યવાનને શરમાવે અમરતને નહાવાની ઉતાવળ ન હતી.

ે

એવી ધગશથી ગુજરાતી 'જમની, પાિટયા પરથી મોટી પવાલી ઉતારી લાવ એટલે હુ ં

સાિહત્યના પર્ચાર પર્સારની કરાઠુ (તાજી િવયાએલી ભસન ુ ં પહલી વખતન ુ ં દધ) કાઢી લઉં.' અમરતે

ં ં ેં ે ૂ

ે ૂ

આહલક વતનથી દર ર ા જમનીને ટૌકો કય . ઘરમા ં બીજી એક નાની પવાલી હતી અને એય કાઈ ં

છતા ં જગાવી ર ા છે . ે ે ં

પહલ વતરી પાડીના કરાઠાથી ભરાઈ જવાની ન હતી છતા ં અમરતે ખાસ

ં ે

મોટી પવાલી મગાવી એની પાછળ એનો ીસહજ વહમીલો વભાવ જ

કારણભત હતો. નાની પવાલીમા ં દધ થોડુ ં હોય તો પણ વધારે જણાય

ૂ ૂ









M

ૂ

અને આડોસી પાડોસીની નજર લાગી જાય તો દધ ઘટી જાય એમ

ં

ગામડાની બધી પર્જાની માન્યતા હતી.









O

ં ે

જમનીએ પવાલી આપી એટલે અમરત ચાદરીને દોહવા બઠી. આ









C

ં ં ં

દરિમયાન પાડોસમાથી ચારપાચ બૈરા ં પણ ચાદરી િવયાઈ એનો હરખ

Y. ં

કરવા આવી પહ ચ્યાં. અમરતને પોતે મોટી પવાલી લઈને ચાદરીને

ે ં

દોહવા બઠા બદલ આનદ થયો.

LA

ં ૂ

'અલી જમની, તારી ચાદરીએ ચોક પય તે અમારા ં મ તો મીઠા ં

ુ

કરાય. તારી મા તો એવી હરખપદડી છે કે એને તો કશ ુ ં સાભરશય નહીં.'

ં ે

A



એક પાડોસણે ક .ંુ

K





'ને અમરત શીરો ખાવા તો સા ં આવીશ.ંુ ' બીજી પાડોસણે પણ

ે ૂ ુ

હસતા ં તમા ં પોતાનો સર પરા યો. ને જમનીએ એક થાળીમા ં ગોળ કાઢી

A









બધાને આપ્યો અને થાળી બહાર ઓટલી પર મકી. હજુ મ મ વાત

ં ૂ

ST









ે ે ે

જાહર થતી જશે તમતમ બીજાં પણ હરખ કરવા આવવા માડશે એની ં

ેં

એને ખબર હતી જ. કોઈની ભસ વીયાય એટલે એના માિલકના હરખમા ં

ુ

સાથ પરાવવા આવવાનો આખા ગામમા ં જાણે િરવાજ જ હતો. કારણ કે

PU









ં ૂ

ઢોર તો એ બધાના જીવનની મહાન મડી હતા. ં

ૂ ુ ં

ને જમનીની સઝ પર ખશ થતા ં અમરત બોલી: 'જમની કાઈ

ે

વહવાર ચ ૂકે એવી નથી હ .'

'એ તો ભાઈ મા હોય એવી દીકરી હોય જ ને. જોય ુ ં નહીં આ

ં ે ે

ચાદરીએ એની માનો વલો રાખ્યો કે નહીં? એણય તમને ચારચાર

પાડીઓ આપી જ હતી ને! ને ભગવાન કરશે તો આ જોટડીય તમારંુ ઘર

ભરી દશે.' બીજીએ ક .ંુ

ે

'એવ ું થાય તો મોટીભાભી, તમારા મ મા ં હાકર(સાકર).' બોલતા ં

ડા ઠાકોરન ુ ં મ પણ જાણે સાકર ખાધી હોય એવ ુ ં મીઠુ ં થઈ ગય.ુ ં

ં ૂ

અમરત ઠકરાણાં પણ એ દરિમયાન ચાદરીને દોહી ચક્યા ં હતા. ં

લગભગ ચાર શર ટલ ું કરાઠુ ં નીક ય ું હત ુ.ં અમરતને એટલાથી સતોષ

ે ં ં

ન થયો પણ એણે ક :ંુ 'એ તો એવ ું જ હોય ને! હજ ુ આપણે બાપડીને



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 5

ુ

ખવરા ય ુ ં પણ શ ુ ં છે કે વધારે નીકળે ? એ તો બે મણ બાજરી પરીશ ુ ં ને

ે ે ૂ

રોજના બશર કપાિસયા એના પટમા ં પડશે એટલે દધ કાઈ વધ્યા વગર ં

રહવાન ુ ં છે ? એની માનય કરાઠ ં

ે ું ં ુ ં પાચ શરથી વધારે કઈ નીકળત ું હત?'

ે ં ું

'તે એટલી વધારાની બાજરી ઘરમા ં છે કે પછી બહારથી લાવવી

પડશે?' ઠાકોર બે મણ બાજરીન ુ ં નામ પડતા ં સહજ ચમક્યા હતા.

ે

'મારી ધ્યાન બહાર કશ ુ ં હોય જ નહીં ને. મેં પહલથી જ ચાદરી

ે ે ં

ુ

માટે બાજરી જદી રાખી મકી છે . એને હાટ

ૂ ુ થઈને તો છોકરાને રડતા ં

ં

મકીનય કોઈ દા'ડો બાજરીને હાટે ટોપલાવાળી કનથી કોઈ ચીજ વ ત ુ

ૂ ે ે

વચાતી લીધી નથી.' અમરતે ક ું ને ઠાકોર અમરતની આ કોઠાસઝ પર

ે ૂ

પાછા મલકાઈ ઊઠયા.

અમરતે અડધ ુ ં કરાઠુ ં બય બળદોને પાઈ દીધ ુ ં અને અડધ ુ ં

ં ે

છોકરાને બરી કરી આપવા રાખી મ ૂ .ું દા'ડો આથમતા ં ચાદરીની ઓળ

ં ં

પડી પછી બધ ુ ં આટોપી એ નહાઈ. નહાવા માટન ુ ં પાણી ઠડ

ે ં ુ ં થઈ ગય ું હત ું

પણ અમરતને તની િફકર ન હતી. સાચ ુ ં પછો તો ચાદરી િવયાઈ એના

ે ૂ ં









M

આનદમા ં એને એ પાણી ઠડુ ં પડી ગય ું હત ું એની ખબર પણ પડી ન હતી

ં ં

એમ કહીએ તોય ખોટુ ં ન હત.ું









O

□□





C

પણ વચમા ં આડી રાત એની શી વાત એ ન્યાયે, ઠાકોર િવચારતા

Y. ંૂ

હતા એક વાત અને િવિધ એમને માટે ગથતી હતી બીજી જાળ. એટલે તો

LA

હજુ બીજા િદવસની સવારે નવ પણ વાગ્યા ન હતા ત્યા ં ઠાકોરના

નાનપણના દો ત માવજીભાઈ આવી પહ ચ્યા ને.

ે ંૂ

ડા ઠાકોર માવજીભાઈના આવવાથી સહજ ગચવાઈ ગયા. આમ

A





ૂ ં ં

તો એમની ને માવજીભાઈની વચ્ચે વષ જનો મૈિતર્ સબધ, પણ ખાસ

K







ુ ે

કામ ન હોય ત્યા ં સધી બય એકબીજાને ત્યા ં ખાસ જતા આવતા નહીં. હા,

A







ં ં ં

બહાર વારવાર મળતા ને દો તીનો એ સબધ તાજો કરતા રહતા. ે

ST









ં ે

' ડા, િહંમત પહ ચતી હોય તો અવસર હાથમાથી જવા દવા વો

ૂ

નથી.' આ માવજીભાઈએ મોઘમ મમરો મક્યો ત્યારે ડા ઠાકોરની

ગચવણ વધી જાય તમા ં નવાઈ જ શ?

ંૂ ે ું

PU









'નહીં ચકવા વો અવસર હશે તો નહીં ચકીએ, પણ અવસરન ુ ં

ૂ ૂ

કાઈ ધડમાથ ુ ં તો હશે ને!' એણે જવાબ આપતા ં કહી દીધ ુ ં ને જમનીને બે

ં

પ્યાલા ચા મકવાય ક .ંુ

ૂ

ુ ે

'જરખડાના નાગજી કબરને તો ત ું જાણે છે ને! એમનો એકનો એક

છોકરો છે . શહરમા ં રહીને મટિલક(મિટર્ક)ન ુ ં ભણી આયો છે . આજ હધી

ે ે ે ુ

પૈણવાની(પરણવાની) ના પાડતો હતો પણ એનાથી ના પડાય એવ ુ ં

ં ું

રયુ(ર ) નથી.'

ે

'ચ્યમ(કમ)?'

'કેમ તે એની દાદી મરવા પડી છે , એ કહ ે છે કે છોકરાને પૈણાયા

વગર મરી જાઉં તો મારો જીવ અવગિતયે જાય. એટલે હવે એ છોકરે

ં ે

પૈણવાની હા પાડી છે . એ આબ વા ં ઘર છે , પાહ(પાસે) ઘણો પૈસો છે ,

ે ે ે

છોકરોય ભણલો ગણલો અને દખાવડો છે . હવે એમને જોઈએ છે એક

સારી છોડી.'

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 6

ડા ઠાકોર ખચકાઈ ગયા. માવજીભાઈની વાત સાચી હતી પણ

ુ ે

નાગજી કબરનો સબધ બાધવાન ુ ં પોતાન ુ ં ગજુ ન હત.ું 'માવજી, તારી

ં ં ં

વાત સાચી છે પણ એ છોકરો આપણા હાથમા ં આવે નહીં ને એ ઘરકટબ ુ ું

આપણાથી ઊંચકાય પણ નહીં.' ડા ઠકોરે પોતાની અશિક્તની વાત

આગળ કરી.

'અરે , ના શ ું આવે! એનો બાપ પણ આવે. તારામા ં િહંમત હોવી

જોઈએ. ને સાચી વાત કહુ ં તો મેં એમનો ગલ લઈ પણ જોયો છે . જો,

ે ે ં

એમને લવા ખાવાની દાનત નથી. એ તને વહવારમા ં તાણી નહીં પાડે.

એમને તો ફક્ત છોકરી ઘરમા ં દીવો કરે એવી જોઈએ છે . ને ત ું જ કહ ે

આપણી જમનીમા ં શી ખોટ છે ?'

'પણ ગમે તમ તોય એ મોટુ ં ઘર અને છોકરોય ભણલો. એ બધ ું

ે ે

આપણાથી ના ઊંચકાય.'

ે

'તો હવે સીધી ને સટ વાત કરીએ. બોલ, તારાથી કટલા હધીનો

ુ

ે

ઘહારો(ઘસારો) વઠાશે?'









M

ંૂ ુ

ડો ઠાકોર પાછો મઝવણમા ં મકાઈ ગયો. એણે મનોમન પોતાની









O

ે ૂ ં ે ે

તર્વડના આંકડા મકવા માડયા. એને પલી કહવત યાદ આવી ગઈ: લગન

ં ુ ે ુ

માડી જઓ ને ઘર ઊકલી જઓ. લગન લેતા પહલા ં ગમે તટલી ે ે







C

ૂ ે

ગણતરીઓ મકી હોય પણ લગન પત્યે જ્યારે િહસાબ કરવા બસે ત્યારે એ

Y. ે

બધી ગણતરીઓ ઊંધી પડલી લાગે એની એને જાણ હતી જ. તોય એણે

ઊંડી ગણતરી કરવાની પડતી મકીને ક :ંુ 'સોન ુ ં તો જમનીની માન ુ ં પાચ

ૂ ં

LA

તોલા પડ ું છે એટલે એની તો ફકયર્(િફકર) નથી. ને જાવ, એ ઘર ને એ

વર મળતા ં હોય તો બીજા બે અઢી હજાર થતા હોય ત્યા ં હધી(સધી)

ુ ુ

A



ખરચવાની મારી તૈયારી છે .'

K





'મલવાની કઈ વાત છે ! મલી જ ગય ું છે . તારા અઢી તો મારા બે

ં

હજાર. એથી વધારે ખરચો ના થાય એ જોવાની જવાબદારી મારી. પછી

A









ં

છે કઈ?'

ST









ને ડા ઠાકોરન ુ ં મ ગોળ ખાધા વગર જ જાણે ગ ય ુ ં થઈ ગયુ.ં

'તને એટલો વશવા(િવ ાસ) હોય તો ત ું તારે વાત મકી જો.' મલકાતા ં

ૂ

PU









એમણે ક .ંુ

'લે, ભટ ભણે છે કે ટપણા ં ફાડે છે ! અ યા મેં ક ું કે મલી ગય ુ ં છે

ેં

એટલે મલી ગય ુ ં જ છે . એમા ં વશવા પડવા કે ના પડવાની વાત જ કઈ ં

ે ે

છે ? એ છોકરો મનોરાને ત્યા ં જાનમા ં આયલો(આવલો) ત્યારે એણે

જમનીને જોઈ હશે. એટલે એ છોકરે કાલે મનોરાની છોડીને કાને વાત

નાખી હશ. તે એ છોડીએ આ

ં ે મને ક ું ને હુ ં સીધો તારે ઘર ે

ું

આયો(આ યો). બોલ, હવે શ ુ ં બાકી રય(ર )?' ું

'બાકી શ ું રય ું એની તો મારા કરતા ં તને વધારે ખબર પણ બે

દા'ડા પછી વાત રાખીએ. હુ ં ઘરમાય પછી લઉં.' ડા ઠાકોરે ક .ંુ

ં ૂ

ૂ ે

પણ ઠાકોરનો બોલ પરો થાય એ પહલા ં અંદરથી અમરતનો

હરખભય અવાજ આ યો: 'એમા ં મને શ ુ ં પછવાન ુ ં છે ? મેં તમારી બધી

ૂ

વાતો સાભળી છે . આવી જગ્યા મળતી હોય તો એનાથી બીજુ ં ડુ ં શ?'

ં ું

'તે ડાને ત્યા ં તો ભાઈ, ડુ ં જ હોય ને! મઈ જમની ખરી

ુ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 7

ં ં ે

નસીબદાર. ને તારી ચાદરીની પાડીય ભાઈ સારા ં પગલાની.' કહતા ં ચા

ે

પીને માવજીભાઈ ઊઠયા. ને ડા ઠાકોર ને ઠકરાણી બય હરખાઈ ર ાં.

ુ

પણ ચાંદરી અને એ નસીબદાર પાડીની જદી જ ગણતરી ડાના

મનમા ં ચાલી રહી હતી. જો લગનની વાત પાકી થઈ જાય અને તરત જ

લગન લવા ં પડે તો એ કકુ પગલાની પાડી અને ચાદરી બયને પારકે ઘર

ે ં ં ં ે ે

વળાવવા ં જ પડવાના ં હતા ં એ વાત મન સાથે નક્કી કરીને જ આગળ

વધવાન ુ ં હત ું. મનમા ં તો એને બીકય હતી કે અમરત ચાદરીને વચવાની

ે ં ે

વાત જાણતા ં જ કાળઝાળ થઈ ઊઠશે.

એણે જમનીની માની જણશો સાત તોલા હતી તેને બદલે પાચ ં

તોલા કહી હતી એની પાછળ પણ એની ગણતરી હતી. જો જમનીના ં

લગન તાત્કાલીક લવા ં પડે તો વધારાના

ે બે તોલા સોન ુ ં કાઢી નાખીને

ં

રોકડ ઊભી કરવી જ પડવાની હતી એ પણ એની ગણતરીમા ં હત ું જ.

□□









M

ે

ને ધરમના કામમા ં વળી ઢીલ શી માનીને બય દો તો એ જ

િદવસે બપોરના જમનીના િવવાહની વાત પાકી કરવા જરખડે જવા









O

ું ં

નીક યા એ પહલા ં બે હજાર િપયા કમ એકઠા કરાશે એન ુ ં આખ-પાખ ું

ે ે

માળખ ું ડાએ મનોમન ગોઠવી કાઢ ું હત.ું હા, એમા ં બસો િપયાની તટ ૂ







C

ૂ ં

પડતી હતી ખરી. એ ખટતા િપયા ક્યાથી આવવાના હતા એની એને

ખબર ન હતી. Y.

LA

ુ

અનકર્મ>

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 8

૨. જમનીને પરણાવી

ં ે

- જયતીભાઈ પટલ



એ બપોરે ડમિણય ું જોડીને જરખડે જતા, એટલો બધો તાપ હતો

ં

ે ે ે

તોય લગનની વાતોએ ચડલા બય વહવાિરયાને જાણે એની ખબર જ

પડતી ન હતી. અને એટલે તો જયારે ડમિણય ુ ં જરખડાની ભાગોળે

પહ ચ્ય ુ ં ત્યારે માવજીભાઈ બોલી ઊઠયા ને: 'અ યા, આ જરખડુ ં આવી

ગય ુ ં એનીય ખબર ના પડી.'

ે

બય જણા સીધા જ નાગજીભાઈને ત્યા ં પહ ચ્યા. નાગજીભાઈ

ૂ ે ુ ે ં ે

મળય સખી માણસ અને તમાય ચૈતર્ી બપોર પછી એ ઘર જ હોય ને! ડો









M

નાગજીભાઈને ઓળખતો ભલે હતો પણ એ કદી એમને ઘર આ યો ન ે

હતો. એણે આ હવલી ે વ ું ઘર અને અંદરનો ઠાઠ જોયા ં ને એ









O

િવમાસણમા ં જ પડી ગયો. એને થય ુ ં માવજી ભલે ગમે તે કહતો હોય પણ

ે

ુ ુ ં એમના હાથમા ં આવે જ નહીં.







C

આ ઘરકટબ

ં ં

Y.

પદર ગાઉના એ પથકમાના અને તમાય પાચમા ં પછાતા એવા

ં ે ં ં ૂ

આ માણસોને પછી એકબીજાની ઓળખાણ કરાવવાની જ ન હોય ને!

LA

ે

બધા પાણી પીને બઠા એટલે માવજીભાઈએ વાત શ કરી: 'અમે આ યા

છીએ આ ડાભાઈની દીકરી જમનીના િવવાહની વાત કરવા.'

A



'ભલે આ યા. ડાભાઈન ુ ં ઘર અમારાથી ક્યા ં અજણ્ય ું છે ! પણ તમે

તો જાણો છો ને કે મારો મનહર શહરમા ં રહીને મિટર્કન ુ ં ભણલો છે એટલે

ે ે ે

K







ૂ ે

એમા ં આપણે ખણે પસીને નક્કી કરી લઈએ એ બરાબર નહીં. જો કે મારો

A







ે

મનહર મારા કહવાની ઉપરવટ તો ના જ જાય પણ તોય એને કાને

ે ં ે

પહલા ં વાત નાખલી સારી.'

ST









ુ

'એ તો ભાઈ, ખાનદાનીના ગણ કોને ક ા છે !' માવજીભાઈએ ક .ંુ

PU









'તે તમારે અમારી જમનીને એક વખત નજર તળે કાઢી લવી હોય ે

ે ે

ને મનહરભાઈનય બતાવી લવી હોય તો તમે કહો એમ ગોઠવીએ. તમે

બધા સીધા મારે ત્યા ં આવો તોય ક્યા ં વાધો છે ?' ડાએ ક .ંુ

ં

'વળી એમા ં વાત એવી બની છે કે મનહરભાઈ વિડયા જાનમા ં

આવલા ત્યારે એમણે જમનીને જોઈ પણ છે . અને ઊડતી વાત તો ત્યા ં

ે

ુ

સધીની મલી છે કે એમને છોકરી ગમી પણ છે .' માવજીભાઈએ

ં ે

બાધભારે (મોઘમ) કહી દીધુ.ં

ને નાગજીભાઈ પણ એક વખત તો આંચકો ખાઈ ગયા. તોય

ં

વાતને સમજી જતા ં બો યા: 'એને છોડી ગમી હોય તો તો મારે વાધો જ

ુ ં

શો હોય! આ તો સોનામા ં સગધ ભ યા વો ઘાટ. તોય ઘરમા ં બધાન ુ ંં

ે

મન રહ ે એમ અમે એક વખત છોડીને નજર તળે કાઢી લવડાવીએ ને

ે ૂ

મનહરનય પછી લઈએ. ને તમે મનહરને જોયો તો છે ને!' કહેતા ં એમણે

ં

મનહરને હાક મારી: 'મનહર, જરા નીચે આવ તો.'

ત્યા ં મનહર નીચે આ યો: 'શ ું કામ હત ું, બાપુ?'

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 9

'જો, આમને ઓળખે છે ? આ છે વિડયાના માવજીભાઈ અને

ં ે

ડાભાઈ.' નાગજીભાઈએ બાધભારે ઓળખાણ આપી.

'નમ તે કાકા.' મનહરે ક .ંુ

'એ ડાભાઈની દીકરી જમનાના િવવાહ માટે આ યા છે . ત ું તો

ે ં ુ ું

વિડયામાં કોઈનય ક્યાથી જાણતો હોય! પણ એમના ં ઘર કટબ મારા ં તો

ે ે

જાણીતા ં છે પણ આપણે પહલા ં છોકરી તો જોઈ લવી પડે ને! જો,

ુ થી મનડાની વહને બોલાવી લાવ.' એમણે મછમા ં મલકાતા ં ક .ંુ

બાજમા ં ુ ુ ંૂ

એ ગયો એટલે કહ: 'મને લાગે છે કે એણે જમનાને જોઈ લીધી છે .

ે

હમણાં આવે એટલે એની મઝા કરીએ.'

થોડી વારમા ં મગ ુ પાલવથી હાથ કોરા કરતા ં આવી ને લાજ

ં

ે

કાઢીને એક તરફ ઊભી રહતા ં બોલી: ' ડાકાકા ને માવજીકાકા આયા છે

એટલે મને બોલાઈ, કાકા?'

ું

'બોલાવવી જ પડે ન! મનહરે તને શ ુ ં ક ું હત?'

ે









M

ું ું ું

'એમણે તો મને ખાલી વાત કરવાન ુ ં જ કય(ક ) 'તુ(હત).' મગ ુ

ં ં









O

ે

અચકાતા ં બોલી પણ તે પહલા ં તો શરમાતો મનહર દાદરો ચઢીને ઉપર

પહ ચી ગયો હતો.









C

'ત ું જા, તારે બોલા યે તારા બય કાકા આ યા ને એમને અમે

ે

Y.

ચાપાણી કરા યા ં પણ એ લોકો જો રોકાવાના હોય તો જમાડવા તો તારે

ં ૂ ં ૂ

જ પડશે ને! તે તારી મછા ડોશીને પછીને કહાર(કસાર)નુ ં આંધણ મકી

LA

દે .'

ં ેં

'હુ ં તો એમને કહાર ખવડાવીશ પણ તમારે પડા ખવડાવવાના છે

A





ું

એન ુ ં શ? ને મારે તો હવા(સવા) શર પડા જોઈશે.' કહતા ં મગ ુ ગઈ.

ે ેં ે ં

K







'બચાર દા'ડામા ં અમે માવજીભાઈને ત્યા ં આંટો મારી જઈશ ુ ં ને

ે

A









જમનાને જોઈ લઈશ.ંુ ' નાગજીભાઈએ ક .ંુ

ST









ં ે

'એનો તો જાણે વાધો નહીં પણ આપડે વવારનીય થોડી ચોખવટ

કરી લઈએ.'

PU









'ભલે, તમારી મરજી છે તો એ ચોખવટ કરી લઈએ. પણ

ભગવાનની દયાથી અમારે ત્યા ં ઘણ ુ ં છે ને જો છોડી પસદ પડે તો અમારે

ં

ં

તો કક ુ ને કન્યા હશે તોય અમને વાધો નથી. અમે પ લ ુ ગમે એટલ ું

ે ં

ચડાવીએ પણ તમારે તમારી તવડ પરમાણે જ વહવાર કરજો.'ે

'મારા આ દો ત ડાભાઈ ભગવાનન ુ ં મણસ છે . એમણે કદી કા ં

ુ

ધો ં કરીને કોઈની કાણી પાઈય લીધી નથી કે નથી કોઈન ુ ં અનતન ુ ં કઈ

ં

ખાધુ.ં એમની પાસે ગણો તે પાચ તોલા સોન ુ ં ને બે હજાર િપયાની

ં

સગવડ છે ને એમા ં જ રમવાન ુ ં છે . અમને ખબર છે કે અમે તમારા વ ુ ં

ુ ું

ઘર કટબ વહોરવામા ં મોટી બાથ ભરવા નીક યા છીએ પણ અમને

તમારા વહવારુ વભાવની ખબર છે એટલે િહંમત કરીને આ યા છીએ.'

ે

'તમે પહલથી જ ચોખવટ કરી એ સારંુ કય.ુર્ં જો અમને અનકળ

ે ે ુ ૂ

આવશે ને આપણે સબધ બાધવાન ુ ં નક્કી કરીશ ું તો તમે જણા ય ું એનાથી

ં ં ં

તમારે વધારે ખરચ ન કરવો પડે એમ આપણે ગોઠવીશુ,ં બસ?'

નાગજીભાઈએ ક .ંુ

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 10

ડા ઠાકોર અને માવજીભાઈને તો સાભ ય ુ ં હત ું એ સમજતાય

ં ં

જાણે વખત લાગ્યો. ને એ સમજ્યા ત્યારે બય વહવાિરયાના ં મ હસ ુ ં હસુ ં

ે ે

થઈ ર ાં. ડા ઠાકોર ે

પહલા ં પોતાની પહ ચની બહાર જવાની ના

પાડતા હતા એય નાગજીભાઈનો વભાવ અને એમનો ઠાઠ જોતા ં એ

ૂ

પહ ચની હદ ભલીને ઉતાવળથી બોલી ઊઠયા: 'ના, છક એમ તો કમ ે ે

ે ુ ું ે

કહવાય! પણ તમારા ઘરકટબને િહસાબે વહવાર કરતા ં વખત છે ને પાચ ં

સો, હજારન ુ ં દવ ુ ં કરવ ુ ં પડશે તોય ...'

ે

હવે આ યર્ પામવાનો વારો માવજીભાઈનો હતો. પણ એ આ યર્

યક્ત કરે એ પહલા ં નાગજીભાઈ બોલી ઊઠયા: 'પણ દવ ુ ં કરવ ુ ં પડે એવ ુ ં

ે ે

કરવ ુ ં જ શ ુ ં કામ?'

'દવ ુ ં કયાર્ વગર તો આપણા ઠાકોરોમા ં કટલા માણસો છોડીઓ

ે ે

પરણાવતા હશે!' માવજીભાઈએ કડવ ુ ં સત્ય ઉચ્ચાય.ુર્ં

'તમારી વાત સાચી છે માવજીભાઈ, પણ આમા ં જવાબદાર કોણ?

છોકરાના બાપ જ ને! છોકરીના બાપ તો બાપડા લાચાર. એમને તો મ









M

ે ું

છોકરાના બાપ કહ ે એમ કરવ ુ ં જ પડ. ને ના ટકે દવય કરવ ુ ં પડે પણ

ે

મારા વો જ્યારે સામથી ના પાડતો હોય ત્યારે દવ ુ ં કરવાન ુ ં કોઈ કારણ









O

ે ે

ખર ું ?'









C

'તમારી વાત સાચી છે . તમારી આ દિરયાિદલી યાદ રાખીને અમે

Y.

ચાદર જોઈને સૉડ તાણીશ.ંુ હવે તમે વહલી તકે જમનીને જોઈ જાવ

ે

ે

એટલે અમનય તૈયારી કરવાની હમજણ(સમજણ) પડે.'

LA

ં

'તમારા કરતા ં મને વધારે ઉતાવળ છે . અમારે ઘરમા ં ડોશી માદી

છે ને એ ગળામા ં જીભ નથી ઘાલતી એટલે લગનની ઉતાવળ અમને

A





ે

વધારે છે . તમે મનમા ં ધરપત રાખજો અમે અમારી રીતે બચાર દા'ડામા ં

K





આંટો મારી જઈશુ.ં '

A







ે ં ં ે ે

'ઠીક ત્યારે . આવતા પહલા ં અમને હદે હો(સદશો) કહવડાવીને

ે ે

આવજો એટલે ઘર રહવાય.'

ST









'એની તમે િચંતા ના કરશો, તમે હાજર નહીં હો તો પણ અમારંુ

ક્યા ં કશ ું અજાણ્ય ું છે ! આવજો ને હૈયે ધરપત રાખજો.' પલા બય ઊઠયા

ે ે

PU









એટલે નાગજીભાઈ બયને વળાવવા એ ચૉક સધી આ યા.

ે ુ

ં ે ં ુ

ત્યાથી નીકળી બય જણા મગને ત્યા ં જઈને એને મળીને વિડયા

જવા નીક યા. 'કદાચ દવ ું કરવ ું પડે તોય આ ઘર માટે પરમાણ છે .'

ે

ં

ભાગોળે નીક યા એટલે ડાએ િદલમાનો હરખ યક્ત કય .

' ડા, ત ું માને કે ના માને પણ મને તો આ જમનીના ં ભાગ્યનો જ

ં ં

પર્તાપ લાગે છે . બાકી આવ ું ઘર ને આવો ભણલો ગણલો મરિતયો આમ

ે ે ૂ

સામે ચાલીને આપણા હાથમા ં આવે જ શાના?' ં

'ને નાગજીભાઈ પણ લાખ િપયન ુ ં માણસ. એમની જગ્યાએ બીજો

કોઈ હોય તો સામે ચાલીને માગીમાગીને વહવાર કરાવીને બતર્ણ હજારન ુ ં

ે ે

દવ ું કરા યા વગર ના છોડે.'

ે

'હવે, વિડયે આવવાની ને જમનીને જોવાની વાત તો મારા ભૈ

કહવાની. ત ું મનમા ં લખી રાખ કે આ સબધ બધાઈ જ ગયો છે . ત ું તારે

ે ં ં ં

ે ં

તારી તવડ કરવા માડ .' ને માવજીભાઈનો આત્મિવ ાસ ડાનામાય ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 11

હરખ જગાવી ર ો.

ુ

'તવડમા ં તો ત ું ં ત્યા ં સધી મારે શી િચંતા છે ?' ડા ઠકોરે

ે

માવજીભાઈને ઊંચે પાટલે બસાડતા ં ક .ંુ જો કે એનીય પોતાને મદદ કરી

ે

ે

શકવા વી િ થિત ન હતી એની એને જાણ હતી જ. છતા ં કહવામા ં તો

ે

એમ જ કહવાય ન! ે

પછી તો જમનીના ં લગનની વાતને જાણે પાખો આવી. ં

નાગજીભાઈ અને એમના ં પત્નીએ જમનીને જોઈ લીધી ને લગન માટે હા

ું

પણ પાડી દીધી. ને અમરતના હરખન ુ ં તો પછવ ુ ં જ શ! એ રઘવાઈ

ૂ

રઘવાઈ થઈ ગઈ. લગન વહલે મરતે લવાના ં હતા ં એટલે એને તો શ ુ ં

ે ૂ ે

કરવ ુ ં ને શ ુ ં ના કરવ ુ ં એનીય જાણે સઝ પડતી ન હતી.

ૂ

વિડયા ગામમા ં પણ ણે આ વાત જાણી એ બધા ં ડા ઠાકોરને

ં ં

ત્યા ં હરખ કરવા આવવા માડયા. એક અઠવાિડયામા ં તો માવજીભાઈએ

ે

બધી પર્ાથિમક િવિધ પણ પતાવી દવરાવી અને દસ દા'ડામા ં તો ને

ે ે

ઘિડયા ં કહવાય એવા ં લગન પણ લવાઈ ગયાં.









M

કશ ુ ં દવ ુ ં ન કરવાનો નાગજીભાઈનો આગર્હ હતો છતા ં એમના

ે









O

ઘરને િહસાબે અવસરની ઉજવણી કરવામા ં ડા ઠાકોરને થોડુ ં દવ ુ ં કરવ ુ ં

ે

ં

પડે એટલો તો ખરચ થઈ જ ગયો. હા, એમને એ વાતનો સતોષ હતો કે







C

ુ ું

પોતે નાગજીભાઈના ઘરકટબને શોભે એવો અવસર ઉજ યો હતો. એમને

Y.

તો એક જ વાતનો અફસોસ હતો કે એમની પાસે બીજા ચારપાચ હજાર ં

િપયા વધારે ન હતા. જો એટલા હોત તો એમાથી પૈસોય બચા યા વગર

ં

LA

ુ ું

એમણે નાગજીભાઈન ુ ં ઘરકટબ વહોરવાના ઉમગમા ં ખરચી નાખ્યા હોત.

ં ં

□□

A





ે ં

લગનને તર્ી િદવસે બય ભાઈબધો લગનનો િહસાબ કરવા બઠા. ે

K







ુ

'મોટા ભાગન ુ ં તો બધ ુ ં ગણતરી મજબ થય ુ ં છે છતા ં થોડો ખરચ તો વધારે

A







થઈ જ ગયો છે .' માવજીએ ખરચનો આંકડો જોઈ ક .ંુ

ST









'ખરચ તો થાય જ ને! વવાઈએ તો બાપડાએ મોટુ ં મન રાખીને

ે

આપણને વધારે ખરચ ન થાય એવ ું ગોઠ ય ું પણ આપણે એમના ઘરને

ં ં

િહસાબે આપડા ગામમાય ટથી ન તરા ં દીધા ં એટલે. પણ ગામમા ં વટ

PU









પડી ગયો ને!' ડાએ ક .ંુ

'ને ડા, સાચ ુ ં કહ, નારણભાઈની ખડકીવાળાય મ મા ં આંગળા ં

ું

નાખી ગયા કે ભાઈ, ડાએ ડુ ં કરી દખાડ .ું નાતમા ં ધજમા ં ધજ(ટોચનુ)

ં ે ં

ઘર લીધ ુ ં અને વહવારય એમને ઘટતો(લાયક) કરી બતા યો.'

ે ે

માવજીભાઈએ ડાને પોરસા યો.

ં ે

'તારે (ત્યારે ) પછી બસો પાચસોનો ભાર વઠવો પડે તોય

પરમાણ(પર્માણ) છે .' માવજીભાઈની વાતથી લાતા ં ડાએ ક .ંુ

ં

'બધ ુ ં ગણતા ં આપડે વનચદ શઠને સાતસો

ે ં િપયા

ે ં

આલવાના(આપવાના) રહ ે છે .' માવજીભાઈએ વનચદનો ડરામણો આંકડો

ે

બતા યો ને સાતસો િપયાનો ભારખમ આંકડો અને એથીય ભારે વનચદ ે ં

શઠન ુ ં નામ આવતા ં બય દો તો જાણે આભમાથી ધરતી પર આવી ગયા.

ે ે ં

ે

'કટલા, સાતસો ને! પણ આપડે દસ મણ ચોખા ને વીસ મણ ઘઉં

ં

એમને આ યા છે એના એમાથી બાદ કરવાના છે .'

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 12

'એના પૈસા બાદ કરીએ તોય ચારસો બાકી પડે છે .' માવજીભાઈએ

નવસરથી િહસાબ કરતા ં ક ું ને ડો ચમક્યો. વનચદે એમને લગનન ુ ં

ે ે ં

સીધ ુ ં આપ્ય ુ ં હત ું ને શહરમાથી લગનના ં કપડાય ઉધાર અપા યા ં હતા.

ે ં ં ં

વળી એમણે સીધ ુ ં ને કપડા ં અપાવતા ં પહલા ં બાધભારે ચોખવટ પણ કરી

ે ં ે

ં ં

હતી: 'જો ડા, નાણાભીડના આ જમાનામા ં ઉધાર એટલે પાચ દસ દા'ડા.

ે ૂ

પછી તો બધા વહવાર ચકતે કરી જ દવા પડ.' ે ે

ં ે ં

ડાએ મનમા ં જ ગણતરી માડી જોઈ. ખતીમાથી તો પૈસોય

િદવાળી પહલા ં આવવાનો ન હતો. ઊલટુ ં એ પહલા ં ખાતર અને દાિડયા ં

ે ે

ં

દપાિડયામા ં સો સવાસો િપયા ખરચવા પડવાના હતા. ગામમા ં તો બધા

ં ુ

એના કરતાય વધારે લખ્ખા હતા. ને એમની પાસે પૈસા માગવા એ તો

ં

પોતાની સોનાની જાળ પાણીમા ં નાખવા વો ઘાટ હતો. તો સામે પક્ષે

વનચદ ઘર, જમીન કે સોના વગર ઉઘાડુ ં િધરાણ કરે તમ ન હતો.

ે ં ે

ે ં

જો જમીન વનચદને લખી આપવી પડે તો એના ઉત્પ નો અડધો

ે ં ે

ભાગ આપી દવો પડે ને એમાથી તો દસ વરસય ઊંચા ના અવાય. ને









M

ુ

ત્યા ં સધીમા ં તો શાિતય પરણાવવા વડી થઈ જાય. બીજો િવચાર એણે

ં

ં

બળદોની જોડ કાઢી નાખવાનોય કરી જોયો. પણ એમ કરે તો પછી ખતી ે









O

શાનાથી કરે ?









C

ે ે ૂ ે

છે લા ઉપાય તરીકે એણે પહલથી િવચારી મકલો િવક પ,

ં ે ે ં

Y.

ચાદરીને વચીને દવામાથી નીકળી જવાનો અમલમા ં મકવાન ુ ં નક્કી કય.ુર્ં

ં ે

ૂ

એને ખાતરી હતી જ કે ચાદરીને વચવાની વાત આવતા ં જ અમરત એને

LA

ૂ

ગામની ભાગોળે મકી આવશે, પણ એ િસવાય બીજો ઉપાય પણ ક્યા ં

હતો?

A



'બસ, એમ જ કરવ ું પડશે.' ડા ઠાકોરે જાણે માવજીભાઈને બધી

વાત કરી દીધી હોય એમ આ છે લ ું વાક્ય જ પર્ગટપણે ઉચ્ચાય.ુર્ં

K







'શાન ુ ં એમ જ કરવ ુ ં પડશે?' ડાની વાતન ુ ં ધડમાથ ુ ં ન સમજાતા ં

A









માવજીભાઈએ ગચવાતા ં પછ .ું ને ચાના પ્યાલા આપવા આવલી

ંૂ ે

ST









ં

અમરત પણ ધણીનો જવાબ સાભળવા ઊભી રહી ગઈ.

ે ં ે ે

પણ સામે અમરતને ઊભલી જોતા ં ચાદરીને વચી દવાની વાત

PU









ં ંૂ

ડાથી ક્યાથી કરાય! એટલે એ મગો જ ર ો એટલે ચાના પ્યાલા આપીને

અમરત રસોડામા ં પાછી ગઈ.

'શ ુ ં કરવાન ુ ં કહતો હતો ત ું હમણા?' અમરત અંદર ગઈ એટલે

ે ં

માવજીભાઈએ પછ .ું હવે ડાથી જવાબ ગળી જવાય એમ ન હતો ને

ૂ

ે

એના િસવાય બીજો ઉકલ પણ એની પાસે ન હતો.

ે ં ે ે

'જો પૈસાની યવ થા નહીં થાય તો છવટે ચાદરી વચી દવી

પડશે. મને એ િસવાય બીજો આરો(ર તો) દખાતો નથી.' ડાએ નીચ ું

ે

જોઈને કહી નાખ્ય.ુ ં

ં

ે

પણ બારણાને ઓથે સરવા કાન કરી ઊભલી અમરત આ

ં ે

સાભળતા ં જ કાળઝાળ થઈ ઊઠી ને બહાર ધસી આવી: 'એને વચી દશો ે

તો પછી ખાશો શુ? લાખ વાતની એક વાત, તમારે મ કરવ ુ ં હોય એમ

ં

કરો પણ ચાદરી કોઈ કાળે વચવાની નથી.' એણે છવટન ુ ં સણાવી દીધ.ુ ં

ં ે ે ૂ

ે

પણ ડાને અને હવે તો માવજીભાઈનય ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 13

દવામાથી નીકળી જવ ુ ં હોય તો ચાદરીને વળ યા વગર

ે ં ં ટકો ન હતો.

ં

ને થોડી વાર તો એ ઘરમા ં મશાનવત ્ શાિત છવાઈ ગઈ.

સભળાતા ં ર ા ં ચાના ગગળાતા સબડકા ને પછી ગ ુ સામા ં ચાના ં

ં ંૂ

કપરકાબી એકઠા ં કરીને રસોડામા ં ચા યા ં જતા ં અમરતના ં ધમધમતા ં

પગલાં.

ં

' ડા, ભાભીની વાત તો સાચી છે .' કાઈક િવચારતા ં માવજીભાઈએ

ક .ંુ

ે

'એની વાત સાચી છે એની ના નહીં પણ મારી વાતય સાચી જ

છે . જો એ ચાદરીને વચીશ ું નહીં તો પૈસા કયે ઝાડથી આવવાના છે ?

ં ે ે

ં

જમીન કે બળદો વગર નહીં ચાલે. ચાદરી વગર ચાલશે. આટલા દા'ડા

ં ં ુ

ચાદરી કઈ દઝતી હતી! તારી પાસે બીજો ઉપાય હોય તો

બતાય(બતાવ).'

ૂ

'તે આટલા દા'ડા છોકરાંને દધઘી વગરના ં રાખ્યા ં એમ તમારે

ૂ









M

એમને આખી િજંદગી દધઘી વગરના ં રાખવા ં છે ?' અંદરથી અમરતનો

ં ં

દનિમિ ત ઘાટો(અવાજ) સભળાયો.









O

ં

ઘરની આ વાત આડોસી પાડોસી સાભળી જાય તો કયાર્ કાર યા









C

પર પાણી ફરી વળે એ બીકે ડો ઠાકોર ઉતાવળો ઉતાવળો અંદર દોડી

ગયો ને અમરતને ફોસલાવતા ં કહવા લાગ્યો: 'ત ું આમ ઘાટા પાડીશ તો

ે ં

Y.

આ બે પાડોસી જાણશે ને કાલે આખ ું ગામ આપડી વાતો કરશે ને

LA

આપડી બાધી મઠી ઉઘાડી પડી જશે. કાલે સવારે વવાઈ જાણે તો આપડુ ં

ં ૂ ે

ુ ં દખાય?'

કવ ુ ં ખોટ ે

ે

'તે ચાદરી વચશો એટલે આખ ું ગામ તો જાણવાન ુ ં જ છે ને!

ં ે

A





ે

બધાય સમજી જશે કે જમનીને પૈણાવવામા ં આપડ(આપણે) ગજા

K







ં ે

બહારનો ખરચો કય એટલે ચાદરી વચવાનો વારો આયો.' અમરતે

A







અવાજ ભલે ધીમો કય પણ એમનો ગ ુ સો ઓછો થયો ન હતો.

ST









'લોકોને વાતો કરવી હોય એ છો કરે . આપડે તો કહવાન ુ ં કે

ે

જમની જતા ં ઢોરાન ુ ં છાણવાિસદુ ં કોણ કરે એટલે આપડે ચાદરીને વચી

ં ં ે

દીધી છે .' ડાએ અમરતને સમજાવવા માડી. ં

PU









ે

'એમ લોકો કંઈ આંધળા નથી કે તમે કહશો એ માની લશે અને ે

ે

વવાઈ પણ સમજી જ જશે. એના કરતા ં બીજો ર તો શોધો કે કોઈને કશી

વાત કરવાન ુ ં બહાન ુ ં જ ના મલે.' ધીમા અવા અમરતે ક .ંુ

'તને એમ લાગે છે કે મેં એવ ુ ં બધ ુ ં નહીં િવચાયર્ં ુ હોય? પણ જ્યારે

ં

મારો ગજ ક્યાય વાગે એમ નહીં લાગ્યો હોય ત્યારે જ ચાદરીને વચવાનીં ે

વાત મેં િવચારી હશે ને!'

ં

ને પછી એમણે ને માવજીભાઈએ આડોસ પાડોસમા ં બાધે ભારે

કહવા માડ ું કે હવે જમની સાસરે જતા ં બધા ં ઢોરાના ં છાણવાિસદાના

ે ં ં ં ં

કામને અમરત એકલી જાતે પહ ચી ન શકે એટલે એમણે ચાદરીને વચી ં ે

દવાન ુ ં નક્કી કયર્ં ુ હત.ું

ે

ે ં ે

એ ગમે તમ કહ ે પણ બધા કાઈ પાણીને ભ ૂ ઓછા કહતા હતા?

બધા સમજી ગયા કે ડાને જમનીના લગનમા ં ગજા બહારનો ખરચો થઈ

ં ે ે

ગયો હતો એટલે ચાદરી વચવાની વળા આવી હતી.

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 14

ડાની ગરજ વરતાયા પછી કોઈ ચાદરીની સાચી િકંમત કરે ખરંુ !

ં

ે ે

ને ગામડા ગામમા ં એટલા રોકડા કાઢનાર પણ કટલા? છવટે સાડી

ં ં ે ે

ચારસોની ચાદરી તર્ણસો પચોતરમા ં વચવી પડી.

અમરતે ઘરને ખણે બસીને આંસ ુ ં િનતાયાર્ં . ચાદરી માટની એની

ૂ ે ં ે

બધી ગણતરી ઊંધી પડી હતી. જમનીના ં લગનનો હરખ ચાદરી જતા ં ં

જાણે અડધો થઈ ગયો હોય એમ એ િનરાશ થઈ ગઈ હતી.

ડા અને માવજીભાઈને થય ું કે હવે વાધો નહીં આવે પણ જ્યારે

ં

ુ ં ૂ

પરચરણ ખરચા અને વસવાયાના ં દાપા ં ચકવીને ફરી િહસાબ કય ત્યારે

ખબર પડી કે હજુ દોઢસોની તટ પડતી હતી. અને એ દોઢસો જો કોઈના

ૂ

ે ં

બાકી રાખવાના હોય તો એ વનચદના જ રહ ે ને! પણ એમને ક્યા ં ખબર

ે ં ે

હતી કે એ દોઢસોના બદલામા ં વનચદ ડા પાસથી મોટી િકંમત વસલ ૂ

ે

કરવાની વતરણમા ં જ હતો!

ુ

અનકર્મ>









M

O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 15

ે ં

૩. વનચદની વાિણયાશાહી

ં ે

- જયતીભાઈ પટલ

ે ં ે ં ં

વનચદ શઠ ટીલાટપકા ં કરે , રોજ મિદરમા ં પણ જાય, સામે મળે

એને જય ી કૃ ણ પણ કરે . વળી જીભનો તો એવો મીઠડો કે સામો

માણસ પાણીપાણી થઈ જાય. પણ જ્યારે એની સાથે કામ પડે ત્યારે

ે

સામો માણસ નક્કી છતરાય જ.

ે ે ે

ડા ઠાકોરે શઠની હાટડી માટે હરીફરી કરવાની શ કરી ત્યારે

એણે શહરના એક ફરાન ુ ં ભાડુ ં સવા બે િપયા નક્કી કયર્ં ુ હત.ું ઠાકોરની

ે ે

ગણતરી એમ કે જતા ં આવતા ં ગાડામા ં થોડી જગ્યા હોય તો કોઈની

ચીજવ ત ુ ભગી લઈ જવાથી થોડી વધારાની આવક થાય. ને એને એવ ુ ં

ે









M

કામ મળવા પણ લાગ્ય ુ ં હત ું અને એમા ં પૈસા પણ શઠના ભાડાને િહસાબે

ે

સારા મળતા હતા.









O

ે ે ૂ ે

મિહનાની આખરે શઠે આંગળીને વઢે અંગઠો મલીને િહસાબ









C

ં ે ં

સમજાવવા માડયો: 'જો ડા, વહવારની વાતમા ં મારાથી કે તારાથી કઈ

Y.

ખોટુ ં ઓ ં બોલાવાન ુ ં છે ! આપણે એક ફરાના સવા બે િપયા નક્કી

ે

ે

ે

કરલા. હવે બધા મળીને આ બે મિહનામા ં ફરા થયા બાર. એટલે એના

LA

મારે તને િપયા સ ાવીસ આપવાના, બરાબર ને?'

આવા ચોખ્ખા િહસાબમા ં ડાને બીજુ ં શ ું બોલવાન ુ ં હોય? એણે

A



ુ

હકારમા ં માથ ુ ં ધણા ય.ુ ં

K





'હવે, તેં ટક પૈસા ગામલોકોના માલના ભાડાના એમની

ે ં

પાસથી લીધા છે એનો િહસાબ કરીએ તો થાય છે પદર િપયા. એટલે

A









ં ં

સ ાવીસમાથી પદર બાદ કરીએ તો મારે તને આપવાના થાય છે ચોખ્ખા

ST









િપયા બાર.'

ે

ડો શઠની આવી વાતથી સમસમી ગયો. તોય ધીરજ રાખી એણે

PU









ક :ંુ 'પણ શઠ, એ બીજા લોકોના ભાડાના પૈસાને ને તમારા ભાડાને શી

ે

ે ે

લવાદવા?'

ે ે ે ુ ે

'કમ લવાદવા નહીં! તેં જદો ફરો કય હોય તો એમા ં મારે

ે

લવાદવા નહીં પણ મારા બાધલા ફરામા ં ત ું કોઈની ચીજવ ત ુ લાવે

ે ે ં ે

ે ે

એમા ં તો મારે લવાદવા ખરી ને.'

વનચદના આવા િહસાબથી ડા ઠાકોરના મનમા ં ગ ુ સાની આંધી

ે ં

ઊઠી પણ એને એ ન સમજાય ુ ં કે આ વાિણયાને સમજાવવો શી રીતે?

છતા ં એમણે કહવા પર્યત્ન કય : 'પણ શઠ, તમારો માલ મેં ગાડામા ં ના

ે ે

ભય હોય તો મને કહો. તમારો માલ ભયાર્ પછી ગાડામા ં જગ્યા હોય અને

મેં એમા ં બીજાનો માલ ભય હોય એમા ં તમને શો વાધો? અને એનો ભાર

તો મારા બળદોને જ પડયો ને!'

'તારી એ વાત સાચી પણ ે

ફરાના પૈસા હુ ં તને આપતો હોઉં એ

ે

ફરા પર તો મારો જ હક ગણાય ને! એટલે એમા ં ત ું વધારાનો માલ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 16

ભરી લાવે એના ભાડા પર પણ મારો હક ખરો કે નહીં? ને ડા, ભાર તો

ં

એક ગાડામા ં ભરાય એના કરતાય મેં કાયમ ઓછો જ ભય છે . તારા

બળદો પર એમા ં વધારાનો ભાર કઈ પડયો? છતાં તારા પટમા ં પાપ પઠુ ં

ં ે ે

હોય તો મને કહ ે એટલે હુ ં બીજાન ુ ં ગાડુ ં કરંુ . એનય બાપડાને બે પૈસા

ે

મળશે.'

ડાને ઘડીભર તો મનમા ં એમ પણ થઈ ગય ું કે એ શઠને ે

ં

સભળાવી દે કે મને મારા સ ાવીસ િપયા એક વખત આલી(આપી) દો

પછી તમારે ન ુ ં ગાડુ ં જોડાવવ ું હોય એન ુ ં જોડાવજો. પણ...

પણ ડો ઠાકોર એક તો વભાવનો ભોળો અને ગામમા ં એની છાપ

ે

પણ ભગવાનના માણસ તરીકની એટલે એ ગમ ખાઈ ગયો. પછી તો

ે

એણે મનમા ં નક્કી કરી લીધ ું કે એક ફરાના સવા બે િપયા જ પોતાના છે

ે

એટલે ફરામા ં વધારાનો માલ ભરીને બળદોને માથે વધારાનો બોજો ન

ે

નાખવો. ને એણે વનચદ માટે શહરના ફરા ચાલ ુ રાખ્યા હતા અને

ે ં ે

ં ૂ

એમાથી એણે સોએક િપયા ટલા કટી પણ કાઢયા હતા.









M

આ ભોળા માણસને મનમા ં થય ુ ં હત ુ:ં એ વપારી માણસ પોતાનો

ે

ુ

લાભ તો જએ જ ને! એટલે એણે મન મના ય ુ ં કે એને શઠના વહવારમા ં









O

ે ે

કશ ું ખોટુ ં લાગવાન ુ ં કારણ ન હત.ું પણ જ્યારે લગનનો છે લો િહસાબ









C

ે ુ

પતાવવા એ અને માવજીભાઈ શઠની દકાને ગયા ત્યારે એના િવચાર

પાછા બદલાઈ ગયા.

ૂ

Y.

િહસાબ ચકવતા ં છે લે સો િપયા વી રકમ ઓછી પડી એટલે

LA

શઠે એમની મીઠી વાણીને બાજુ પર મકી ચશમાની ઉપરની ધાર પરથી

ે ૂ ં

નજર કરતા ં પછ :ું ' ડા, એ બધ ુ ં તો સમજ્યા પણ આ સો િપયા બાકી

ૂ

A



ર ા એન ુ ં શ? તને શાહકાર માનીને મેં તારંુ કામ કાઢી આપ્ય.ુ ં ને મેં તો

ું ુ

ું

તને એ વખતે ક ય હત ું કે આજના જમાનામા ં ઉધાર એટલે પાચપદર ં ં

K







િદવસ.'

A









ે ે

'શઠ તમારી વાત સાચી છે પણ અમે બધી વાતે તવડ કરી જોઈ

ST









તોય બધ ુ ં ચકવતા ં છવટે તમારા આટલાની તો યવ થા ...' ડાને બદલે

ૂ ે

ે

માવજીભાઈએ કહવા કયુ. ર્ં

PU









'આખા ગામના અપાયા અને મારા આપવાના થયા એટલે ગ લા ં

ં ં ં

ત લા ં કરવા માડયા? તમને એમ કે આ વાિણયો બચારો સ ઘો ને સ તો.

જો માવજી, હુ ં તમને બયને છવટન ુ ં કહી દઉં : મારે મારા પૈસા આ

ે ે ં

પનમ પહલા ં ચકતે જોઈએ. તમારે મ કરવ ુ ં હોય એમ કરો. પછી કહતા

ૂ ે ૂ ે

નહીં કે મેં ક ું ન હત.ું '

ે ૂ ે

'પણ શઠ, પનમ પહલા ં સગવડ થાય એમ નથી. તમારો જ

આધાર છે . તમારંુ ગાડુ ં જોડુ ં ં એમાથી વાળજો અને બીજા િદવાળીએ

ં

દાણા આવે એટલે...' ડા ઠાકોરે બોલવા કયુ. ર્ં

ે ે ે ુ

પણ તમને અડધથી અટકાવતા ં શઠ તડક્યા: 'િદવળી સધી બાકીુ

ે ે

કોણ રાખશે, તારો બાપ? આપડામાં(આપણામાં) તવડ(તર્વડ) ના હોય

તો બહુ માટા ઉપાડા ના લઈએ. કોણે ક ું હત ું કે ઝાઝર પહરીને શઠાણી

ં ે ે

ે ં ે

કહવડાવજો? લગન વખતે તો જાણે ગામ પટલ(પટલ) થઈ ગયો હતો.'

ુ ે ે ુ

'જઓ શઠ, ડો તમારો માણસ છે . એ તમારે ટકે તો આજ સધી



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 17

ે ું

ખાતોપીતો ર ો છે . તમે કહશો તો એ ખાતય પાડી આલશે ને યાજ પણ

આલશે ને કારતક મિહને યાજ સાથે ...' માવજીભાઈએ ક .ંુ

ં

'જો ભૈ માવજી, હુ ં યાજ વટાવનો ધધો કરતો જ નથી. મારા

ધધામા ં જ જ્યા ં પૈસાની તાણ રહ ે છે ત્યા ં હુ ં એમા ં કઈ પડુ ! પણ કોઈ

ં ં ં

ે ં

િમલકત થતી હોય તો શહરમાથી કોઈકને ઓળસી(પપાળી)ને વટ(વત) ં ૅં ેં

કરી લાવુ.ં બાકી આ રાજમા ં ખાત ું પાડીનય શ ુ ં કરી લવાન?' શઠે

ે ે ું

વાિણયાશાહી કરવા માડી.ં

ે ે

બય દો તો શઠની વાતનો મરમ સમજી ગયા ને આંચકો ખાઈ

ગયા. 'િમલકતમા ં તો શઠ, એની પાસે છે શ ુ ં તે લખી આલે? પણ તમે તો

ે

ે

જાણો છો કે એણે તમારા પૈસા ક્યારય ખોટા કયાર્ નથી. એ માણસ

શાહકાર છે .'

ુ

ે

'બધાય શાહકાર જ છે ન! એટલે તો આ કપડા ં બહારથી અપા યા ં

ુ

છે . આવે(હવે) એ પૈસા આપે કે ના આપે પણ મારે તો પલા કાકાને ે

સીડવાના(ચકવવાના) જ ને! ને ત ું કહુ ં ં કે ખાત ું પાડી આલશે. એ

ૂ









M

ૂ

ખાતાની િદવાળીએ પજા કરવાની ને પૈસા ના આપે તો એનાથી ચલામા ં ૂ

બળત ું કરવાન ુ ં? પણ એમ કંઈ આ ગોકિળયો ગાડો નથી. જો પનમ









O

ં ૂ

પહલા ં પૈસા નહીં આપો તો બદલામા ં અમથાવા ં ચ્યાયડ

ે ુ ં લખી આલવ ું









C

પડશે એ લાખ વાતની એક વાત. પછી તમતમારે ગોઠે તો િદવળીએ

Y.

પૈસા આપીને છોડાવી લજો ને! મારે ક્યા ં ખડવા રાખવ ુ ં છે ?' શઠે ચોખ્ખ ું

સભળાવી દીધ.ુ ં

ં

ે ે ે

LA

ે ં

શઠની વાત સાભળતા ં ડા ઠાકોર ઢીલા પડી ગયા પણ

માવજીભાઈ િહંમત રાખતા ં બો યા: 'ઠીક શઠ, તમે કહો છો એમ કરીશ,ંુ

ે

A



પછી છે કઈ? હવે અમે ઊઠીએ.' કહતા ં એમણે ઊઠવા કય.ુર્ં

ં ે

K





ં ે

પણ એમના છે લા શબ્દો સાભળતા ં જ શઠની આંખમા ં ચમક

આવી ગઈ હતી. એમણે માવજીભાઈને ખચીને પાછા બસાડી દતા ં ક :ંુ 'ત ું

ેં ે ે

A









તો ભાઈ, ભારે ઉતાવળો. એમ તે કઈ જવાત ું હશે?' કહતા ં એમણે

ં ે

ST









ુ ે ં ે ે

દકાનમા ં ફરાફાટા કરવા રાખલા માણસને ઘરથી ચા લઈ આવવા

મોક યો અને વાતને પાછી પાટે ચડાવી: 'અને મારંુ કહવ ું પણ એમ જ છે

ે

ુ

ને, જો અઠવાિડયા સધી વાટ ના જોવી હોય તો હમણા ં જ બે આંકડા

PU









પાડી લઈએ. પછી તમારંુ ખતર તમે કાલે છોડવી લો કે પછી વરસ પછી

ે

છોડાવો.'

ે

ડો ઢીલો પડી ગયો હતો. એ તો હા જ કહવા જતો હતો પણ

માવજીભાઈએ એનો હાથ દબાવી એને એમ કરતા ં રોક્યો એને ક :ંુ

ં

'એનોય વાધો નહીં પણ ડાના ં સાસિરયા ં પાસે છત છે અને એમણે એક

વખત કહવડા ય ું પણ હત ું કે કઈ કામકાજ હોય તો કહજો એટલે

ે ં ે એક

વખત એમનોય ગલ લઈ જોઈએ.'

ં ે ે

ડના ં સાસિરયાની આ વાત તો તમણે કહવા ખાતર કરી હતી

બાકી એમની પાસે એવી કશી છત ન હતી એની એમને ખબર જ હતી.

ે ં

અરે , એના ં સાસિરયા ં તો ખતીની પલમા ં ખાતર અને દાિઢયાના પૈસા

માટે તો ડાના ઉંમરા ઘસી નાખતા ં હતા ં એ એમનાથી અજાણ્ય ુ ં ન હત.ું

ં

ે ે

શેઠની ચા પીને બય ગોિઠયા બહાર નીક યા ને ઘર જવાને બદલે

ં ે

ગામની ભાગોળ તરફ ફટાયા. ભગોળે વડ નીચે ચોતરા પર બસી બયે ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 18

ું

બીડીઓ સળગાવી. ડાન ુ ં મન તો ક્યારનય ઘર જઈ પોતાની લાચારી

ે

પર રડી લવાન ુ ં થઈ ર ું હત.ું

ે

ે ે

શઠની વાતથી તમતમી ગયલા બેય દો તોને વડના છાયાની ં

ઠડકથી સહજ શાતા વળી એટલે માવજીભાઈએ શ કય:ુર્ં 'જો, ત ું મારી

ં ે

વાત માને તો એ વાિણયાને ધોળે િદવસે તારા બતાડી દઈએ, પણ ભૈ, ત ું

ુ ૂ

રયો(ર ો) શાવકાર(શાહકાર)ની પછડી. તારાથી અમારા વી દાડાઈ ં

થાય નહીં. ઊલટુ ં અમે એવ ુ ં વતરી બસીએ ને ત ું પાછો સતનો દીકરો

ે ે

ંૂ ે

થવા જાય તો ભડા અમે દખાઈએ એટલે મન જરા પા ં પડે છે .'

'ના, ના, એવ ુ ં તો આપડાથી મનમાય ના િવચારાય. એણે બાપડે

ં

આપડુ ં કામ કાઢી આ ય.ુ ં એના પૈસા આપડે દધે ધોઈને પાછા આલવા

ૂ

જોઈએ.' ડા ઠાકોરન ુ ં ધમભીરર્ ું મન બોલી ઊઠ .ું

ં ં ં

'એ આલવાની હુ ં કઈ ના કહુ ં ? પણ એ વાિણયો આપણને

ૅં

શહામા ં ઉતારવાની વાત કરતો હોય તો આપડે એને પરચો તો બતાવવો

જ પડે.'









M

'તોય મારી ના, ના ને ના જ છે . એ શાહકાર માણસ છે . એ

ુ









O

આપડા વાન ુ ં કામ કાઢી આલે ને એમાથી બપાચ પૈસા રળી લે તો એમા ં

ં ે ં

ું

ખોટય શ ું છે ! એ તો એની ખતી છે . એને બદલે કોઈ બીજો ર તો

ે







C

ે

નીકળતો હોય તો િવચાર કર.' કહતા ં ડાએ વાતોમા ં હોલવાઈ ગયલીે

બીડી પાછી સળગાવી. Y.

LA

'હારંુ ભૈ, તારી શાવકારી(શાહકારી)ની

ુ વાત માનીએ.

ે ં

ને ય(નળ)ના ં ગાડા ં કઈ ને યમા ં જ થોડા ં રહ ે છે ? જો આપડે એના પૈસા

ૂ ે

ડબાડવા નહીં(નથી) પણ બળદ વચીને કે ઘર કે ખતર ગીરો મકીનયે ૂ ે

A





ૂ

એના પૈસા સીડવા(ચકવવા) નહીં. હુ ં મારી મે યે એનો ર તો કાઢીશ. તારે

K





ે

વચમા ં એક અક્ષરય બોલવાનો નઈં(નહીં). ફક્ત હુ ં કહુ ં એમા ં તારે

હાએ હા કરવાની છે .' માવજીભાઈએ ક ું અને વળતા જવાબ માટે જાણે

A









એની સામે ઉઘરાણી કરી ર ા.

ST









પણ ડો ઠાકોર શ ુ ં જવાબ આપે? એના ં તો જાણે બારે ય વહાણ

ૂ ં ં

ડબી ગયા ં હતા. માવજીભાઈ ગમે તે કહ ે પણ એમને આમાથી કશો ર તો

PU









નીકળે એમ લાગત ું જ ન હત.ું છવટે માવજીભાઈની પલી ઉઘરાણી કરતી

ે ે

નજરનો તકાદો ન જીરવાતા ં એ બો યો: 'જો આપડે ખોટા ન દખાઈએ ે

અને ર તો નીકળે એમ તને લાગત ું હોય તો ત ું કહ ે એમ કરવાની મારી

તૈયારી છે , જા. હવે કહ ે કે ત ું કવો ર તો કાઢે છે !'

ે

ં ં

'જો હાંભળ(સાભળ) તારા ઘરમા ં નહીં નહીં તોય પદરથી વીસ

ં

મણ દાંણા(અનાજ) હશે. એમાથી અડધા એને આલી દઈએ ને બાકીના

ં

પૈસા િદવાળીએ આલવાનો વાયદો કરીયે.' મનમા ં કાઈક િવચારતા ં

માવજીએ ક .ંુ

'તોય એ નહીં માને ને અડધા દાણા કાઢી નાખીશ ું તો ચોમાસામા ં

ં ં

ું

ઘરમા ં ખાવાની તાંણ પડશે એન ુ ં શ?' ગચવાતા ં ડો બોલી ઊઠયો.

ંૂ

ે ે

'બે મણ દાણા આમથી તમથી ઉછીના લઈ લવાના. ને તને શરમ

આવતી હોય તો જા, હુ ં કોઈની પાસથી માગી લાવીશ ને પછી ત ું મારે

ે

ત્યાથી લઈ જ , બસ. ને આટલામા ં એ વાિણયાને સમજાવવાન ુ ં કામ

ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 19

મારંુ . ઘરના ં છોકરાને ભખે મારીને શાવકારી દખાડવામા ં હુ ં માનતો નથી.

ં ૂ ે

જ ર પડે તો વાિણયા પાસે વાઘરીવડાય કરવા પડે. એને એમ લાગવ ુ ં

ે

જોઈએ કે આકરા થવા જઈશ ુ ં તો મળગા(બધાય) પૈસા જશે. પછી એ

ૂ

દીકરો આપણે કહીશ ુ ં એમ કરશ. બાકી એમ સો િપયાની રકમ હાટુ(માટે )

ે

ે

થઈને એને કોરે બૈડે ચ્યાયડાનો અડધો ભાગ આલી દવાની વાતને તો

હો(સો) ગાઉન ુ ં છટુ ં.'

ે

ં ં ં

'પણ એ પાચ માણહ વચ્ચે આબ લે એના કરતા...'

ુ

'તેં ડા, હજુ દિનયા જોઈ નથી. હુ ં એને એવો જલાબ ુ

ં ે

આલીશ(આપીશ) કે એની બોબડી જ બધ થઈ જશે. છવટે તો એ ડાહી

માનો દીકરો છે . આખી મડી જતી કરવા કરતા ં એ ગમ ખાવાન ુ ં પસદ

ૂ ં

કરશે ને ચપ જ રહશે, ત ું જો ને. આ પટલાઈ કરતા ં ધોળા ં થયા ં છે .

ૂ ે

ં ે ુ

એમ વાિણયાને ત્યા ં વચાઈ ગયા હોત તો અત્યાર સધી જીવતા જ શાના

ર ા હોત?'

ં ં

માવજીભાઈની િહંમતને કારણે ડાનામાય િવ ાસનો સચાર થયો.









M

એન ુ ં મન એ વધ ુ સારા ઉકલની ગણતરીએ સહજ હળવ ુ ં થય ુ ં. એ બોલી

ે ે

ઊઠયો: 'એવ ું થાય તો તારા મ મા ં હાકર(સાકર). પણ...'









O

ને એના િનરાશાના ઉદગારને બહાર આવતા ં રોકતા ં માવજીભાઈ







C

ે

બોલી ઊઠયા: 'લે હવે એમ વવલો થયા વગર ઊભો થા. ઘીના ઠામમા ં ઘી

ે ેં ે Y.

પડી રહશે. હડય, ઘર જઈને ચા પીય. હાળે વાિણયે ચા પઈ(પાઈ) એય

ગોળની ને મહીં દધ તો ચૈણામર્ત(ચરણામત) ટલુ.ં મારંુ તો મોઢુ ં બગડી

ૂ ં

ે

ૃ

ં

LA

ં

ગયુ.'

ે ે

પછી ખા સા કલાકક પછી ડો ઠાકોર પોતાને ઘર જવા નીક યો

A





ત્યારે હળવો લ લાગતો હતો.

K







ુ

અનકર્મ>

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 20

૪. ભણતર વગરનો પણ ગણતરવાળો ગબો

ં ે

- જયતીભાઈ પટલ

ં ે ે ં ે

પછીના પાચક િદવસમા ં માવજીભાઈએ વનચદ શઠનો ગોઠ યા

ે ે ે

પર્માણનો ઘાટ ઉતાય . પહલા ં તો શઠ આઘાપાછા થયા. ગરમી પણ કાઢી

પણ માવજીભાઈન ુ ં ઉંહુ ં એમને ભડકાવી ગય.ુ ં છવટે એ ડાહીમાના

ે

ે

દીકરાએ ફરવીને તો ય ુ ં.

દસ મણ બાજરી અત્યારે અને દસ મણ બાજરી િદવાળીએ શઠને ે

આપવાની શરતે શઠે પાિનય ુ ં ઊંચ ુ ં મકવાન ુ ં કબલ કય.ુર્ં

ે ૂ ૂ

હવે ડાનામા ં જીવ આ યો ને માવજીભાઈના પગ પણ જોરમા ં

ઊપડવા લાગ્યા. શઠન ુ ં પતાવીને ઘર પહ ચી માવજીભાઈ અમરતને કહ:

ે ે ે

ંુ

'પલા વાિણયાન ુ ં તો પતાવી નાખ્ય.ુ ં હવે તમે કહો તો ભાભી તમારય કરી

ે ં

ં ે

નાખીએ.' ને ડાને કહ: 'આજ તો ડા, હક્કો(હોકો) ભરાવ. આ









M

ુ

નાહાનાશમા ં હક્કો પીવાનીય પલ ના પડી.'

ુ









O

ે ં

ને અમરત અને ડો બય એમની આ કરી નાખવાની વાતમા ં કાઈ ં









C

ં

ન સમજાતા ં માવજીભાઈ સામે તાકી ર ા. ડાને થયુ:ં માવજીના મનમા ં

ુ

વળી શો નવો તક્કો સજ્યો હશે! 'શાન ુ ં કરી નાખવાની વાત કરો છો,

ૂ ં

Y.

માવજીભાઈ?' વાતન ુ ં ધડમાથ ુ ં ન સમજાતા ં અમરતે પછ ું.

ૂ

LA

'ચાદરીનો ખીલો ખાલી પડયો છે એ નહી(નથી) ગોઠત.ું છોકરાને

ં ં

દધઘીનો છાટો ન મળે તો એમન ુ ં કાઠુ ં કવી રીતે બધાય?' મછોમા ં

ૂ ં ે ં ૂ

ૂ

મલકાતા ં માવજીભાઈએ મમરો મક્યો.

A





ુ

ને ખશ થઈ ઊઠતા ં અમરત બોલી ઊઠી: 'તો તો તમારા મ મા ં

K







ે ે ં ં ેં ં

સાકર. બસ, ગમતમ કરીને મને એક ખાડી બાડીય ભસ બધાઈ આલો તો

A









ે ૂ

તમારા વો ભગવાંનય નહીં. એના પૈસા હુ ં બાર જ મિહનામા ં પરા કરી

ST









દઈશ.'

ેં ં

'ભસ બધાવી આપી શકે એવો તો આપણા ગામમા ં એક ગબો છે .

એને હુ ં કહીશ તો એ ના નહીં પાડે. પણ ભાભી, વરસ વટોળમા ં એન ુ ં કાધ ું

ં ં

PU









ે

ભરાઈ જાય એ વાતમા ં માલ નહીં હ .' કહતા ં માવજીભાઈએ હોકો

ગગડાવવા માડયો.ં

દશ કરતા ં ગામડાન ુ ં રાજકારણ ત ન ભી છે . કોઈ અજાણ્યાને

ે

ં ે ે

કોઈ ગામમા ં ધધો કરવો હોય તો એને ગામના કોઈ આગવનની ઑથ

ે

જોઈએ. ને એ ઑથ કદીક િપયામા ં કે કદીક બીજી રીતનો ઘસારો વઠીને

ૂ

ચકવવાની હોય.

ે ું

આમા ં આગવાન કોને ગણવા એનય કોઈ ચોક્કસ માપ નથી.

ુ ં ે

ગામના મખી કે સરપચ તો સવમાન્ય આગવાન ગણાતા જ હોય છે . પણ

ર્

એ િસવાય પૈસાદાર અને સારા વભાવવાળા લોકો પણ આગવાન તોે

ં

ખરા જ ને! ને છે લે પણ સૌથી વધારે વગ ધરાવતા લોકો ગામના ડાડ

ે ે ે

અને માથાભારે આવે. ગામના કટલાક એમની શહમા ં તણાય તો કટલાક

એમનાથી ડરીને એમની સામે અવાજ ઊઠાવવાન ુ ં ટાળે .

વિડયામા ં માવજીભાઈ આમા ં સારા વભાવના વગમા ં આવી જાય

ર્

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 21

ૂ

મળ તો ગબાને વિડયામા ં માવાની ભ ી કરવી હતી ત્યારે માવજીભાઈએ

એને ઑથ આપી હતી ને ભ ી કરવા માટે પોતાનો નકામો પડી રહલો ે

વાડો ભાડે આપ્યો હતો. અલબ વાડાના ભાડાના વરસે ૨૫૦ િપયા

ગામડાને િહસાબે ઘણા વધારે હતા પણ માવજીભાઈની ઑથની િકંમત

ં

ગબાને મન ઘણી હતી. ને તોય એ ભાડા કરતાય વધારે રકમ એક કે

ે ે ુ

બીજી રીતય માવજીભાઈ એની પાસથી ક્યા ં વસલ કરતા ન હતા?

ે ં

એટલે એમને ટકે ગબાનો માવાની ભ ીનો ધધો ચાલે. પણ

ગામમા ં બધા માનતા હતા એમ માવજીભાઈ અને ગબો માતર્ દો તો જ ન

ે ૂ

હતા એમની વચ્ચે એક વપારી સમજતી પણ હતી. બધા માનતા કે એ

દો તીને કારણે ગબો માવજીભાઈન ુ ં વણ ઉથાપતો નથી એટલે કટલાય

ે ે

ગબાને ત્યા ં કાધ ું કરવા માવજીભાઈને આગળ કરતા હતા ને!

ં

પછી તો બે પગે થતા ં ગબાએ અલગ જગ્યા વચાતી લઈને ત્યા ં

ે

ે

પોતાને રહવા લાયક મકાન અને સાથે ભ ી બનાવી પણ દીધા ં હતા ં તોય

એ માવજીભાઈને વાડાના ભાડાના પૈસા હજુ ચકવતો જ હતો. માનો કે

ૂ









M

ૂ

ઑથની િકંમત ચકવતો હતો.









O

ં ેં ે

માવજીભાઈ પાચસાત ભસો રાખતા એમનો દીકરો ખતી સભાળતો ં

ં ં

ને એની વહુ ધર સભાળતી. પણ માવજીભાઈ પડે એકલા એટલે બધા ં









C

ે ૂ ે

ઢોર એ ભાગે કે સાચવણીએ ગરજવાળા ખડતોને આપી દતા હતા. આ

ં

Y. ં

ઢોરમાથી કોઈક િવયાય એટલે માવજીભાઈ એને ખડીને પોતાને ત્યા ં લઈ

ુ ૂ

આવતા. એનો કોઈ ઘરાક મળે ત્યા ં સધી એન ુ ં દધ ગબાને ત્યા ં આપતા

LA

ને ગબો એમને ગામ કરતા ં સવાયો ભાવ પણ આપતો.

આવી ભસ મોટભાગે તો કાધ ુ ં કરીને જ વચાતી. એમા ં કદીક કાધ ુ ં

ેં ે ં ે ં

A



ું

માવજીભાઈનય હોત ું પણ ચાલત ું ગબાને નામે. માવજીભાઈ આવા ં

ં ે ૂ

નાનામોટા ં કામ કરીને વરસે હજરક કટી કાઢતા હતા ને ઘરમા ં આપતા

K







ે ે

હતા એટલે છોકરો બાપા ખતીના કામમા ં એને ટકો કરે એવો આગર્હ

A







ૂ

રાખતો ન હતો. ને માવજીભાઈ ગામમા ં ઉજળે લગડે ફરતા.

ST









કોઈ ભસ લનારને કાધ ુ ં કરવ ુ ં હોય તો માવજીભાઈ જામીન થાય

ેં ે ં

તો જ ગબો કાધ ુ ં કરવા તૈયાર થતો પણ માવજીભાઈ પોતાના િસવાય

ં

બીજા કોઈની ભસ માટે કાધ ુ ં કરવામા ં જામીન થતા જ ન હતા એટલે તો

ેં ં

PU









એમની ભસ તરત વચાઈ પણ જતી. કારણ કે ગામમા ં કાધ ુ ં કયાર્ િસવાય

ેં ે ં

ેં

ભસ ખરીદનારા બહુ ઓછા હતા.

જો કોઈ બીજાની ભસ ખરીદીને ગબાને ત્યા ં કાધ ું કરવા એમને

ેં ં

ે

જામીન થવા કહવા આવતો તો માવજીભાઈ પ ટ કહી દતા: 'તેં ની ે

ે ેં

પાસથી ભસ લીધી હોય ને જ કહ ે ને. એ જામીન થાય. વગર લવાદવાએ ે ે

હુ ં એવી જજાળમા ં શા માટે પડં

ં ુ ? પૈસા વળાસર ના ભરાય તો કોક દા'ડો

ે

ં ં

મારા ને ગબાના સબધો બગડે.' એટલે મારા ભાઈ, એમ જ સમજો ને કે

બધ ુ ં વૈદ ગાધીના વ ુ ં સિહયા ં ચાલત ું હત.ું

ં

હજુ હમણા ં જ માવજીભાઈ એમની ચોથા વતરે િવયાયલી ભસ

ે ે ેં

ં ુ

ભાિગયાને ત્યાથી મલવી લા યા હતા. ગામાથી ં પૈસા કાઢી શકે એમ

ં

હતો એ તો હમણા ં જ ડાની ચાદરી લઈ ગયો હતો અને બીજો કોઈ

અસામી એમને માગી િકંમત આપે એવો નજરમા ં ન હતો એટલે એ ભસ ેં

હજુ વચાઈ ન હતી. ત્યા ં માવજીભાઈને પોતાનો દો ત ડો નજરમા ં આવી

ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 22

ેં ે ં

ગયો. એને પોતાની ભસ વચતાય પોતાનો હાથ ઉપર રહ ે એવો તર્ાગડો

રચવો પડે. ને એવા તર્ાગડા રચવામા ં તો માવજીભાઈ ઉ તાદ હતા.

િવચાર આવતા ં જ એ ગબાની ભ ીએ ઊપડયા. એમણે એને

ે

પોતાની વાતમા ં એણે કવો ભાગ ભજવવાનો છે એ સમજાવી દીધુ.ં ને

પછી એ ઊપડયા ડાને ત્યા.ં

'જો, મેં ગબાને વાત કરી છે . એ આઘો પાછો થાય છે પણ અને

ે ેં

બખમા ં લવાની જવાબદારી મારી. તારી ભાળમા ં કોઈ ભસ હોય તો કહ ે

એટલે ગોઠવી કીઢીએ.' એમણે ક .ંુ

'મારી ભાળમા ં તો કઈથી હોય. હોય તોય તારી ભાળમા ં હોય. ત ું

ં

ેં

ગબાની ભ ીએ અવારનવાર જતો હોઉં ં એટલે. કોઈની ભસ વચવાની ે

હોય તો તને એની જાણ કદાચ હોય.' ડાએ પોતાની એવી જાણકારી ન

હોવાની સાથે માવજીભાઈને આગળ કરવાની તક લીધી.

ેં

'મારી જાણમા ં તો તારે લાયક કોઈ ભસ નથી. કદાચ ગબાના









M

ૂ

ધ્યાનમા ં કોઈ હોય તો એને પછીએ.'

કહતા ં બય જણે ઊઠવા કયર્ં ુ ત્યા ં અંદરથી અમરતનો ભસ

ે ે ે









O

ં ે

બધાવાની આશાથી હરખાયલો અવાજ આ યો: 'પણ ચા તો પીતા જાવ.'









C

ે

એટલે ચા પીને બીડીઓ સળગાવી બય ગબાની ભ ી ભણી ચા યા.



Y.

એમણે ગબાને કાધ ું કરવાની વાત કરી એટલે ગબાએ વાઘરીવડા

ે

ં

શ કયાર્: 'તમય શ ુ ં માવજીભાઈ મારી મ કરી કરો છો? છે લા બે

ે

LA

મિહનાથી ભાવ દબાતા ગયા છે ને તમે નહીં માનો પણ મારા હજાર

િપયા અવળા થયા છે . હવે તો હુ ં ધધો જ બદલી નાખવાનો િવચાર કરંુ

ં ં

. તમા ં વળી કાધ ું કરંુ તો એના પૈસા વરસે પતે કે બે વરસે પતે. ના ભૈ

ં ે ં

A





ં ં

હવે એવી કાધા બાધાની વાત નહીં.'

K







'લે, હવે એવા ં ઊઠા ં કોઈ બીજાને ભણાવ . કાલ સુધી તો તારા

A









ુ

આ ઘરમા ં સધારા વધારા કરાવવાની વાત કરતો હતો ને આ પૈસા

ST









અવળા થયાની વાત કરંુ ં ને તય મને? તારી એવી બધી વાતો કોઈ

ે

બીજાને સમજાવ . જો તારે કાધ ુ ં કરવાન ુ ં જ છે . બોલ, તારા ધ્યાનમા ં

ં

કોઈની ભસ વચવાની છે ?' માવજીભાઈએ ક .ંુ

ેં ે

PU









ં ેં

'ગામમા ં તો કોઈની ભસ વેચવાની હોય એવી વાત નથી પણ

ૂ ેં ે ે

તમારી ભરી ભસ તો છે જ ન. ડા ભાઈને લવાની હોય તો એમને લાયક

ુ

છે . ને એમને ખીલે એ સખી થશે એટલે તમને એનો િનસાસોય નહીં

લાગે.'

'મારી તો છે જ પણ મારાથી એને ન અપાય. કોઈકને એમ લાગે

ં

કે ભાઈબધીમા ં પધરાવી દીધી.'

'તમને એમ લાગત ું હોય તો પાચ માણસની પાસે િકંમત કરાવીને

ં

ે

આપો ને. વળી પલા તરઘાટીવાળાએ એના સાડી તર્ણસો આપવાના ક ા

ે ંૂ ં

જ છે ને.' ગબાએ માવજીભાઈની પઢાવલી બારાખડી ઘટવા માડી.

ે

'તોય મારી ના, ના ને ના. દો તીમા ં એવો વહવાર નહીં, કાલે

સવારે મારે સાભળવાન ુ ં થાય. બાકી એને જોઈતી હોય તો હુ ં

ં સાડી

તર્ણસોને બદલે સવા તર્ણસો લઉં અને તને કાધ ુ ં કરવામા ં પૈસાની

ં તાણ

ે

પડતી હોય તો તારી પાસથીય બે મિહને પૈસા લઉં. પણ દો તીમા ં એવો

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 23

સોદો કરતા ં મારંુ મન પા ં પડે છે . કોઈ બીજાની ભસ વચવાની હોય તો

ેં ે

ં

તપાસ કર.' માવજીભાઈએ વાતની ચોખવટ કરતાય પોતાનો હાથ ઉપર

રાખતા ં ક .ંુ

ે

'તમારી વાત મને સમજાતી નથી. ડાભાઈ કહતા હોય તો હુ ં સા ં

ં ં ૂ

બે પાચ જણની પાસે બાધે ભારે વાત મકીને િકંમત કરાવી જોઉં ને

ં ં

ડાભાઈને સતોષ થાય તો તમને શો વાધો છે ?'

ે ે

'પલાએ સાડી તર્ણસો િકંમત આંકી છે ને માવજી સામથી પચીસ

ે ં

ઓછા લવાના કહ ે છે પછી િકંમત કરાવવાની વાત જ કઈ છે ?' છવટે ે

ડાને કહવ ુ ં પડ .ું એને જો કે એ િકંમત વધારે લાગતી હતી પણ જ્યા ં

ે

માવજી એ સાડી તર્ણસોની સામે પોતાની દો તીને ખાતર સવા તર્ણસો

ે ે ે

લવા અને ગબા પાસથી બે મિહના પૈસા મોડા લવા વી ટ મકતો હતો ૂ

ં

ત્યા ં એ િકંમત ચકાસવાની કે એમા ં બાધછોડ કરવાની એનાથી વાત પણ

ં

ક્યાથી કરાય?

ે

'તો મારી વાત તમને બય દો તોને ગમતી આવતી હોય તો હુ ં









M

મહીંથી કાગળ કાઢી લાવ ુ ં એટલે કરાર કરી લઈએ. પણ માવજીભાઈ









O

ે

મારા પૈસાના બને બદલે તૈણ મિહના રાખો.'

'લાવો કાગળ લખી લઈએ.' ડાએ પણ ઊંડી ગણતરી કરવાન ુ ં







C

પડત ું મકીને કહી દીધ ુ ં.

ૂ

Y.

'બટમજી, તેં મારી સામે પગિથયા ં માડયા ં છે તે આ મારે ડાન ુ ં

ે ં

LA

કામ કાઢવ ું છે એટલે ચલાવી લઉં ં પણ ક્યારક મારા હાથમા ં આવીશ

ે

ત્યારે ગામમા ં રહવાન ુ ં જ ભલાવી દઈશ.' માવજીભાઈએ ક .ંુ

ં ે ૂ

ં

'આ ગામમા ં આયો તારથી તમારા હાથમા ં આઈ(આવી) જ ગયલો ે

A





ં ને! આ ય આ કાધ ુ ં કર

ં ું ં એય તમારા દાબે જ કરંુ ં ને. જઓ ુ

K







ૂ

ડાભાઈ, સવા તૈણસોની િકંમત. સવારની ટકન ુ ં દધ મારે ત્યા ં તમારે

ં

A







ભરવાનુ.ં સાજની ટકય થોડુ ં ભરવ ુ ં હોય તો એ તમારી મરજી. જ્યા ં સધી

ં ં ે ુ

ુ

પરી રકમ ભરાઈ ન જાય ત્યા ં સધી આખી મડી પર આઠ આનાન ુ ં યાજ

ૂ ૂ

ST









ચઢશે.'

'એ લવાણા, મારી પાસે ટ મકાવ છ ને ત ું પહોળો થતો જા છ.

ૂ

PU









દર િદવાળીએ િહસાબ કરવાનો ને પછી ટલી રકમ બાકી રહ ે એના પર

યાજ ગણવાનુ.ં ડાને એમા ં સમજણ ના પડે પણ મને તો એમા ં ખબર

પડે છે .'

'આ હવારથી જ મને થત ું હત ું કે કશીક ઘાત આવવાની છે .'

'ત ું આ એ ઘાતમાથી બચી ગયો ં પણ મારા હાથમા ં આવીશ

ં

ત્યારે માન કે મોટી ઘાત આવી જશે.' માવજીભાઈએ ડાને વધારે

ં

ે ે ુ

અહસાન નીચે લાવવા પલાને લખ્ખો દમ માય .

ં ં

'આથી મોટી ઘાત લાવીને તમારે મારા રામ બોલો ભૈ રામ કરાઈ

ં ું ુ

નાખવા છ કે શ?' ગબોય એમની વાત સમજી જતા ં લખ્ખો ગભરાતા ં

ે

બો યો. ને એમ બય જણાએ મળીને ડાને શીસામા ં ઉતાય .

ે

ઘર જઈ ડાએ અમરતને બધી વાત કરી. અમરતને પણ

ૂ ં

માવજીભાઈની ભરીની એ િકંમત વધારે લાગી. એણે પોતાની ચાદરીની

િકંમત સામે આ િકંમતની ગણતરી કરી જોઈ. એને થય ુ ં કે ચાદરીના

ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 24

ૂ ે

પોણી ચારસોની સામે ભરીના તૈણસોય ના ગણાય તોય પલા અજાણ્યા

ે

માણસે આપવાના કહલા સાડી તૈણસોના માવજીભાઈએ પોતાની પાસે

સવા તૈણસો લીધા એ જાણી મન મના યુ.ં

ૂ

સા ં નમતે પહોરે ડો અને અમરત જઈને ભરીને પોતાને ઘર ે

ૂ ં

લઈ પણ આ યાં. અમરતે ભરીને ગોળની કાકરી ખવડાવી એને કપાળે

ં ુ

કકન ુ ં ટીલ ું કરી એને વધાવી. કટલાક ખટસવાિદયા ભરીની િકંમત જાણવા

ે ૂ

અને ચાદરી વચી કમ અને ભરી લીધી કમ એની િવમાસણનો જવાબ

ં ે ે ૂ ે

શોધવાય આવી ગયા. ને પાડોસીઓની આવી વતણક પર અમરત ર્ ં ૂ

મનમા ં જ ગ ુ સો દબાવી રહી.

તોય એ બધી િચંતાઓ ભલીને ભરીના આગમને આખ ું ઘર

ૂ ૂ

આનદમા ં ગરકાવ થઈ ગય.ુ ં

ં

□□

ૂ

એ સા ં છ શરક દધ નીક ય.ુ ં અમરતને જો કે એનાથી સતોષ ન

ે ે ં









M

થયો પણ એણે મન મના ય ુ ં કે ભાગે આપલી ભસને ભિગયાએ શ ુ ં

ે ેં

ૂ નીકળે ? એ તો મિહનો માસ દાણખાણની કાળજી

ખવડા ય ું હોય તે દધ ં ં









O

ૂ

લઈશ ું એટલે દધ વધશે જ ને.









C

ૂ

બી િદવસે સવારમા ં લગભગ એટલ ું જ દધ નીક ય ુ ં માથી ં

ચાપાણી ને છોકરા ં માટે શરક રાખી બાકીન ુ ં ગબાને ત્યા ં મોક ય.ુ ં ગબાએ

ે ે

Y. ં ે

એનો માવો પાડીને એના બાર આના(પચોતર પૈસા) જમા કયાર્. ડા

LA

ૂ

પટલે મનમા ં જ િહસાબ માડી જોયો. જો દધ આવ ુ ં ને આવ ુ ં િદવાળી સધી

ે ં ુ

પહ ચે તોય યાજના પૈસા જતા ં િદવાળીએ અઢીસો બાકી રહ. પછી બીજા ે

ૂ ૂ

ચારક મિહના ભરી દઝે તો ખરી પણ દધ ધટત ું જાય એટલે કાધામા ં

ે ૂ ં

A





આખા વરસન ુ ં યાજ જતા ં પચાસ િપયા કરતા ં વધારે જમા ન થાય.

K





એને થય ું કે જો ચાદરી ઘર હોત ને એન ુ ં ચારસોન ુ ં કાધ ુ ં કયર્ં ુ હોત તોય બે

ં ે ં

ે ં ૂ ં ં

વરસે દવામાથી ટાત પણ આ ભરીના કાધામાથી ટતા ં ચાર વરસથી

A









ઓછા ં નહીં થાય.

ST









ૂ ે ં ં

છતા ં છોકરા ં દધઘી ખાશે ને ચાર વરસય કાધામાથી ટાશે એ

વાતે એના પગમા ં જોર આ ય.ું હવે તો શકર અને શાિતય ખતીમા ં મદદ

ં ં ે

PU









ં ં ે

કરે એવા ં થવા માડયા ં હતા. વળી જમનીય પહલે વરસે સાસરે રહશે ે

ે ે ં

એના કરતા ં િપયર વધારે રહશે એટલે ખતીમાય એમની મદદ રહશ. જો ે ે

ે ં ે

કે આ વરસે તો વનચદ શઠને દાણા આપવાના છે પણ આવતા ં વરસમા ં

ગબાનય થોડા દાણા આપીને કાધ ુ ં વહલ ું પતે એમ કરાશે તો કદાચ વરસ

ે ં ે

ે ં ં

વહલાય કાધામાથી ટી જવાય.

એ અભણ માણસને યાજમા ં બહુ સમજણ પડતી ન હતી પણ

માવજીભાઈએ ગબાને દબાવીને દર િદવાળીએ િહસાબ કરવાની શરત

કરાવી હતી એનાથી યાજ બીજા ભરતા હતા એટલ ું બહુ નહીં ભરવ ુ ં પડે

એમ એને લાગત ું હત ુ.ં

હા, જમનીના ં લગન લતા ં પહલા ં એણે

ે ે ગણતરીઓ માડલી એ ં ે

ખોટી પડી હતી ને ગામમા ં વટ પડી ગયાનો એનો આનદ પણ આ ં

ં

નાણાભીડ જોતા ં હવે ઓસરી ગયો હતો. પણ એને ખાતરી હતી કે

પોતાની હાલની ગણતરીમા ં કશ ુ ં ખોટુ ં ન હત.ું હા ગબાન ુ ં કાધ ું એના યાજ

ં

સાથે પરંુ ભરાઈ જાય ત્યા ં સધી થોડી ખચ રહવાની તો હતી જ. પણ એ

ૂ ુ ેં ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 25

ે

યાજની રકમ તર્ણ કે ચાર વરસમા ં કટલી થશે એનો અંદાજ આ અભણ

માણસને ન હતો. માવજીભાઈએ દર વરસે િદવાળીએ િહસાબ કરવાની

ે ે

કલમ ઉમરાવી હતી એનાથી કટલો ફાયદો થવાનો હતો એની ભલે એને

ખબર ન હતી પણ એનાથી ફાયદો થવાનો હતો એટલી તો એને ધ્ધા

હતી જ.

ને એમ કરતા ં િદવાળીએ ડાના આયખાના ચાર મિહના ગબાને

ુ

ત્યા ં જમા થઈ ગયા. દવ ુ ં કટલ ું કપાય ુ ં એ તો ગબાના ચોપડામા ં જએ તો

ે ે

ખબર પડે ને. પણ માવજીભાઈએ એની સાથે જઈને એને ગબાનો િહસાબ

ૂ ં ે

બતા યો ત્યારે એને ખબર પડી કે દધના પચોતર િપયા થયા હતા

એમાથી દવ ુ ં પચાવન િપયા કપાય ુ ં હત ું ને યાજ વીસ િપયા કપાય ુ ં

ં ે ં

હત.ું ગમે તમ પણ એને એટલી તો સમજણ પડી કે પછી વરસના

ે

ૂ

બાકીના દા'ડાન ુ ં યાજ ઓછી મડી પર કપાવાન ુ ં હત ું. પણ સામે દધ પણ

ૂ

ઓ ં જ ભરાવાન ુ ં હત ું ને.

□□









M

ે ં

એમના વવાઈ નાગજીભાઈએ આ કાધાની વાત જાણી એટલે એ









O

ં

બ મળવા આ યા ને ડાને સમજા યો કે એ કાધાના બાકીના બસો

ે ે ે

સી ર િપયા પોતે ભરી દશ. પણ ડો એમ માને? એ કહે: 'મારાથી









C

દીકરીના ઘરન ુ ં પાણીય ન પીવાય ત્યા ં આવી રોકડાની રકમ તો કમ

ે

ે

લવાય?'

ુ

Y. ે

'જઓ, હુ ં તમને રકમ આપી નથી દતો. તમને એમ હોય તો હુ ં

LA

કાધ ુ ં કરી આપ ુ ં ં એમ માનજો. જાવ, મને મિહને પાચ િપયા આપતા

ં ં

ે

રહજો.'

A





'એટલા ઓછામા ં તો કાધ ું પાચ વરસય ના પતે. એના કરતા ં ...'

ં ં ે

K





ડાએ કહવા કય.ુર્ં

ે

A







ૂ ે ે ૂ

'ભરી હવે બહબહુ તો ચારક મિહના દશે ને દધ પણ િદવસે િદવસે

ુ

ઘટત ું જશે પણ યાજના ં ઘોડા ં તો દોડતા ં જ રહશે, એને આપણાથી ના

ે

ST









પહ ચાય. એના કરતા ં માર ું કહવ ુ ં માનો. ને તમને એમ લાગત ું હોય કે

ે

ુ ૂ ુ

મને યાજની ખોટ પડે છે તો જ્યા ં સધી ઘર દઝણ ુ ં હોય ત્યા ં સધી મ

ે

PU









અત્યારે મોકલો છો એમ વરસે પાચ શરક ઘી મોકલતા રહજો. એમા ં મારંુ

ં ે ે ે

યાજ આવી ગયુ,ં બસ?'

'ઘી મોકલીએ એમા ં શી વડઈ છે ? અમારી દીકરીન ુ ં ઘર છે . તમારે

ું

ત્યા ં મોકલવા એની માએ ચ્યારન(ક્યારનુ)ય ચારક શર ટલ ું ઘી એક

ં ે ે

પા'(બાજ ુ ) મલી રાખ્ય ુ ં છે .'

ે

ે

'જો તમારાથી દીકરીના ઘરના પૈસા ના લવાય તો અમારાથી

તમારા ઘરન ુ ં ઘીય ક્યાથી લવાય? એટલે હુ ં બે દા'ડા પછી ફરી પાછો

ં ે

આવીશ ત્યા ં હધીમા ં ઘરમા ં પછીને પાકુ ં કરી રાખજો.' નાગજીભાઈએ દાબ

ુ ૂ

મકતા ં ક .ંુ

ૂ

'ખોટુ ં બોલ ું તો મને ભગવાન પછે . અમને તો છોડીના ઘરન ુ ં ના

ૂ

ખપે પણ એને ઘર અમારંુ તો ખપે. તમે તો તમારી ખાનદાની

ે

બતાઈ(બતાવી). બાકી બીજુ ં કોઈ વાડમા ં પડી રહલ ું ઘર ખો ય ું હોય

ે

ે

તોય તમારા કરતા ં વધારે વહવાર કય હોત ને તોય આવી હૈયાધારણ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 26

ના મલી હોત.'

'તમે ખાલી વાત કરો છો પણ તમને અમારી ખાનદાનીની િકંમત

ં

જ કઈ છે ? એક વાત ભીંત પર લખી રાખજો કે તમારે માથે પાચ ં

ું ુ

પૈસાનય દવ ું હશે ત્યા ં સધી મારો કે મનહરનો તો શ ુ ં પણ જમનાનોય

ે

ુ ુ ુ

તમારે ત્યા ં આવવા પગ નહીં ઊપડે. હુ ં ગરવારે આવીશ ત્યા ં સધીમા ં

િવચારી રાખજો.' છવટન ુ ં કહીને ઊઠયા. ને ડાને ને અમરતને ગચવણ

ે ંૂ

થઈ પડી.

□□

ૂ

પણ નાગજીભાઈ લીધી વાત પડતી મકે એવા ન હતા. એ સીધા

માવજીભાઈને ત્યા ં ગયા. માવજીભાઈ તો નાગજીભાઈને પોતાને ત્યા ં

ે

જોઈને રાજીના રડ થઈ ગયા. મનમા ં ધર્ા કોય પડયો કે જમનીની કશી

ે

ફિરયાદ તો નહીં હોય ને. 'આવો, આવો કમ અચાનક?' એમણે રઘવાયા

થતા ં પછ .ું

ૂ









M

ે

'વવઈને ત્યા ં ગયો હતો ને બારોબાર જતો રહુ ં એમ ચાલે? એટલે

ં

તમારે ત્યા ં આ યો, તમારો ઠપકો સાભળવો ના પડે ને.'









O

'આ યા તે સારંુ કય.ુર્ં હવે દા'ડો નમવા આ યો છે તો જમ્યા વગર









C

નહીં જવા દઉં.'



Y.

'આ તો માફ કરો પણ ફરી આવીશ ત્યારે તમારે ત્યા ં જ જમીશ,

ં ે

બસ? આ તો ઉતાવળમા ં . વવઈએય જમાડવાની બહુ તાણ કરી ં

LA

ં ે

તોય એમને પરાણે મના યા છે . મારે તમને બયને ઠપકો આપવાનો છે .

તમે ગબાને ત્યા ં કાધ ુ ં કયર્ં ુ એની પહલા ં મારે કાને વાત તો નાખવી હતી.

ં ે ં

એન ુ ં એ કાધ ુ ં પ ૂરંુ કરતા ં તો ડાભાઈને ચાર વરસ થાય. વવઈ માનતા

ં ે ં

A





નથી પણ તમે એમને સમજાવો. હુ ં એના બાકીના પૈસા ભરી દઉં. પછી

K







એમને સગવડ થાય ત્યારે ભલે પાછા આપે.'

A









'તમે કહનારા કહી ર ા, પણ આમ અમારી છોડીના ઘરન ુ ં

ે

ST









ે ે ે

અમારાથી લવાય નહીં. ભલે, વરહ બે વરહ એ ભીડ વઠી લશે. જો હુ ં

એને આવ ું કહવા જઈશ તો એ મારી વાત નહીં માને ને મને જ વઢવા

ે ં

દોડશે.'

PU









ંુ

'તમને એમ લાગત ું હોય તો જાવ મારય કાધ ુ ં ગણજો ને દર

ં

ૂ ૂ

મિહને દઝણ ું હોય તો દસ અને દઝણ ું ના હોય તો પાચ િપયા મને

ં

ં

મોક યા કરજો. હુ ં ધીરધારનો ધધો કરતો નથી એટલે મારે યાજખાધ

પડવાની નથી.'

'પણ એ નહીં માને.'

'એમને મનાવવાની જવાબદારી હવે તમારી. તમે નક્કી કરો એ

િદવસે હુ ં પૈસા લઈને આવીશ.'

ચાપાણી કરીને નાગજીભાઈ ગયા ને માવજીભાઈને િવચાર કરતા

ે

કરી ગયા. એમને પહલો િવચાર ગબાનો આ યો. એ હાથમાથી ઘરાક ં

જતા ં એમને જ ટોણો મારશે. પણ સામે પક્ષે નાગજીભાઈ વા ખમતીધર

માણસને સામે પાટલે બસતાય એમન ુ ં મન પા ં પડત ું હત.ું એમને ડાને

ે ં

સમજાવવાની િચંતા ન હતી. એને તો પોતે કાચી ઘડીમા ં સમજવી શકશે

એની એમને ખાતરી હતી એટલે એ સીધા ડાને ત્યા ં જવા નીક યા ને.

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 27

ડો એની વાત પર મક્કમ ર ો એટલે માવજીએ જરખડાનો ફરો ે

ં ં

ખાધો ને નાગજીભાઈને સમજાવવા માડયા: 'મોટા, એવોએ માનતો નથી.

તમે મિહનોમાસ થોભી જાવ હુ ં એને મારી રીતે ઢીલો પાડીશ.'

'એ છોડીન ુ ં ઘર છોડીન ુ ં ઘર કરીને કાધાના યાજમા ં તણાયા કરશે

ં

પણ મારી વાત નહીં માને એની મને ખબર હતી એટલે તો મેં તમને કામ

સ પ્ય ું હત ું. ખર એમને વારવાર સમજાવતા રહજો. થાકશે ત્યારે તો

ે ં ે

તમારી વાત માનશે.'

ુ

અનકર્મ>









M

O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 28

ે

૫. એ મા તર ક્યારનો આગવાન થઈ ગયો?

ં ે

- જયતીભાઈ પટલ

ં

વિડયા ગામમા ં છે લા ં પદર વરસથી િનશાળ ચાલે. જ્યારથી આ

ે ુ

િનશાળ શ થઈ ત્યારથી ધનજીભાઈ દસાઈ એના મખ્ય િશક્ષક.

ૂ

ધવજીભાઈ મળ તો વલસાડના પણ પચીસ વરસથી આ સરકારી

ે ે

નોકરીમા ં પરોવાયલા એટલે એમનો વલસાડ સાથનો નાતો લગભગ તટી ૂ

ે

ગયલો. અને પોતાના ં વભાવ અને સમજને કારણે ગામમા ં એમની

ે ં

બદલી થાય એ ગામના જ થઈ રહલા. વિડયામા ં તો એ પદર વરસથી

હતા એટલે એ વિડયાના પર્િતિ ઠત આગવાન ે ટલ ું માન પામતા.

ે

એમના આચારિવચાર અને સ ં કારની છાપ એવી જામી ગયલી કે ગામના ં

અબાલવ ૃધ્ધ સૌ એમને માન આપે. એમનો વભાવ પણ પરગજુ અને

ે ે ે

િમલનસાર એટલે ગામના કટલાય લોકો ખતી ને વહવાર વી વાતોમાય ં









M

ે

એમની સલાહ લવા આવતા. ં









O

ં

ગામમા ં સરામાઠા પર્સગમા ં એમને સૌ યાદ પણ કરે અને એ જાય

પણ ખરા. નાન ુ ં મોટુ ં સો કોઈ એમને માન આપે ને એમની વાત માને.







C

ં ે

કિજયાકકાસમા ં પણ એ કહ ે એ વાત બઉ પક્ષ વીકારી લે.

Y.

મહાત્મા ગાધીએ વરાજની હાકલ કરી હતી પણ એ હજુ આ

ં

ુ

ં

LA

નાનકડા ગામડાના અભણ માણસો સધી પહ ચી ન હતી. મા તર અને

ગામના બચાર ભણલા માણસો થોડુ ં વાચીને આ જાણતા થયલા.

ે ે ં ે

ધનજીભાઈ મા તરે તો ગાધી ચીંધ્યા મારગે ચાલવા માડલ ું અને ઘરમા ં

ં ં ે

A





રિટયો વસાવીને કાતવા માડલ.ંુ એમની સાથે બસતા ઊઠતા બપાચ

ે ં ે ે ે ં

K





ં ુ

માણસોને એમણે વરાજ અને ગાધી બાપની વાતો સમજાવવા પર્યત્ન

પણ કરલો પણ હજુ કાઈને એમની વાત ગળે ઊતરતી ન હતી.

ે

A









ે

ધનજી મા તરે ખાદી પહરવાની શ કરી દીધી હતી ને એ એમના

ST









ઉપરી અિધકારીઓની નજરમા ં આવી ગયલ.ંુ મા તરે શાળામા ં કોટ અને

ે

ે ે

ટોપી પહરવા ં જ જોઈએ એવો પિરપતર્ ઊપરથી આવી ગયલો એટલે

PU









ધનજીભાઈ મા તરે જાડુ ં સતર કાતીને એક કોટ પણ િસવડાવી દીધલો

ૂ ં ે

ં

અને ગાધી ટોપી તો એમની પાસે હતી જ.

ે ે ેં

આ મા તર િનશાળથી ઘર જઈ ર ા હતા ત્યારે ભસ પાવા જતા

ડા ઠાકોર એમને સામા મ યા. મા તરે એક નજર ડા ઠાકોર તરફ નાખી ં

ૂ ેં

અને એક નજર એમની આગળ ચાલતી ભરી ભસ પર નાખી. ' ડાભાઈ, ં

આ કોની ભસ? તમારે ત્યા ં તો ચાદરી પાડી છે ને. ' એમણે પછ .ું

ેં ં ૂ

ં ે ે ું ું

'ચાદરી તો વચી દીધી, ઘર કોઈ કામ કરવાવા ં રય(ર ) નહીં

ે ુ

એટલે.' ડા પટલે પોતાની આવડત મજબ બચાવ કરવા પર્યત્ન કય .

'કોઈ કામ કરનારંુ ર ું નહીં એટલે ચાદરી વચી દીધી તો પછી

ં ે

ૂ

આ ભરી કોની? '

'એ તો મા તર, થય ું એવ ું કે ચાદરી વચી દીધા પછી મનમા ં થય ુ ં

ં ે

ં ૂ ૂ

કે છોકરાને દધઘીની તાણ પડે છે એટલે આ ભરી લીધી. ' ડાએ એક

જઠની પાછળ બીજુ ં જઠ ચલા ય.ું

ૂ ૂ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 29

ં

'કઈથી લઈ આ યા?'

ં

'માવજીભાઈને ત્યાથી લીધી? '

ે

'એના કટલા આપ્યા? '

'તૈણસોને ઉપર પચીસ. '

ં ે ે

'ને ચાદરી કટલામા ં વચી? '

'પોણી સારસોમાં.' ડા ઠાકોરથી મા તરના સવાલનો જવાબ ગળી

જવાય એમ ન હત.ું

ે ે ં ે

'તો તમે પોણી ચારસોમા ં પહલવતરી ચાદરી વચી અને સવા

તૈણસોમા ં આ ચાર વતરી ભસ લીધી. ડાભાઈ આવો ખોટનો સોદો શ ુ ં

ે ેં

ુ

કામ કય ? જઓ મારી આગળ જઠુ ં ના બોલશો.'

ૂ

ે ંૂ

હવે ડાભાઈ ખરખર ગચવાયા. મા તરના સવાલનો જવાબ ન

ૂ

આપ્યે ચાલે તમ ન હત.ું એમને ખબર પડી ગઈ કે મા તરે એમના જઠને

ે









M

પકડી પાડ ું હત ું. માથે થઈ ગયલા દવાના ભાર કરતાય એમને

ે ે ં

મા તરના આ સવાલનો ભાર વધારે લાગવા માડયો. એમણે ક :ંુ

ં









O

ં

'મા તર, જમનીના લગનમા ં ખરચો વધારે થઈ ગયો એટલે ચાદરી કાઢી









C

ં

નાખવી પડી.'



ૂ

ં

Y.

'ચાદરીના પૈસા લગનના ખરચામા ં વપરાઈ ગયા તો પછી આ

ં

ભરીના સવા તૈણસો ક્યાથી કાઢયા?'

LA

ૂ

'બધાય પૈસાન ુ ં કાધ ુ ં કયર્ં ુ છે ગબાને તા. એક ટકન ુ ં દધ એને તા ં

ં ં ં

ભરવાન ુ ં ને એક ટકન ુ ં ઘર રાખવાન ુ ં ગોઠ ય ું છે .'

ં ે

A





ુ

મા તર આ અબધ માણસની સામે તાકી ર ા. જો કાધ ું કરવ ુ ં જ

ં

K





હોય તો ચાદરીન ુ ં કયર્ં ુ હોત તો એમાથી વહલો ટી શક્યો હોત ને પહલ

ં ં ે ે

વતરી ચાદરી ઘરમા ં રહત. એમને લાગ્ય ું કે ડાની વાતમા ં કશક ખોટુ ં

ે ં ું

A









હત.ું

ST









ં ં ે

' ડાભાઈ કેટલે વરસે એ કાધામાથી ટશો? કે પછી ઘર વચીને

છોકરાને લઈને ખતરમા ં છાપરંુ બાધવાના છો?'

ં ે ં

PU









ડા ભાઈએ આજ સધીુ ં

ગણતરી માડી ન હતી એ આ મા તરે

ં ંૂ

ર તામા ં ઊભાઊભા ં જ કરી નાખી ને ડા ઠાકોર ગચવાઈ ગયા. પણ

ૂ ેં

મા તર લીધી વાત મકે એવા ક્યા ં હતા. એ તો ભસ પાઈને પાછા જતા

ે ે ે

ડાની સાથે એને ઘર પહ ચ્યા. ઘર જઈ ડાએ પટ ટી બધી વાત

મા તરને કરી. હવે મા તરને ગબા અને માવજીભાઈની આખી રમતની

ે ે

ગડ બસી ગઈ.

ુ

એમણે ક :ંુ 'જઓ ડાભાઈ, ગબાએ કે માવજીભાઈએ તમને

ગણતરી કરાવી હોય એ ખરી પણ તમારા રોજના દસ આના(પચાસથી

ૂ

સાઠ પૈસા) ગબાને ત્યા ં જમા થશે. ધીમધીમે દધ ઘટવાન ુ ં એ ગણતરીમા ં

ે

ં

લઈએ તો વરસે દોઢસો િપયા થાય. એમાથી યાજના તર્ીસક િપયા ે

ં ં ેં

જાય એટલે કાધામાથી સવાસો િપયા કપાય. વચમા ભસ ઉચી(વસકી) ૂ

જાય ને એને ફરીથી િવયાતા ં છ મિહના થાય કે વરસય થાય તોય ે

ં ં

યાજના ઘોડા તો દોડયા જ કરવાના. એટલે આ કાધામાથી ટતા ં તમને

ં ે ેં

પાચ વરસ નીકળી જાય. આ ચાર વતરી ભસ અને બીજાં ચાર કે પાચ ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 30

ે ં ે

વતર કાધાના ં ઉમરીએ એટલે પછી તમારી પાસે વધે આઠ કે નવ

વતરની ભસ. પછી એમા ં દોહવા વ ુ ં શ ુ ં રહ?'

ે ેં ે

ે

'તમે મા તર, ભણલા માણસ એટલે એવી ગણતરી આવડે પણ

ૂ

અમને એવી તણતરી ફાવે નહીં. અમે તો એટલ ું જાંણીએ કે છોકરા ં દધઘી

ખાશે ને ધીમધીમે દવ ું ભરાશે. વળી તાલ પડશે તો બીજી ભસ લઈ

ે ે ેં

લઈશુ.ં '

'આવ ુ ં કાધ ુ ં કરીને ને!'

ં

ે

થોડીવાર પછી મા તર પોતાને ઘર જવા નીક યા ત્યારે અમરત

અને ડા ઠાકોર પાછા ં મનમા ં બધી ગણતરી કરવા માડયા. છવટે એમને ં ં ે

લાગ્ય ું કે વવઈ અને મા તરની ગણતરી સાચી હતી ને ભસ બાધવાના

ે ેં ં

હરખમા ં પોતે ગબાને તા ં કાધ ુ ં કયર્ં ુ હત ું એમા ં પોતે છતરાયા ં હતા. પણ એ

ં ે ં

તો હવે રાડયા પછીના ડહાપણ વ ુ ં હત ુ.ં

ં

મા તર ઘર પહ ચ્યા પણ એમને ચન પડ ું નહીં. એમણે બચાર

ે ે ે









M

બીજા માણસો પાસે વાતવાતમા ં તપાસ કરી તો એમને જાણવા મ ય ુ ં કે

ેં ં

ગામની અડધા ટલી ભસો ગબાના કાધાની હતી. ગામના લોકો તાઢ









O

ૂ

તડકો વઠીને, કડયો તોડીને કાળી મજરી કરતા છતા ં કાધા ં કરીને આ

ે ે ં

ગબાને ત્યા ં પોતન ુ ં અડધ ુ ં આયખ ું જમા કરાવી દતા હતા.

ે







C

ં ે

શિનવારે બપોર પછી મા તર આણદ ગયા ત્યારે પોલસન ડરીમા ં

પણ જતા આ યા. દધના ૂ Y. ૂ

ભાવ ગબો ચકવતો હતો એના કરતા ં દોઢા

LA

ે ૂ

તો નહીં પણ સવાયા ભાવ તો પોલસનના માપે ગામગામ ચકવાતા હતા.

ં

આણદના એક ઠક્કર આજબાજના ુ ુ ં આઠ દસ ગામોમા ં પોલસનના ં માપ

ે

ચલાવતા હતા એમને મા તરે સાધ્યા. મા તર જો ટકો કરે તો વિડયા

A





ગામે પોલસનન ુ ં માપ શ કરવાન ુ ં ને એ સારંુ ચાલે તો દધ પીલવાનો

ૂ

K





સચોય ગામમા ં ચાલ ુ કરવાની એમણે બાહધરી આપી.

ં ં ે

A







ુ

ગામમા ં આવી મા તરે ખાનગી રીતે મખી અને બીજા પાચસાત ં

ે

માણસોને ભગા કરીને બધી વાત કરી તો બધા એ માટે તૈયાર થઈ ગયા.

ST









ને બી િદવસે તો અડધ ુ ં ગામ મા તરને પડખે આવી ગય.ુ ં કોઈક બ

મળી ગય ું તો કોઈકે કહવડા ય ું કે માપ શ કરવામા ં મોડુ ં કરશો નહીં.

ે

PU









ુ

એક જણાએ તો ત્યા ં સધી ક :ંુ 'જગ્યાની ફીકર કરશો નહીં. મારા

ું

કોિઢયામા ં માપ ગોઠવી દજો. મારે ભડય જોઈત ું નથી.'

ે

તો કોઈકે એમ પણ ક :ંુ 'જો કાધ ુ ં કરતા હો તો સૌથી પહલી મને

ં ે

ેં ં

ભસ બધાવી આલજો.' ચારે તરફથી આવો હરખભય આવકાર મળવા

ે

લાગ્યો. બધા ગબાથી થાકલા હતા.

મ એક તરફ ગામમા ં ઉ લાસન ુ ં મોજુ ં ફરી વ ય ુ ં હત ું તમ

ે

ગબાની ભ ીએ એના મળતીઆઓન ુ ં ટો ંય જાણે કોઈના બસણામા ં બઠુ ં

ે ે

હોય એમ એકઠુ ં થઈ ગય ું હત.ું એમા ં માવજીભાઈ ન હતા. ગબાએ એમને

બોલાવવા મોક ય ુ ં હત ું પણ એ બહારગામ ગયા હતા. 'આપણે હવે આ

મા તરન ુ ં સાલ ગામમાથી કાઢવ ુ ં જ પડશે.' એકે ક .ંુ

ં

ુ

'આજ સધી આપણે જ એને મોટો ભા બનાવી દીધો એટલે એના

મનમા ં એમ થઈ ગય ુ ં છે કે એ જ ગામનો કરતા કારવતા છે . એ કે

ં ે

દા'ડાનો ગામનો આગવાન થઈ ગયો?'



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 31

'આપડે એને હમજાઈ(સમજાવી) દવ ું પડશે કે મ્યાનમા ં રે '(રહે)

ે ં

નહીં તો પિરણામ હારંુ નહીં આવે.' બીજાએ ક .ંુ ગબો આવા માણસોને

ં

ે ે ે

વરતહવારે માવાના ં શર શરના ં પડીકા ં મોકલતો હતો એ પડીકા ં બોલતા ં

હતાં.

ં ં

'ગબા, હવે લબાચા બાધ નહીં તો હામી(સામી) છાતીએ વઢવા

ેં ે ે

નકળ(નીકળ).' કોઈકે ગબાને ઉ કરવા પર્યત્ન કય . ગબાનય ગામમા ં

ં ં

ધધો કરતા ં પદર વરસ થઈ ગયા ં હતા ં એટલે અને આ ટોળાનો એને

સાથ હતો એટલે ઘણી હામ હતી.

ં

'અરે કોના લબાચા બધાય છે એની બે જ મિહનામા ં ખબર પડી

જશે. એ લવાણાન ુ ં ગજુ કટલ? હુ ં બે મિહના ભાવ એવા ઊંચકી નાખીશ કે

ુ ે ું ં

ૂ ં ં

એના ં લગડા ં ઊતરી જશે.' ગબો ફાડો મારતા ં બો યો પણ એ ફાડામા ં

જોર કરતા ં ગભરામણ વધારે જણાતી હતી.

ત્યા ં જ માવજીભાઈ આ યા ને ગબાના પગમા ં જાણે જોર આ ય.ુ ં

ં

એમણે ગામમા ં આવતા ં જ આ ચગોવગો થતો સાભ યો એટલે એ સીધા









M

જ ગબાની ભ ીએ આવી પહ ચ્યા હતા. 'અ યા, ગામામા ં આ બીજી ભ ીન ુ ં

ં

બખડજતર કોણે ઊભ ુ ં કયર્ં ુ છે ?' એમણે ગબાને જ પ ૂછ .ું









O

ં

ુ

'ભ ી નહીં પણ આણદનો કોઈ લવાણો છે એ પોલસનન ુ ં માપલ ું

ં







C

શ કરવાનો છે .'

ૂ Y.ે ં ં

'કોને પછીન? અ યા, ગામમા ં બહારના કોઈને કશો ધધો કરવો

LA

ં ં ે

હોય તો ગામના પાચ આગવાનોને મળે અને બધાનો મત થતો હોય તો

ં ં

એને ધધો કરવાની પરવાનગી આલે. એમ કઈ વાત નહીં વટોળ નહીં ં

ને... આ વિડયા ગામ કઈ નાધિણયાત ું ખતર છે કે ને ફાવે એ ધધો

ં ં ે ં

A





ે ં

કરીને બસી જાય?' માવજીભાઈએ ફાડો માય તો ખરો પણ એમનય ે

K





મનમા ં થત ું હત ું કે આમા ં ગામના કોઈ માથાભારે માણસનો હાથ ન હોય

તો સારંુ . નહીં તો કામ વગરની ઉપાધી વહોરવાની થશે.

A









'બધી વાતની તો ખબર નથી પણ કહ ે છે કે આપણા મા તરનો

ST









ં

કોઈ ભાઈબધ છે ને મા તરે એને ઑથ આપવાની વાત કરી છે એટલે

માપલ ું ગોઠવે છે .'

PU









'લે, ત્યારે એમ કહ ે ને. અ યા હુ ં તમને બધાને પ ૂ ં ં કે એ

ુ

મા તર ચ્યારથી ગામ આગવાન થઈ ગયો? ગામમા ં મખી છે , ગામન ુ ં

ં ે ં ં

પચ છે , બીજી નાતના આગવાન છે . એ મા તરે કોઈને પછ ું છે ખરંુ ?'

ં ે ૂ

ૂ ૂ ુ

'એ તો એમને પછીએ તારે ખબર પડે. તમે જ પછી જઓ ને

ૂ

એટલે ખબર તો પડે કે એ મા તર કયા ખીલાના જોર ઉપર કદે છે .'

બીજાએ માવજીભાઈને આગળ કયાર્ .

ેં ૂ ં

'હા, હા, હડો ને આપડે બધા જઈને એમને પછીએ, આપણને કઈ

એમની બીક લાગે છે ?' તર્ીજાએ ક .ંુ

ને આખ ું ધાડુ ં ઊપડ ું ધનજીભાઈ મા તરને ત્યા. ટો ં મ મ

ં

આગળ વધત ું ગય ુ ં એમ એનો વગ ઘટતો ગયો. બધાને પારકી તાપણીએ

ે

તાપવ ું હત ું. કોઈને આગળ પડીને ભડાશ લવી ન હતી. કોઈક જોડા

ંૂ ે

કાઢીને મહીંથી ધળ, કાકરી ખખરવા માડ ું તો કોઈ ફાિળય ુ ં ઉકલીને પા ં

ૂ ં ં ે ં ે

બાધવા રોકાઈ ગય.ુ ં એમ સૌ ટોળામા ં પાછળ રહવા પર્યત્ન કરવા માડ .ું

ં ે ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 32

ે

પણ એમા ં કટલાક એવાય હતા મને મન મા તર કરતા ં ગબાની બે

આંખોની શરમ વધારે હતી એવા માણસો ટોળાની આગળ ચાલતા ર ા.

ં

માવજીભાઈને તો પોતાનો કોિળયો ટવાઈ જતો લાગતો હતો

ે

એટલે એ તો આગળ હતા જ. તો કોઈક આગવાની કરવાની તક હાથમા ં

આવી જાણી હરખભયાર્ આગળ ચાલતા હતા.

ે

બધા મા તરને ત્યા ં પહ ચ્યા ત્યારે મા તર રવસીમા ં પાટ પર

ે ં ે

બસીને ચોપડી વાચી ર ા હતા. તમની આસપાસ ગામના પાચસાત ં

ે ૂ ૂ ે

ખડતો પોલસનના માપની વાતો પછતા બઠા હતા. 'મા તર, આ

ે

પોલસનના માપની વાત ચાલે છે એ તમે બસાડો છો?' માવજીભાઈએ

આવતા ં જ પછ .ું

ૂ

'હુ ં શા માટે એવી માથાકટમા ં પડુ ? મારે નથી ભસ કે નથી મારે

ૂ ં ેં

ં ે

ધધો કરવો, પછી માપ બસાડવાની તો વાત જ શી? આ તો હુ ં આણદ ં

ં ં

ગયો હતો ત્યારે મારો એક ભાઈબધ મ યો. એના ં પાચસાત માપ બીજાં

ગામમા ં ચાલે છે . એ કહ ે મારે વિડયામા ં માપ શ કરવ ુ ં છે જો તમે જગ્યા









M

અપાવો તો. એટલે મેં ગામમા ં આવીને બધાને વાત કરી કે કોઈને જગ્યા

ભાડે આપવી હોય તો પલાન ુ ં કામ થાય અને ગામવાળાને ભાડય મળે . 'ું









O

ે

ં

'તો તમારો એ ભાઈબધ ગબા કરતા ં વધારે પૈસા આપવાનો છે ?'







C

ૂ

'એની ખાતરી તો બે દા'ડામા ં જ થઈ જશે. એને ત્યા ં દધ ભરનાર

Y.

ૂ

બે દા'ડા એને ત્યા ં દધ રડશે ને વધારે પૈસા આપતો હશે તો એન ુ ં ચાલશે

ે

LA

નહીં તો ગબાભાઈને ત્યા ં પાછા જશ.'ે

'એમ તમારે એકલાને ક ે માપ ના ગોઠવાય. એને ગામમા ં માપ

શ કરવ ું હોય તો ગામના પાચસાત આગવાનોને ભગા કરીને એણે વાત

ં ે ે

A





મકવી જોઈએ અને બધા મજર

ૂ ં ૂ કરે તો જ ગામમા ં માપ શ કરવા

K







દવાય.' માવજીભાઈને લાગ્ય ુ ં કે મા તરને ગામના કોઈ આગવાનનો ટકો

ે ે ે

A







નથી એટલે એ બો યા.

ST









'ભાઈ, હુ ં નથી આગવાન કે નથી મેં એને માપ મકવાન ુ ં ક .ંુ

ે ૂ

તમતમારે ગોઠે તો સો માણસ ભગ ું કરો અને એને માપ મકવા દવ ુ ં કે ના

ે ૂ ે

મકવા દવ ુ ં એ નક્કી કરો ને.'

ૂ ે

PU









ં ે ે

'તો મા તર, તમે સાભળી લો કે એ માપ નહીં મલાય, કહી દજો

ં

તમારા એ ભાઈબધને. બધાના વતી હુ ં જ તમને કહી દઉં ં

.'

માવજીભાઈએ ક .ંુ

ુ ં ે

ત્યા ં મનોર મખીને કોઈએ સદશો કય હશે તે એ આવી પહ ચ્યા.

ં ં ં

એમણે આવતાની સાથે માવજીભાઈનો ફાડો સાભ યો હતો. એમને જોઈ

ે ે ુ

કટલાક છપાયા તો કટલાક બીજાને ઓથે ભરાયા. મખીએ માવજીભાઈને

જ પકડયા: 'તે માવજી, ત ું ક્યારનો ગામ પટલ થઈ ગયો? અમે હાત હાત

ં

ુ

પઢીથી મખીપણ ું કરતા આ યા છીએ તોય પચને પછયા વગર પગલ ું

ે ં ૂ

નથી ભરતા ને તેં આખા ગામ વતી માપલ ું મકવાની ના કહી દીધી તે

ૂ

કઈ સ ાએ? '

ુ

'ના મખી, મેં તો આ માપલ ું મકવાની વાત જાણી એટલે ખાલી

ૂ

ેં

પછવા આ યો હતો.' માવજીભાઈ ટટેં ફફેં કરવા માડયા.

ૂ ેં ં

'એટલે બધાને ે

ભગા કરીને મા તરને બીવડાવવા

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 33

આયા'તા(આ યા હતા) એમ ને! તમને એમ હશે કે મા તર સીધાસાદા

માણસ છે ને બહાર ગામના છે એટલે એમની ઉપર આગવાનીનો રોફ ે

ં

જમાવી દઈએ. પણ તમે બધાય સાભળી લો કે મા તર મારા તમારા

ં ે ં

કરતાય મોટા આગવાન છે . એમને મેં જ આણદ મોક યા હતા તપાસ

કરવા. પોલસનન ુ ં માપ આપડા ગામમા ં શ થવાન ુ ં જ છે ને મારા

ૂ

એકઢાિળયામા ં જ આ પનમે એન ુ ં મરત કરવાન ુ ં છે . ને એ માપલે દધ

ૂ ૂ

ભરવ ું હોય એ ભરશે.'

ુ ે

'પણ મખી એમા ં બય માપવાળા ચડસાચડસી કરશે ને...' એક

જણનો ગબાની ભ ીનો ખાધેલો માવો બોલવા ગયો.

ુ

'એમા ં તારા પટમા ં શ ુ ં દખે છે ? ચડસાચડસી થશે તો ગામના

ે

ે ૂ ે બે પૈસા વધારે મળશે.'

ખડતન

'એ માપલા માટે કશોક લાગો લવાન ુ ં રાખો તો ગામનય ફાયદો

ે ે

થાય.' કોઈક દબાતે અવા બો ય.ુ ં

ુ ુ









M

'એનોય અમે િવચાર કય છે . આ ગરવારે રાતે ગામન ુ ં પચ ં

ુ

ભરવાન ુ ં નક્કી કયર્ં ુ છે એમા ં આવજો એટલે ખબર પડશે.' મખીએ ક .ંુ ને









O

ુ

ધીમધીમે ટો ં િવખરાવા માડ .ું મખી કહ: 'મા તર, તમે ગભરાશો નહીં

ે ં ે

કોઈ તમારંુ નામ લશે તો હુ ં એને ભરી પીશ.'

ે







C

□□

ુ ુ ં

Y.

ગરવારની પચની સભામા ં લાગો નક્કી કરાવવા ગબાવા ં ટો ં

LA

ુ

સતલસ કરીને આ ય ુ ં હત.ું તો મખીએ પણ બચાર આગવાનોની સાથે

ં ે ે

ખાનગીમા ં મસલત કરીને ગબાવાળાને પાઠ ભણાવવાની ગોઠવણ કરી

દીધી જ હતી.

A





એટલે એમણે જાહર કયર્ં ુ કે બહારના કોઈને ગામમા ં આવીને ધધો

ે ં

K







ં ૂ

કરવો હોય તો એણે પચને વરસે સવાસો િપયાનો લાગો ચકવવો પડશે.

A









ં ં

એટલે ગબે દસ વરસ ધધો કય એના એણે પચને બારસો પચાસ

ST









ૂ

ચ ૂકવવાના ને પછી દર વરસે સવાસો ચકવવાના રહશે.' ે

'આ ઠરાવ કય એટલે મારો લાગોય આજથી જ ગણાય એમ

PU









ે

રાખો એ વધારે ન્યાયી કહવાય. નહીં તો હુ ં ગરીબ માણસ મરી જઈશ. '

ગબો કરગરી પડયો.

ે

'ભલે એમ કરીએ. પણ ગબા પાસથી મ દસ વરસ લાગો ન

ુ

લીધો એમ આ માપલાવાળાનોય દસ વરસ સધી લાગો માફ કરીને

અિગયારમા વરસથી લાગો લવાન ુ ં પચ ઠરાવે છે . ને ગબાએ ચાલ ુ

ે ં

ં ે

વરસથી લાગો ભરવો પડશે.' પચના બચાર માણસો સાથે વાત કરી

ુ

મખીએ જાહર કય.ુર્ં ને ગબાવાળા ટોળામા ં સોપો પડી ગયો ને ગબાને

ે

વરસે સવાસોની ઊઠી.

ુ

અનકર્મ>









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 34

૬. ગબાએ ગરબડ કરી

ં ે

-જયતીભાઈ પટલ

એક બાજુ પોલસનન ુ ં માપ શ થય ું ને બીજી બાજુ શ થઈ

ગબાની ગભરામણ. એ બધાની સામે ભલે વાઘન ુ ં મ ઢુ ં રાખવા પર્યત્ન

કરતો હોય પણ એ મનમા ં તો સમજી જ ગયો હતો કે હવે એની ઉચાળા

ે ં ં

ભરવાની વળા આવી ગઈ હતી. નાના ં મોટા ં કાધામા ં બધા મળીને એના

ં ે ં

પદર હજાર જોટલા િપયા રોકાયલા હતા. આ ઉપરાત એના ં ઘર અને

ં

ભ ીની િકંમત પણ લગભગ પદર હજાર ટલી ગણાય. જો કે આ આખા

ૂ

વિડયામા ં એની આ જગ્યાને મલવે એવો કોઈ અસામી તો હતો જ નહીં.

ં ે

વળી પોતે જો ધધો સમટી લે અને બી ગામ ચા યો જાય તો

ઘર અને ધધાની જગ્યાનો તો વાધો ન હતો પણ કાધાના પૈસાન ુ ં તો એને

ં ં ં

નાહી જ નાખવ ુ ં પડે. એટલે એને સૌથી મોટી િચંતા આ કાધાની રકમની

ં ં ં









M

હતી. એ બધામાથી કમ હમખમ બહાર નીકળી જવ ુ ં એની ગણતરી એ

ં ે ે ે

ં

મનોમન કરવા માડયો હતો.









O

જો કે બહારથી તો એ હજુ પોલસનના માપને હરાવવાની જ, ધોલ







C

મારીને ગાલ રાતા રાખવા વી વાતો જ કયાર્ કરતો હતો. એણે છે લા બે

ૂ Y. ં ે

મિહનાથી દધના ભાવ ઊંચકી નાખ્યા હતા એમા ં પલા માપવાળાને તો

કશો વાધો આ યો ન હતો પણ એના તો હજાર િપયા અવળા થયા હતા.

LA

એ માપલાવાળાને તો ઉપરથી સારો ભાવ મળતો હતો પણ ગબાના

માવાનો ઉપરથી એવો ભાવ મળતો ન હતો એટલે એ હરીફાઈમા ં એને તો

A



ે ે

ખોટ જ ખમવી પડવાની હતી એની એને પહલથી જ ખબર હતી. એણે તો

ં

પોતાના સાગરીતોની ચઢવણીએ એણે આ ખોટનો ધધો કય હતો.

K







એને એમ લાગત ું હત ું કે પોલસનના માપલાવાળાને બહુ બરકત

A









ે

નહીં જણાય ને બતર્ણ મિહનામા ં એ થાકી જશે તો પછી પોતે છ મિહનામા ં

ST









ૂ ે

જ એ ખોટ યાજ સાથે વસલ કરી દશે. પણ એની એ ગણતરી ખોટી

પડતી જણાવા માડી હતી. છે લા ઉપાય તરીકે એણે યાજ જત ું કરીને

ં

કાધા ં ચકતે કરવાન ુ ં પણ િવચાયર્ં ુ હત.ું જો કે એણે હજુ કોઈને પાતાની આ

ં ૂ

PU









યોજનાની વાત કરી ન હતી.

બીજી તફ એણે બીજા ભ ી શ કરી શકાય એવા ગામની તપાસ

કરવા માડી હતી. આમા ં એને જરખડા ગામ ધધા માટે ઠીક લાગ્ય ું પણ

ં ં

હત.ું વળી એ ગામના એકબે જણાએ તો એને સાથ આપવાની તૈયારી

ે

પણ બતાવી હતી. આ માણસો ગામના આગવાન માણસો ન હતા પણ

ં

ડાડ માણસો તો હતા જ.

ૂ

પોલસનવાળા માપલાન ુ ં દધ રોજ બે ટક આણદ પહ ચાડવાન ુ ં

ં ં

કામ મા તરની ભલામણથી ડાને આપવામા ં આ ય ું હત.ું વળી એને

ુ

આણદના ફેરા કરવાનો અનભવ પણ હતો. એને રોજના બય ફરાના

ં ે ે

ં

મળીને પાચ િપયા આપવાના નક્કી કયાર્ હતા. ને વનચદની ે ં

ે ે

વાિણયગતથી ડો વાકફ થઈ ગયલો હતો એટલે એણે જતા ં કે આવતા ં

ગાડામા ં બીજા કોઈનો ભાર ભરે તો એના પૈસા એના પોતાના જ ગણાય

એવી ચોખવટ પણ અગાઉથી કરી લીધી હતી એટલે એને તો જાણે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 35

ભગવાન મ યા હોય એવો ઘાટ થઈ ગયો હતો.

આ તરફ માવજીએ નાગજીભાઈને બધ ું ધીમે ધીમે પતશે એમ

ં ે

સદશો કરી એમને ધીમા પાડયા હતા. માવજીભાઈને તર્ણ મિહને ડાને

ે

સમજાવવામા ં સફળતા મળી. એમા ં ડાએ પોતાના વવાઈને બદલે પોતે

જ કાધ ું ચકવી દશે એમ કહી દીધ ુ ં હત.ું છે લા બે મિહનાના ભાડાના પૈસા

ં ૂ ે

ુ ૂ

એણે આ માટે જદા જ રાખી મક્યા હતા. એટલે એક િદવસ માવજીભાઈ

ડાને ને નાગજીભાઈને સાથે લઈને ગબાને મ યા ને ડાન ુ ં કાધ ુ ં ચકતે

ં ૂ

કરવાની વાત કરી. ગબાને આ વાત શીરાની મ ગળે ઊતરી ગઈ.

ે

એક તો નાગજીભાઈ જરખડા ગામના આગવાન હતા ને પોતાનો

ં

હાથ ઉપર રહ ે એમ કાધાની પતાવટ કરતા ં એમની નજરમા ં પોતાની

ે

સારા માણસ તરીકની છાપ ઊભી કરવાની તક એણે ઝડપી લીધી:

'નાગજી મોટા વા મારે આંગણે આ યા હોય તો મારે કાધ ુ ં ઊંચ ું મકવ ું જ

ં ૂ

ે

પડે. અને માવજીભાઈ ને ડાભાઈનય મારે તો ધર વા સબધ એટલે ં ં

મારે એમા ં બાધછોડ પણ કરવી પડે. જાવ તમારંુ માન રાખીને યાજના

ં









M

ે

વીસ િપયા કાપ્યા છે એ પાછા ઉમરીને બસો સી ેરને બદલે બસો

પચાસમા ં કાધ ુ ં ઊંચ ુ ં મકીશ. મોટા વા માણસના ં પગલા ં મારે ઘર

ં ૂ ે









O

ં

ક્યાથી?'









C

'ત ું મ કહ ે એમ. કાઢ કાગળ ને મારી દે ચકતન ુ ં મ .ંુ '

ૂ ે

Y.

ડો તો ઠીક પણ માવજીભાઈ પણ ગબાની આવી વાતથી એની

સામે આ યથી તાકતા જ રહી ગયા. ડાભાઈએ અઢીસો િપયા આપી

ર્

LA

દીધા ને ગબાએ ડાન ુ ં કાધ ું ચકતે કરતા ં ક :ંુ 'નાગજી મોટા વા

ં ૂ

આબ દાર માણસન ુ ં માન ના સાચવ ુ ં એવો ગાગો નથી હ.' એના મનમા ં

ં ું

A



એમ કે જરખડામા ં ભ ી શ કરવી હોય તો નાગજીભાઈનો સાથ

ે

મળવવામા ં પોતાની આ છાપ ઘણી કામ લાગશે.

K







ં

એને ત્યાથી બહાર નીક યા એટલે માવજીભાઈ વટ મારતા ં કહ: ે

A









ં

'મેં એના કાનમા ં કાલથી જ ક મારી દીધી હતી. એણે હમજીને જ વીસ

ST









િપયાની ટ મકી એટલે હવે મારે એને વઢવા વ ુ ં ના ર .ંુ ' ડો ભલે ન

ૂ

ે

સમજ્યો હોય પણ નાગજીભાઈ એની આ ખોટી શખીનો પાર પામી ગયા.

PU









ે

માવજીભાઈ ગમે તમ કહ ે પણ નાગજીભાઈને ગબા અને

માવજીભાઈની સાઠગાઠની ગધ ભરીન ુ ં કાધ ુ ં કરા ય ુ ં ત્યારથી આવી જ ગઈ

ં ં ં ૂ ં

ં

હતી એટલે એમણે ડાને કાનમા ં ક મારી દીધી હતી કે એની સાથે

ં ં

દો તીનો સબધ ભલે રાખવો પણ પૈસાની બાબતમા ં એનો બહુ િવ ાસ ન

કરવો.'

ડાનય ભ ૂરીના કાધા પછી એવ ુ ં લાગ્ય ુ ં તો હત ું જ પણ એ

ે ં

ે ે

ભગવાનના માણસે મન મના ય ું હત ું કે ઢોરાની હરીફરીનો એનો ધધો

ં ં

ં ું

હતો એટલે એમાથી એ બે પૈસા ના રળે તો ખાય શ? પણ આ જ્યારે

વવાઈએ એન ુ ં ધ્યાન દોયર્ં ુ ત્યારે એણે એ અંગે ફરીથી િવચારવા માડ ું તો

ે ં

એને વવાઈની વાતમા ં તથ્ય જણાયા વગર ન ર .ંુ

ે

ં ે ં

હવે તો ડાના ં પાચય આંગળા ં ઘીમા ં હતા. એને રોજના પાચ ં

િપયા માપલાવાળા આપતા હતા અને બીજાય દોઢબે િપયા વધારાના

ે

લોકોના ફરાના મળી રહતા હતા. ને હવે તો એન ુ ં સમયપતર્ક પણ

ે

ે ે

ગોઠવાઈ ગય ુ ં હત ું. િદવસનો ફરો શકર કરતો હતો અને રાતનો ફરો ડો

ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 36

કરતો હતો એટલે િદવસન ુ ં ખતરન ુ ં કામ પણ એનાથી થત.ું ઢોરાન ુ ં કામ

ે ં

કરવામા ં હવે શાિતય અમરતને સાથ આપતી થઈ ગઈ હતી. વળી સખ

ં ુ

આવતા ં અમરતન ુ ં શરીર પણ જાણે નરવ ુ ં થઈ ગય ુ ં હત ુ.ં

ૂ ં

ભરી પણ હવે છટકપટક કરતી એક ટકે થઈ ગઈ હતી એટલે

ેં

ડાએ એને ભાગે આપી દઈને અમરતને એક સારી ભસ બધાવી આપીં

ૂ

હતી. ઘર હવે પૈસાની ટ હતી એટલે એ ઘરમા ં વાપરવાન ુ ં દધ પણ

ે

ૂ ં ે

પરતા પર્માણમા ં રાખતી હતી એટલે બધાને ખાધપીધે રાહત થઈ ગઈ

હતી. તોય અમરતની કરકસર હજુ એવી જ હતી. એ ઘરના ખચામા ં ર્

ગાડાભાડાનો પૈસો ન વાપરવો પડે એમ કરી માપે ૂ ભરાય એમાથી

દધ ં

જ એ ખચર્ કાઢતી એટલે ભાડાના બધા પૈસા પડયા જ રહતા.ે

□□

ં ે

એમ વરસ વીતી ગયુ.ં ડો ઠાકોર પદરસો વા ફરવતો થઈ

ગયો. ત્યા ં બે વીધાન ુ ં એક ખતર વચવાની ભાળ મળી ને માવજીને

ં ે ે

ૂ ે ે ે

પછતા પહલા ં ડો વવાઈ પાસે ઊપડયો. બી િદવસે વવાઈ સવારની









M

વળામા ં જ ગામમા ં આ યા. એમણે ડાની સાથે જઈ જમીનન ુ ં તળ અને

ે

ૂ ૂ









O

ે ે ે

એમા ં આવલો જનો કવો વગરની ચકાસણી કરી લીધી.

ે ૂ

પછી ગામમા ં આવી માવજીને કહવા પરતો સાથે રાખીને







C

ં

જમીનના માિલક સાથે િકંમતની બાધછોડ કરી અને અઢારસો િપયામા ં

પાક Y.

ુ ં કય.ુર્ં દ તાવજ કરવામાય બીજા દોઢસો વા થઈ જશે એ એમની

ે ં

જાણ બહાર ન હત.ું ખટતા પૈસા એમણે ઉમયાર્ . આ વખતે ડાએ

ૂ ે

LA

ે

દીકરીના ઘરના પૈસા ના લવાય એવી વાત ન કરી. એને હૈયે હવે

ે ે ે

ધરપત હતી કે વવાઈના પૈસા બથી તર્ણ મિહનામા ં આપી દવાશે.

A





□□

K







ં

છે લા છ મિહનાથી ગબાની માવાની ભ ી બધ થઈ ગઈ હતી.

A







એણે જરખડામા ં ભ ી ચાલ ુ કરવાની યોજના પર્માણે ત્યા ં જગ્યા લઈ લીધી

હતી ને રહવાના ઘરનીય યવ થા કરી દીધી હતી. વિડયાવાળી ભ ીન ુ ં

ે

ST









છાપર ંુ

ું ઉકલીને એણે જરખડામા ં છાપરય બનાવી લીધ ુ ં હત.ું પોતાના ં બૈરી

ે

ં ં ં ં

છોકરાને જરખડા મોકલી આપ્યા ં હતા. ને છોકરાને ત્યાની િનશાળમા ં

PU









ે

દાખલ પણ કરી દવડા યા ં હતા. ં

છતા ં ગબો હજુ વિડયામા ં જ આંટા મારતો હતો. એ પોતાના ં

ં ં ૂ

કાધાના પૈસા વસલ કરવા લોકોના ં ઘર ગણતો ફયાર્ કરતો હતો. યાજ

જત ું કરવાની એની વાતોની સારી અસર પડવા માડી હતી. કટલાકે થોડા

ં ે

ં ં

પૈસા રોકડા તો થોડા અનાજને પે આપીને કાધા ં પતાવવા પણ માડયા ં

ં ે ૂ

હતાં. એમા ં ગબાના પાચક હજાર િપયા વસલ થયા પણ ખરા.

પણ ગબાને હવે વિડયામા ં બસી રહવ ુ ં પાલવે તમ ન હત ુ.ં એ

ે ે ે

ૂ

દોડાદોડી કરીને ટલી વસલાત કરતો હતો એના કરતા ં એને બે ઘર

ચલાવવાનો ખરચ વધારે આવતો હતો. એને હવે જરખડામા ં ભ ી ચાલ ુ

ે

કરવાની ઉતાવળ કરવાની હતી. છવટે એણે માવજીભાઈની સાથે

વાતચીત કરીને એમને બાકીના ં કાધા ં વસલ કરવાન ુ ં કામ અડધા ભાગે

ં ૂ

સ પીને કાયમ માટે વિડયાને રામરામ કરી દીધા. માવજીભાઈને આ કામ

ૂ

સ પવામા ં એને એમના પર પરો ભર સો હતો એમ નહીં પણ એ િસવાય

ગબાની પાસે બીજો આરો જ ન હતો.

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 37

ં ં

પણ જતાજતાય ગબો ગરબડ કયાર્ વગર ના ર ો. એણે પોતાના

ૂ

ટોળાના બે માણસોને દધમા ં ખટાશ નાખીને પલે માપલે દધ ભરવા

ે ૂ

મોક યા. એ સા ં જ્યારે દધ ૂ

ૂ પોલસન ડરીમા ં પહ ચ્ય ુ ં ત્યારે બે કનન ુ ં દધ

ે ે

ફાટી ગય ુ ં હત ું.

િશયાળામા ં આવ ુ ં બને એ શક્ય ન હત ું એટલે માપલાવાળા

ઠક્કરના મનમા ં શકા જાગી કે આ કોઈન ુ ં કાવતરંુ હોવ ુ ં જોઈએ. એમણે

ં

બીજી ટકે આવા શકા પદ માણસોના ં દૂ ધ એક અલગ કનમા ં ભરવાની

ં ં ે

ૂ

ખાનગીમા ં યવ થા ગોઠવી દીધી અને એ કનન ુ ં દધ ફાટી ગય.ુ ં એમને

ે

ે

ખબર હતી કે એ લોકો ગબાની સાથે બસઊઠવાળા હતા. એટલે એમણે

ૂ

બને બે ચાર કરી લીધા. એમણે એ લોકોન ુ ં દધ લવાન ુ ં બધ કરાવી દીધ.ું

ે ે ં

ને મનમા ં ગબાને પાઠ ભણાવવાન ુ ં નક્કી પણ કરી લીધ.ુ ં

આ દરિમયાન ગબાએ જરખડામા ં ભ ી ચાલ ુ કરી દીધી હતી.

ે ૂ ે

જરખડામા ં આ પહલા ં દધ વચવાની કોઈ યવ થા ગોઠવાયલી ન હતીે

એટલે ગબાના ઓછા ભાવ પણ ગામલોકોને ઘણા લાગતા હતા એટલે









M

ૂ

ગબાની ભ ીએ દધની આવક રો રોજ વધતી જતી હતી. એક જ

મિહનામા ં ગબાને લાગવા માડ ું હત ું કે વિડયા કરતાય જરખડામા ં એનો

ં ં









O

ં

ધધો સારો ચાલશે.









C

ે ે

પણ એને પલા ઠક્કરની પહ ચની ક્યા ં ખબર હતી? એણે શહરમા ં

વાત વહતી કરી દીધી હતી કે ગબો એમની પાસથી રોજન ુ ં બે કન

ે ૂ

ે

સાફરટ(દધમાથી બધ ુ ં કર્ીમ કાઢી લીધા પછી બાકી રહત ું દધ

ં

Y. ે

ે ૂ

ે

વ ું

LA

ે ે ૂ ે

પર્વાહી-સપરટ) લઈ જાય છે ને સારા દધમા ં એ ભળવીને એનો માવો

ે ુ

બનાવીને શહરની દકાનોમા ં પધરાવે છે .

A



ે

ને ગબાની શહરની ધરાકી લગભગ ઠપ વી થઈ ગઈ. એ ધધો ં

ે ં

છોડીને શહરમા ં બધા ધરાકને સમજાવવા તો ક્યાથી જઈ શકે પણ એણે

K







પોતાના એ ધરાકોને માણસ મારફતે હાથોહાથ કાગળ પહ ચાડીને એમને

A









પોતાની ભ ી પર આવીને ખાતરી કરી જવા બોલા યા. પણ એ લોકોય

ં

પોતાનો ધધો છોડીને એવી ખાતરી કરવા આવવા ક્યા ં નવરા હતા!

ST









ે ે ં

એમણે બીજા પાસથી માવો લવા માડયો.

ે

જો માવાનો બતર્ણ િદવસમા ં નીકાલ કરવામા ં ન આવે તો માવો

PU









બગડી જાય. વળી ગામમા ં દધ લનાર બીજુ ં કૈ ઈ હત ું નહીં એટલે ગબાને

ૂ ે

ૂ

ત્યા ં રોજન ુ ં તર્ીસ મણ ટલ ું દધ આવત ું હત.ું એનો માવો લગભગ આઠ

ં ૂ

મણ ટલો થતો હતો. એટલે સવારની ટકના દધનો માવો પાડીને એ

ં ે ે ં

ખાધાપીધા વગર પદરક શર માવાના ં પડીકા ં લઈને આણદ ઊપડયો. ત્યા ં

ં

જઈ એ બધા ધરાકને મ યો ને એમને સમજાવવા માડયો. છવટે પોતાના ે

ચાલ ુ ભાવ કરતા ં શરે ચાર આના ઓછા કરીને કટલાકને સમજાવી શક્યો.

ે ે

ે ં

ધર આવીને એણે આંકડા માડી જોયા તો એ આંચકો ખાઈ ગયો.

રોજના આઠ મણ માવાના ગણતા ં એને રોજ એંસી િપયાની આવક

કપાતી હતી. અને એ જ તો હતો એનો નફો. એણે માવાના ઉતારામા ં

ૂ

ભાવમા ં ચાર આના ઓછા કરીને દધ લવા માડ .ું ગામડાના અભણ

ે ં

ે

લોકોનય એક બે િદવસમા ં આ ભાવ ઘટાડાની ખબર પડી ગઈ એટલે

ૂ

ગામમા ં એનો ચગોવગો થવા લાગ્યો. ગબાને ત્યા ં આવત ું દધ બધ ુ ં અટકી

તો ન ગય ું પણ અડધા ટલ ું તો થઈ જ ગય ું.



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 38

ુ

નાગજી ઠાકોરને આ વાતની ખબર પડી એટલે એમણે મખી અને

સરપચને આ અંગે પછ .ું પલા બને તો એટલી જ ખબર હતી કે અમથા

ં ૂ ે ે

ે ે ે

ઝવરવાળા બચાર જણાએ ભગા થઈને આ માવાવાળાને બોલા યો છે .

એટલે એમણે એમને પછ ું તો ખબર પડી કે એમનય આ ભાવ ઘટયાની

ૂ ે

ખબર ન હતી.

પછી આખ ું ધાડુ ં પહ ચ્ય ુ ં ગબાને ત્યા. 'કમ ભૈલા, ગામવાળાને બે

ં ે ં

દા'ડા આભાલાડુ બતાડીને તેં ભાવ કાપી નાખ્યા?' એકે પછ .ું

ં ૂ

'કાકા, વાત એમ બની કે કોઈક દુ મને શહરમા ં એવી વાત વહતી

ે ે

કરી કે હુ ં પોલસનને સચથી સાફરટ લઈને એનો માવો પાડીને વચ ુ ં ં

ં ે ે ે

એટલે મારે મારા બધા ધરાકને છો આના ભાવ કાપીને માલ આપવાન ુ ં

નક્કી કરવ ુ ં પડ ું તોય મેં ગામમા ં તો ચાર જ આના કાપ્યા છે . પદર વીસ

ં

િદવસમા ં હુ ં પાછા ભાવ રાગે લાવી દઈશ.'

'તારી વાતનો અમને િવ ાસ પડતો નથી છતા ં આટલો વખત

ે

માફ કરી દઈએ છીએ. કાલથી ભાવ પહલાના ટલા કરી દે નહીં તો









M

બીજુ ં ગામ શોધી લે .' મખીએ ચોખ્ખ ું સભળાવી દીધ ુ ં. ગબાને ગામમા ં

ુ ં









O

ે ે

લઈ આવલા પલા માણસોય હવે છપાઈ ગયા.

ને ગબો કરગરી પડયો: 'અમથાભાઈ, તમને તો ખબર છે કે હુ ં







C

ૂ ે ે ૂ ં

દધમા ં સાફરટ ઉમરતો નથી. મારી પાસે નથી દધ પીલવાનો સચો કે

Y.

નથી હુ ં બહારથી એ મગાવતો. બહારથી સાફરટ આવત ું હોય તો તમારી

ં

જાણબહાર તો ના જ હોય ને!'

ે

LA

'અમારે એ જણવાની કે ના જાણવાની શી જ ર? અમારી વાત તો

ચોખ્ખી ને ચટ છે . જો ભાવ પહલા ં હતા એવા ન કરવા હોય તો બીજુ ં

ે

A





ુ ે

ગામ શોધી લે .' મખીએ છવટની વાત કરી દીધી ને ગબાના ં તો જાણે

K





ે ૂ

બારય વહાણ ડબી ગયા. ં

A







ુ

એ ઢીલો થઈ મખીને પગે પડયો: ' હુ ં તમારે આશરે આ યો ં હવે

તમે મારો કે ઉગારો તમારા હાથમા ં છે . મારી આટલી આંટી નીકળી જાય

ST









ુ ે

ત્યા ં હધી(સધી) મને જીવતો રાખો તો મોટી મહરબાની. આ ઉનાળામા ં હુ ં

ુ

ં

ભાવ એવા ઊંચકી નાખીશ કે ફરતા ં ગામોમા ં આજ હધી કોઈએય નહીં

ુ

PU









જોયા હોય.'

બધાએ મસલત કરી અને એને ક :ંુ 'આટલો વખત તને માફ

ં ે ં

કરીએ છીએ. તેં ક ા પરમાણે(પર્માણે) પદર દા'ડામા ં ભાવ પહલાના

વા કરી દે .'

ને ગબાને સાતે કોઠે જાણે અજવાળા ં થઈ ગયા. એણે બધાનેં

ેં ે ે ે

ટથી પડા ખવરા યા ને બધાને ઘર માટય શર શરના ં પડીકા ં બાધી ં

આપ્યાં. બધા ગયા એટલે એણે પોતાની પાસે ભગા થઈ ગયલા જના

ે ે ૂ

માવાના િનકાલન ુ ં કઈક કરવાનો િવચાર કરવા માડયો. એને થય ુ ં કે સામે

ં ં

ેં

હોળીનો અવસર આને છે તે એ માવાના પડા બનાવીને શહરમા ં વચ્યા ે ે

ે

હોય તો એનો િનકાલ પણ થઈ જાય અને પોતાનય બે પૈસા મળે . ને

ેં

ઘરના ં ઊઠયા ં બધા ં પડા બનાવવામા ં મચી પડયા. ં

ે

ને અઠવાિડયામા ં એને ખબર પડી ગઈ કે માવો વચવા કરતા ં

ેં ે

પડા અને બરફી બનાવીને વચવામા ં વધારે નફો ટતો હતો. વળી



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 39

ં

ગામમાય થોડીઘણી ઘરાકી થતી હતી. એટલે એણે ગામમા ં એક નાનકડી

ે ે

હોટલ જ શ કરી. ગામના લોકોનય ધીમધીમે ચા, ગોટા ને એની

ચટણીન ુ ં ઘલ ું લાગવા માડ .ું

ે ં

ગામના બીજા લોકો ભલે ગમે તમ માનતા હોય પણ ે

નાગજીભાઈના મનમા ં ગબાને વશમા ં રાખવાની તરકીબ આવી ગઈ હતી.

ં ે

એમણે ગામમાથી પોતાના કટલાક મળિતયા સાથે મસલત કરીને

પોલસનન ુ ં માપ ગામમા ં લાવવાન ુ ં નક્કી કરી લીધ ુ ં હત ું.

ે

ને કોઈ બીજાને ખબર પણ પડે એ પહલા ં જરખડે જઈને એમણે

ે

પલા ઠક્કર સાથે પાકી ગોઠવણ પણ કરી લીધી હતી. દસ જ િદવસમા ં

એમણે પોતાના વાડામા ં પોલસનના માપન ુ ં મરત પણ કરાવી દીધ ુ ં ને

ૂ

ુ ે

પા ં ગબાના મનમા ં તલ રડાય.ું પણ નાગજી કબરની સામે ગામમાથી

ે ે ં

કોઈ એને ટકો કરવાવા ં ન હત.ું

ે

ુ

અનકર્મ>









M

O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 40

૭. શકરન ુ ં પર્મપર્કરણ?

ં ે

ં ે

-જયતીભાઈ પટલ

ે ુ

ડાન ુ ં પોલસનના ફરાન ુ ં સમયપતર્ક એની ગોઠવણી મજબ

ે

બરાબર ચાલી ર ું હત ું. ડો રાતનો ફરો કરતો હતો ને શકર િદવસનો

ં

ે ે

ફરો કરતો હતો. એના િદવસના ફરામા ં એની સાથે કાયમ વિડયાના

ં

એકબે જણ તો કશક કામે આણદ જનારા હોતા જ. ને પાછા ફરતા ં એમની

ુ

ખરીદીની ચીજ વ તઓ પણ એ લતો આવતો. એટલે એને કાયમ િપયો

ે

ે ે ે

તો ક્યારક બે િપયા વધારાનાય મળી રહતા હતા. તો ક્યારક કોઈ દો તો

ે ે

સગસાગવે જવાય એના ગાડામા ં ચઢી બસતા. ડો માનતો કે શકર ં

એકલો હોય એના કરતા ં એની હાયેર્ કોઈ હોય તો સારંુ .

આવા જ એક બપોરે શકર ગાડુ ં લઈને આણદથી પાછો આવતો

ં ં

ે

હતો. ગાડામા ં વિડયાના બે જણા બઠાય હતા ત્યા ં જરખડાને સીમાડે એને









M

ે

બે છોકરીઓ ભટી ગઈ. એક કહે: 'ભયા કો'ક દા'ડો અમનય તમારા ે

ે

ગાડામા ં બહાડો ને!'









O

ં ે ે

શકર પહલા ં તો સહજ ખચકાઈ ગયો પણ પોતાની બનના ે







C

ે ે

સાસરાની આ છોકરીઓને નાય કમ કહવાય? વળી ઉનાળાની બપોર હતી

Y.

ને બય પરસવે િનતરતી હતી. ને એણે ક :ંુ 'બસી જાવ.' ને પલી બય

ે ે

ે

ે ે

પોતાના ં ચાર(ઢોરા ં માટન ુ ં લીલ ું ઘાસ)ના ં પોટલા ં લઈને ગાડામા ં બસી

ે

ે

LA

ગઈ.

ગાડામા ં બઠા પછી એકે બીજીને ક :ંુ 'આપડી જમનાભાભીના

ે

A





ે

ભૈ(ભાઈ) છે .' પછી પલા અજાણ્યા માણસોથી શરમાઈને બય ઓઢણીના ે

K





ે ૂ

પાલવથી પરસવો લછતા ં પોતાની વાતોમા ં પડી ગઈ. જરખડાની

ે

ભાગોળ આવતા ં બય પોતાના ં પોટલા ં લઈ ગાડામાથી ઊતરી ને એકે ં

A









શકરને શરમાતા ં પછ :ું 'જમના ં ભાભીને કશ ુ ં કહવ ુ ં છે ?'

ં ૂ ે

ST









'એમને કહજો કે એમન ુ ં નામ દીધ ુ ં એટલે જરખડાના ં ચાર પોટલા ં

ે

ં

ગાડામા ં લીધા ં હતા.'

PU









ં ં

'એમાના ં બે પોટલા ં તો ભયા, જીવતા ં ને બોલતાય હતા ં હા ં કે.'

ે ે

કહતા ં મલકાતી એ બય ગામમા ં પઠી. ે

પલા જરખડાવાળામાથી એક જણે શકરને મલકાતા ં ક ય ખરંુ :

ે ં ં ું

'તારે તો જમનીને નામે આવ ુ ં રોજ રહત ું હશે.'

ં ે

'રોજ તો હુ ં ગાડો ં કે એમને ગાડામા ં બહાડુ ? આ તો વળી આ

ં ે ં

એમણે પહલી વાર ક ું અને માથે ધોમ ધખતો હતો એટલે એમની દયા

ે

ં

ખાધી.' શરમાતા ં શકરે બચાવ કય . ને શરમાતા શંકરની સામે ખધાઈથીં

મલકાતા પલા બય એની સામે તાકી ર ા. શકરને મનમા ં થય ુ ં કે એ

ે ે ં

લોકો ગામમા ં કોણ જાણે આની કવીય વાતો કરશે. એણે મનથી નક્કી કયર્ં ુ

ે

ે

કે એમને ફરીથી ગાડામા ં ના બસાડવી.

ુ

એ મનમા ં ગમે તે િવચારતો હોય પણ પલી બય એનાથી જદુ ં જ

ે ે

િવચારતી હતી એની એને ક્યા ં ખબર હતી? આપડે એમના ગાડામા ં

ે ં

બસીને આયા ં એ મારા બાપા જાંણશે તો મને તો વઢી જ નાખશે. મને



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 41

બાપા કરતા ં મારા ભૈની બહુ બીક લાગે છે . એ જાંણશે તો મને ડફણ ુ ં

લઈને ફરી વળશે ને ભલ ું હશે તો પલાને વઢવા જશે.' રવલીએ ગભરાતા ં

ે ે

ક .ંુ

ં

'મારે તો બાપા કરતાય મા હવૈ(સવાઈ) છે . એને કાને વાત આઈ

તે મારા ં ઠાઠા ં ભાગી નાખશે.' બીજી ન ુ ં નામ મગળા હત ું એણે ક .ંુ

ં ં

'પણ આપણે આપડે એમને જાણવા દઈશ ુ ં તો ને.'

'આપડે નહીં કહીએ તો આપણને જોયા ં હશે એવ ુ ં કોઈ ચાડી ખાશે

ે

એટલે એમને ખબર પડયા વગર ઓછી રહવાની છે ?'

' થવાન ુ ં હોય એ થાય પણ એમની હાયેર્ ઓળખાણ થઈ એ

ઓ ં છે ! તારી વાત તો ત ું જાંણે પણ હુ ં તો બચાર દા'ડા પછી પાછી એના

ે

ગાડામા ં બહવાની જ .' રવલીએ ક .ંુ

ે ં ે

'ત ું એના પર મોહી પડી હોય એમ લાગે છે . મારે તારા બાપાને

કહવ ું પડશે કે રવલીને વહલાસર પૈણાઈ દજો નહીં તો પોલાના ગાડામા ં

ે ે ે ે









M

ેં ે ે

સીધી વિડયે હડતી થશ.' પણ ઘર આવતા ં બયની વાતો અટકી. પણ બે

ે ં

િદવસ પછી બય જણીઓ શકરના ગાડાની વાટ જોતી સીમાડાવાળે ખતરે ે









O

ઊભી હતી એ તો સાચ ું જ.









C

નસીબ સજોગે એ િદવસે શકરના ગાડામા ં કોઈ બીજુ ં હત ું પણ

ં ં

Y. ૂ

નહીં એટલે રવલીને ગમત ું મળી ગય.ુ ં શકરે દરથી જ આ બયને જોઈ

ે ં

લીધા ં હતા ં એટલે એણે ઝડપથી ભાગી જવા બળદોને ડચકાયાર્ . પણ

ે

LA

ે ે

એની ચાલને સમજી ગયલી રવલી ર તા વચ્ચે આવીને ઊભી રહી ગઈ

ને શકરને ગાડુ ં ઊભ ુ ં રાખ્યે જ ટકો થયો. ને રવલીએ ગાડુ ં રોકી રાખ્ય ુ ં

ં ે

ં ે ૂ

એ દરિમયાન મગળીએ બયના ં ચારના ં પોટલા ં ગાડામા ં મકી દીધા. ં

A





ૂ ે ે

થોડા દર ગયા ં એટલે રવલી બોલી: 'તે ભયા, ખાલી કન

K







ે

ખખડાવતા જાવ છો એના કરતા ં અમને બહાડતા જાવ તો એમા ં તમારા

A









ં

બળદોને શો ભાર પડી જવાનો હતો! કદીક ગામમા ં આવશો તો પાલો ચા

ST









પૈશ ું ને મથીમા ં ઢબરાય ખવડાવીશ.ંુ '

ે ે ં

ે ે ં ં

'મારે મથીના ં ઢબરાની કઈ નવઈ છે ! ને મારી અમરત બનાવે છે

PU









એવા ં ઢબરા ં તમારે તા(ત્યાં) થાય પણ નહીં.' શકરે પલીને િચડવવા ક .ંુ

ે ં ં ે

ે

'ના ચ્યમ થાય? હવે તો તમને અમારા ં ઢબરા ં ચખાડવા ં જ પડશે.

ે

આ ગોકળ આઠમના મળામા ં હુ ં તમારે ચાખવા હાતર તૈણચાર ઢબરા ં ે

ે

લઈને આઈશ(આવીશ). તમે મળામા ં તો આવવાના છો ને!'

ે ે

'હુ ં મળામા ં આઈશ તો પોલસનનો ફરો કોણ કરશે મારો કાકો?'

'હવે હુ ં કઈ ના જાણ ુ ં તમારે મળામા ં આવવ ુ ં જ પડશે.'

ં ે

'તારા ં ઢેબરા ં ચખવા?'

ે

'જો તમે ના આવો તો તમને ભગવાનના હમ(સમ).' કહતા ં ગામ

ે ં ુ ં

આવતા ં રવલી મગની સાથે ગાડામાથી ઊતરીને ગામમા ં સરકી ગઈ.

'અલી, તેં ક ું એટલે તારે મળામા ં ઢબરા ં તો લઈ જવા ં પડશે પણ

ે ે

ં ે ે ં ુ

તારો મનનો માનલો મળામા ં આવશે જ નહીં તો!' મગએ આંખો નચાવતા ં

પછ .ું

ૂ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 42

'ના ચ્યમ આવે, ભગવાનના હમ દીધા છે ને! ત ું જો તો ખરી એ

આયા વગર નહીં રહે.' રવલીએ િવ ાસ સાથે ક .ંુ ને હજુ તો મળાની

ે ે

ં ે ે

આડે પાચ િદવસ હતા તોય બય સખીઓ મળાની તૈયારીમા ં પડી ગઈ.

તો બીજી બાજુ શકર પણ રવલી િવષે િવચારવા માડયો. એના

ં ે ં

ં

મનમા ં જાતજાતના િવચારો આવવા માડયા. એણે તો મનમા, પોતાના ં

ગોિઠયાઓથી કમ કરીને છટકવ ુ ં અને રવલીને લઈને કઈ તરફ સરકી

ે ે

જવ ુ ં એનાય પતરા ગોઠવી લીધા. હજુ એને એના બાપા સવારનો ફરો

ેં ે

ે

કરવાની હા પાડશે કે કમ એનીય ખાતરી ન હતી. પણ એને મનમા ં

ઊંડઊંડે િવ ાસ હતો કે મળામા ં જવાન ુ ં હત ું એટલે બાપા ના નહીં જ પાડે.

ે ે

ે ે

અને એ િવ ાસે તો એણે રવલીની હાયેર્ મનમા ં કટલીય ગોઠડી

ં ે

કરવા માડી હતી ને. એના ં ઢબરા ં ચાખીશ અને એને બદલામા ં ઉનાઉના

ગોટા ખવડાવીશ, એ મનોમન િવચારતો હતો. એની હાયેર્ એની બનપણીે

ં ુ ે ં ે

મગય હશે તોય રવલીની હાયેર્ ચકડોળમાય બસીશ. ને ગભરાતી એને

ે

કડયે ગલીય કરી લઈશ. એની વાતો પરથી મને લાગે છે કે એ એમા ં









M

મોઢુ ં તો નહીં જ બગાડે. એના આવા િવચારો ઠઠ વિડયા આવતા ં સધી

ે ુ

ચ યા જ કયાર્.









O

ે ં

પણ મળાના તર્ણ િદવસ બાકી હતા ને શકર આણદથી પાછોં









C

ે ે

આવતો હતો ત્યા ં રવલીના ભાઈ રતનાએ એને ઊભો રાખ્યો: 'કમ શકર, ં



ે ં

Y.

તારા મગજમા ં બહુ રઈ(રાઈ) ભરઈ(ભરાઈ) ગઈ છે ? ત ું રોજ મારી બન

ે

રવલીને પરાણ્યે ગાડામા ં બહાડી દઉં . મ્યાનમા ં રહ ે

ં ં નહીં તો

ે

LA

જરખડાનો ર તો જ ભલાઈ દઈશ.' એણે આંખો બતવતા ં ક .ંુ

ૂ

ૂ ે ે

'ર તો ભલાઈ દવાની વાત તો પછી પણ પહલા ં તારી બનને પછી ે ૂ

A



તો લે કે હુ ં પરાણે એને ગાડામા ં બહાડ

ં ે ુ ં ં કે એ બય જણીયો વચ્ચે ઊભી

ે

રહીને મારંુ ગાડુ ં રોકાવે છે ને પરાણે ગાડામા ં ચઢી બહે છે ! બાકી એવી

ં ે

K







ુ

ર તો ભલાઈ દવાની બીક તો કોઈ વાિણયા બામણને બતાવ ુ ં તો એ ફફડી

ે ં

A







ં

જાય. મને બીવડાવવાની વાત ના કરીશ.' શકરે સામે એવી જ રીતે આંખ

ઉલાળીને કહી દીધ.ુ ં

ST









રતનો ગમ ખાઈ ગયો. એને થય ું કે શકરની સાથે પોતે લાબી ટકી

ં ં ંૂ

કરવા જશે તો નહીં જાણતા હોય એ લોકોય જાણશે ને આબ ના

PU









ધજાગરા ઊડશે. એટલે એણે વાત સમટતા ં ક :ંુ 'એને તો હુ ં પછી લઈશ

ે ૂ

ને ફરી તારો ર તો નહીં રોકવા તતડાવીને કહી દઈશ. પણ તય હવે એ ું

છોડીયોને ગાડામા ં ના બહાડીશ. અમારે લોકોન ુ ં હાભળવાન ુ ં થાય એ

ે ં

હારું (સારંુ ) નહીં.' કહતા ં એ ગામ તરફ ચા યો.

ે

ં

ભલે શકર એનાથી દબાયો ન હતો પણ હવે એની િચંતામા ં વધારો

ે ે ે

તો થઈ જ ગયો. એને પહલા ં રવલી મળામા ં આવશે કે નહીં એની િચંતા

હતી પણ હવે વાત ઉઘાડી પડી ગઈ હતી એટલે રતનો એને મળામા ં ે

કદાચ આવવા જ નહીં દે એવ ુ ં એને લાગવા માડ .ું એને શ ુ ં કરવ ુ ં એ જ

ં

ન સમજાયુ.ં

ે

સાજના ફરા માટે તૈયારી કરતા ડાને એણે ક :ંુ 'બાપા,

ં

ે

સોમવારનો તમારો હાજનો ફરો હુ ં કરી આવ.ંુ મારે બી િદવસે મળામા ં

ં ે

ે

જવાનો િવચાર છે એટલે એ દા'ડાનો સવારનો ફરો તમે કરો તો.'

'રાતનો ફરો કરીને ત ું મળામા ં શ ુ ં જવાનો! એના કરતા ં હુ ં જ બય

ે ે ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 43

ે

ફરા કરી લઈશ.'

ે

'પણ બાપા તમારે રાતનો ઉજાગરો થશે ને હવારનો ફરો કરવો

પડશે એટલે...'

ે ે ે ે

'તેં ફરા કરવાના શ કયાર્ એ પહલા ં હુ ં રાત દા'ડાના બય ફરા

કરતો જ હતો ને! ત ું તારે મળામા ં જઈ આય. હુ ં એક દા'ડાનો ને બે

ે

ે

રાતના તૈણેય ફરા કરી લઈશ.' ડાએ ક .ંુ

ે ે ે ં

'મળાને દા'ડે રાતનો ફરો તો હુ ં કરી લઈશ મળામાથી આઈને.'

શકરે કહવા કય.ુર્ં

ં ે

ે

'ના, તારે રાતનો ફરો નહીં કરવાનો. તને ખબયર્ નથી પણ તૈણ

ે

નાકાને પપરે ચિરતર થાય છે . તને એટલે તો હુ ં રાતનો ફરો કરવાન ુ ં

ં ેં

ે ે

ક્યારય કહતો નથી. મારો તો જીવ જ ના ચાલે રાતવરત તને એ મારગે

જવા દતા.'ે ં

સાચ ું ખોટુ ં તો ભગવાન જાણે પણ તર્ણ નાકાનો પીપળો

ં









M

ુ ુ ે

આજબાજના ં ચારય ગામમા ં આ ચિરતરની વાયકાને કારણે પકાયલો ં ે

ે ે

હતો. કટલાક તો ધોળે િદવસય એ તરફ જતા ં ગભરાતા હતા ને! અરે ,









O

ે ે

એની આસપાસના ં ખતરવાળા એ ખતરોમા ં રાતવાસો કરવાય નહોતા









C

ે

જતા. એવી વાયકા હતી કે એ પીપળા પાસે વરસો પહલા ં મકન કરીને

ુ

એક ડોસાને રોઝાએ ગોથાટીને મારી નાખલો એન ુ ં ભત હજય ત્યા ં ભમ્યા

ં ં ે ૂ

કરે છે . Y.

LA

ુ

'મેં તો આજ સધી તા ં કશ ું જોય ું નહીં(નથી). તમને એવી બીક

ે

લાગતી હોય તો હુ ં મારા બતૈણ દે તોને હાયેર્ લઈ જઈશ.' બાપાની આવી

ુ

વાતમા ં ન માનત ું જવાન લોહી બોલી ઊઠ .ું

A





ે ે

'લાખ વાતની એક વાત મારે તને રાતનો ફરો કરવા દવો નથી.

K







ુ

મારે ઝરના ં પારખા ં કરવા ં નથી. ત ું તારે ખશીથી મળામા ં જ . હા,

ે ે

A









મળામાથી આઈ(આવી)ને પોટલ ું ચાર વાઢી લાવ .' ડાએ વાતને

ે ં

ST









ટાળતા ં છવટન ુ ં કહી દીધ.ુ ં

ે

ં ે

પણ બી િદવસે એ આણદનો ફરો કરવા નીકળતો હતો ત્યા ં

PU









માએ એને ઘીની બરણી આપતા ં ક :ંુ 'બટા જતા ં જમનીને તા ં થઈને જ

ે

ને આ બયણી આલતો જ . હાચવીને લઈ જ , બયણી આડી પડશે તો

ઘી ઢોરઈ(ઢોરાઈ) જશે.'

શકરે બરણી હાથમા ં લીધી ને મન પા ં તરગે ચઢ .ું જમનીને

ં ં

ત્યા ં જવાના ર તામા ં વચમા ં જ રવલીન ુ ં ઘર આવત ું હત.ું કદાચ રવલી

ે ે

બહાર મલી જાય તો! પણ એને બદલે એનો ભાઈ રતનો જ મલી જાય

તો એ એવા ં કાતિરયા ં ખાય કે...

ને થય ુ ં પણ એવ ુ ં જ. એ જમનીના ઘર ભણી જતો હતો ત્યા ં રતનો

ે ે

તો સામો ન મ યો પણ રવલી બહાર રવસીમા ં કચરો કાઢતી હતી એની

ં ે

ને શકરની નજરો એક થઈ. બયે જાણે એકબીજાને ઓળખતા ં જ ન હોય

ે

એમ નજરો વાળી લીધી. પણ વાત એટલથી ઓછી પતવાની હતી!

ં ે ે

શકર જમનીને ઘર પહ ચ્યો ત્યા ં તો રવલી એના ં પગલા ં

ં

દબાવતી આવી પહ ચી હતી. શકરની સામે આંખો નચાવતી એ ઘરની

ં

અંદર જમની પાસે પહ ચી ગઈ હતી. 'જમનાભાભી, તમારા ભૈને કહો ને.

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 44

ં ેં

હુ ં ને મગળી સમાડાવાળે ઊભા ં હોઈએ છીએ તો એ જાંણે અમને જોયા ં જ

ના હોય એમ ગાડુ ં દોડાઈ મકે છે . કોક દા'ડો અમને ગાડામા ં બહવા દે તો

ૂ ે

અમારો ભાર શો વધારે પડવાનો હતો?'

'સારુ બનબા, હુ ં એને કહીશ. મારો ભાઈ બહુ શરમાળ છે એટલે

ે

ુ ે

તમારા વી જવાન છોકરીઓને ગાડે બસાડતા ં અચકાતો હશે. પણ પાછી

ં

અહીં ઊતરી જવાને બદલે એની હાયેર્ વિડયે ના પહ ચી જતા.'

'તમય શ ુ ં ભાભી આવી મ કરી કરો છો! હુ ં જઉં હવે. મારે હજુ તો

ે

ઢબરા ં ટીપવાના ં છે એક મમાન હાટુ ં.' કહતા ં જમના ન જએ એમ શકરની

ે ે ં ે ુ ં

સામે આંખો નચાવતી એ ચાલી ગઈ.



ુ

અનકર્મ>









M

O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 45

ે

૮. રવલી

ુ

-પર્ભલાલ ટાટારીઆ

'શકર, ત ું બસ હુ ં ચ્હા બનાવું એ પી ને જ .' રવલી ગઈ એટલે

ં ે ે

જમનાએ ક ું

'જરા જ દી કર મારે હજુ દધ પહ ચાડવા આણદ જવાનુ ં છે અને

ૂ ં

ે

વળતાં તેં હા ભણી છે તો જરખડાનાં પોટલાં પણ ઉપાડવાં પડશે ને?' રવલી

ુ ુ ે

આજબાજમા ં નથી ને એ ખાતર્ી કરવા નજર ફરવતા ં શકરે ક ું

ં

ે ં

'કમ જરખડાનાં પોટલાં એટલાં બધાં ભારે લાગે છે ?' બારણામાથી જ

ુ

મગળાએ પછ .ું

ં

ં ં ું ં ં

'એ આવ મગળા, કઈ કામ હત?' ચાનો પ્યાલો રાધિણયામાથી

ુ

પર્ભલાલ ટાટારીઆ લાવતાં જમનાએ ક .ું









M

‘પિરચયÕ ં

'ના, આ તો તમારી પવાલી આપવા આવી હતી.' મગળાએ પવાલી

દખાડતા ં ક .ું









O

ે

“િક્વટ ઇિન્ડયા” ન ુ ં

ે

'હવે પવાલીનુ ં તો નામ છે મને ખબર ઠે કે તું કા યે મળામા ં જવાનુ ં







C

વષર્ ૧૯૪૨ પુરંુ થવામા ં ફકત

પાકું કરવા જ આવી હતી. હમણાં જ રવા આવીને પાકું કરી ગઈ અને હવે ત.ું

ે

બે િદવસ બાકી ર ા ત્યારે Y. ે

મને બધી ખબર છે કે તું અને રવા મારા ભાઈની પાછળ પડયાં છો. ને શકર

તમને રોજ ગાડામાં બસાડી લાવે એનય પાકું કરવાનુ ં હશે પા .' જમનાએ

ે ું ં

ં

LA

ે

૨૯-િડસમ્બર-૧૯૪૨મા ં

વાત સાધતા ં ક ું

ં

ે

કચ્છના ભાતીગળ શહર

ે ે ે

'હા, આની સાથે પલી રવાને પણ મારા ગાડામાં બસાડવી પડે ને

A





ં

માડવીમા ં િવિશ ટ ાિત ં

એનો ભાઈ રતનો પાછો મારા પર ધખારા કરવા આવે.' શકરે રતનાની વાત

K





કરી એ જમનાને માટે નવી હતી.

બર્ ક્ષિતર્યમા ં જન્મ થયો.

A







'ધખારા? તારે એને કહી દવ ુ ં હત ું ને કે એ બય જણઈઓ પરાણે

ે ે

ગભાશયના નીબીડ

ર્

ગાડામાં ચઢી બસે છે .' જમનાએ ક .ું

ે

ST









ં

અંધકારમાથી આંખો માના

ં ે

'નહીં તો શુ? એક વખત રવા ને આ ઊભી છે તએને ગાડામાં બસાડી ે

ં

કાળા ડીબાગ સાડલાવાળા તો બીજા જ િદવસે રતનાએ ર તામાં ગાડું ઊભુ ં રખાવીને ક :ંુ જો હવે મારી

PU









ે ે ુ

બનને ગાડે બસાડી તો જરખડાનો ર તો ભલાવી દઈશ' કહી શકરે આખી ં

ખોળામા ં ખોલી. મારા

વાત કરી.

ે

જન્મથી દોઢ માસ પહલા ં મેં

'ગાડામાં બસવાન ુ ં રવલીને ને મને બયને મ ઘું પડી ગયુ.ં ખબર છે એ

ે ે ે

િપતા ી ખોયા હતા એટલે ંુ

જ સાં િબચારીએ રતનાના હાથે રામજીકાકાના પરણાનો માર ખાધો ને

મારી માએ મનય ઝાપટી.' મગળાએ ક ું

ે ં

ં

લગભગ પાચ વષની ઉમર

ર્

'રતના સધી આ વાત પહ ચાડી કોણે?' શકરે પછ .ું

ુ ં ુ

ુ ં

સધી તો રગીન કપડા

ે ં ુ

'અમે તમારા ગાડામાં બઠા ં ત્યારે તમે ને આણદથી જરખડા સધી

ે ે

પહરલી ૂ

ીઓથી દર લાવલા એ હલકા પટના ગીધુ ગાયજાએ.' મગળાએ ક .ું

ે ે ં ં

ભાગતો. ં

'ગીધુ ગાયજાએ?'

ગાદલા અને રજાઇની 'હા ગીધુ ગાયજાએ. ગીધુ ગાયજો એટલે જરખડાનુ ં હરત ું ફરત ું

ં ં

ુ

ખોળો સીવી ગજરાન ે

બોલતું છાપુ.ં જો કોઈ વાત ગામમાં ફલાવવી હોય તો એ વાત ગીધુ

ગાયજાને કરવી અને છવટમા ં કહવ ુ ં કે, આ તો તને કહુ ં ં બીજા કોઈને વાત

ં ે ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 46

ચલાવતી મારી બાને એક ં ં

કરતો નહીં. એટલે જાણે કાગડાના મ માં કકોતરી. ગામ આખામાં વટોિળયા

મ વાત ફલાઈ જાય અને તમારંુ નામ પણ પર્ખ્યાત થઈ જાય એ નફામાં.'

ે

ૃ

મિુ લમ સદ્ગહ થ ઇશા ં ે ે

કહી મગળા હસી અને પછી શુ ં અને કમ થયુ ં તની આખી વાત કરી.

મા તરની ભલામણથી 'પણ મારંુ નામ પર્ખ્યાત થઈ જાય એ વાત ન સમજાઈ.' ગચવાતા ં

ંૂ

ુ

અંજમન કૂલમા ં છોકરીઓને ં

શકર બો યો.



ભણાવવા માટે િશિક્ષકાની ે ં ં

'એ એવી રીતે કે તમે કરલી વાત ગીધુ ગાયજો બધાને કરે અને છે લે

ઉમરે સાચુ ં ખોટ

ે ુ ં રામ જાણે આ તો વાિડયાના ડા ઠાકોરના શકિરયાએ ક .ું '

ં

નોકરી મળી. ઉપલા માળે

ું

'ઓહ! તો એમ વાત છે !' જમનાએ ક .

છોકરીઓ ભણતી જ્યારે

'હવે બાકીની વાત પછી ક્યારક. મારે આણદ જવાનુ ં મોડું થાય છે

ે ં

ે

નીચના માળે છોકરાઓની ે

અને હા, મારે મળે જવુ ં હોય તો ઢોરાં માટે ચારનો ભારો પણ પાછા વળતાં

ુ ે

કલ હતી ત્યા ં તણ મને મ ૂકી ં

વાઢી લાવવાનો છે .' કહી શકર ગયો.

ે

તના ગયા પછી: 'ભલે જમનીભાભી, હુ ં પણ જાઉં. મારે એઠાં વાસણ

જતી પણ હુ ં ઉપર ભાગી

ઉટકવાનાં હજુ બાકી છે , આ વાસણ ઉટકતાં જ તમારી પવાલી હાથમાં આવી









M

ં

જતો. આખર કટાળીને ં ં

એટલે આપવા આવી.' કહી મગળા પણ ગઈ. મગળી પોતાના ઘરમાં જવાને

બદલે શકરે જમનાને શુ ં ક ું એ વાત કરવા રવલીને ઘર ગઈ ત્યારે રવલી

ં ે ે ે









O

ુ ુ

પોતાની ખરશીની બાજમા ં

ે ં ું

મથીના ં પાદડા ં ચટતી હતી.









C

ે

બસાડી બારખડીના ચાર

'કમ અલી અત્યારથી જ મથીના ં ઢબરાની તૈયારી કરવા માડી ને શુ?'

ે ે ે ં ં

ું ુ

અક્ષર ઘટાવતી. જવે તો

જમણા હાથથી નિહતર ડાબા

ે Y.

કહી તણે થોડી ભાજી પોતા તરફ સરવી ને ચટવા લાગી. પછી આજબાજુ કોઈ

ે

ે

ું

ૂ

નથી તે ખાતરી કરીને હળવથી ક : 'તારા મનનો માણીગર મળામા ં

ુ

ે

LA

આવવાનો છે .'

ે

હાથથી લખતો ત્યારે કહતી

ે ું

'સાચે જ, તણે જ તને ક ?'

A



ડાબા હાથથી ન લખાય િવ ા

ે ે

'ના આ તો એ જમનીભાભીને કહતા હતા કે મારે મળે જવુ ં હોય તો

K





ુ ુ

ન ચડે. ગજરાતી મળાક્ષરો ે

ચારનો ભારો વાઢીને ઘર લઈ જવો પડશે. તો એનો અરથ શુ ં થાય?'

A









ં

લખવાનો કટાળો આવે પણ ે ુ

'હં.' રવલીની આંખોમાં ખશીની ચમક આવી ગઈ

ST









છોકરીઓ ઉદુર્ િશખવા જાય બપોરે ચાર વાઢવા માટે દાતરડું ને દોરી લઈને રવલી અને મગ ુ

ે ં

ં ુ ુ

સીમમાં ગયાં ત્યારે રવલીએ એકને બદલે બે ભરા બાધ્યા તો મગએ પછ :ંુ

ે ં

ં

ત્યારે માથે માલ બાધીને

ે

'કમ બે ભારા ચાર વાઢી?'

PU









અિલફ બે જમણા હાથે 'ગાડાનુ ં ભાડું અને એમણે મળામા ં આવવાની હા પાડી એટલે આટલું

ે

લખતો. તો આપણે પણ કરવુ ં જોઈએ ને!'

મોટાભાઇ વનાર્ ુ

લર 'વાહ રે મારી બઈ. ત ું બહાર દખાય છે એના કરતાં ભ યમાં વધારે .

ે ં

સાસિરયે જતાં પહલા ં જ સાસિરયાની િફકર કરવા લાગી ગઈ!' કહી મગએ

ે ં ં ુ

ભણ્યા અને ખોજા ં ે ં ે

દાતરડાના હાથાનો ગોદો રવલીની કાખમા ં માય . રવલીએ પણ આંખો

ે

હોિ પટલમા ં ડર્સરની નોકરી ે

નચાવી જાણે કહતી હોય: નહીંતર શુ? ં

મળી એટલે બાને નોકરી ં

બપોરે આણદથી આવતા મારગે વડને ચોતરે બ ે સખીઓ શકરના ં

ગાડાની રાહ જોતી બઠી હતી. થોડી વારમાં સીમની ધળ ઉડાડત ું શકરન ુ ં ગાડું

ે ૂ ં

ે

છોડાવી દીધી ઘર મને ં ુ

જરખડા તરફ આવત ું દખાય.ુ ં રવલી અને મગને ગાડાની વાટ જોતાં ભા યાં

ે ે

આંકોડી બાળપોથી િશખવાડી ં

એટલે શકરે ગાડુ ં થોભા યુ ં અને ગાડામાં ચારનાં પોટલાં સાથે બ ે બઠી.

ે

પિરક્ષા અપાવી વામીજી 'જમનાભાભીનુ ં માન તમે જાળ યુ ં ખરંુ .' રવલીએ વાત ઉપાડી.

ે



ૂ

કલના પહલા ધોરણમા ં

ે ે ં

'લે, એમાં શુ ં બનની વાત કઈ ભાઈ ઊથાપે અને આ તો



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 47

દાખલ કય . જમનાભાભીના ભાઈ.' મગળાએ ક .ું

ં



ં

માડવીના િવ ાન 'તમને ન બસાડુ ં તો તમને લાગે કે રતનાની ધમકીની મને બીક

ે

લાગી.' શકરે ક .ું

ં

સાક્ષર ી નાનાલાલ

ે ં ુ ં ૂ

'હં.' રવલી ગણગણી અને પછી મગની કાખમા ં ગોદો મારી પછવા

વૈકુ ઠરાય વોરા(નાનાકાકા)ના માટે ઈશારો કય .

ં ે

વશજ જીતન્દર્રાય વોરાએ ુ

'કા યે મળામા ં આવશો ને?' મગળાએ પછ .ું

ે ં

ે

હલક્થી ગાઇ શીખવાડલી 'હા ભાઈ, આવવુ ં તો પડશે જ ને! ને ના આવુ ં તો એક તો મારો

કાિળયો ઠાકર નારાજ થાય અને બીજુ કોઈકે કોઈના માટે ટીપલા ં ઢબરા ં

ે ે

કિવતા Ôએક જ દે

ે

ખવડા યા વગરનાં રહી જાય તો બગડે અને તથી ખવડાવનાર પણ નારાજ

િચનગારીÉÕ મને બહુ િપર્ય ુ

થાય એ આપણને ન પોસાય. જમણ જાય અને સગું દભાય એવુ ં શા માટે

છે આ પણ ઘણી વખત કરવુ?' શકરે તર્ાસી આંખે રવલી તરફ જોતાં ક .ું

ં ં ં ે

'જો કે તમારાં અમરતબાનાં ઢબરા ં વખણાય એવુ ં સાભ ય ુ ં છે ભલે

ે ં

ગણગણતો હોઉ . રામકૃ ણ

ં

ં

એવાં અમારાથી ન ઘડાય તોયે જરખડામાય પણ જીભે વાદ રહી જાય એવાં









M

ૂ

હાઇ કલમા ં દાખલ થયો ભાઇ ઢબરા ં ઘડાય છે હ .'

ે









O

રિવન્દર્ અને મને ક્લાિસકલ 'એની તો ચાખ્યે ખબર પડે ને?'









C

ગાવાની તાિલમ આપતા. ે

'અલી, ગોકળઆઠમના મળામા ં એવું તે શુ ં હોય છે કે માણસ એમાં

ુ ુ

જવા માટે ગાડાતર થાય છે ?' રવલીએ પછ .ું

ં ે

મારામા ં એમને વધારે

િવ ાસ હતો. નવરાતર્ીમા ં

Y. ે

'હુ ં તો મારી બાઈ, સમજણી થઈ ત્યારથી આ મળામા ં જાઉ ં મને તો

LA

ં ુ

ક્યારે કશુ ં ગાડપણ થયુ ં નથી.' મગએ ખભા ઉલાળતા ક .ું

ં

ે

વશ તૈયાર કરવા અને 'દરક વખતના મળામા ં ભલે ને કોઈને કશુ ં ગાડપણ થત ું હોય કે ન

ે ે ં

A



ં

પહેરાવવાના ગાડા શોખને ે ું

હોય એ તો મારો કાિળયો ઠાકર જાણે પણ કાલના મળામા ં કશક તો નવતર

થશે જ.' શકરે ક .ું

ં

K





ે

લીધે ભીલડીનો વષ તૈયાર

ું ે

'કોણે ક ?' રવલીએ પછ .ું

ૂ

A









ે

કય પણ પહરનાર ખરા

"મારા કાિળયા ઠાકરે . એણે જ મને ક ું શકિરયા કાલે તારે મારા

ં

ST









સમયે ફસકી પડયો મને ે ે

મળામા ં જ ર આવવાનુ ં છે એટલે મારાથી મળામા ં આ યા વના કમ ે

ે

પહરા યો. ે

રહવાય?'

PU









લ મીનારાયણના 'એવુ ં તમારા ઠાકરે ક ું હત ું કે આ રવલીએ એ તો તમારા ઠાકરને

ે

પછીએ તારે (ત્યારે ) ખબર પડે.' મલકાતાં મગ ુ બોલી.

ૂ ં

ે ે

િસમન્ટના ચોકની, મક-અપ

'આ વાત વાતમાં જરખડું તો આવી ગયુ ં હવે એ કહો ને અમારે

ે ે

માટે વપરાયલ મટિરયલની ે

મળામા ં તમને શોધવા ચ્યાં(ક્યાં)?' ક્યારની રે વલીની અકળામણ જોતી

તથા ઉપરથી વરસતી ં ુ ુ

મગએ પછ ું



ે

ઝાકળથી અવાજ બસી ગયો 'કાિળયા ઠાકરના મિદરને ઓટલે.' શકરે ગાડું થોભાવતાં ક .ું

ં ં



ક્યારે પણ ખ ુ યો નહીં ં

'ના હ ત્યાં તો ગીધુ ગાયજા ે ે

વા કટલાયે ખટહવાિદયા બઠા હોય!'

રવલીએ ક .ું

ે

અને િસંગર થવાન ુ ં વપ્ન

ુ

'તો પછી ચગડોળ પાસે?' શકરે પછ .ું

ં

રોડાઇ ગયુ.ં ત્યારે જ ી

ુ ે ે

'હા, એ બરાબર છે .' ખશ થયલી રવલીએ હા ભણી ને ભારા ઉપાડીને

પર્મોદરાય વોરા ડર્ોઇન્ગ બ ે ચાલતી થઈ. મગ ુ અને રવલી ચાલવા માડયા ં ત્યારે શકરે એક પોટલું

ં ે ં ં

હજુ ગાડામાં પડલ ું જોયુ.ં

ે

ે

શીખવાડતા તમના

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 48

માગદશનથી દોઢ િમિનટમાં

ર્ ર્ 'આ પોટલુ?' એણે પછ .ું

ં ૂ



ે

કોઇનો પણ કચ બનાવતો   'ભયા, અમારું એક પોટલું ડાજી ઠાકોરના ઘર પહ ચાડજો.'  રવલી એ

ે ે

આંખો ઉલાળતાં ક  ું

પણ નોકરી પર આ યા બાદ

  ુ

'આ એક પોટલે થોડજ ચાલવાનુ ં છે હજુ એક પોટલું જરખડામાં

ુ

બધ ું ભલાઇ ગય ુ ં ં ુ

અનામત છે .' મગએ રવલી તરફ ઈશારો કરતાં ક ું

ે

ે

૧૯૬૨મા ં પહલી   'હવે ચાલને મારી બાઈ.' મગને ખચતા ં રવલીએ ક .ું

ં ુ ેં ે

નોકરી ે

ી લ મી કોટન ટર્ડસર્   ુ

'વખત આ યે એ પણ ઉપડી જશે ત્યાં સધી જાળવણીની જવાબદારી

ં ુ

તમારી. જો જો હો કોક કાગડો દહીંથ ં લઈ ન જાય.' શકરે મગને ક .ું  

ં

પર્ા. િલ. અમરવતીમા ં મળી.

  ુ

'એ વાતે બિફકર રજો.' મંગએ ક ું એટલે શકરે બળદને ડચકાયાર્. 

ે ે ં

ે

તર્ણ ગઝની અને સાત

જગાએ બદલી કયાર્ બાદ ૫૬ ુ

અનકર્મ>



ક્લાકે રે વમા ં ત્યા ં પહ ચાત.ું

ે









M

ે ે

િસઝનબલ વઇંગ ક્લાકથી

ર્









O

ઓઇલમીલ ને સોલવન્ટ









C

ે ે

પ્લાન્ટ ના પરમનન્ટ ઇન્ચા

ુ

સધી સફર કરી ૧૯૬૮મા ં

નોકરી છોડી. ૧૪-૦૨-

Y.

LA

૧૯૬૭ના જયા સાથે

A



વિવશાળ થય.ું મેં લખલા

ે ે

K





ે

પતર્ સામે જયાનો પહલો પતર્

A









મ યો. ઓઇલ મીલની

ST









ે

ઓિફસમા ં બસી પતર્ સામે

રાખી “ એક જ દે

PU









િચનગારીÉગણગણતો હતો

ત્યારે થય ું ને જયા માટે ગીત

લખ ું તો? અને એ જ ઢાળમા ં

પહલ ું ગીત લખ્ય ુ ં “ યાદ”

ે

ત્યાર બાદ સારા શબ્દો

(મારી દૃ ટીએ) અને ઢાળ

પર ગીતો લખ્યા ૧૯૬૮મા ં

ે

એસ. એસ. ડમરામાં બસી

મ ક્ત આ યો.પાછી એકડે

એકથી નવી શ આત.

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 49

ુ ુ

સલાલા(જન ુ ં નામ ધફાર)મા ં

ે

ગોડાઉન કીપરથી મ ક્ત હડ ે

૯. મળાની મોજ

ુ

- પર્ભલાલ ટાટારીઆ

ઓિફસમા ં એકાઉન્ટન્ટ

ગાડુ આંગણામાં લાવીને શકરે બળદ છોડયા અને ખીલે બાધી ચાર

ં ં

ુ ુ

સધીની સફર ૨૦૦૪ સધી ુ

નાખી અને સાથે લાવલ ું ચારનુ ં પોટલું એક ખણામા ં નાખ્યુ ં એટલે અમરતે

ે

એક જ કપનીમા ં ચાલ ુ રહી.

ં ુ

પછ :ું 'આ ચાર તું વાઢી લા યો?'



લ મી કોટનની ે

'હા કમ?'



ં

અંજનગાવ બર્ાન્ચના ં ૂ

'નાÉ. આ તો જ્યારથી આણદ દધ પહ ચાડવા જાય છે ત્યારથી

ુ ું

આજ સધી ક્યારે એક તણખલએ વાઢીને લા યો નથી એટલે...'

એકાઉન્ટન્ટ મુ. ી ખીમજી

'હવે દરરોજ વાઢી લાવીસ બસ.....'નાવિણયામાં જતાં શકરે ક .ંુ

ં

ે

ખતશી નાગડા કલમ અને ે ે ે

તના મનમાં રવલી રમતી હતી. રવલીને કહીશ તો એ તો હ શે હ શે વાઢી

ે

ખિડયાથી છાપલા વા લાવશે. આ ઘરની હમણાથી જ ફીકર કરવા મડે તો સારંુ ને મા આખો િદવસ

ં ં

ે

દોડયા કરતી હોય છે . આ રવલી ઘરમાં આવી જશે પછી માને કોઈ કામ









M

અક્ષરે નામ ુ ં કરતા ં તની

ે કરવા નહીં દઉં. બાપુ પણ જમનીના લગન થયા પછી ઓછા હરાન નથી ે

થયા. આ તર્ણ નાકે થતાં ચિરતરની વાતથી ભલે મને હમણાં રાતનો ફરો ે









O

ે

નક્લ કરી કલીગર્ાફી િશખ્યો

ે

કરવા નથી દતા પણ હવે હુ ં એ પણ નહીં ચલાવી લઉં ને નાગજીકાકાને વાત









C

ખીમજી રામદાસના ેં

કરીશ તો એનો પણ વત થઈ જશે.

ં

પર પ ૂ.

ં

વશજોના લગ્નની કકોતર્ીઓ

ીમિત આશા

Y. ં ું

આ તર્ણ નાકે થતાં ચરીતર પાછળ મને તો લાગે છે કશક બખડજતર

ે

છે . એક િદવસ માવલા, ધના ને લવજીને લઈને તાગ તો મળવવો જ છે કે

ં

LA

ખરખર ત્યાં ચિરતર થાય છે કે, કોઈનુ ં ઘડલ ું બખડજતર છે . આમ િવચારતો

ે ે ં

અિજતિસંહ ખીમજીએ ં ં

હતો ત્યાં એના નામની હાક સભળાઈ.

A



સરનામાં કરાવી મને ં

'શકિરયા....બાર નીકળ....'

K





ુ

મ કતમા ં ગજરાતી લખાણો 'એ...આ યો....'

A









લખાવવા માટે જાણીતો કય . ે

આ શતાનના કાકાઓના નામ લીધાને બધા હાજર થઈ ગયા. અરે

ST









૨૫-ઓગ ટ ૧૯૭૦મા ં જયા ે

હા. આ બધા કાલના મળામા ં મને લઈ જવા આ યા છે . આ બલાથી તો તારે

ં ે ે ે ે

બચવુ ં જોઈશે શકર નહીં તો રવલીના ઢબરા ં કમ ખવાશે? તની સાથે

સાથે લગ્ન થયા અને ે ે

ચગડોળમાં કમ બસાશે? શુ ં કરવુ? કઈક તો ર તો કાઢવો પડશે. આમને તો

ં ં

PU









ે

૧૯૭૬મા ં તણી અમારી ં

બહારથી જ ટળવા પડશે. જો ઘરમાં વાત કરીશ અને જો મા, શાતા કે બાપા

ે

બોલી જશે ને એમને ખબર પડશે કે બાપાએ મળામા ં જવાની રજા આપી છે

ે

પહલી બાળકી આશાને લઇ ે ં

તો આ મારા સગડ નહીં મલે એટલે શકર એમને લઈને ગામને ચોરે ગયો.

મ કત આવી. ત્યાર બાદ ં

'તું તો ભાઈ ભારે કામઠો થઈ ગયો ને શુ! હવે તો મળતો પણ નથી.'

ુ

િપયષ અને મીતાનો જન્મ માવલાએ ગામના ચોરા પર આવતાં વાત ઉપાડી.



ં

થયો. મારી કપનીના મોટા ૂ ુ ં

'હા. એ વાત તારી સાચી.' લવજીએ સર પરાવતા ં ગજવામાથી

બીડીઓ કાઢી.

ે

શઠ ી ગોક્લદાસ ખીમજી

'શું થાય? હવે બાપાથી ઘસરડા થતા નથી એ નજરે જોયા છતાં

જ્યારે પણ મારી પ ૃછા કરતા આંખ આડા કાન તો ન જ કરાય ને?'

ે

ત્યારે કહતા ઓલો ૂ

'હા એ વાત તારી સાચી પણ અમે તો તને પછવા આ યા હતા કે કાલે

ે

મળામા ં તો આવીશ ને?'

ુ

ધફારવાળો ક્યા ં

ે

'ના ભાઈ મળામા ં આવવાનુ ં આપણુ ં કામ નહીં.'

ુ ુ

છે ?(ધફારવાળો=ધફારી)

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 50

ુ

એટલે એ તખ્ લસ ુ

'તો તું મળામા ં નહીં આવે?' એક સાથે બધાએ નવાઈથી પછ .ંુ

ે



અપના યુ.ં ૂ ં

'મારે પોલસનનુ ં દધ પહ ચાડવાનુ ં કામ રોજનુ ં હોય છે ને?' શકરે

દયામણે ચહરે ક .ંુ

ે

ુ

કોમ્પ્યટરનો હજી

ૂ

' ડા અદાને કહુ ં તો એક િદવસ એ દધ ન પહ ચાડી આવે?'

ં ુ

આરભ થયો હતો ગજરાતી

ે ે ે ે

'હા, આમય તેં ફરા કરવાનુ ં શ કયુર્ં તે પહલા ં બ ે ફરા એ જ કરતા

ફોન્ટનો સવાલ જ ન્હોતો. હતા ને?'

ે

કોણ જાણે કટલા પતર્ો ે

'હા, એક િદવસ વધારે સડસઠ ભગા અડસઠ.'

સ ર્ ુ

લસર્ મરિણકાઓ 'ના રે ભાઈ મેં ખાલી એમ ક ું કે કાલ ગોકળ આઠમનો મળો છે તમા ં

ે ે

ે ૂ ે

તો મારી મા ને મારી બન મારા પર વરસી પડી પછી દધનો ફરો તારો ક્યો

ુ

પો ટસર્ ગજરાતીમા ં ખીમજી

સગલો કરવા જશે?' સાવ રોવા વા અવા શકરે ક .ંું

રામદાસ માટે, મ ક્ત

'તો પછી?'

ગુજરાતી સમાજ માટે , મ ક્ત 'તમે જઈ આવો. બીજુ ંશુ ં થાય?'









M

સાિહત્ય પિરવાર માટે અને ુ

થોડીવાર સધી કોઈ કશુ ં બો યુ ં નહીં એટલે મૌન તોડતા શકરે પછ :ું

ં ૂ









O

જ રતમદો માટે િનઃશ ુ ક

ં ે ં

'પલા જરખડાના તૈણ નાકાના પીપળે ચિરતર થાય છે એ વાત હાચી છે ?'

'એવું હાભ ય ુ ં તો છે . હાચુ ં ખોટું તો ઉપરવાળો જાંણે.'

ં







C

ે ે

બનાવયા ં તનો િહસાબ નથી.

'એવું તો નથી ને કે લોકોને ત્યાથી આઘા રાખવા કોઈનુ ં ઊભુ ં કરલ ું

ં ે

ુ

૧૯૮૪મા ં મશાયરામા ં સામલ

થવા પર્થમ વખત

ે

ી

ં

બખડજતર હોય.' Y.

LA

'એવુ ં સાભ ય ુ ં છે કે ત્યાં મકન ડોસો મરી ગયલો એ અવગતે ગયો છે

ં ે

ં

અિનલ ભ ે મને આમતર્ણ તે ફરે છે .'

A



આપ્ય ુ ં ત્યારે ે

ી હમન્ત ુ ુ ે

'એ પીપળાની આજબાજના ખતરમા ં પણ કોઈ રાતવાસો પણ નથી

ું

કરત.'

K





ુ

કાિરયા Ôબધ્ધÕુ તથા ી કીિતર્

'મને તો વસવાસ(વહવા) નહીં પડતો. તમે બધા હામી ભરો તો

A









ગણાતર્ા Ôદુ મનÕ મારી ડાયરી

ે

ક્યારક આપણે ત્યાં જઈને તપાસ કરીએ એટલે ખબર તો પડે કે આ

ST









ં

જોઇ મને છદબધ્ધ લખતો ં

ડીંડવાણું છે શુ?'

કય . ” પર્યત્ન” હ તિલિખત ં ે

'શકિરયા, આ ઝરના ં પારખાં છે , હ .'

PU









િ માિસક બનાવવાન ુ ં શ કયર્ં ુ 'જો ભઈ, તમારે આવવુ ં હોય તો આવજો નહીંતર હુ ં તો તાગ લઈને જ

ં ે ં

જપીશ. ચાલો, હુ ં જાઉં તમે બધા મળાની મોજ કરવા જજો.' કહી શકર ઘર

અને ૧૦ વરસ ચલા યુ.ં

તરફ રવાના થયો.

ી અિનલ ભ ે

વદશ જતા ં

ં

શકરે એના ગોિઠયાને ઊઠાં ભણાવીને રવાના કરી પોતાની જાતને

બધ પડ .ું

ં ે ે ે

તો બચાવી લીધી પણ આ બધાથી બચીને મળા પર કમ પહ ચવુ ં તની ફીકર

ે ં ે ૂ ે ૂ

તને થવા માડી. તમા ં જો ભલચકે કોઈની નજરે પડી જવાય તો ગઈ ભસ ેં

ુ

મ કતમા ં પર્ભલાલ

પાણીમાં, બધુ ં ફોગટ.

ુ

બે વ તથી ઓળખાય એક

ે ે

'કમ થઈ ગયુ ં નક્કી મળામા ં જવાનુ?' ઘર આવલા શકરને અમરતે

ં ે ે ં

ુ

ગજરાતી અક્ષરોથી અને પછ .ું

ૂ

ે ુ ે ે

પન્ટ પર મકલા સ પન્ડર 'હેં. હાં. હાં, હા ને!'

બે ટથી. આશા પરણીને ે ું ે ુ ં

'કમ ગચવાય છે કશો ઝઘડો થયો છે તારા ભરબધો હાયેર્?'

ુ ે

દબઇ ગઇ તની ટી નામે 'નહીં તો. એવુ,ં એવુ ં તો કશુ ં નથી.'



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 51

દીકરી છે . ં ું

'શકિરયા, તું જ ર કશક ં

પાવે છે , બોલી પડ શું થયુ ં તો વાતનો કઈ

તોડ નીકળે .'

આ ુ ુ

મારા પતર્ િપયષ

ં

'આ લવો એક નબરનો લપોડ છે અને એ અમે જ્યાં જઈએ ત્યાં સઘડ

ુ

પતર્વધ ુ હીના પૌતર્ી િટશા ું ે

સઘતો પહ ચી આવે ને મારે તની હાયેર્ નહીં(નથી) જવુ.ં '

ુ

અને પતર્ી મીતા સાથે ે

'ચ્યાં નહીં જવુ,ં મળે ?'

ુ

પનામા ં િરટાયરમન્ટ માણ ું

ે ં

. ે

'હા, મળે .'

૨૦૦૫મા ં ૩૫મી લગ્ન ં ે ે ં ે

'પણ તેં જ તો તારા બાપુ પાહથી મળે જવાની રજા માગલી ને?'

ે

િતથીએ બાળકોએ લપટોપ ે

'તે મળે તો જઈશ પણ આ લોકો હાયેર્ નહીં.'

ે ુ

ભટ આપી મારી દિનયા 'કેમ એવુ ં તે શું થયું છે ?'

બદલી નાખી અને મારી ે ે ે

'કમ શીતળા હાતમના મળામા ં પલા ગાભા લવારની ડકી સાથે

એની ઓઢણી ખચી અટકચા ં આ લવાએ જ કરલ ું અને પછી ગાભો

ેં ે

ુ

વરિચત ગજરાતી અને રાતોપીળો થઈ ગયો હતો ને બાપાને રાવ દવા આવલો કે તમારા શકિરયાને

ે ે ં









M

કચ્છી રચનાઓ રજુ કરવા ં

વારજો. યાદ આ યુ?'









O

બ્લોગ શ કરા યો. ઉત્સાહમા ં ે

'અરે હા, ત્યારે નાગજીભાઈ અહીં આવલા ને એમણે જ તારા બાપાને

વાયાર્ ન હોત તો પરોણો ઉપાડવાની જ વાર હતી.'









C

ં ે

સમયાતરે અપડટ કરવાના

'તો પછી કરે કોણ ને ભરે કોણ એવુ ં થઈ જાય આ ટોળામાં એવો ઘાટ

બદલે આંખો મીંચીને મારી

ે

ડાયરી તના પર ઠલવી દીધી

છે .' Y.

LA

'તો પછી ત ું મળે કમ જઈશ?'

ે ે

એટલે ૨૦% ટલ ું જ વચાય ુ ં

ં ૂ ે

'સવારનો દધનો ફરો કરવા બાપા જશે ત્યારે એમની હાયેર્ ગાડામાં

ં ેં ં

જઈશ અને ઉનાઉ ઉતરી ને પછી ત્યાથી હડી નાખીશ.'

A



નો મને હરખ શોક નથી.

'પણ એ તો બહુ લાબ ુ પડશે.'

ં

K





આ ે

નહી ક્યારક જ ર

ૂ ે

'હા, આમય મેં પલા બધાને ક ું છે કે મારે દધના ફરા માટે જવાનુ ં છે

ે ે

A









ં ે

વચાશે એક દ તાવજ તરીકે

ે

એટલે હુ ં મળે નહીં આવુ.ં '

ST









પણ.

ે ે

'ને પછી મળામા ં એ લોકો ભટી જશે તો?'

ે ે ે

આ લપટપથી અનક

ે

'તારે પડશે એવા દવાશે.'

PU









ં ર્

િમતર્ોના સપકમા ં ં

. ી ે ં

બી િદવસે, અમરત સાથે વાત થઈ હતી તમ શકર ડા ઠાકોર સાથે

િવજયભાઇ શાહ ે સિહયારંુ ે

ગાડામાં બસીને રવાના થયો ત્યારે બળદોના અછોડા એણે પોતાના હાથમાં

ં

રાખ્યા હતા અને ઉનાઉ આવતાં એ બાપાને સ પી ને શકર ત્યાં ઊતરી ગયો

સ નમા ં Ôલીમડે મોહાય ુ ં મારંુ

હતો.

ે

મનÕ, Ôવરાન હિરયાળીÕ, ં ે ે

જ્યારથી શકરે સવારનો ફરો કરવાનુ ં ચાલું કયુર્ં ત્યારથી ફરામા ં

ૃ ુ

ÔિનવિતિનવાસÕ, Ôમારી બકન ુ ં ં

કોઈનો માલ ભરી લાવે એના ભાડાના પૈસા આવે એ શકર બાપાને આપી

ે ે ે

દતો હતો. પણ આગલે િદવસે બે જણને તમના ં પોટલાં સાથે ગાડે બસાડલા ે

ં

શુ?Õ અને Ô ગ્ગામા ં િ થર ુ એની પાસે હતા એ એણે બાપાને આપ્યા

ે

તના બે િપયા મ યા હતા એ હજ

થયલી કÕમા ં સામલ કરી

ે ં ે તો ડા ઠકોરે તે પાછા આપતાં ક ું આમ તને િપયા મળે તે હવથી ત ું જ

ે

રાખ તને વાપરવા કામ લાગશે.

ે

લખતો અને લખક િમતર્ોમા ં

ં

ડા ઠાકોરને ધરપત હતી કે શકર ખોટા ખચાર્ કરે એવો ન હતો.

ઓળખાતો કય કદી ભ ૂલી

ે

નાનપણમાં જ્યારે પણ ડા ઠાકોર તને વાપરવા પૈસો બે પૈસા આપતા ત્યારે

નહીં શકું. મેં મારી પર્થમ ુ ે ે

એ એક કલડીમા ં ભગા કરતો હતો અને મળામા ં વાપરતો. એટલે આ એની

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 52

વાતાર્ Ôખાપણ” મારા

ં ં ુ

પાસે સારા એવા પૈસા હતા એમાથી ખપ પરતા ગજવે ગાલીને આ યો હતો.



ં

અંતરગ િમતર્ વ. હરસુખ ઉનાઉમાં ધરમશીના ગોટા બહુ વખણાય એટલે સીધો ધરમશીને

ત્યાથી એક શર ગોટાનુ ં પડીકું બધાવી ને રવલીને ખવડાવવા ખભે નાખલ

ં ે ં ે ે

સોદાગરને વચાવી તણે ક ું

ં ે ફાિળયામાં પિડકું બાધી મળાને મારગે રવાના થયો.

ં ે

લખતો રહ ે એ પછી મારી ં ે

શકર આમતમ નજર કરતો હળવે હળવે ટોળામાં ભળતો ઠાકરના

આસપાસ બનેલી સત્ય ં ે

મિદર તરફ જઈ ર ો હતો. ગોટાના પડીકાવા ં ફાિળયુ ં ખભે ભરવી ને

ે ં

બાકીનુ ં ફાિળયુ ં માથા પર મતમ વીંટીને ચોર પગલે મિદરના પગિથયાં

ઘટનાઓ આધાિરત વાતાર્ ચડવા લાગ્યો ત્યારે તને કાને લવજીનો અવાજ આ યો પણ સારંુ હત ું કે

ે

લખી છે ં

માની એક માવલા, ધના અને લવજીનાં મોઢાં પગિથયાં તરફ ન્હોતાં.



“ શોધ” થોડા સમયમા ં શ ૂ

'આ શકિરયાને દધ પહ ચાડવાનુ ં થયુ ં તમા ં આપણી તો મળાની મઝા

ં ે ે

જ મરી ગઈ નહીં?'

થશે.

'હા તો ને!' ધનાએ બધાને બીડીઓ આપતાં ક .ંુ

મારા બ્લોગઃ

ે

'મેં તો કીધુ ં હોત કે ડાબાપા એક િદવસ બ ે ફરા કરી નાખશે.'









M

http://dhufari.wordpress.com

ં

'પણ એવોએ માન્યો ચ્યાં?' એવુ ં બધુ ં સાભળતો અને મનમાં મરક્તો

ં









O

http://kachchhi.wordpress.com

ં ં

શકર સરકીને ઠાકર મિદરમા ં ચા યો ગયો. મનમાં ધરપત હતી કે, તઓ ે

ે

ી કચ્છ ક્ યાણ ફાઉડશન ે

એમ જ માને છે કે હુ ં મળામા ં નથી આ યો.









C

ારા પર્કાિશત પ ુ તક ે ે

'હે! કાિળયા ઠાકર આ તારે ઓટલે બઠલી બલાઓથી મને બચાવ

Ôઊિમર્નો સાગરÕ

Y. ે

ફરી ગોકળ આઠમના તારા મળામા ં આવીશ ત્યારે ખાલી હાથે નહીં આવુ ં સવા

ં ુ

િપયાનો પર્સાદ લાવીશ.' એમ મનમાં પર્ાથના કરતાં શકર ઘટિણયે પડીને

ર્

LA

ં

સપકર્ : પગે લાગ્યો અને આરતીની થાળીમાં પાવલી પધરાવી.

ે

લન્ડ્લાઇનઃ 020-27509184 ં ં ં

મિદરનો ઘટ વગાડીને જ્યારે શકર બહાર આ યો ત્યારે ઓટલા પર

A





મોબાઇલઃ 09960887339 ે ં ં

બે માજી બઠા ં હતાં શકર પાછો વળીને ઠાકરને નમન કરી ને મિદરના ં

K





ે ે

પગિથયાં ઉતરી ગયો અને મ પર ફાિળયું લપટીને મળા તરફ ચાલવા

Email:

લાગ્યો.

A









dhufari@gmail.com

રવલી ને મગ ુ ક્યાં મળશે એ બાબત ધરપત હતી પણ બીક તી તો

ે ં

ST









સરનામુ.ં Prabhulal R. Tataria

’dhufari’ ે ે ે

પલા રણકાગડાઓની કે જો એ દખી ગયા તો મળાની મોજ મારી જશે એટલે

G1101,Mont Vert Tropez, ે ં ં ે

ચારકોર નજર કરતો અને ટોળામાથી મારગ કરતો આખર હમખમ ચગડોળે

PU









WAKAD-PUNE 411057 ૂ ં ં ુ ે ં

પાસે પહ ચી ગયો. દરથી શકરને આવતો જોઈને મગએ રવલીની કાખમા ં

(Maharashtra)

ગોદો મારતાં ક :ંુ 'લે તારો મનનો માણીગર આવી ગયો.'

ુ

ન ધ જો ગજરાતીમા ં મા ં

ે ં ે ે

રવલી અને શકરની આંખો એકમકને મળતાં હતની હલી ઊપડી. ે

નામ લખો તો મે.ક. ને ે

ચગડોળ ફરત ું હત.ું એ ફરો પરો થતાં થોભ્યુ ં અને એક પછી એક પાટલી

ૂ

ુ

પર્ભલાલ ર. ટાટારીઆ ુ

ખાલી થવા લાગી અને એકમાં રવલી બઠી અને બાજમા ં મગ ુ બસવા જાય તે

ે ે ં ે

ે ં ે ે ે

પહલા ં શકર એને હડસલી ને પોતે રવલીની સાથે બસી ગયો તો સામની ે

લખશો કારણ કે મારી અટક પાટલી પર મગ ુ અને તની સાથે એક છોકરી બઠી.

ં ે ે

લખવામા ં ઘણા ગોટાળા થયા શકરે ગોટાનુ ં પડીકું મગને પકડા યું અને પછી અજાણ્યાની

ં ં ુ મ

છે . ે

આમતમ જોવા લાગ્યો.

ે ે ં

ચગડોળ ચાલુ થયુ ં એટલે અદબ વાળીને બઠલા શકરનો એક હાથ

ે ં ં ે

જરા રવલીની કાખ તરફ લબાયો અને હળવથી થોડી ગલીપચી કરી લીધી

ુ

ત્યારે રવલીએ શકરને આંખથી ધમકા યો આજબાજુ બધા જોવે છે ખબર

ે ં

ુ

નથી પડતી! એ જોઈને મગ ુ મરકી તો શકર પાછો અજાણ્યાની મ આજબાજુ

ં ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 53

ે ૂ ે

જોવા લાગ્યો ત્યાં તની નજર દર ઊભલા લવા પર પડી.

શકરે ઝટપટ મગ ુ પાસથી ફાિળયુ ં લઈ લીધ ુ ં ને ફાિળયામાન ુ ં ગોટાનુ ં

ં ં ે ં

પડીકું પા ં મગના ખોળામાં મકી દીધુ ં ને એ માથાપર ફાિળયુ ં બાધવા

ં ુ ૂ ં

લાગ્યો. મગ ુ અને રવલીએ એક બીજા સામે જોયુ ં ને પછી એક સાથે પછ :ું

ં ે ુ

ં

'શુ ં થયુ?'

ં ં ે

'કઈ નહી.' કહી શકર ફરી આમતમ જોવા લાગ્યો કે લવો ક્યાં ગયો!

ે ં ે

'કમ અત્યારમાં જ તાપ લાગવા માડયો કે?' રવલી એ ટકોર કરી.

ં

'થોડીવાર જાળવી જા, પછી તને બધુ ં કહુ ં .' કહી ફરી શકરે ં

ુ

આજબાજુ જોયુ ં લવો ક્યાય નજરે ન પડયો એટલે એને થોડી ધરપત થઈ.

ં

ં ે

શકરે એટલામાં સામથી માવલા અને ધનાને આવતા જોયા અને

ં ે

શકરના ં તો જાણે મોિતયાં જ મરી ગયાં. મારા વાિલડા ચગડોળમાં બસવા જ

ં ં ે

આવે છે કે શુ? એમને જોતાં શકરની તો ચગડોળમાં બસવાની મોજ જ મારી

ગઈ.









M

ં

હવે શકરને ચટપટી થવા લાગી આ ચગડોળ ક્યારે થોભે ને આ બે









O

ે ે

વનચરોની અમારા પર નજર પડે તે પહલા ં ક્યારે નાસી જવાય. શકરના મં

ે

પર ફરતા હાવભાવ બ ે સખીઓ જોઈ રહી હતી. રવલીથી ન રહવાતા ં તણેે ે









C

શકરને ઈશારાથી પછ ું પણ ખરંુ કે શુ ં થયુ? તના જવાબમાં શકરે જરા થોભી

ં ૂ ં ે ં

જા એવો ઈશારો કય . Y.

ે

ચગડોળ થોભ્યુ ં અને તમની પાટલી નીચે આવી એટલે દોઢ આનો

LA

ે ેં ં

ચગડોળવાળાને પકડાવી ને રવલીનો હાથ ખચીને શકર નાઠો એ બ નીે

પાછળ મગ ુ પણ દોડી અને તર્ણે ટોળામાં ભળી ગયાં.

ં

A





ે

ટોળાને િવંધીને સામે દખતી ઝાડીની પછવાડે તર્ણે બસી પડયાં. ે

K





ં

શકરનો ાસ હજી પણ ધમણની મ ચાલતો હતો એટલે બ ે તનો ાસ હઠો ે ે

ે ે ં

બસે તની રાહ જોતી હતી. જરા વારે શકર જરા વ થ થયો એટલે રવલી એ ે

A









ુ

જ અધીરાઈથી પછ :ંુ 'શુ ં થયુ ં ચગડોળમાં બઠા ં ત્યારે તો તમે રગમા ં હતા ને

ે ં

ST









ં ં ે

એકાએક રગમા ં ભગ કમ પડી ગયો?'

'હા ને મારી પાસથી પડીકાવા ં ફાિળયુ ં લઈને પડીકું મને પકડાવીને

ે

PU









ં

માથે ફાિળયુ ં વીટવા લાગ્યા. વાત શુ ં થઈ અમને પણ કહો તો કઈ ખબર તો

ં ૂ ુ

પડે.' મગળાએ સર પરા યો.

'કહુ ં ં બધું કહુ ં ં પણ પહલા થોડું પાણી તો પાવ.' શકરે ફાિળયુ ં

ે ં

ુ

ઉતારી મ લછતા ં ક .ંુ

ુ

રવલીએ સાથે લાવલ થલીમાથી લોટો કાઢી ને આજબાજુ જોયુ ં થોડે

ે ે ે ં

ૂ બાધલી પરબ પરથી માટલાનુ ં ઠડુ પાણી લાવીને શકરને આપ્યુ.ં પાણી

દર ં ે ં ં

ૂ ે

પીને વ થ થયલા શકરે ક :ંુ 'મેં મારા ગોિઠયાઓને મારે તો દધનો ફરો

ે ં

ે

કરવા જવું છે એમ કહી ને ટાળી દીધલા.'

ે ે ે ે ં ે

'હા, નહીંતર રવલીના ં ટીપલા ં ઢબરા ં કમ ખવાય!' મગળાએ રવલી

સામે જોતાં ક .ંુ

'આપણે ચગડોળની મોજ માણતાં હતાં ત્યારે મને લવો દખાયો એે

ઓળખી ન જાય એટલે તો મેં મારે માથે ફાિળયુ ં બાધ્ય ું પણ એ તો આમતમ

ં ં ે

જોતાં જોતાં ભીડમાં ઓગળી ગયો એટલે થોડી ધરપત થઈ.'

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 54

ુ

'તો પછી ચગડોળમાથી ઊતરીને આમ નાઠા કમ?' રવલીએ પછ .ું

ં ે ે

ં ં ે ે ં ં ુ

'હા, ને ગાડાની માફક હુ ં અને રવલીય તમારી હાયેર્ દોડલા.' મગએ

ક .ંુ

ૂ

'એ તો એટલા માટે કે ભત ગયુ ં ને પિલત જાગ્યા.'

'એટલે?'

'લવો ગયો ને થોડીવારમાં જ મેં માવલા અને ધનાને આપણા

ચગડોળ તરફ આવતા જોયા મને થયુ ં માયાર્ ઠાર આ લોકો જોઈ જશે તો!

ે ેં ે

એટલે એમની નજર પડે તે પહલા ં જ છટકવા માટે જ તને ખચીને ભાગલો.'

ું ં ં ે ે

'હં, હવે કશક સમજાયુ.' એક ઓઢણીના કટકામાં બાધલા ં ઢબરા ં ને

ુ

ખાખરાનાં પાનમાં વીટાળલ અથાણુ ં કાઢતાં રવલીએ ક .ંુ ત્યાં સધી મગએ

ે ે ં ુ

ગોટાનુ ં પડીકું ખો યુ ં સાથે બાધલા ં લસણની ચટણી અને તળલા ં મરચાં

ં ે ે

કાઢયાં.

ે ે ે ે

'તો ચાખો ને કહો કે જરખડાનાં ટીપલા ં ઢબરા ં કવા ં છે ?' રવલીએ









M

શકરને કોિળયો ભરાવતાં ક .ંુ

ં









O

તો સામે શકરે ગોટાનુ ં બટકું ચટણીમાં બોળીને રવલી ને ખવડાવતાં

ં ે









C

ક :ંુ 'જો કે પહલો નબર તો મારી માના હાથે ટીપલા ં ઢબરાનો જ આવે પણ

ે ં ે ે ં

ં ે

હા બીજા નબરે આ ઢબરા ં જ આવે એની ના નહીં.'

Y.

'એ તો વાિડયે આવશે એટલે જો જો ને અમરતબા વાં ઢબરા ં ે

LA

ટીપતાય શીખી જશે.' મગળાએ રવલીની કાખમા ં ગોદો મારતાં ક .ંુ

ં ં ે ં

'આ ઉનાઉના ગોટા પણ સરસ છે હ .' કહતા ં મગન ુ ં મોઢું બધ કરવા

ે ં ુ ં

A



એના મ માં ચટણીમાં બોળલો ગોટો ખોસતાં રવલીએ ક .ંુ

ે ે

K





'આખા પથકમા ં આ ધરમશીના ગોટા વખણાય છે .' શકરે ક .ંુ

ં ં

A







ે

પછી અલક મલકની વાતો કરતાં ઢબરા અને ગોટા ખવાયા અને

ં ુ

મગએ લાવલ ું પાણી પી ને બધાએ ધરવ કય . થોડી વારે શકર ઊઠયો અને

ે ં ં

ST









ં ે

માટીનાં તર્ણ કોિડયામા ં ચા લઈ આ યો. પર્મથી ચા પીવાઈ અને પછી પાછાં

વાતે વળગ્યાં.

PU









ં ે

શકરે શીતળા સાતમના મળામા ં લવા એ ગાભા લવારની ડકી સાથે

અડપલું કરલ ું અને એમાં અડફટે પોતે ચડી ગયો ને ગાભાએ બાપાને રાવ

ે

ે

કરલી ને મારા બાપા એટલે? ભલા ભોળાય એટલા અને ધખાય તો

ૂ ં

ભોળાનાથ વા કોપાયમાન થાય તે િદવસે ખણામાથી પરાણો ઉપાડવા

જતા હતાં ત્યા જમનીના સસરા આ યા હતા તે વચ્ચે પડીને મને જો છોડા યો

ં ે ં

ન હોત તો બયડો રગઈ જાત એ વાતય કરી ને એ સાભળીને તર્ણે હ યાં.

ે ે ં

તર્ણય મળામા ં ભળી ગયાં. શકરે એમને આઈસ ટની લારીએથી

ે

આઈસ ટ ખવરા યાં પછી છક નમતી સાં બધાં ટાં પડયાં.

ે ે ં ુ

ર તે જતાં રવા તો રવા પણ મગય મનમાં હરખાઈ રહી હતી. એની

બનપણીન ુ ં લગન પાકું થવાની એના મનમાં ખાતરી થઈ ગઈ હતી. લગન

ે

ે ં ૂ

અને તય ડા ઠાકોરને ત્યાં ને પાછો શકર વો મરિતયો. 'અલી, કા યે જઈને

ં ુ

જમનીભાભીને કાને વાત નાખી દે .' મગએ ક .ંુ

ં

'મારી તો એમને આવી વાત કરતાં જીભ જ નઈં(નહીં) ઊપડે. ત ું જ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 55

મારંુ નામ આલીને ગોઠવીને એમને વાત કર ે ં ુ

ને!' રવલીએ મગને આગળ

કરી.

'હારંુ મોટા ઘરનાં ઠકરાણાં તમારા વતી હુ ં જ જમનીભાભીને કાને

ં

વાત નાખીશ, પછી છે કંઈ? પણ મ યરામાં તો તારે જ બહવ ુ ં પડશે ને! કે

ં ે

ં

પછી એમાય શરમ આવશે?'

'હવે મ કરી મે ય ને મારંુ કહવ ુ ં હાભ ય, એમને એમય કહે

ે ં ે કે એ

નાગજીકાકાને વાત કરે .'

ં ુ ે

'એય કહીશ. બીજો હકમ છે કશો?' હસતાં મગએ રવલીની ઉડાડી.

ુ

ે

'લે, હવે એવુ ં મૈડાટમાં બોલવાનુ ં રહવા દે . લગનમાં તને આગળ

કરીશ, બસ?'

ં

'એમાં તો મારા વગર તારે ચાલવાનુ ં જ કઈ છે . પણ તાં(ત્યાં)

હધીમા ં તો તમારે હજુ કટલાય છાનગપિતયા ં કરવાનાં થશે, એમાય મારી

ુ ે ં ં ં

જ ર પડવાની જ છે .'









M

ે ે

'આજની મળાની વાત મારા બાપાને કોઈક તો કહી જ દશે, મને તો









O

ં

અ ારથી એની બીક લાગવા માડી છે .'









C

ે ે ે

'તેં પમલા પમલીની રમત શ કરતા પહલા ં એવું િવચારી લીધું તો

હશે જ ને! દા'ડે બાપાનાં ડફણાં ખાવાનાં ને રાતે મનના માણીગરનાં સમણાં

Y.

જોવાનાં. એ તો મારી બૈ, ગોળ ખાય એ ચાડાય પહરે . પણ તારી હાયેર્

ં ે

આંમ ઘમતા ં ક્યાક મારય મારી માનો માર ના ખાવો પડે તો હારંુ .'

ૂ ં ે

LA

'આપણને કોઈ ઓળખીતાએ જોયાં હોય એવું જણાતું તો નહીં પણ

ે

કશું કહવાય નહીં. આપડી તો બે આંખ્યો હોય પણ આવા ચાિડયાની તો બાર

A





હોય.'

K







ે

'એવી બીક રાખીશ તો તારા પલા ઠાકોરને વરવાના કોડ કમ પરાે ૂ

A







ે

થશે? પલી હરખાફોઈની વાત તો તને ખબર છે ને. એમના બાપા એમને

ે ં

જીવતાં હળગાઈ મલવા તૈયાર થયા હતા તોય એ ટસનામસ ના થયાં એટલે

ST









એમના બાપાએ છવટે નમત ું જોખવુ ં પડ ું ને. વળી ડાજીનુ ં ઘર તો પાચમા ં

ે ં

પછાત ું છે એટલે તારા બાપાને તો ઉમગ થાય એવુ ં છે .'

ૂ ં

PU









'પણ જમનીભાભી નાગજીકાકાને વાત કરે તાં હધીમા ં તો મારો ભૈ

ુ

ં ં ં

મને રગી નાખશે એનુ ં શુ? પણ એના કરતાં મને એક બીજી િચંતા થાય છે ,

એવોએ વખત છે ને ફરી પાછો એમનુ ં ગાડું આંતરીને બાખડી બાધવા જશે ને

ં

ં

કઈક ઓડનુ ં ચોડ થઈ જશે તો!' રવલી બોલી.

ે

'તું િચંતા ના કરીશ, હુ ં આ રાતે નહીં જવાય તો કા યે હવારે જ

ં

જઈને જમનીભાભીને કાને વાત નાખી દઈશ. જો તારા બાપા નાગજીકાકાને

ં ં ુ

મલવા જશે તો પછી કશો વાધો નહીં આવે.' મગએ એને હૈયાધારણ આપી ને

ે

ગામ આવતાં બય પોતપોતાના ઘર તરફ ચા યાં.

ે ે ં ુ ે ં

એ રાતે રવલી તો રવલી પણ મગય રવા ને શકરના ં લગનનાં

ે ે

સપનાં જોઈ રહી. પોતાની બાળસખી રવલીના ં લગન આવે ડે ઠકાણે ને

ુ ે

આવા પાળા જવાિનયા સાથે થવાનાં હોય અને એમાં પોતય એ બેયના

ે ં ુ ે

મળાપમા ં ભાગ ભજ યો હોય પછી મગનય હરખ તો થાય જ ને!

એટલે તો બી િદવસે સવારમાં જ મગ ુ જમનીભાભીને ત્યાં પહ ચી

ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 56

ં ે

ગઈ હતી ને. 'જમનાભાભી, તમને ખબર છે ? કા યે મળામા ં તમારા ભાઈ, હુ ં

ે ે ે

ને રવલી ભગા ં થઈ ગયાં હતાં. તમારા ભાઈને રવલી ગમી ગઈ છે . ને

ે ે ં

તમનય રવલી ગમે છે એટલે તમે હવે નાગજીકાકાને કાને વાત નાખો તો...'

ું ે

'એમ તો તય મને ગમે છે એટલે શુ ં મારે તમારી બય માટે બાપાને

કહવાન ુ ં છે ? મને તો ઓટલી ખબર છે કે તમે બય જણીયો મારા ભાઈની

ે ે

ે ે ં

પાછળ પડી ગઈ છો. મળાની વાત તો કા યે થઈ પણ એ પહલાનીય તમારી

વાતોની મને જાણ છે .'

ું

'તમે બધય જાંણો છો તો નાગજીકાકાને કાને વાત તો નાખશો ને?

ે ે

એમને કહજો ને કે રવલીના બાપાને બોલાઈને વાત કરે .'

'ત ું કહતી હો તો શકરના કોઈ ગોિઠયા માટે તારીય વાત કરી

ે ં

ું

નાખવાનય કહી દઉં ભગભગ.ંુ છે કોઈ ધ્યાનમાં?'

ં ે ે ે

'તમય શુ ં ભાભી મારી મ કરી કરો છો.' કહતી શરમાઈને મંગ ુ બહાર

ે ે

દોડી ગઈ.









M

પછી ભાઈના લગનની વાતમાં બહન મોડું કરે ખરી? જમનાએ

ે

ં ં ં

સસરાને કાને વાત નાખી ને જાણે શકરના ં લગનની વાતને પાખો આવી.









O

ુ

અનકર્મ>









C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 57

૧૦. િવવાહ થયા

ં ે

-જયતીભાઈ પટલ



રવલી કે મગ ુ ભલે ગમે તમ માનતાં હોય પણ એમણે મળામા ં

ે ં ે ે

ે

ગોઠડી કરી હતી એની વાત પી ક્યાં રહવાની હતી? ગામડા ગામમાં સારી

ે ુ ુ ે ે

વાત ફલાતા ં ભલે વખત લાગતો હોય પણ કથલી તો વાયવગે ફલાઈ જાય

ે ે ં ુ ે

છે . મળામા ં એ બય જણીઓ શકરને મળી એની સધારા વધારા સાથની વાત

ે

એ રાતે જ રવલીના ભાઈ રતનાને એના દો તોએ કરી ધીધી.

ં ે ે

'એ મગળી જ રવલીને ચડાવે છે . કા યે હવારે એનય એવો હવાદ

ં ું ૂ

ચખાડીશ કે ગામની બહાર નીકળવાનય ભલી જશે.' કાળઝાળ થતાં રતનો

બોલી ઊઠયો.

ં ે ે ં

'હુ ં તો મગળીના બાપા વખતાકાકાનય કહવાનો . આમાં એવોએ

ં ં

શકિરયો કોક દા'ડો એકાદને ભગાડી જાય તો તો આખા ગામની આબ જાય.'









M

એકે ક .ંુ









O

ં ં

'આપણને કઈ એ શકિરયાની બીક લાગે છે ? એ મોટો હોય તો એના









C

ં ે

ઘરનો. આપડે કઈ એના ગાડામાં બહવા જવુ ં છે ?' બીજો બોલી ઊઠયો.

'ત ું કહતો હોય તો કા યે હવારે જ એનુ ં ગાડું આંતરીને એવો

ે

Y. ે ં

ઝાપોટીએ કે ફરી જરખડાની ભાગોળય આવવાનુ ં નામ ના લે. બો ય, છે

LA

િવચાર?' તર્ીજો બોલી ઊઠયો.

ે ે ં ં ે

'ના, કા યે નહીં. હુ ં પહલા ં રવલીને ઢઢોળી લઉં ને બાપાને કાનય

A



ં ં

વાત નાખી દઉં એટલે પછી આપડે છીએ ને એ શકિરયો છે .'

K





ેં ે

બી િદવસે ઊઠતાં વત રતનાએ હાથમાં પરોણો લીધો ને રવલીને

ં

ધીબવા માડી. એની મા આડી ફરી વળી તો એક ઝાપોટ એનય પડી ગઈ.ે

A









ં ં ં ં

'તને શુ ં થયુ ં છે કે એને આંમ વગર વાકે ડવા માડયો ? કઈક કથોલું વાગી

ST









જાય તો કાયમની ખોડ થઈ જાય. કા યે હવારે એને પૈણાવાની છે એનો તો

વચાર કયર્ જરા.'

PU









ૂ ં ે ે ં

'તે પછ ને તારી માનીતીને કે કા યે મળામા ં વિડયાના પલા શકિરયા

ે ં ે

હાયેર્ શના ં છાનગપિતયા ં કરતી હતી? પલાને ખવડાવવા ઘરથી ઢબરાયે ે ં

લઈ ગઈ'તી પાછી.'

'અલી, રતનો કહે છે એ હાચુ ં છે ?'

'એ એમ નહીં બોલે. આ તો મને એવો કાળ ચડયો છે કે મનમાં થાય

છે કે હુ ં એના કટકા કરીને કોઢયમાં દાટી દઉં.'

'હમણાં તારા બાપા આવે એટલે એની વલે કરાવુ ં . ત ું ધીરો પડ.

ં

પાડોસમાં કોઈ જાંણે તો ઘરની આબ જાય.'

'હવે આબ જવામાં શુ ં બાકી ર ું છે ? કા યે રાતથી જ આખા ગામમા ં ં

બધાને ખબર પડી ગઈ છે . એ શકિરયાન ુ ં ગાડ

ં ુ ં આંતરીને એનાં હાડકાં ભાગી

ં ે

નાખવા મારા ગોિઠયા તો તૈયાર થઈને બઠા છે .'

'એવુ ં કરશો તો નહીં જાંણતા હોય એય જાંણશે. એક વાર તારા

બાપાને આવવા દે પછી તમારે એ કભારજાનુ ં કરવું હોય એ કરજો, હુ ં એમાં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 58

આડી નહીં આવુ.ં '

ે

ત્યાં લોટે જઈને રવાના બાપ મગનોજી આવી ગયા. એમણે હાથમાં

ંૂ

પરોણો લઈને ઊભલા રતનાને ને ટિટય ુ ં વાળીને ખણામા ં પસી ગયલી

ે ૂ ે ે

રવલીને જોઈ અને કશુ ં ન સમજાતાં પત્નીને પછ :ું 'આ શી ધમાલ માડી છે

ે ૂ ં

ં

તમે બધાએ હવારના પહોરમાં?'

ૂ ૂ ે

'મને શુ ં પછો છો? પછો ને આ કભારજાને. કા યે મળામા ં

ં

જમનીવહના ભૈ શકિરયા હાયેર્ કા ં કરવા ગઈ'તી તે.'

ુ

'બા, એવુ ં નઠારંુ ના બોલીશ. હુ ં એકલી ન'તી, મારી હાયેર્ મગળીય

ં

હતી. ૂ

ણે તમને વાત કરી હોય એને જ પછી લે ને.' રડતે અવા રવલીએ ે

ક .ંુ

'મારે એનય પછવુ ં નથી કે તનય નથી પછવ.ંુ આજથી ઘરની બહાર

ે ૂ ે ૂ

ં ં

પગ મે યો છે તો તારો ટાિટયો જ ભાગી નાખીશ.' એના બાપાએ ઘાટો ં

પાડયો.









M

ં

'તમે આમ ઘાટા પાડશો તો આખું ગામ જાંણશે. એના કરતાં પહલા ે

ં

નાગજી મોટાને મલીને એમને કહો ને કે શકરને ઠપકો આલે કે એ આપડી









O

ે ે ે ુ ં

રવલીનો કડો મલી દે . આપડે રે વલીને કાબમા ં રાખીએ અને એ લોકો શકરને









C

દાબમાં રાખે એટલે પત્યુ.' રવાના ં બાએ ક .ંુ

ં ે



Y.

'એમાં એમનાથી શુ ં થવાનુ ં છે ? તમારે એમને વાત કરવી હોય તો

કરો બાકી મારો િવચાર તો એવો છે કે અમે બચાર ભાઈબધો કા યે એનુ ં ગાડું

ે ં

LA

ુ

આંતરીને એને એવો જલાબ આલીએ કે એવોએ જરખડા પાર નીકળવાનય ું

ૂ

ભલી જાય.'

A



ે

'ના, એવુ ં ના કરાય. ગમે તમ તોય એ નાગજી મોટાનો હગો છે એટલે

એમને કહીશુ ં એટલે એ પલાને ઠપકો આલશે.' રવાના ં બાએ ક .ંુ

ે ે

K







'તને એમ લાગતું હોય તો હુ ં અ ારે જ મોટાને મલીને એમને વાત

A









કરંુ . જો એમનુ ં ક ું ના માને તો મારે વિડયે જઈને એના બાપાને જ વાત

ં

ST









કરવી પડશે. રતનો કહે છે એવી મારામારી કરીને ખોટું વર બાધતા ં મારંુ મન

ે ં

પા ં પડે છે .' એના બાપાએ ક ું ને એ માથે ફિળયુ ં વીંટતાં મોટાના ઘર ભણી

PU









ચા યા.

નાગજીભાઈ હજુ હમણાં જ ચાપાણી પતાવીને બહાર હીંચકે બસી

ે

હોકો ગગડાવી ર ા હતા. એમણે સવારના પહોરમાં મગનને પોતાને શોધતો

આવતાં પછ :ું 'સવારના પહોરમાં મને શોધતો આ યો ં તે કશુ ં ખાસ કામ

ૂ

ં

છે કે શુ?'

ં

'તારા હગાની ફિરયાદ કરવા આ યો , મોટા. આ તમારા વવૈના ે

શકરને બે વણ કહીને ટોકો ને એને મારી રવલીનો કડો મલી દવાન ુ ં કહો તો

ં ે ે ે ે ે

સારું .'

'એણે એવું તે શુ ં કયુર્ં છે કે તારે મને ફિરયાદ કરવી પડી?'

ં ે ે ે ં ે

'એ આણદથી આવતાં સમાડવાળથી પરાણે મારી રવલીને ગાડામાં

ે ે ં ે

બહાડી દે છે . વળી કા યે મળામાય એની હાયેર્ ચકડોળમાં બહી ગયો'તો ને

એમાથી ઊતરીને એને ઢહૈડીને એક બાજ ેં

ં ુ ખચી ગયો'તો. તમે એને ટોકો ને

ે ે ે ે ં

રવલીનો કડો મલી દવડાવો. કોઈક જાંણે તો એને તો વાધો ના આવે પણ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 59

ે

રવલી તો વગોવૈ જાય. પછી કોણ એનો હોથ ઝાલે?'

ે ે ે ે

'તું કહતો હોઈશ તો હુ ં એને ઠપકારીશ એટલે એ રવાનો કડો મલીય

ે ે

દશે. પણ ભૈ મગન, મને થાય છે કે તને માથે ધોળાં આયાં ને ટાલય પડી

ં ૂ

તોય તારામાં અક્કલ નથી આઈ એનુ ં શુ ં કરીશુ?' મછોમા ં મલકાતાં

નાગજીભાઈ બો યા.

'એમાં મારાં ધોળાની શી વાત છે ?' ગચવાઈને મગને સામુ ં પછ .ું

ં ંૂ ૂ

ં

'તારાં ધોળાની તો બધી વાત છે . આટલી ઉંમર થઈ તોય તને સાન

ં

નથી આવી એનુ ં શુ? તારે આવી ઊંધી વાત કરવાને બદલે મને આઈને એમ

કહવ ુ ં જોઈએ કે રવલી અને શકરના ં િદલ હળી ગયાં છે એટલે તમે મારી હાયેર્

ે ે ં

આવો ને રવલીન ુ ં તમારા વવઈને તાં પાકું કરી આલો. એને બદલે તું આવી

ે ે

ઊંધી વાત કરંુ એટલે મારે એવુ ં જ માનવ ુ ં પડે ને!'

ં

'એવુ ં કરો તો તમારા મ માં હાકર, પણ હવે ડોજીની આબ ની વાતો

ે ે

મલકમાં થાય છે . એમને મારા કરતાં હારાં ઠકાણા ં એક કહતા ં હજાર મલી

જાય. એટલે એવા ઘરનો સબધ લવાન ુ ં મારંુ ગજુ ં નહીં. એ તો તમે પણ









M

ં ં ે

જાંણો છો.'









O

'ગજુ ચ્યમ નહીં? તારી આબ માં શી ખોટ છે ? ને રવલીમાય શી

ે ં









C

ખોટ છે ?'



Y.

'એ બધી વાત હાચી પણ એ ઘર ને એ વર મારા હાથમાં આવે નહીં ને

ં

આવે તો મારાથી ઊંચકાય પણ નહીં. એમણે એમની જમનાના લગનમાં

LA

ખરચો કય હતો એવો ખરચ કરવાનુ ં મારંુ ગજય નહીં.'

ુ

'આ નાગજી મોટા કહે તોય એ ઘર તારા હાથમાં ના આવે એમ લાગે

A



છે તને? ને તને ખરચની િચંતા હોય તો હુ ં એમને દાબીને કહી દઈશ એટલે

ેં ૂ

તને બહુ ખચી નહીં પાડે. તોય વખત છે ને તારે પાચસો હાતસોની તટ પડે

K







ે ં ં

તો પાછળ હુ ં બઠો , પછી છે કાઈ?'

A









'તમે કહો છો એમ પતત ું હોય તો હોના વુ.ં મને તો તોય મનમાં

ST









ે ં

ગભરાટ થાય છે . હુ ં એકવાર ઘર જઈ આવુ.ં ઘરમાં બધાને વાત કરી લઉં

પછી બપોરે હુ ં તમને મલવા આવુ ં . તમે કહો એમ કરીએ પણ મને હજય

ં ુ

પત્ય પડતી નહીં(નથી). જો એ ના પતે તો તમારે મને બીજુ ં ઠકાણ ુ ં ખોળી

PU









ે

આલવું પડશે હ .'

ે ે

'ના કમ પતે. તું કહતો હો તો આ ેં

જ હડય મારી હાયેર્ વિડયે તને

પાકું કરાઈ આલુ.ં પછી છે કઈ?'

ં

'તમે આગળ થવાની વાત કરી એટલે મારા પગમાં જોર આયુ ં પણ હુ ં

ે ે

એક વખત ઘર જઈ આવુ.ં ' કહતા ં એ ઉતાવળો પોતાના ઘર તરફ ચા યો.

ે

ઘર આવી એણે પોતાની પત્ની અને દીકરા રતનાને બધી વાત કરી.

ે

નાગજી મોટા એની હાયેર્ વિડયે આવવા ને એમના વવાઈને સમજાવવા

તૈયાર હતા એ જાણી એની પત્નીને તો મનમાં હરખ હરખ થઈ ગયો. પણ

ંૂ ે ં

રતનો ગચવાઈ ર ો. એણે થોડા દા'ડા પહલા ં શકરની હાયેર્ જીભાજોડી

ં

કરી હતી એને લીધે આ વાતમાં વાધો આવશે એ િવચારે એ ગભરાઈ ર ો

હતો.







ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 60

ને આવી સારી વાતમાં વાયદો શો એમ ગણી મગન ને નાગજી મોટા

ે

એ જ િદવસે મોટાનુ ં ડમિણયુ ં જોડીને વિડયે પહ ચ્યા. ડાને ઘર જઈ

ુ

ચાપાણી પતાવી હોકો ગગડાવતાં નાગજીભાઈએ વાત ઉપાડી: 'જઓ ડાજી,

અમે આ યા છીએ આ મગનભાઈની છોડીના લગનની વાત કરવા.'

'તમે હાયેર્ આ યા છો એટલે મારે શુ ં કહવાન ુ ં હોય? મગનભાઈનય હુ ં

ે ે

જાંણ ુ ં . હા, એ એકલા આ યા હોત તો મારે એમને વાયદો કરવો પડત.

ં

તમારા ગામન ુ ં ઠકાણ ુ ં હોય તો મારાથી તમને પછયા વગર પાણીય ના

ં ે ં ૂ ં

પીવાય એટલે. પણ તમે હાયેર્ છો એટલે હા જ પાડવાની હોય ને!'

ં ં

' ડાજી, હાચી વાત કહુ, હુ ં ને તમે ઊંઘતા ર ા ને શકરે ઘર હોધી

લીધુ ં છે .' નાગજીભાઈએ મલકાતાં ટકોર કરી.

ં

'આ હવારે જ મારે કાને એવી વાત આવી છે ને હુ ં એને ઠપકો

આલવાનોય હતો પણ આપણને ગોઠત ું છે એટલે મારે એને કશુ ં કહવાન ુ ં ના

ે

ર .ંુ ' ડાએ ક .ંુ









M

ં ં

'જમાનો બદલૈ ગયો છે . અને શકર તો રોજ આણદની ઝાકઝમાળનો

ે

ભોિમયો ને વળી કમાતો ધમાતો ને વરણાિગયો એટલે જરખડાના કટલાયની









O

ે ે

નજરમાં આવી ગયલો. એકબે જણાએ મને વાત પણ કરલી પણ જમનાને ં

ે ં ે

આ વાતનો ગણહારો આવી ગયલો ને મારે કાને વાત નાખી દીધલી એટલે મેં







C

એ લોકોને ટાળલા.' નાગજીભાઈએ મલકાતાં ક .ંુ

ે

ે ં Y.

ત્યાં ખતરમા ં શકરને કોઈકે નાગજી મોટાના આ યાની વાત કરી હશે

LA

એટલે એય ઘર આવી પહ ચ્યો. એને જોતાં મોટાએ ક :ંુ 'લે, તેં જમનાને

ે ં

વાત કરી હતી એ વાતનુ ં પાક ુ ં કરી દીધુ,ં બધુ ં બરાબર છે ને?'

ં

'શાની વાત?'

A





ં ે

'શાની તે આ મગનભાઈની દીકરી રવાની વાત. ડાજી કહે છે કે

K







શકરને ગમે તો હા પાડુ, બોલ, તને ગમે છે ?'

ં ં

A









'એમાં મને શુ ં પછવાન! તમે મોટાઓ નક્કી કરો એ ખરંુ .'

ૂ ું

ST









ે

'પણ રવાને બદલે કોઈ બીજી છોડીની વાત હોય તો?'

ે ે ં ે

'તમય શું બાપા, મારી મ કરી કરો છો!' કહતો શકર ઘરમાં પસી

PU









ગયો.

ે ે

'તું મનય કશુ ં કહતો નથી પણ મને બધી ખબર છે . જમનીએ મને

મનોરભૈની મગ ુ હાયેર્ હદહો કરલો. તને ગમતું આયું એટલે મને હરખ થયો.'

ં ં ે ે

અંદર અમરતે એને ધીમે સાદે ક .ંુ

ડાએ ગોર મહારાજને બોલા યા ને સારંુ ચોઘિડયુ ં જોવડાવીને

બધાએ મ મીઠાં કયાર્ં. પછી હરખાતા મગનની સાથે નાગજીભાઈ જરખડે

ં ે ં

જવા નીક યા. ડો સાજના ફરાની તૈયારીમાં પડયો ને શકર ઊપડયો

દો તોના ટોળામાં. એને પોતાના લગનની વાત દો તોમાં કરવાની

ે ે

તાલાવલી હોય જ ને! એણે પોતાના ગોિઠયાઓને પડતા મલીને મળામા ંે

ે ે ે ે

છાનમાને પહ ચીને પોતે રવા સાથે કરલી ગોઠડીની વાતય કરી ને પોતાનાં

ે

લગન એની હાયેર્ પાકાં થઈ ગયાની વાતય એમને કરી.

આ બાજુ નાગજીભાઈ અને મગન ગામમાં પહ ચ્યા ને બય ઘરમાં

ે

ે ે

હરખની જાણે હલી ચઢી. રવાની બા ગોમતીએ થાળીમાં ગોળ અને ધાણા

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 61

ે ેં ં

કાઢી િપતરાઈઓને બોલાવી રવાના િવવાહની વધામણી વહચવા માડી. તો

ં ે ે

પોતાના શકર સાથના વતાવની વિડયામાં કવી આંધી ઊઠશે એની િચંતામાં

ર્

ૂ ે

ડબલો રતનો તો આ સમાચાર જાણી એવો હરખાઈ ઊઠયો કે એ બધા

દો તોને આ સમાચાર જણાવવા બહાર નીકળી ગયો.

ં

એને તો કાલે શકરને હલકો કરવાને બદલે એની પાસે માફી

માગવાની વાત પણ પોતાના દો તોમાં કરવાની હતી ને! એની વાત

ં ં

સાભળીને એના દો તો પણ આનદમા ં આવી ગયા. બધાને આમ તો શકર ં

ગમતો હતો જ. હવે લગન ગોઠવાઈ જતાં એ વધારે વહાલો લાગવા માંડયો.

ૂ ં

એમણે આવું ઘર ને આવો મરિતયો મળવા માટે રતનાને અિભનદન આપવા

ં ં ં

માડયા. રતનો કહે: 'કા યે હવાયેર્ ગાડાને વખતે આપડે બધા શકરજીને

મલવા ભગોળે જઈશુ ં ને એમને ચાપાણી કરાવીશુ.ં '

ં

તો એક જણ કહે: 'ચા તે કઈ ચાલતી હશે? ગબા પાસે બશર પડા ે ેં

બનાવડાવીએ ને એમનુ ં મ મીઠું કરાવીએ તો એમને વધા યા વુ ં લાગે.'

ુ ે

ને બધા ઊપડયા ગબાની દકાને. ગબો કહે: 'બશરમા ં શુ ં થશે?









M

ં

ગામમાય જાણશે એ માગશે. કોને આલશો ને કોને બાકી મલશો? એનાે









O

ં ે ે ં ૂ

કરતાં પાચશર તાજા જ બનાવી દઉં. ઘર ને વર બય પાચમા ં પછાતા ં વહોયાર્ં

ં ં ૂ

છે એટલે બધાય હરખ કરવા આવશે.' ને બધાએ એની વાત મજર રાખી.









C

ેં

ગોમતીએ પડાની વાત જાણીને એય મનમાં મલકાઈ રહી. એણે

Y. ં ે ેં ેં

મનમાં જ ગણતરી કરવા માડી. શર રડા તો રતનો એના દો તોમાં જ વહચી

ે ે ં

દશે. વળી શર તો શકરજીને ખવડાવતાં બધા ફરી ખાઈ જશે. પછી તૈણ

LA

ે ં ે

શર વધશે એમાથી બીજા કોઈને ઘર ના મોકલીએ તોય નાગજી મોટાને ત્યાં

ેં ેં ે

તો અિગયાર પડા મોકલવા જોઈએ. બાકીના પડા એકના બબે કટકા કરીને

A



થાળીમાં કાઢીશુ ં ને હરખ કરવા આવશે એમને અડધો અડધો આલીશુ.ં

ે

કોઈ બીજાને ઘર મોકલવા નથી.

K







ે ે

તો રવલી કહે: 'તારે બીજાને ઘર ના આલવા હોય તો તું જાણુ ં પણ

A









પાચ પડા મગળીને ઘર તો મોકલવા જ પડશે.' હજુ એના મોઢામાં શબ્દો

ં ેં ં ે

ST









ં ે ે

હતા ત્યાં જ મગળી આવી પહ ચી. એ ખતરમા ં ચાર લવા ગઈ હતી ને ઘર ે

ે

આવતાં વાત જાણીને સીધી જ રવલીને મલવા આવી પહ ચી હતી.

PU









'તું હો વરહ જીવવાની . અમે તારી જ વાત કરતાં હતાં ત્યાં ત ું

ં

આવી.' એને જોતાં ગોમતી બોલી.

ે

'મારી વાત તો કાકી કરવી જ પડે ને! તમે હવાયેર્ રવલીને ઢમઢોરી

ે ં

હતી એમ એની હાયેર્ જવામાં મારી માએ મનય હલકી કરી નાખી હતી. લો,

ુ ં મઠુ ં કરાવો.' એણે ક .ંુ

હવે મોઢ ેં

'એની જ વાત કરતાં હતાં. રતનો ગબાને પાચ શર પડાન ુ ં કહી આયો

ં ે ેં

ં ે ે

છે . ગામમા ં તો કોઈને ઘર મોકલવાના નથી પણ તારી બનપણી કહે કે બી

ં ં ં ેં

ના મોકલો તો વાધો નહીં પણ મગળીને ત્યાં તો પાચ પડા મોકલવા જ

પડશે.'

ં ેં

'કાકી, પાચ પડામા ં શુ ં થશે? આની હાયેર્ જતાં હાડકાં ભગા યાં એના

બે વધારે જોઈશે.'

'એ તો ત ું અહીં આઈને ખાધા વગર ઓછી રહવાની !' અમરતે

ે ં

ં ં

મનમાં િહસાબ માડયો હતો એમ બી િદવસે સવારમાં રતનાએ શકરને



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 62

ુ

માટે શર પડાન ુ ં જદુ ં બધાવલ ું પડીકું લીધુ ં ને બીજા શરક પડા દો તો માટય

ે ેં ં ે ે ે ેં ે

ુ

જદા લીધા તો ગોમતી કહે: 'આખું પડીકું લીધુ ં છે તે ઓ ં છે કે બીજા વધારે

લીધા?'

'આ શરન ુ ં પડીકું છે એ તો એમને વિડયે લઈ જવા આલવાનુ ં છે ને

ે

ેં ં

આ ટા પડા છે એમાથી એમનુ ં ને મારા દો તોનાં મોઢાં મીઠાં કરાવવાનાં છે .'

ે ે

કહતા ં એ બય પડીકાં લઈને બહાર નીક યો. એના દો તોને તો એના કરતાય ં

વધારે ઉતાવળ હોય એમ બધા ચૌટે એની વાટય જોતા ઊભા જ હતા. વળી

ે

એક જણ તો હજારીનાં લનો હાર પણ બનાવરાવી લતો આ યો હતો. પછી

ુ

આ આઠદસ જવાિનયાન ુ ં ટો ં ગામની ભાગોળે પહ ચ્યુ.ં

શકરન ુ ં ગાડું ભાગોળે આ યું એટલે બધા એને ઘરી વ યા. એક જણ

ં ે

ં ે ે

કહે: 'એમ અમારા ગામની ભાગોળથી ટક્સ આ યા વગર નહીં જવા દઈએ.

ે ં

અ ારે ઘરથી કશુ ં ના લા યા હો તો વાધો નહીં આવતી વખતે આણદમાથી ં ં

લતા આવજો. અવડે(હમણાં) અમે તમારંુ મોઢું મીઠું કરાવીએ.' કહતા ં એક

ે ે

જણાએ પલો લનો હાર શકરને પહરા યો ને રતનાએ પડાન ુ ં પડીકું ખોલી

ે ં ે ેં









M

ં ેં ં

એમાથી સામટા બે પડા શકરને પોતાને હાથે ખવરા યા.









O

ં ેં ેં

'ભયા, એમ અમારા પડીકામાથી પડા વહચો એ નહીં ચાલે. અમને

ખવડાવવા હોય તો આણદથી આવતાં બધાવતા આવજો.' બીજાએ ક .ંુ

ં ં









C

'તે જરખડામાં આવો ઊંધો િરવાજ છે એની મને ખબર નહીં. કા યે

Y. ે ે ં

હવારે જાંન જોડીને આવીએ તારે પાછા ના કહશો કે ઘરથી ભાથું બાધીને

ં ે

આવજો.' શકરે પલાને ઉડા યો.

LA

'એ વખતે તો તમને ધરવી દઈશું પણ આ તમારાથી એમ છટકી

જવાવાનુ ં નથી. બપોરે ગાડું આંતરીને લાગો વસલ કરીશુ.ં '

ુ

A





ં

'બપોર હધી વાટય ના જોવી હાય તો ચાલો ને મારી હાયેર્. આણદમા ં

ુ

K







ં

આખાં ભાણા ં જ જમાડી દઉં.'

A









'એ બધુ ં તો ભયા તમારા વા પહ ચતા માણસને પોસાય. અમારે તો

ST









ુ

ચા ને ગોટા જ છપ્પન ભોગ વા.' એક જવાિનયે ક .ંુ

ં

આમ હળવાં ટોળ ટપ્પાં થતાં હતાં તાં ત્યાં રતનો કહે: 'શકરજી,

PU









ં ં ે

સબધ ગોઠવૈ જશે એવો મને સપનય ખયાલ નહીં એટલે એ દા'ડે તમારી

ં ંૂ ે ૂ

હામે થક ઊડાડલી એ ભલી જજો.'

ૂ

'એ તો હુ ં ચ્યારનોય ભલી ગયો ં એટલે તો આ લગન ગોઠવાયાં.

ૂ ે

પણ હવે મને જરખડાનો ર તો ના ભલાઈ દતા પાછા.'

ે

'એવુ ં તો હોય? તમે કહશો તો તમારા ગાડાને વખતે ભાગોળે હાથમાં

ચાનુ ં ડોલકું લઈને ઊભો રહીશ, પછી છે કઈ.'

ં

રોજ જરખડાની ભગોળથી દધન ુ ં ગાડું લઈને જતો આવતો ટડો

ે ૂ

ુ ં

જવાન શકર જરખડાના કોઈથી અજાણ્યો ન હતો. વળી ડા ઠાકોરનુ ં ઘર હવે

ુ

તો પાચમા ં પછાત ું થઈ ગયુ ં હત ું અને નાગજી મોટા વાના ઘર હોયેર્ એમનો

ં

ં ે

નાતો હતો એટલે શકર ગામના કટલાયની આંખમાં વસી ગયો પણ હતો.

પણ આ સબધ બધાયો એટલે તો શકરન ુ ં ગાડું ભાગોળથી નીકળે એટલે કોઈ

ં ં ં ં ે

એની ખબર પછત ું તો કોઈ મ કરીય કરી લત ું હત.ું જાણે શકર પોતાના

ૂ ે ં

ગામનો જ માણસ હોય એમ બધાને લાગવા માડ ું હત.ુંં ુ

અનકર્મ>



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 63

૧૧. ચિરતર?

ુ

-પર્ભલાલ ટાટારીઆ

ે

વિવશાળ નક્કી થયાના બીજા જ િદવસે રતનો અને એના

ભેર ંુ બધ જરખડાની ભાગોળે શકરને હરખ કરવા જવાના છે એ જાણી

ં

રવલી ને મગ ુ ચારનાં પોટલાં વાઢવા રોજ કરતા ં વહલી રવાના થઈ.

ે ં ે

પલા વડના ઝાડ હઠળ ચોતરા પર મગળીને બસાડી શકર માટન ુ ં ચારન ુ ં

ે ે ં ે ં ે

પોટલ ું ભળાવીને રે વલી ઘર ભગી થઈ ગઈ. રતનો અને એના ભેરુબધ

ે ં

આ યા ત્યારે રતનાને ચારન ુ ં પોટલ ું ભળાવી મગળા પણ ઘર ભગી થઈ

ં ે

ગઈ.

ં ે ુ ં

તર્ીજા િદવસે હમશ મજબ શકરના ગાડાની રાહ જોતી રવલી અને ે

મગળી વડના ઝાડ હઠળ બઠી હતી તે જોઈ શકરે ગાડુ ં થોભા ય ુ ં તો

ં ે ે ં

ં ુ

રવલી અને મગએ ચારનાં પોટલાં ગાડામા ં નાખ્યાં. મગ ુ ચારનાં પોટલાં

ે ં









M

ુ

સાથે બઠી તો રવલીએ કદીને શકરની લગોલગ બસીને મગ ુ તરફ જોઈ

ે ે ં ે ં

બળદોની રાશ હાથમા ં લઈબળદને ડચકારવા માડયા તો મગ ુ મોટો

ં ં









O

િન ાસ મ ૂકી બોલી: 'હા ભાઈ, હવે તો ત ું હક્ક્થી ગાડામા ં બસીશ, પણ

ે









C

શકરજી, એવીએ અત્યારે તો એકલ ું ગાડુ ં હાકે છે પછી દાબમા ં નહીં રાખો

ં ં

ં

Y. ં

તો તમનેય હાકવા ન માડે તે જોજો.'

ે ં ં ુ

'ચ ૂપ મર ડા લી.' કહી રવલી રાશ શકરને પકડાવી ને મગની

LA

ુ ે

બાજમા ં જઈને બઠી.

ં ુ ૂ

'આ મગએ ક ું એટલામા ં જ દર જઈ બઠી તો ગામના માણસો

ે

A





ે

જોશે તો ગાડામા ં પણ નહીં બસે કે?'

K







'હુ ં જ્યા ં ં ત્યા ં જ બરોબર ં તમે બ ે ભેગાં મળીને મને

A







લપટામા ં લવાન ુ ં રહવા દો.'

ે ે ે

ST









'હુ ં તો તને શ ુ ં લપટામા ં લવાની હતી ત ું તો આંમય શકરજીને

ે ે ે ં

ે

આ ળી લપટાઈ ગઈ છો.'

'મગળી, ત ું હવે મરવાની થઈ છો હ .' દાતરડાના હાથાનો ગોદો

ં ં

PU









ૂ

મગળીની કખમા ં મારતા ં રવલીએ ક .ંુ

ં ે

'હુ ં તો જ્યારે કોઈ મળશે ત્યારે મરીશ ત ું તો આમય પહલા િદવસે

ે ે

ગાડામા ં બઠી ત્યારે જ શકરજી પર મરી પડી હતી ને, સાચ ું કહે .'

ે ં

'મંÉગÉળી...'

'હવે પ ૂછે છે તો જવાબ આલ ને.' શકરે ક ું

ં

'આ તો મોટો પાડ નાગજીકાકાનો નહીંતર આ મળવાના બહાને જ

ં ે

મને મારો ભાઈને મારો બાપ મારીને ભ મા ં ભડારી દત.'

ે ે ં

'તો હુ ં તના પર એક દરી ચણાવત.' શકરે મજાક કરી.

ે

'પલા મોગલ બાદ્શાહની ં ુ

મ?' મગએ પછ .ું

ૂ

ે

'નહીંતર શુ,ં હુ ં બાદશાહ અને રવલી રાણી.'

'હા, વાત તમારી સોળ આના સાચી અલી ઉતર જરખડું આવી

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 64

ગયુ.ં વાિડયે જવાને હજી વાર છે .' કહી બ ે પોટલાં ઉતારી ને રવાના

થઈ.

રતના અને એના ગોિઠયાઓએ ં ેં

શકરને પડા ખવડાવી હરખ કય

ં ે ં ુ ૂ

પછી શકર રવલી અને મગને થોડે દર ઉતારતો હતો એને બદલે ગામની

ભાગોળ પાસે ઉતારવા લાગ્યો. ઘણી વખત નાગજી મોટાને ત્યા ં જતા ં

વચમા ં ગોમતીમા કે મગનબાપા જોઈ ે

જોય તો શકરને ચા પાયા વગર

ે ં

જવા દતા ં ન હતા.

ે

એક િદવસ ઘીની બરણી અમરતબાએ જમનીના ઘર પહ ચાડવા

ં ં ુ ે ે

માટે શકરને પકડાવી. શકર જ્યારે નાગજી કબરના ઘર આ યો ત્યારે

ે ં

નાગજીભાઈ િહંચકે બસીને હોકો ગગડવતા હતા. શકર ઘીને બરણી

જમનીને પકડાવીને નાગજીભાઈપાસે આ યો.

ં ુ

'બાપા તમે મારા બાપાને સમજાવો ને.' શકરે ફિરયાદના સરમા ં

ક .ંુ









M

ં ં

'શુ? તારાં લગન જ દી કરાવી આપે એમ જ ને?' સાભળી

ે

બારણામા ં ઊભલી જમની હસી પડી.









O

'તમય શ ું કાકા, સવારના પહોરમા ં ફીરકી લવા મડયા.' પછી

ે ે ં









C

જમના તરફ ફરીને ચીડાઈને ક :ંુ 'ને ત ું યે ત્યા ં ઊભી કશ ું સમજયા

કાર યા વગર ખીÉખીÉ.ખીÉકર છ.'

Y.

'તો દીકરા, કંઈસમજાય એવ ુ ં બોલ.' નાગજીભાઈએ ક .ંુ

LA

'તર્ણનાકાના પીપળે ચિરતર થાય છે એમ કહી બાપા મને રાતનો

ે ે

દૂ ધનો ફરો કરવા નથી દતા. પોતે ઉજાગરા કરે છે વચ્ચે બે દા'ડા તો

A



અંગ ધખત ું હત ું તોય ગયા હતા. માનય સમજાવી સમજાવીને થાક્યો હવે

ે

તમે સમજાવો તો કંઈક ર તો નીકળે .'

K







'હં, તારી વાત િવચારવા વી તો ખરી હ ભાઈ, ભલે ત ું

A









ે

અત્યારના ફરામા ં તો જા સા ં વાત.' નાગજીભાઈએ હામી ભરી.

ST









ુ

હોકો બાજમા ં મ ૂકી ફાિળય ુ ં માથાપર બાધતા એ ઊભા થયા અને

ં

ુ ે

મગનભાઈના ઘર તરફ રવાના થયા. નાગજી કબરને પોતાને ત્યા ં

PU









ે

આવલા જોઈને મગનભાઈ સડક કરતા ઊભા થઈ ગયા.

'આવો આવો મોટા, બધ ુ ં હમખમ છે ન?' મોટા આમ સવાર

ે ે ે

ું

સવારમા ં પોતાને ત્યા ં આવે તો કશક અગત્યન ુ ં હોય જ એમ માનતા

મગનભાઈ બોલી ઊઠયા.

'ભાઈ મગન જરા ધીરો પડ એવ ું કશ ું હબકી જવા વ ુ ં કંઈ નથી

ત ું તારે બસ.'

ે

'અ યો, આ મોટા આ યા છે , ચા મલ .' ઘર પાછળન ુ ં આંગણ ુ ં

ે

વાળતી ગોમતીને મગનભાઈએ સાદ પાડયો.

ં ે ં

'આણદનો દૂ ધનો ફરો સવારના તો શકર કરી આવે છે પણ

ં ે

તર્ણનાકાને પીપળે ચિરતર થાય છે એમ કહી રાતનો ફરો ડા ઠાકોર

ં ે

શકરને કરવા નથી દતા.'

ં

'હા, એ વાત તો મેં પણ સાભળી છે . તે હ ેં મોટા, ત્યા ં કંઈ ચિરતર



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 65

વ ુ ં છે ?'

ેં

'અ યા મગન, આપણને એ પપળે જતા ં આવતા ં આ ધોળા ં થયા ં

પણ આપણે તો શ ુ ં પણ ગામમાથીય કોઈએ ચિરતર જોય ુ ં છે ખરંુ ? પણ

ં ં

ે

મારે તારી હાયેર્ એ ચિરતરની ચચાર્ નથી કરવી, તારા વવાઈની વાત

કરવી છે .'

ુ ું

'કમ, ડા ઠાકોરને કંઈ અસખ થય ુ ં છે કે શ? હાલો હમણા ં વાિડયે

ે

આંટો દઈ આવીયે.'

'મગન, ત ું તો અધીરો બહ.'

ુ

ે ુ

'લે વવાઈને અસખ થાય તો અિધરાઈ તો આવે જ ને?'

'મારી પ ૂરી વાત પહલા ં સાભળી લવાન ુ ં શ ુ ં લઈશ મારા ભાઈ?'

ે ં ે

'ના, ના, હવે એક અક્ષર નહી બોલ ું બસ.' કહી મગને હોઠે આંગળી

મ ૂકી.









M

' ડાજી પોતાન ુ ં અંગ અવાર નવાર ધખત ું હોય તોય રાતનો દૂ ધ

ે

નો ફરો પોતે જ કરશે એવી જીદ નથી છોડતા ને શકરને રાતનો ફરો

ં ે









O

ે ં

કરવા દતા નથી. જો કોઈને શકર હાયેર્ મોકલા યો હોય તો કદાચ રાજી









C

થઈ જાય.' વાત સમજાઈ? એવા ભાવ સાથે નાગજી કબરે ુ ે

મગનભાઈતરફ જોયુ ં

Y.

'તો તમે શ ુ ં િવચાયર્ં ુ છે ?'

LA

ે ં

'જો રોજ રાતના ફરામા ં શકર હારે રતનો જાય તો તને તો કંઈ

ં

વાધો નથી ને એમ જ પ ૂછવા આ યો .' ં

A





' યો એમા ં મને શ ુ ં પ ૂછવાન ુ ં હોય અને આ તો વવાઈન ુ ં કામ એમા ં

ે

K





ે ે ૂ

ના કહવાનુ ં જ ક્યા ં હોય? એ બય ભતનાય બાપ થાય એવા છે .' કહી હેં,

ુ

હેં, હેં, કરી મગનભાઈ ખિસયાણ ુ ં હ યા ત્યા ં સધી ચા આવી એ પીને હોકો

A









ભરતા ં મગનભાઈએ પ ૂછ :ું 'કહો ક્યારથી જવાન ુ ં છે ?'

ST









'આ સા ં રતનાને મારે ઘર મોક્લ એટલે ડમિડય ું લઈને

ે

ં

વાિડયે જઈ નક્કી કરી આવીશુ.ં ' એક લાબો કસ લગાવતા ં નાગજીભાઈએ

PU









ક .ંુ

ુ ુ ે

નક્કી કયાર્ મજબ ડમિણય ુ ં લઈને રતનો તથા નાગજી કબર ડા

ુ ે

ઠાકોરને ઘર આ યા. એકાએક નાગજી કબરન ુ ં ડમિણય ુ ં પોતાના ઘર

ે

આંગણે જોઈને ડા ઠાકોર દોડતા બહાર આ યા.

ું

'મોટા, તમે ને અત્યારે ? ખાસ કંઈ કામ હત? મને કહવડા ય ુ ં હોત

ે

તો હુ ં આવી જાત ને.'

ે ે ે ે ે

'અરે , માણસ ઘર આવલ મહમાનને પણ પહલા ં બસાડે પાણી

બાણી પાય પછી આરામથી સમાચાર પ ૂછે . તમે તો એ હજુ તો ચા યા જ

ે

આવે છે ને એકી સાથે આટલા બધા સવાલ ને તે પણ આપણા વવાઈને?

ે

લાજો લાજો કંઈક.' અમરતે બારણા આડથી ડાને મીઠો ઠપકો આપ્યો ને

ડાએ ખાટલો ઢા યો.

'ના ના વવાણ, એમા ં એમનો વાક નથી, મ ૂળ તો એવ ુ ં છે ને કે આ

ે ં

મારા વવાઈ કામઢા બહુ ને એટલે એમને રાતના ફરાન ુ ં દૂ ધ

ે ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 66

ે

પહ ચાડવાની ઉતાવળ છે , તની અિધરાઈ થઈ આવી હશે.' કહી

ે

નાગજીભાઈ હ યા એ જોઈને છોભાયલા ડાભાઈ નાગજીભાઈ અને

ુ ં બઠા પણ એમની આંખ રતના પર ફરતી હતી કે

રતનાની બાજમા ે

શકિરયે કંઈબખડજતર તો નથી કયર્ં ુ ને? ભલ ું પ ૂછવ ુ ં એન ુ ં કંઈ કહવાય

ં ં ે

નહીં.

ુ

પાણીના લોટા આ યા અને પછી ચા આવી ત્યા ં સધી નાગજી

ુ ે

કબર કશ ુ ં બો યા નહીં. ડા ઠાકોર ઊંચા નીચા થતા હતા કે, કોણ જાણે

એવ ું તે શ ુ ં કામ હશે કે વવાઈ કંઈ બોલતા નથી, એવડા આ રતનાને હારે

ે

લા યા છે . ફટકલ શકિરયાનો કંઈ ભરોસો નહીં. હવે મોટા કંઈ બોલે તો

ે ં

ે

ખબર પડે તો દૂ ધના ફરાનો ટાઈમ સચવાઈ જાય.

ુ ે

નાગજી કબરન ુ ં ડમિણય ુ ં આ યાના સમાચાર મળતા ં ગામને ચોરે

ે ે ં ે

બઠલા શકરે ઘરની વાટ પક્ડી અને ઘર આવી ને એ ઘરના ઓટલા પર

ે

બઠો.

'વવાઈ સમાચાર મ યા છે કે, તમારંુ અંગ ભલે તાવથી ધખત ું

ે









M

ે

હોય તો પણ રાતનો દૂ ધનો ફરો તમારે કરવો એવો કાયદો છે ?' ઊંચા

ુ ે

નીચા થતા ડા ઠકોરને ખભે હાથ મ ૂકી બસાડતા ં નાગજી કબરે પછ .ું









O

ે ૂ

ે ુ

'આ તો શરીર છે . ક્યારક અસખ થઈ પણ આવે. એને ઝા ં







C

પપાળવ ું આપણને ના પોસાય ને!'

ં

Y.

'હં, એ તો મને યાદ જ ન આ ય ુ ં ને પાછા તમે તો કામઢા બહુ

LA

ને? ખર એ તમે મ માનતા હો તમ પણ આ શરીરે જ્યારે અસખ હોય

ે ે ુ

ં ુ ે

ત્યારે શકરને જ મોકલતા હો તો?' શકરે લાવેલો હોકો લતા ં નાગજી કબરે

ં ે

ક .ંુ

A





'તમને તો ખબર છે મોટા કે તર્ણનાકાને પેંપળે ચિરતર થાય છે

K







ં ં

એટલે શકરને એકલો મોકલતા ં મારો જીવ નથી ચાલતો.' શકર તરફ એક

A







ુ ે ે

નજર કરી નાગજી કબર તરફ જોઈ દયામણે ચહરે ડા ઠાકોર બો યા.

ST









'અરે હા, એ તો મેં પણ સાભ ય ું છે . ત્યારે ગીધ ુ ગાયજાની વાત

ં ં

સાચી.'

PU









'શ ુ ં કે'તો 'તો એ ગીધ ુ ગાયજો?' ડાભાઈએ ઉત્કઠાથી પ ૂછ .ું

ં ં

ં ુ

'એ જ કે એ ચિરતર તમારા શકરની જ વાટ જવે છે કે ક્યારે આ

ુ

બાજથી એ એકલો નીકળે ને લાગલ ું પકડી લઉં એમ એને તો કહી ગયો

ુ ે ુ

છે , હારોહાર તમનેય કહી ગયો લાગે છે .' નાગજી કબરે મછમા ં હસતા ં ક ું

ં ે ં

તો અમરત, શકર અને બારણા પછવાડે ઊભલી શાતા સૌ મરક્યા ં તો ડા

ે

ઠાકોરે બધા તરફ આંખ ફરવી જાણે કહતા હોય હવે બહુ થય.ુ ં

ે

'તમય શ ુ ં મોટા, બધાની વચમાં.' ડા ઠાકોરે શરમાતાં ક .ંુ

ે

ેં

'અમે તો એ પપળે રમતા ં જ મોટા થયા પણ કોઈ દા'ડો એ

ચિરતર ભા ય ું નથી. એટલે વવાઈ એ ચિરતરવા ં ડીંડવાણ ું કટલ ું સાચ ુ ં

ે ે

ને કટલ ું ખોટ

ે ુ ં એ િવવાદ અ ારે (અત્યારે ) જવા દઈને મને એ કહો કે

ૂ ે ં

રાતના દધના ફરામા ં શકર એકલો ન હોય પણ એના સાથે કોઈ જાય તો

ં

તો તમને કંઈ વાધો નથી બરાબર ને?' હોકો તાણતા ં નાગજીભાઈએ ડા

ઠાકોરનો ચહરો વાચતા ં પછ .ું

ે ં ૂ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 67

ં

'લે, તો મને શો વાધો હોય પણ જાય કોણ?' ડા ઠાકોરે દયામણે

ચહરે પ ૂછ .ું

ે

ે ં

'આ બ ે સાળો અને બનવી જાય પછી તમને કંઈ વાધો છે ?'

રતના અને શકર તરફ નજર કરતા ં નાગજીભાઈએ ક .ંુ

ં

'તોય પણ મગનોજી વવાઈને તો પ ૂછવ ુ ં જોઈએ ને?'

ે

'એ બધ ુ ં પછાઈ ગય ુ ં છે . દીકરા શકર ગાડુ ં જોડ અને સાળો બનવી

ુ ં ે

થાવ રવાના કે વહલ ું આવે આણદ. ઉતાવળ કરો ભાઈ, અને હુ ં પણ

ે ં

જાઉં.'

ુ ે

વાિડયથી શકરન ુ ં ગાડુ ં રવાન ુ ં થય ુ ં એટલે નાગજી કબરે ક :ંુ

ે ં

ુ

'જઓ વવાઈ, આપણે કંઈ કોઈની પાસથી મફત કામ તો કરાવવાન ુ ં

ે ે

ં ે

નથી. આ શકર સાથે રતનો જશે તો રતનાને દર ફરાના તમને મળતા

ં

અઢી િપયામાથી એક િપયો આપવો બરાબર છે ? અને આ તો ઘરની જ

વાત છે ને? પૈસા જશે તો તમારા વવાઈને ત્યા ં જ ન?' નાગજી કબરે

ે ે ુ ે









M

મલકાતા ં ક .ંુ

'તમને સજય ું તે ડુ એમા ં હા ના કરનાર હુ ં કોણ?'

ુ









O

'અને હા, એને રો રોજ િપયો આપવો નહીં. દર મિહને ૩૦









C

ં

િપયા એક હારે શકર સાથે મને મોકલાવજો હુ ં જાતે મગનને આલી

Y. ે

દઈશ. દરરોજ ટક િપયો આપીએ તના કરતા ં એક હારે ૩૦ િપયા

ે

આપીએ તો રકમ દખાય પણ અને સ ર જગાએ કામ લાગે ને રતનાનય ે

LA

ુ ે

કામ કરવામા ં ઉમગ રહ.' નાગજી કબરે હોકો ડા ઠાકોરને આપતા ં ક .ંુ

ં ે

ં

'હા, તમારી એ વાત સાચી.' એક લાબો કસ ગગડવતા ં ડા ઠાકોર

A



ુ

માથ ું ધણાવતા ં બો યા.

K





'ભલે તો હવે રજા લઉં.' મોટાએ પગરખા ં પહરતા ં ક .ંુ

ે

A







ે ે ુ

પછી ડા ઠાકોર વવાઈને ડલી સધી વળાવવા ગયા. નાગજી

ુ ે ે બળદ જોડયા અને ડમિણયામા ં બસતા ં ક :ંુ 'જો જો હવે પાછા કંઈ

કબર ે

ST









ઉધામા ન કરતા. બસ, બહુ થય.ુ ં હવે આરામ કરો.' કહી એમણે બળદ

ડચકાયાર્.

PU









જરખડે ડમિણય ુ ં આ ય ુ ં અને આંગણામા ં બળદ બાધતા નાગજી ં

ુ ે

કબરે માથા પરન ુ ં ફાિળય ુ ં ખીંટીએ ભરવતા ં બ ૂમ પાડી: 'અરે ,જમના વહ.'

ે ુ

'બાપા, મને બોલાવી?' પાણી લઈને આવતા ં જમના બોલી.

ં ે ે ે ે

'હા, શકરે રાતના દૂ ધના ફરાની વાત કરલી ને તનો ફસલો કરી

આ યો ં

.'

ે

'કવો ફસલો? શ ુ ં ક ું બાપાએ?'

ે

ે

'અરે એ તો તારા ભાઈને રાતના ફરામા ં મોકલવા જ ક્યા ં તૈયાર

હતા! પેલા તર્ણનાકાને પીપળે ચિરતર થાય છે એવી વાયકા સાભળીને

ં ં

ં

એમનો શકરને એકલો મોકલતાં જીવ નહોતો ચાલતો એટલે એનો ર તો

ે ં ે

કરી આ યો કે રાતના ફરામા ં શકર હારે રતનો જશ.'

'તે એ માની ગયા?'

'ના રે , એમણે તો વાત ટાળવા ક ું મગન વવાઈને વાત કરવી

ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 68

જોઈએ. પણ હુ ં અહીંથી બધ ુ ં પાકુ ં કરીને ગયલો ને રતનાને ભગો લતો

ે ે ે

ે ે ં

ગયલો એટલે છવટે માન્યા. ને મેં મારી હાજરીમા ં જ શકર અને રતનાને

ે

આજના ફરામા ં મોકલીય આપ્યા.'

'પછી?'

ુ

'મેં ક ું એ બધ ું પછાઈ ગય ુ ં છે . મેં તો ક ું કે આપણે ક્યા ં મફત

કામ કરાવવ ુ ં છે ? રતનાને રોજના એક િપયા લખે મિહને ૩૦ િપયા મને

ે

ં

શકર હારે મોકલાવજો હુ ં મગન ને આપી દઈશ.'

ું

'હા, એમ આપણએ કામ થાય ને એમન ુ ં પણ અને એક હારે રકમ

ે

પણ સરખી દખાય પણ...'

'મગન તો વવાઈના ઘરન ુ ં ના લવાયની રટ લઈને બઠલો પણ હુ ં

ે ે ે ે

એને સમજાવીને ગયલો એટલે બધ ું મારા ભૈ ગોઠવાઈ ગય.ુ ં '

ે



ુ

અનકર્મ>









M

O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 69

ં

૧૨. શકરના ં લગન

ુ

પર્ભલાલ ટાટારીઆ

'મને થાય છે કે, આવતીકાલે તમે જરખડે જઈ આવો અને નાગજી

ે ં ં ં ે

વવાઈ કહો કે આ વસત-પાચમના શકિરયાનાં લગન લવાઈ જાય તો

હારંુ , એવી વાત જરા મગન વવાઈને કાને નાખી આવ.'

ે ે

ું

'કા ં બહુ ઉતાવળ આવી ગઈ છે તને દીકરો પરણાવવાની કે શ?'

'મને નથી આવી તમારા દીકરાને આવી છે .'

ું

'એણે તને કશ ુ ં ક ?'

'ના પણ ઘણી વખત રાતના જાગતો પાસાં ઘસતો જોયો છે . એને

ું

હવે ખાટલો બટકાં ભરે છે . મારા દીકરાન ુ ં મન હુ ં ન જાણ?'









M

'હં!'

'અને એથી પણ વધ ુ અધીરાઈ વિડયે આવવાની રવાને આવી છે

ે









O

એવો અણસાર મને જમનીએ આ યો છે '









C

ે

'કવો?'

Y.

'આ શકિરયાને તમે મળામા ં જવાની રજા આલી ને ચાર વાઢી

ં

લાવવા ક ું હત ું ને?'

ે

LA

'અરે હાં, હુ ં તને એ જ પ ૂછવાનો હતો કે મેં તો એને એક િદવસ

વાઢી લાવવા ક ું ને...'

A





'તે િદવસથી દરરોજ રવા જ ચાર વઢીને પોટલ ું શકરના ગાડામા ં

ે ં

K







ે

મલી આપે છે .'

A









'આવ ુ ં બહુ સારંુ નહીં. એનો પાર વહલો લાવવો જોઈએ.'

ે

ST









'એટલે જ તો કહુ ં ં કાલે સવારના ડમિણય ુ ં લઈને તમે જરખડે

ે

પહ ચી જાવ અને નાગજી વવાઈને વાત કરી આવો.'

PU









'હા હા, કાલે જ જઈ આવુ.ં તેં વહલ ું યાદ કરા ય ુ ં હોત તો આ

ે જ

ે

વવાઈને વાત કરી દીધી હોત ને!'

બીજા િદવસે શકરે ગાડુ ં જોડ ું તે પહેલા ં ડમિણય ુ ં જોડતા બાપાને

ં

જોઈને શકરે પછ :ું 'બાપા, સવારના પહોરમા ં તમે કયા ં ઊપડયા?'

ં ૂ

'જરખડે.' ફાિળય ુ ં વીટતા ં ડા ઠાકોરે ક .ંુ

'કમ જરખડ? હજુ કાલે તો ગયા હતા! આ શ ુ ં નવ ુ ં કામ નીકળા

ે ે

આ ય ુ ં પા ?' શકરે પહલા ં મા સામે પછી બાપા સામે જોતા ં પછ .ું

ં ં ે ૂ

ે ે

'કમ જરખડે એટલે? આ મોટાના ઘર ઘીની બરણી આપીશ,

ે

જમનીને મળીશ અને હવે તો જરખડામા ં મારા બબ્બે વવાઈ છે એમની

ં

હારે બે વાતો કરીશ.' કહી ડાએ બળદ ડચકાયાર્ ને શકર તાકી ર ો. એને

બાપાની વાતનો તાળો ન બઠો. ે

ં ં

ડા ઠાકોરને ડમિણયામાથી ઊતરતા જોઈને મગળીએ રે વલીને



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 70

ક :ંુ 'અલી! તારા સસરા આ યા છે મોટાને ઘર. લાગે છે તારા લગનની

ે

જ વાત કરવા આ યા હશે.'

'કમ જાણે એમણે તને ક ું હશે કે રવલીના લગનની વાત કરવા

ે ે

ં

આ યો ?'

'તારે જાંણવાની ઉતાવળ હોય તો હુ ં એ તરફ આંટો મારતી આવ.ંુ

જમનીભાભી તો સમાચાર આપશે ન?' ે

'હં.'

ે

ડા ઠાકોરને સવારના પહોરમા ં પાછા પોતાને ત્યા ં આવલા જોઈને

ુ ે

નાગજી કબર નવાઈ પામતા ં આવકારવા સામે ગયા.

'એ આવો વવાઈ. અરે ! જમના વહુ તમારા બાપ ુ હાટુ ં ચા-પાણીનો

ે

ેં

વટ કરજો.'

ે ં ૂ ે

'તમે કમ છો મોટા? આ શકરને દધના બન્ને ફરામા ં લગાડી દીધો

એટલે મારે તો રસદે રસદ જ છે ને? એટલે થય ું જરા તમને મળતો









M

ે ે

આવુ.ં ને આ તમારા ં વવાણે આપલી ઘીની બરણી આપતો આવુ.ં ' પણ









O

ે

નાગજીભાઈ પામી ગયા કે એમના આ વવાઈ કાલે તો આવી ગયા હતા

એટલે આ કોઈ ચોક્કસ કામ વગર અમથા તો ન જ આવે. નક્કી કંઈક









C

વાત હશે.

Y.

પાણી આ યુ ં અને પછી ચા પણ આવી એ પીવાઈ ગઈ એટલે

નાગજીભાઈએ હોકો હાથમા ં લીધો જરા ગગડાવતા જાય અને ડા

LA

ે

ઠાકોરના ચ્હરા પર પલટાતા ભાવ જોતા જાય. પછી હોકો ડા ઠાકોરને

પકડા યો અને ખીંટી પર લટક્ત ું ફાિળય ું માથા પર વીટતા ં ઊભા થયા.

A





ે

'હુ ં ખતર પર જવા તૈયાર થતો હતો. ચાલો અમારે ત્યા ં આ વખતે

K





જાર કવી નઘલાઈ છે એ બતાવ.ંુ '

ે ેં

A









'હા હા, ચાલો ચાલો. તામારી ભાઈ, બરકતવાળી ખતી. એમા ં કશ ુ ં

ે

કહવાપણ ું હોય?' કહી મનમા ં ગણગણ્યા: આ તો મનગમત ું થય ુ ં ર તામા ં

ે

ST









ં

શાિતથી વાત કરાશે.

'બાપા જમીને જવાન ુ ં છે હો.' અંદરથી જમનીએ ટહકો કય .

ુ

PU









'ના જમની, તારા ઘરન ુ ં પાણી પીયે છીએ એય પટમા ં વાગે છે .

ે

મારાથી દીકરીના ઘરન ુ ં જમાય નહીં.' ડો ઠાકોર બોલી ઊઠયા.

'વહુ બટા, તમતમારે રોટલા ટીપી રાખજો ને, નહીં જમે તો ભાથ ુ ં

ે

બાધી આપશ.ંુ '

ં

'તમય શ,ંુ મોટા.'

ે

બન્ને ખતરના ર તે પડયા. જરા એકાત

ે ં વ ુ ં આ ય ુ ં એટલે

નાગજીભાઈએ પછ :ું 'હા, તો વવાઈ, કમ આવવ ુ ં થય ુ ં એ હવે કહો.'

ૂ ે ે

'હુ ં ઘેર કંઈ બો યો નહીંÉ'

'મેં તમારંુ મન વાચી લીધ ુ ં હત ું કે તમારે વાત તો કરવી છે પણ

ં

અહીં નથી કરવી એટલે તો જાર બતાવવાને બહાને તમને અહીં લઈ

આ યો. હવે કંઈ મનમા ં હોય તે કહી દો.'



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 71

ુ

ડા ઠાકોરે આજબાજુ બે વખત નજર ફરવીને અમરત ને

ે

ે ે ુ

પોતાના વચ્ચે થયલી વાત પહલેથી છે લે સધી કહી સભળાવી.

'હં, તો આટલી જ વાત છે વાધો નહીં. તમે ક ું એમ થઈ રહશે,

ં ે

મગનને થોડી દોડાદોડ થશે પણ એ તો હુ ં એને સમજાવી દઈશ. તમે

મનમા ં ધરપત રાખજો. તમને બધ ુ ં પાકુ ં કરીને સમાચાર મોકલી આપીશ.'

ે ં

ખતરમા ં એક આંટો મારી લીમડાના ઝાડ નાચે બાંધેલા માચડા

ે ે

પર બ ે બઠા. જમવા ટાણે બ ે ઘર પહ ચ્યા અને ઢળતા બપોરે

ડાભાઈએ ડમિણય ું જોડ .ું

□□

મોટાએ મગનને બોલાવીને એને ક :ંુ 'હવે કડય બાધ વિડયથી

ે ં ે

ં ે ં ં ૂ ે

સદશો આ યો છે કે વસત પાચમને મરતે લગન પતાવી દવા ં છે .'

'મોટા, એટલું તો બહુ વહલ ું પડે. મારો િવચાર તો માગશર મિહને

ે

ે

લગન લવાનો હતો.'









M

'આખું ચોમાસુ ં તે લગન ઊભાં રખાતાં હશે? તારે કશી આંટી હોય તો

ે

મને કહે એટલે એનો ઊકલ કઢીએ.'









O

ં ે ં

'આંટીમાં તો એવુ ં છે કે લગનમાં વાપરવા ટલા દાણા ખતીમાથી









C

ે

આવે ને થોડા વચ્યા હોય તો લગનમાં એટલી ભીડ ઓછી.'

Y.

ં ે

'એમ હાથ ચાટયે કાઈ પટ ના ભરાય. એમ કર હુ ં તને લગનના ખચાર્

માટે હજાર િપયા આપીશ. તારે કારતક મિહને ટલા અપાય એટલા પાછા

LA

ેં

આપ . બાકીના વરસે બે વરસે મ વટ પડે એમ આપ , બસ!'

ે

'તમારો ટકો છે તો મનમાં ધરપત રહે છે . એક મિહના પછીનુ ં ગોઠે એ

A





મરત કઢાવી લો. હુ ં લાકડાં ફાડી લવડાવ ુ ં ને છોડીનાં ને અમારા બધાના ં

ૂ ે ં

K





ૂ ં ેં

લગડાનો વટ કરી લઉં. વાપરવા ટલા દાણા તો ઘરમાં પડયા હશે. સોનુ ં

તો તૈયાર રાખ્યુ ં છે એની માએ.' મગને ક .ંુ

A









ૂ

'એટલું હોય તો ભયોભયો. પછી તને કશાયની તટ નહીં પડવા દઉં.'

ST









ં

'એમ તો ઘરમાં પાચસો િપયા ટલા હશે. આ વીવા થયા ત્યારથી

ૂ ે ં

એની માએ વળી દધના પૈસા બધા એકપા' મલવા માડયા છે એટલે ભલું હશે

PU









ે

તો થોડા વધારય નાકળે .'

ૂ ે

'ના નીકળે તોય તું પૈસાની િચંતા ના કરીશ. તારે જ્યારે લગડા ં લવા

જવુ ં હોય ત્યારે હુ ં હાયેર્ આવીને આણદમાથી લખીને અપાવી દઈશ. પછી ત ું

ં ં

તારે મિહને દોઢ મિહને આપીશ તોય ચાલશે.'

ે ે

મગને ઘર આવીને રતનાને ને ગોમતીને પાસે બસાડીને બધી વાત

ે

કરી. ગોમતી કહે: 'અમરતબન ઉતાવળ કરાવે છે પણ મિહનો ખમ્યાં હોત તો

ં

ઘરમાથી હજાર િપયા નીકળત. પણ આ ય સાતસેં આઠસેં તો નીકળશે જ.'

'મોટાએ તો ક ું જ છે કે ટલા િપયા જોઈએ એટલા મારી પાહથી

ં ે

ં ે

લઈ જ . પણ આપણે ના ટકે જ એમની પાહ ે લવા છે .'

ં ં

'ખરચો તો ઓછો નહીં થાય. હામે ડજીનુ ં ઘર છે ને ગામમા ં મોટાનુ.ં

આપણે એમનાં ઘરાને િહસાબે સોઈ કરવી પડશે. આપડું ખોટું દખાય એવુ ં

ં ે

આપડે થવા દવ ુ ં નથી.'

ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 72

ં ે

'મને શકરજીએય બબોલા કહી રાખ્યુ ં છે કે પૈસાની ભીડ પડે એમ હોય

તો પાચસો મારી પાસથી લઈ જ . પણ એમની પાસે માગતાં મારંુ મન પા ં

ં ે

પડે છે .' રતનાએ ક .ંુ

ે ૂ

'એ તો કહે પણ આપડે એવા ના લવાય. મોટાએ લગડા ં આણદથી ં

ઉધાર અપાવવાનુ ં ક ું છે ને એના પૈસા મિહને દોઢ મિહને આપીએ તો

ં ં ે

ચાલશે એવું ગોઠવવાનુ ં એમણે માથે લીધુ ં છે એટલે આપડે એમની પાહથી

ુ ે ુ ં

રોકડા તો બનતાં હધી નહીં લવા પડે. પણ લગડાના આલતી વખતે તટ ૂ

ં ે

પડશે તો એમની પાહ(પાસે) માગી લઈશુ.ં '

ં

'એમણે અને નાગજીકાકાએ હામે(સામે)થી હાથ પકડવાની વાત કરી

ે

છે એટલે મને લાગે છે કે એમનય આ અવસર ભભકાથી ઉજવાય એવુ ં મન

ે

છે . તો આપડય એમનાં ઘરને િહસાબે લગન કરી બતાવવાનાં છે . હુ ં નથી

ં ૂ ે

માનતો કે પાચસોથી વધારે ખટે . અરે એટલા તો આપણે ખતીમાથી આ ં

ૂ

વરસે જ કટી કાઢીશુ.ં ' રતને ક .ંુ

ે ે

રતનાની વાતથી પલા ં બયને મોટાના મનનો તાગ આવી ગયો.









M

ે

એમણય લગન સારી રીતે ઉજવવા કમર કસી.









O

□□

સવારના પહોરમા ં મગનને પોતાને ત્યા ં આવલો જોતા ંે







C

નાગજીભાઈ સમજી ગયા કે એ લગનની વાત કરવા માટે જ આ યો હશે.

Y.

એમણે ક :ંુ 'આવ ભાઈ મગન, સવારના પહોરમાં? અરે જમના વહુ આ

મગનભાઈ આ યા છે એમને માટે ચાનો વેંત કરજો.' નાગજીભાઈએ હોકો

LA

ે ે

ગગડાવતાં એક વધક નજર અવઢવમા ં પડલા મગનભાઈ પર નાખી.

ે

એમને ખબર પડી ગઈ કે મગનભાઈ રવાના ં લગનની વાત કરવા જ

A



ે

આ યા હશે. 'કહ ે કવી અવઢવમા ં છો? લોટે તો જઈ આ યો છે ને, ભાઈ?'

K





'તમય શ ુ ં મોટા સવારના પહોરમા ં મ કરી કરો છો?'

ે

A







ે

'તો આરામથી બસ ને, ભાઈ લે, આ હોકો તાણ એટલે મગજની

તાણ ઓછી થાય.'

ST









ુ ે

'આ ગઈકાલે રાતર્ે તમે વાત કરી તે મજબ રવલીનાં લગનને હવે

બે જ અઠવાિડયાં બાકી ર ાં. તો મને થાય છે કે આવતીકાલે જો ડમિણય ુ ં

PU









જોડો તો તમે, હ, રવલીની મા અને જમના વહુ લગન માટની ખરીદીન ુ ં

ું ે ે

પતાવી આવીએ. તમે કીધલ ું ને કે હમણા ં નામે લખાવીને લઈ આવીશ ુ ં

ે

પછી વો વેંત થશે તે પરમાણે ચ ૂકવી દઈશ ુ ં તો એ કામ અત્યારથી જ

ચાલ ુ કરવ ુ ં સારંુ .'

ું

'વાહ! મગન તેં તો ભારે કરી. તને કશક હવે સમયસર સમજાય

છે ખરંુ .'

ે

'આ તો શુ ં છે કે, ઘણી વખત જ રી જણસ જ લવાની રહી જાય

અને ખરે ટાણે જ યાદ આવે ત્યારે પેલ ું કહ ે છે ને કે, ઘરણ ટાણે સાપ

ુ

વો તાલ થાય.' હેં, હેં, હ ેં કરીને મગનભાઈ ખિસયાણ ુ ં હ યા. ત્યા ં સધી

ચા આવી.

'ભલે, તો કાલ સવારના નીકળીએ સાબદો રે ' . લે, ચા પી.'

ે

'ભલે, તો હુ ં જાઉં. રવલીની માને પણ વાત કરવી પડશે ને!

રવલીને કહી દઉં મનહરના જમવાન ુ ં ધ્યાન રાખે.' કહી મગનભાઈ ગયા.

ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 73

ુ

બીજા િદવસે નક્કી થયા મજબ બધાં ડમિણયામા ં આણદ રવાનાં

થયાં. ડમિણય ુ ં એક ઓળખીતાને ત્યા ં છોડીને સૌ બજારમા ં આ યાં.

'શ આત ક્યાથી કરવી છે ?' નાગજીભાઈએ પછ .ું

ં ૂ

'પહલા ં કપડાં-લ ાંન ુ ં પતાવીએ,પછી લતી દતીની જણસો એ બધ ુ ં

ે ે ે

લગભગ બપોર થતા ં થઈ જશે તો એ એક કોથળામા ં ઘાલીને ડમિણયામા ં

લઈ આવીશુ.' જમનીએ ક ું

'હા, જમના વહુ ઠીક કહ ે છે . પછી જમી કારવી સોનીને ત્યા ં જઈએ

એટલે િકમતી દાગીના લઈને જરખડાની વાટે પડીશુ.ં ' ગોમતીએ સ ૂર

ુ

પરા યો.

ે

'નહીં પતે તો ફીકર નહીં કરતા ં એક જ ફરામા ં પતાવવાનુ ં જ રી

નથી. બીજીવાર, તર્ીજીવાર આવીશ ું ડમિણય ું તો ઘરન ુ ં જ છે ને?' ધરપત

આપતા ં નાગજીભાઈએ મગનભાઈને ક .ંુ

'ને હા, મગન, ત ું તો ખી સામા ં હાથ ઘાલતો જ નહીં જ્યા ં









M

લખાવવા વ ુ ં હશે ત્યા ં મારા નામે લખાવીશ. બાકીના રોકડા જમના વહુ

ે

આપશે.' કહી જમનાને એક થલી આપી.









O

□□





C

ૂ ે ં

રાતનો દધનો ફરો પણ શકર હ તક જતા ં હવે ડા ઠાકોરને

Y.

રસદે રસદ હતી એટલે ઉતાવળનો કોઈ સવાલ જ ન હતો. શ આતમા ં

તો એમને આ જરા િવિચતર્ લાગત ું હત ું. હવે સમયપતર્ક બદલાઈ ગય ુ ં

LA

હત.ું એ આરામથી ખતરે જતા ર તામા ં મળતા સાથે ટોળ ટપ્પાં કરી લતા ં

ે ે

ં

અને સા ં કાિળયા ઠાકરના મિદરે દશન કરવા જતા.

ર્

A



એક િદવસ ચા-પાણી થઈ ગયા પછી હોકો ગગડાવતા ં ઘરમા ં

ે

નજર ફરવી અને અમરતને ક :ંુ 'આ શકિરયાનાં લગન લવાય તે પહલા ં

ં ે ે

K







ું

ઘરમા ં જરા સમનમ ુ ં કરવાની જ ર છે .'

A









'શુ ં શ ુ ં કરાવવ ુ ં છે ?'

ST









ે ં ૂ

'સૌથી પહલા ં તો આ ખાટલાઓના ં વાણ જના ં અને ખોયા વાં

ે ં ં

થઈ ગયાં છે એ બદલી નાખીએ અને ભગાભેગાં માચીના ં વાણ પણ...'

PU









ે ં

'હુ ં તમને એ જ કહવાની જ હતી. તો શકરને કાલે જ કહી દઉં

આણદથી નવા ં વાણ લતો આવે. પછી બીજુ ં શુ?'

ં ં ે ં

'બીજુ ં જમનીનાં લગન વખતે ઘર ઘોળાવલ ું તે ફરી ઘોળાવી

ે

નાખીયે.'

ે

'મેં તો બીજો િવચારય કરી રાખ્યો છે .' અમરતે આંગણામા ં નજર

કરતા ં ક .ંુ

ં

'એમ? શુ?'

ં

'હળÐલાકડાની ઓરડી છે એને ઠીકઠાક કરાવીએ અને વરઘોિડયાં

ે

એમા ં રહ ે એવી કરાવી દઈએ તો કમ?'

ે

'કમ વરઘોિડયા ં ઘરમા ં રહ ે તો તને કશો વાધો છે ?'

ં

'વાધો તે શ ુ ં હોય? પણ આ તો જમનીના લગન ટાણે વવાઈએ

ં ે

મનહર જમાઈ અને જમની હાટ ુ ં આંગણામા ં એક નવી અલગ ઓરડી કરી

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 74ે

ે

આલલી એ ણે જોય ું એ બધાને ગમલ ું એટલે મને થય ું કે આપડય...'

ં ે ે

'હં, તારી એ વાત તો હાચી.'

'આપણે નવી તો કરાવવાની નથી. વળી એ ઓરડી આમેય કશા

ુ

કામની નથી, એમા ં ગામ આખાન ુ ં નકામ ુ ં ડડસ ભરલ ું છે .'

ે

ં

'હા, હવે જમાનો બદલાયો છે અને તારો શકર તો પાછો

વરણાિગયો. એ માટે કાલે જ ચતર સલાટને વાત કરંુ 'ં

ુ

ુ

ડા ઠાકોરે ચતર સલાટને વાત કરી ને બીજા જ િદવસથી એ કામે

વળગી ગયો. બે િદવસમા ં તો ઘર ઘોળાઈ ગય ું ને પછી આંગણાની

ઓરડીન ુ ં સમારકામ શ થય ુ ં. ખાટલા અને માચીમા ં નવા ં વાણ વણાઈ

ં ં

ગયાં.

એક િદવસ અમરત ઓિશકાની ખોળ બદલી રહી હતી એ જોઈને

ે ૂ

ડા ઠાકોર સીધા જ મનજી મરાઈને બોલાવી આ યા અને જના ં ગાદલાં,

ગોદડાં અને ઓિશકાં માટે કટલ ું કાપડ જોઈશે તનો ક્યાસ કઢાવીને એની

ે ે









M

ુ

ન ધ શાતા પાસે કરાવી લીધી અને તે મજબન ુ ં કાપડ સા ં તો આણદથી

ં ં

ં

આણદથી આવી પણ ગયુ.ં બે િદવસમા ં તો ગાદલાં રજાઈ અને









O

ે ે

ઓિશકાની ખોળો સીવીને મનજી મરાઈ હરખભર લઈ આ યો.









C

'હમણા ં કંઈ માગતો નહીં તારી પાસે હજુ ઘણ ુ ં કામ કરાવાન ુ ં છે .

ં

Y.

શકરનાં લગન પતે પછી એક હારે વાત.' ડા ઠાકોરે ક ું અને બહાર

ં

જવા ફાિળય ુ ં બાધવા માડયા.

ં ં

LA

'હુ ં કયા ં કંઈ બો યો ં

, ઠાકોર?' કહી મનજી જવા લાગ્યો.

'ભલે નથી બો યા પણ આ ચા તો પીતા જાવ.' કહી અમરતે

A





મનજીને ચાનો પ્યાલો આપ્યો. 'ને તમે ક્યા ં હા યા?' ડા ઠાકોરને ફાિળય ુ ં

K





વીંટતા જોઈ અમરતે પછ .ું

ૂ

A









'પઠાણ િપંજારાને જરા કહી આવુ ં ને કે કાલે આવીને િપંજીને

ગાદલાં, ગોદડાં ને ઓિશકાંની નવી ખોળમા ં ભરી આલે.'

ST









'અરે , ઠાકોર, તમે શ ું કામ ધક્કો ખાવ છો હુ ં કહી દઉં ં ને!

ં

અમારો બ ેનો સબધ તો સોઈ-દોરા વો, એ એની દીકરી ફાિતમાને

PU









મળવા ગયો હતો, તે આ જ આ યો છે , નિહતર સોઈની પાછળ જ દોરો

ક્યારનો આવી જાત. ભલે તો રામ રામ.' કહી મનજી ગયો.

ે ં

પગરખાં ઉતારી હોકાનો દવતા સકોરતા ં ડા ઠાકોર હાક મારવા ં

ૂે

જતા હતા ત્યા ં એમની નજર ઓટલા પર ઉટકીને મકલા ં વાસણ પર પડી.

ુ

હોકો બાજમા ં મ ૂકી પગરખાંમા ં પગ ઘાલતા ં માથે ફાિળય ુ ં વીટતા ં ઊભા

ં ં

થયા ત્યા ં રાધિણયાની બારીમાથી જોતી અમરત બહાર આવી: 'વળી

શાનો સણકો ઊપડયો તમને?' એમણે ડાને પછ .ું

ં ૂ

'આ વાસણ જોયાં એટલે યાદ આ ય.ુ ં છે લે જમનીનાં લગન ટાણે

વાસણને કલાઈ થઈ હતી બરાબર ને?'

ું ુ

'હા તમારી એ વાત હાચી. મને પણ થત ું હત ું કે કશક ભલાય છે .'

ું

અમરતે માથ ુ ં ધણાવતા ં હામી ભરી.

'તો જરા કાસમ કલાઈવાળાને કહી આવ ું તો વાસણને કાલે કલાઈ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 75

થઈ જાય.' કહી ડા ઠાકોર બહાર નીક યા.

□□

ે ે

મ મ યાદ આવતાં ગયાં તમ બધાં કામ ઉકલાતા ં ગયાં. એક

િદવસ અમરત અને ડા ઠાકોર સવારની ચા પી ર ા ં હતા ં ત્યારે અમરત

ે ે

કપ રકાબી ભગા ં કરતાં એક નજર ઘરમા ં ફરવતી હતી એ જોઈ ડાએ

પછ :ું 'ઘરડાં, કશ ુ ં ઘોળાય છે તમારા મનમાં?'

ૂ

'િવચારંુ ં જ રી હત ું એ તો બધ ુ ં ઉકલાઈ ગયુ.ં હવે શકિરયાના

ે ં

લગનમા ં લવડ-દવડની જણસો, કપડાં-લ ા ં ને દર-દાિગનાન ુ ં કામ

ે ે

ે ં

ઉકલાવી લઈએ.' કહી વાસણ લઈને એ રાધિણયા તરફ વળી. ડા ઠાકોર

ં

આરામથી હોકો ગગડાવવા માડયા ત્યાં અચાનક માવજીભાઈ દખાયા. ે

ે

તમને જોઈને ડાભાઈ સાવધ થઈ ગયા.

ં

આ એ જ માણસ હતો ણે ચાદરીનો સોદો કરા યો હતો અને

ુ

ગબા વા લચ્ચા અને લાલચ ુ માણસ પાસે કાધ ુ કરાવલ.ંુ એણે તો

ં ે

ં

ભાઈબધ થઈને પીઠમા ં છરો ભ ક્યો હતો.









M

'ઓહો! આવો આવો માવજીભાઈ સવારના પહોરમા ં રસદ મળી









O

ગઈ. અરે ! સાભળો છો કે આ ઘણા વખતે મોટા મહમાન આપણે ત્યા ં

ં ે

આ યા છે જરા ચાનો વેંત કરજો.'







C

'ત ું પણ શુ,ં ડા આમ મ કરી કર છ? હુ ં ને મોટો મહમાન?'

ે

Y.

માવજીભાઈએ ખિસયાણ ુ ં હસતા ં ક .ંુ

LA

'નહી તો શ ુ ં ક્યારક ક્યારક દખાય એ મોટો મહમાન જ કહવાય

ે ે ે ે ે

ને?' આંખનાં ભવા ં ઊંચાં નીચાં કરતા ં ડા ઠાકોર મરમા હ યા.

A



'આ તો, આ તો શકરના ં લગન લીધા ં એ જાણ્ય ું એટલે થય ું કે

ં

દો તને પ ૂછી તો આવ ુ ં કે, મારા વ ું કંઈ કામ હોય તો. ત ું તો હવે ભાઈ,

K







મોટો માણસ થઈ ગયો.' ત્યા ં ચા અને પાણીનો લોટો આ યાં. આરામથી

A









ુ

ચા પીવાઈ ગઈ ત્યા ં સધી કોઈ કશ ુ ં બો ય ુ ં નહીં.

ST









ે ં

પછી ચલમમા ં દવતા સકોરીને હોકો માવજીભાઈને આપતા ં ડા

ઠાકોરે ઓપચિરક પછ :ું 'કમ છે ઘરમા ં બધાં?'

ૂ ે

PU









ે ે

'કાિળયા ઠાકરની મર છે . તમે બધા ં કમ છો?'

'હવે તો દૂ ધના બ ે ફરા શકર કરે છે એટલે મને તો

ે ં રસદ જ

રસદ છે .'

ત્યાર બાદ અલક મલકની વાતો થઈ એટલામા ં ડા ઠાકોરની

ં

નજર રાધિણયાની બારી પર પડી ત્યારે અમરતે બારીના સિળયામા ં

ં ં

વલોણાની દોરી નાખીને બળદ હાકતી હોય એવો માવજીભાઈને

ટાડવાનો ઈશારો કય , એટલામા ં માવજીભાઈ જાતે જ જવા માટે ઊભા

થયા.

'ભલે તો ડા, રજા લઉં. મારા વ ું કામ હોય તો કહ ે .'

એટલે ડા ઠાકોરે ક :ંુ 'બીજુ ં બધુ ં તો ઠીક પણ આ લગનની

ખરીદી માટે આણદ જવ ું છે તો બે એક િદવસ તારંુ ડમિણય ુ ં મળી જાય

ં

ૂ ે

તો... મારી જોડય તો કાયમ દધના ફરામા ં કામમા ં હોય એટલે.'

'અરે ! એ શ ુ ં બો યો ડા, મારંુ ડમિણય ું ક્યા ં પારકુ ં છે ? એ તારંુ જ

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 76ે

છે ને! હમણાં જ તારે ઘર મકી જાઉં ં ત ું તારે ટલા િદવસ રાખવ ુ ં હોય

ે ૂ

રાખ ને. અત્યારે ખતીમાય કશ ું કામ નથી એટલે મારી જોડયય નવરી

ે ં ે

જ છે ને!' કહી માવજીભાઈ ગયા.

'આ ડમિણયુ?' બીજા િદવસે સવારે ગાડું જોડતાં શકરે બાપાને

ં ં

પછ .ું

ૂ

'માવજીભાઈ તારા ં લગનનો હરખ કરવા આ યા હતા ત્યારે તારી

ં

મા ને હુ ં તારા લગનની ખરીદી માટે આણદ જવાની વાત કરતાં હતાં

એટલે કહે: 'મારા ં ડમિણય ુ ં ને જોડય લઈ જાવ ને શકરના લગનનો

ં

ુ ૂ

અવસર ઉકલી જાય ત્યા ં સધી રાખો ને તમ તમારે , કહી મકી ગયા.'

'વાહ! બાપા, તમારા પર તો બહુ હત ઉભરાઈ ગય ુ ં ને કઈ?'

ે ં

'એ લાલો લાભ વગર લોટે એવો નથી. એમા ં એમનો જ ર કંઈક

સવારથ હશે પણ આપડે ચતતા રહીશ.ંુ ' અમરતે ક .ંુ

ે

'એ તો હશે તે વાજત ું ગાજત ું માડવે આવશે તારે જોય ુ ં જશે.'

ં









M

ડા ઠાકોરે ક .ંુ









O

ે

'તું દૂ ધના ફરા માટે જાય તારે નાગજી મોટાને કહે કે તારા લગનની

ું

ખરીદી કરવા જમનીને હાયેર્ લઈ જવી છે તો રજા આલે. હ, તારી મા ને









C

શાંતી તારી વાહ ેં વાહ ેં જરખડે પહ ચ્યા ં જ સમજ. આ માવજીભાઈ મન

Y.

કરીને એમન ુ ં ડમિણય ુ ં મકી ગયા છે તો એનો લાભ લઈએ ને? અને હા ત ું

ે

ૂ

પોલસન ડરી પર જ રહ ે પછી અમારી જોડે ખરીદીમા ં હારે આવ .'

LA

□□

ુ ુ ે

નક્કી થયા મજબ ડમિણય ુ ં નાગજી કબરને ત્યા ં પહ ચ્ય.ું િહચકા

A



ં

બેઠેલા નાગજીભાઈએ ડાભાઈને આવકાયાર્ . અમરત અને શાતા ઘરમા ં

ં

દાખલ થયાં ત્યારે પાણીનો લોટો ને પ્યાલા હાથમા ં લઈને મગળા બહાર

K







આવી ને ડાભાઈને પાણી આપ્યુ.ં પાણી આપીને એ ઘરમા ં ગઈ એટલે

A









ડાભાઈએ પછ :ું 'આ છોડીÉ?'

ૂ

ST









'તમારા વવાઈના પડોશી વખતાભાઈની છોડી છે . શકરન ુ ં

ે ં

વિવશાળ થય ુ ં ત્યારથી વખતાભાઈના મગજમા ં એક વાત પસી ગઈ છે કે

ે ે

મારી નજરમા ં વિડયામાથી કોઈ સારો છોકરો આવે ત્યારે મગળાન ુ ં

ં ં

PU









ં

સગપણ હુ ં કરાવી આપીશ. શકર કહી ગયો છે કે લગનની ખરીદી માટે

ે

જમના વહને લવા તમે આવવાના છો તો જમના વહને મદદ માટે એ

ુ ુ

ં ે

આવી ગઈ છે . પાછી શકરની વહની ખાસ બહનપણી છે .'

ુ

'હં.'

ને ચા-પાણી પતાવીને બધાં આણદ વે'તાં થયાં. શ ુ ં લેવ ું છે તન ુ ં

ં ે

િલ ટ તો તૈયાર જ હત ું અને જમનાનાં લગ્ન વખતે એક એક ચીજ માટે

ુ ુ

સ ર દકાનો ફરે લાં એટલે શ ુ ં અને ક્યાથી લવ ું એ દકાનો પણ નક્કી હતી

ં ે

ે ુ ં

એટલે દરક દકાનમા ં જઈને ચીજો પસદ કરવાની અને ખરીદવાની જ

હતી. શકર પોલસન ડરી પાસે ગાડુ ં છોડીને ચણા ચાવતો બઠો હતો.

ં ે ે

ડમિણય ુ ં ત્યા ં જ છોડી બધાં બજાર તરફ ગયાં.

ે

લગન ટાણે પોતે પહરવાનાં કપડાં સાળો-બનાવી ક્યારના નક્કી

ં ે

કરી આ યા હતા. વળી શકર તો લગન પછી રવલીને ભટમા ં આપવા

ે

ં ં ં ુ ુ

ચાદીનો કદોરો પસદ કરીને બાજમા ં મકાવી આ યો હતો.

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 77

બપોર થતા ં લગભગ કામ આટોપાઈ ગય ુ ં એટલે એક સારી

ુ ે ં

વીશીમા ં જઈ બધા ં જમ્યાં અને પછી સોનીની દકાને પહ ચ્યાં, ઘરણાની

ં ં

પસદગીમા ં સારો એવો સમય પસાર થઈ ગયો. સાજ ઢળવા આવી એટ્લે

સૌ વાિડયે જવા રવાના થયાં. શકરનુ ં ગાડુ ં આગળ હત.ું રોજના િનયમ

ં

ુ ં

મજબ ચારનાં પોટલા ં લઈને મગળા ઊભી હતી. આ રવલી ઊભી ે

ં

બાજરીમા ં સતાઈને તાકી રહી હતી.

ં ે

ચારનાં પોટલાં ગાડામા ં નાખીને મગળી ગાડામા ં બઠી.

એને જરખડાની ભાગોળે ઉતારીને શકર વાડીયે રવાનો થઈ ગયો.

ં

માદલા વા માવજીભાઈના બળદવા ં ડમિણય ુ ં ત્યાર પછી ક્યારય

ં ે

ુ ે

જરખડે પહ ચ્ય.ુ ં નાગજી કબર િહંચકા પર બસીને હોકો ગગડાવતા હતા.

ે

ડમિણય ું છોડીને સૌ ઘરમા ં આ યાં, જમની એમના બસવા ખાટલો ઢાળીને

ે

ં ે

ઘરમા ં ગઈ તો અમરત અને શાતા તની પાછળ જ અંદર ગયાં. શાતા ં

પાણી લઈ આવી.

'થઈ ગઈ બધી ખરીદી?' ડા ઠાકોરનો ાસ કંઈક હેઠો બેઠો









M

એટલે નાગજીભાઈએ પછ .ું

ૂ









O

ું ે

'હા, જમનીના લગન ટાણે આણદની બજાર ખદલી એટલે શ ુ ં અને

ં

ક્યાથી લવ ુ ં તનો અંદાઝ તો હતો એટલે ફટાફટ પતી ગય.ું ' હાશકારાના

ં ે ે







C

ભાવ સાથે ડાભાઈએ ક .ંુ

Y.

'આ ડમિણય ુ ં તો...?'

LA

'માવજીભાઈન ુ ં છે .' એમની વાત અધવચ ઝીલતા ં ડાભાઈએ ક ું

અને પછી માવજીભાઈના હરખની વાત કરી.

A



ે

'હા પણ વવાણનો અંદાજ સાવ સાચો છે . એવોએ લાભ વગર

લોટે એવો નથી. સાવધ રે 'જો હ .'

K







ં ે

'એક વખત ભાઈબધીમા ં છતરાયો પણ આ વખતે હુ ં એના હાથમા ં

A









આવ ુ ં એ વાતને બાર ગાઉન ુ ં છટુ ં.'

ે

ST









ચા-પાણી પતાવીને ડાભાઈએ રજા માગી ને ડમિણય ુ ં જોડ .ું

ં

વાિડયે આ યા ત્યારે શકર આડે પડખે થઈ થાક ઉતારતો હતો. ડમિણય ુ ં

ં

PU









છોડીને ડા ઠાકોર ઘરમા ં ગયા અને હોકો ભરતા ં બ ૂમ પાડી: 'શાંતી,

ૂ ે

ચલામા ં દવતા પાડી ચલમ ભરી લાવ જરા.'

□□

ે ે

ઘડયા ં લગન લવાના ં થયા ં એટલે રતનાએ દે તોને વાત કરી ને

એ બધા પણ લગનના કામમાં વળગી ગયા. ગામના બીજા લોકોય વગર

બોલા યે પોતને લાયક કામમાં વળગી ગયા.

હજુ તો લગનને પદર દા'ડા બાકી હતા ત્યાં આખું ગામ ચણોઠી વુ ં

ં

ં

ચોખું થઈ ગયુ.ં શકર બધાને ભાવતો હતો અને એની જાન પોતાના ગામમાં

આવવાની હતી એટલે લગનનો આ અવસર જાણે આખા ગામનો બની ર ો

હોય એમ લાગતું હત.ું

જરાખડામા ં લગનની તડામાર તૈયારી ચાલતી હતી તો વાિડયામા ં

ં ે

શંકરની િમતર્મડળી પણ ક્યા ં ઓછી ઊતરે એમ હતી! એમણય પોતાના

ે ુ ે ં

ભરની જાન વટભર જોડવા કમર કસી હતી. પાઘડીબધ જાન આવવાની

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 78

હતી તથી ફટાણા જોરથી ગાવાની વાતમા ં મગળીને પચર પડ ું કારણ

ે ં ં

સામે ઝીંક બોલાવે એવ ુ ં કોઈ હોય જ ક્યાથી?

ં

જાન આવી. જરખડાના ં બય ફિળયામા ં લકુ ય ફયુર્ં અને સાજ

ે ં ે ં

ુ

પડતાં સધીમા ં શરણાઈઓ પણ ખ ૂબ વાગી. ગામ આખું હરખે હીલો ય.ુ ં

રવલીને શણગારતા ં મગળી પહલા ં તો ખ ૂબ જ ચગી પણ મ મ સમય

ે ં ે

ે ે

નજીક આવતો ગયો તમ તમ તે ઢીલી પડતી ગઈ.

લાડવા અને મગસના ં ચક્તા ં આગર્હથી જમાડીને જાનને તપ્ત ૃ

કરી. રગચગે લગન પત્યા ં અને આ ય ુ ં િવદાયન ુ ં ટાણ.ંુ 'રવાનો કોઈ ભાર

ં ે ં ે

ે ે ે

નહીં રાખતાં વવાઈ, અમારે ઘર હરખથી રાખીશુ ં અને પર્મથી તે અમને

ે ે

દાદા બનાવશે.' એવા મીઠા શબ્દો વરતા ં વવાઈઓ ટા પડયા.

ુ

અનકર્મ>









M

O

C

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 79

૧૩. ટર્ક્ટર લીધ ું

ે

ં ે

Ðજયતીભાઈ પટલ

ૂ ં

દધના સારા ભાવ મળતા ં લોકોને પણ હવે ઢોરાની કાળજી

ે ં

લવામા ં ને ઢોર વધારવામા ં વધારે રસ પડવા માડયો હતો એટલે

ૂ

વિડયામાથી ટકે વીસ કન દધ થત ું હત.ું પણ ઉનાળે િશયાળે કાચા અને

ં ં ે

ૂ

ધળવાળા ર તા ને ચોમાસામા ં કાદવ ડહોરતા ં બળદો થાકતા જતા હતા.

ૂ

એક િદવસ શકર કહ: 'બાપા, દધ તો રોજ વધત ું જ જાય છે .

ં ે

આંમ ચાલશે તો આપડી જોડય બે વરહમા ં હતી ન હતી થઈ જશે.'

ે

'તે ત ું બીજી જોડય લવાન ુ ં ને બય પાસે એકએક ફરો કરાવવાન ુ ં

ે ે

તો નથી િવચારતો ને?'

'ના બાપા, મને ટર્ક્ટર લવાન ુ ં મન છે . ટર્ક્ટર લીધ ુ ં હોય તો

ે ે ે









M

ે ે

બળદોને માથે ભાર પણ નહીં ને વળાસર ઘર પણ આવી જવાય ને

ે

આપડી(આપણી) ખતીય હચવાય(સચવાય).'









O

'જો તને કે મને ટક્ટર ચલાવતા ં આવડત ું નથી એટલે એને

ે









C

ચલાવવા ડર્ાયવર રાખવો પડે. ઠક્કર તો ટલા આપે છે એટલા જ

Y.

આપવાનો એટલે ડર્ાયવરનો વધારાનો ખરચ થાય. એના કરતા ં બીજી

જોડય લવાનો િવચાર કરંુ એ બરાબર છે .'

ે

LA

'બાપા, મેં એની તપાસ કરી લીધી છે . ં ે ે

કપની ટર્ક્ટર વચે છે એ

ં ું

પાચ હાત દા'ડામા ં એને ચલાવવાનય શીખવાડી દે છે .'

A





'પણ બટા એવ ુ ં મોઘ ુ ં સાધન લવાની આપડી તવડ નહીં. એની

ે ે ે

K





ં

િકંમત નહીં નહીં તોય પાચ હજાર િપયા ટલી હશે.' ડાએ િવચારતા ં

ક .ંુ

A









ુ

'બાપા એનીય મેં તપાસ કરી લીધી છે . જઓ હુ ં તમને બધ ુ ં

ST









ે ે

સમજાવુ.ં ટર્ક્ટરની િકંમત ૩૫૦૦ એની હાયેર્ આપડે ટર્ોલી લવી પડશે

એટલે એના ૧૦૦૦ પછી સગવડે દાતીય લઈ લઈશ ુ ં એટલે આપડા ં ખતર

ં ે

PU









ે ે ે

સીઝનમા ં બચાર વાર ફરવવા ં હોય તોય વાધો ના આવે. અને ખતીમા ં

ં

એવી બરકત આવી જાય કે ગામવાળા જોતા જ રહી જાય.'

ં ં ેં

'આપડી પાહ ે હજાર પદરસનો જીવ હોય એટલે આ હાડા ચાર

હજારની વાત ત ું જ કહ ે આપડા ગજા બહારની જ ને!'

ે ં

'બાપા મેં એનીય તપાસ કરી લીધી છે . ટક્ટરની કપનીવાળા

બકમાથી લોન પણ અપાવી દે છે . આપડે તો ચોથઈની રકમના હજાર

ૅં ં

િપયા જ ભરવાના. ને એના હપ્તા ને યાજના બધા મળીને મિહને

સવાસો િપયા ભરવાના. બકન ુ ં યાજ વનીચદ શઠના કરતા ં અડધ ુ ં જ,

ૅં ં ે

ને તય દર મિહને કપાત ું જાય.'

ે

'બકવાળા એમ કઈ આંટમા ં કશ ુ ં લીધા વગર પૈસા ના ધીરે ને

ૅં ં

ું

વખત છે ને કશ ુ ં આડઅવ ં થાય તો ં

આબ બધાઈ છે એય જતી રહ. ે

તોય હુ ં નાગજી મોટાની સલાહ લઈ લઈશ પછી નક્કી કરીશ.ંુ ' ડાએ

ે

વાતનો છડો આણ્યો.



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 80

પણ શકર લીધી વાતનો કડો મકે એમ ન હતો. બી જ િદવસે

ં ે ૂ

આણદથી પાછા આવતા ં એણે જરખડામા ં નાગજીભાઈને ત્યા ં ગાડુ ં છોડ ું

ં

ે

ને મોટાને બધી વાત કરી તો મોટા કહ: 'તારી વાત સાચી પણ એમ

ઉતાવળ ના કરાય. એક બાજુ પોલસન ડરી સામય ચળવળવાળા

ે ે

ું

પીકટીંગ કરે છે એટલે એ ભાડય ગમે ત્યારે આવત ું બધ થઈ જાય એની

ે ં

ભીિત છે . હુ ં બરાબર તપાસ કરીને પછી કહ. ત ું ડાજીને કહ ે કે મને બે

ું

ૅં

દા'ડા પછી મળે . હુ ં પોલસનની ને બકની બધીય તપાસ કરીને એમને

ં

વાત કરીશ.' એમણે શકરને સિધયારો આપ્યો.

પછી એમણે માપલાવાળા ઠક્કરને બોલાવીને પોલસનની વાત

ૂ ુ ં

પછી. ઠક્કર કહે: 'જઓ મોટા, ચળવળવાળાય સમ છે કે ગામડામા ં આં

ે ં ૂ ં

છત દખાય છે એ પોલસનના ં માપલાને લીધે છે . લોકોને દધના પાચ

ં ં ૂ

પૈસા મલે છે નહીં તો ગબા વા માણસો ગામડાને ચસી ખાતા હોત. ને

ે ુ ં

પોલસનની પહ ચ છક ઉપર સધી છે . એ એમ કઈ બધ થઈ જવાનીં

નથી.'









M

ે ં

' મ ગામગામથી હોટલો બધ થઈ ગઈ એમ પોલસન પણ...'

ુ ુ









O

'એ નાનીનાની હોટલની વાત જદી અને પોલસનની વાત જદી.

ુ ં કટલ? એની સામે પોલસનની સરખામણી ના થાય.

હોટલવાળાન ુ ં ગજ ે ું









C

એની તો કરોડોમા ં અસક્યામત ગણાય છે .' ઠક્કરે ક ું પણ એ તો એના

ં

Y.

ધધાની વાત એવી જ કરે ને એમ માની નાગજીભાઈએ શહરની

આઝાદીની લડતના કાયાલયમા ં જઈ વધારે તપાસ કરી તો એમને

ર્

ે

LA

માિહતી મળી: 'પોલસન પર સરકારના ચાર હાથ હતા એટલે એ

ેં

હાથવતમા ં તો ઊડી જાય એમ નથી. પણ આઝાદી મ યા પછી એને

આપણે છોડવાના નથી.'

A





ે

પછી એમણે પલી ટર્ક્ટરની એજન્સીમા ં ને બકમાય તપાસ કરી

ે ૅં ં

K







લીધી. એમને લાગ્ય ું કે થોડુ ં જોખમ જ ર હત ું પણ એટલ ું જોખમ તો

A









લવાય એમ હત.ું એમણે ડાને બધી વાત સમજાવી ને એને ક :ંુ 'તમને

ે

ૅં ે ે

જો બકની લોન લવામા ં ફડક રહતી હોય તો બાકીની રકમ હુ ં આપીશ.

ST









ે

તમે તમારે બે તૈણ વરસે થઈને પાછા આપી દજો.'

'ના હ , એ બકન ુ ં યાજ ભરવ ુ ં પડે તો શકરનય કામમા ં િચવટ

ૅં ં ે

PU









ે

રહે. વળી આજ હધી તમારે ટકે તો ઊભા ર ા છીએ પણ હવે બે પાદડે

ુ ં

થયા છીએ. હવે તમારી લાઈનદોરીએ કામ કરવાન ુ ં ખરંુ પણ તમારા

પૈસા નહીં.'

ે ં

'કમ મારા પૈસા નહીં. હવે તો પાચ હજાર લીધા હોય તોય તમે બે

વરસમા ં પાછા વાળી દો એવી તમારે આવક છે .'

'તોય દીકરીને ઘર તો અમારે આપવાન ુ ં હોય કઈ લવાન ુ ં ન હોય

ે ં ે

એટલે લાખ વાતની એક વાત તમને ને શકરને ગોઠત ું આવત ું હોય તો

ં

ે ે ં

ટર્ક્ટર લવામા ં મારો વાધો નથી પણ તમારે એમા ં પૈસા આલવાના થતા

હોય તો મારે એ લવ ુ ં નથી.' ડાએ છવટન ુ ં કહી દીધ.ુ ં

ે ે

ં

'ભલે ભાઈ, તમે કહો છો એમ પછી છે કાઈ? પણ બળદોને મારવા

ે

કરતા ં ટર્ક્ટર આગળ પડશે એમ મને લાગે છે .'

'તમને જો એ ઠીક લાગત ું હોય તો તમે એની હાયેર્ રહીને બધ ુ ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 81

ગોઠવી આલજો.' ડાએ ક ું ને શકરની ટર્ક્ટર લવાની વાત એમ પાકી

ં ે ે

થઈ ગઈ.

ં ુ

પછી શકર વાટ જએ ખરો? એ બી જ િદવસે નાગજીભાઈને

મ યો. એમની સાથે બી જ િદવસે આણદ જવાન ુ ં એણે ગોઠવી કાઢ .ું

ં

ં

બી િદવસે ડાભાઈ, માવજીભાઈ, મોટા, શકર અને રતનો પાચ ં

ં

જણા આણદ ગયા. સારા કામમા ં તર્ણ જણ જવાય નહીં એમ માનતી

ં ે ં

અમરતે ડા અને શકરને પાસે બસાડીને પાચ જણના ં નામ નક્કી કરા યા ં

હતાં. એટલે પાચ જણન ુ ં એ પચ સવારથી જ આણદ ઊપડ .ું શકર

ં ં ં ં

ૂ ે

પોલસનમા ં દધ પહ ચાડી આ યો પછી બધા ટર્ક્ટરની એજન્સીએ

ૅં ે

પહ ચ્યા. એજન્સીવાળાએ એમને બકની લોન માટના ં કાગિળયા ં આપ્યા ં

ને ક :ંુ 'તમે આ ફોમર્ ભરીને બએક િવઘાના ખતરની સાત બારની નકલો

ે ં ે

સાથે કાલે આવો એટલે બાકીન ુ ં બધ ું અમે સભાળી લઈશ.ંુ તમારે ફક્ત

ં

ચોથાઈના હજાર િપયા જ ભરવા પડશે.'

'બકનો હપ્તો દર મિહને કટલો આવશ? ને કટલ ું યાજ ભરવ ુ ં

ૅં ે ે ે









M

પડશે?' ડાએ પછ .ું

ૂ









O

' હપ્તો આવશે એમા ં યાજ પણ ભગ ું ગણલ ું હશે એટલે તમારે

ે ે

ુ

યાજ જદુ ં આપવ ુ ં નહીં પડે. કાલે આપણે બકમા ં બધા ં કાગિળયા ં લઈને

ૅં







C

જઈશ ું એટલે બધી ચોખવટ થઈ જશે. મિહને સવાસોથી દોઢસોને હપ્તો

ુ Y.

બનતા ં સધી આવશે. પણ જો તમે હજારને બદલે ચોથાઈમા ં વધારે

ભરશો તો હપ્તો ઓછો આવશે. વળી તમારી પાસે સીઝનમા ં ટ થાય ને

LA

હપ્તા કરતા ં વધારે પૈસા ભરશો તો એટલ ું દવ ુ ં વહલ ું પતશ.' પલાએ ક .ંુ

ે ે ે ે

' યાજ કટલા આના લખે ગણાશે?' માવજીભાઈએ પછ .ું '

ે ે ૂ

A





ૅં

'એ તો કાલે બકમા ં જઈએ ત્યારે ખબર પડે પણ એ યાજ

K







વાિણયાની મ દોકડાન ુ ં નહીં હોય. કદાચ એનાથી લગભગ અડધ ું જ

A







હશે.'

ST









'બધ ુ ં પતતા ં કટલા િદવસ લાગશે?'

ે

'બકન ુ ં તો બે િદવસમા ં પતી જશે. આવતા મગળવારે કપનીમાથી

ૅં ં ં ં

PU









અમારા ં ટર્ક્ટર પણ આવી જશે. તમારે ને ટર્ક્ટર ચલાવતા ં શીખવાડવ ુ ં

ે ે

ે

હોય એમને કાલથી રોજ બપોરના બબે કલાક અહીં મોકલશો તો અમારા

ં

એન્જીનીયર પાચ િદવસમા ં એમને એ શીખવાડી દશે.' ે

'અમારે બે જણને શીખવ ું હોય તો?' શકરે કાઈક િવચારતા ં પછ .ું

ં ં ૂ

ં ં

શકરના ં લગ્ન પછી શકર અને રતનાને ઘણી દો તી થઈ ગઈ હતી. શકરે ં

મનથી નક્કી કરી દીધ ુ ં હત ું કે રતનાનય ટર્ેક્ટર ચલાવતા ં શીખવાડી દીધ ુ ં

ે

હોય તો અડી ઓપ્ટીમા ં કામ લાગે. પણ એના મનને એક ખણે જો ડોિકય ુ ં

ૂ

ૂ ે ં

કરવામા ં આવે તો એમા ં પોલસનના દધના ફરા ઉપરાત પોતાની, નાગજી

ે ે

મોટાની ને રતનાની ખતીને ટર્ક્ટરની મદદથી હિરયાળી કરી દવાની ે

ે ે

ભાવના દખાયા િસવાય રહ ે તમ ન હતી.

'તો બે જણને મોકલજો. અમે બયને શીખવાડી દઈશ.ંુ '

ે

'ઠીક તો સોમવારથી હુ ં ને રતનભાઈ શીખવા આવી જઈશ.ંુ ' એણે

ક .ંુ ને સોમવારથી બય જણાએ ટર્ક્ટર ચલાવતા ં શીખવાન ુ ં શ કરી

ે ે

દીધુ.ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 82

ે ં ે

બે િદવસ વીત્યા ને રતનો કહ: 'શકરજી, આ તો ખતરમા ં શિળયા ં

કાઢવા કરતાય સહલ ું કામ છે .'

ં ે

ે ે ે

'મનય પહલા ં ફડક રહતી હતી કે આપડા વા ઓ ં ભણલા ે

માણહને આવ ું મ ધ ું સાધન ચલાવવાન ુ ં નહીં આવડે પણ આ તો બે જ

ં

ે ે

દા'ડામા ં હાથ બસી ગયો. બીજા બે દા'ડા જશે તો આપડે એકલાય ટર્ક્ટર

લઈને ગામમા ં આંટો મારી આવીએ એટલા પાવરધા થઈ જઈશ.ંુ '

ને થય ુ ં પણ એવ.ંુ પલા િશખવાડનારાને એમના પર િવ ાસ બઠો

ે ે

ં ે

એટલે એ શકરને કહ: 'ચાલો આપણે હવે જરખડા અને વિડયાનો આંટો

ું

મારી આવીએ.' શકરને તો કહવ ુ ં જ શ? એણે જરખડાનો ર તો પકડયો.

ં ે

ે ુ ે ં ે

પલો િશખવાડનાર બાજમા ં બઠો હતો ને શકર ટર્ક્ટર ચલાવતો હતો.

બધા જરખડે પહ ચ્યા ને રતનાને ત્યા ં ચાપાણી કરીને

ં ં

નાગજીભાઈને ત્યાય આંટો મારી આ યા. ત્યાથી વિડયા ગયા. પાછા

ફરતા ં રતનાને પલાએ ચલાવવાન ુ ં ક .ંુ બય ગામમા ં બધા લોકોને ખબર

ે ે

પડી ગઈ કે રતનાને ને શકરને ટર્ક્ટર ચલાવતા ં આવડી ગય ુ ં હત.ું બય

ં ે ે









M

ે

ગામનો આંટો મારી આ યા એટલે બયને ખાતરી થઈ ગઈ કે એમને હવે

પાકુ ં આવડી ગય ુ ં હત ુ.ં









O

ૅં ં

આ દરિમયાન બકની િવિધ પતી ગઈ હતી ને કપનીમાથી ટર્ક્ટર ં ે







C

પણ આવી ગય ુ ં હત ું એટલે નાગજી મોટાને સાથે લઈને સારે ચોઘિડયે

ે Y. ં

ટર્ક્ટર લઈ પણ આ યા. શકરે નાગજી મોટાને ત્યા ં જઈ જમનાને હાથે ં

ચા ં લા કરાવીને ને નાિરયળ વધરાવીને એન ુ ં મરત કરા ય.ુ ં શકરે વગર

ે ે ૂ ં

LA

ક ે જમનીને હાથે આ મરત કરા ય ુ ં એ અમરતને બહુ ગમ્ય.ુ ં

ૂ

ં ે ે ે

બીજા જ િદવસથી શકરે ટર્ક્ટરથી બય ફરા કરવા માડયા. ં

A





ે

િદવસનો ફરો એ એકલો કરી આવતો હતો અને સાજના ફરામા ં રતનો

ં ે

K





ે ે ે ં

એની સાથે રહતો હતો. િદવસનો ફરો કરીને આવતા ં ક્યારક શકર જરખડે

ે ં

થોભી જતો ને રતનો મોટાના ં ને પોતાના ં ખતરોમા ં દાતી મારવાના ં કામ

A









પતાવી આવતો. એ જોઈને એક િદવસ મગનભાઈ ડાભાઈને કહ: 'અમે ે

ST









તમારે તા ં છોડી પૈણાઈ છે તોય તમે અમને એટલા હાચવો છો કે કોઈકને

ે

તા ં છોકરો પૈણાયો હોય તોય આવો ટકો ના કરે .'

PU









'એમા ં અમારી વડાઈ નથી. અમારી હાયેર્ નાગજી મોટાએ વો

સબધ રાખ્યો છે એવો અમે તમારી હાયેર્ રાખીએ છીએ.' ડાએ ક .ંુ

ં ં

જરખડામાય પોલસનન ુ ં માપ સારંુ ચાલત ું હત.ું એન ુ ં દધ આણદ

ં ૂ ં

પહ ચાડવાન ુ ં કામ એ જ ગામના એક જણાને આપલ ું હત ું પણ એનો એક

ે

બળદ મરી જતા ં કામ બીજાને આપવાન ુ ં થય ુ ં ત્યારે પલા ઠક્કરે ડાને જ

ે

એ કામ સ પ્યુ.ં ડાને તો એક ફરામા ં દોઢુ ં ભાડુ ં મળવા માડ ું ને પલા

ે ં ે

ઠક્કરનય પહલાના કરતા ં થોડુ ં સ ત ું થય.ુ ં વધારાના પૈસા આવતા ં ડાએ

ે ે ં

બકન ુ ં દવ ું વહલ ું પતે એ માટે દર મિહને હપ્તા ઉપરાત પચીસ પચાસ

ૅં ે ે ં

ૅં

િપયા બકમા ં વધારે ભરવા માડયા. ં

ં

વળી કદીક વિડયા કે જરખડામાથી સોમવાિરયે(કાણ-મ્હોકાણે)

જવા કોઈને ટર્ક્ટર જોઈત ું હોય તો એમાય થોડાગણા પૈસા મળવા માડયા.

ે ં ં

ે ં ં ે ે

ક્યારક અંગત સબધ હોય તો વગર પૈસય ફરો કરવો પડતો હતો.

ગામમા ં ટર્ક્ટર આ યા પછી જાનમા ં ગાડા ં જોડવાન ુ ં તો જાણે બધ જ થઈ

ે ં

ગય ું હત ું. એટલે એમાય એમને રોકડી થવા માડી હતી. આવા વધારાના

ં ં

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 83

ે

ફરા મોટે ભાગે રતનો જ કરી આવતો હતો.

એ જોઈ કદીક શકર કહતો: 'ભાડુ ં અમારે ખાવાન ુ ં ને ફરો તમારે

ં ે ે

કરવો એ બરાબર નહીં.'

ે ે ે ે

'ખતર અમારા ં ખડવાના ં ને ટર્ક્ટર અને કરોસીન તમારા ં

ં

વાપરવાના ં એય બરાબર કઈ છે ? તમે કદી આવો િહસાબ કય છે ખરો?'

'સગામા ં એવા તે િહસાબ કરાતા હશે?'

ે

'તો પછી સગામા ં આવા િહસાબય ના કરાય. તમને ખબર છે ,

તમારા આ ટર્ક્ટરને લીધે આ વરસે અમારા ખતરોમા ં એક ગાડુ ં દાણા

ે ે ં

ે ે

વધારે પાક્યા. હવે તો બીજા લોકોય એમના ં ખતરા ં ખડાવવા પછવાૂ

ં

માડયા છે . તમે વીઘાના ભાવ નક્કી કરી દો. વરસે િદવસે એમાથીય

ં

ં

પાચસો િપયા કટી ૂ કાઢીશ.ંુ '

'મારી એક વાત માનવી હોય તો એનાય ભાવ નક્કી કરી દઈએ.

ુ

જઓ તમે આવ ુ ં ભડાન ુ ં ટલ ું કામ કરો એમા ં ચોથા ભાગના પૈસા તમારા.'









M

'એમ ના કરાય. બાપા મને ઘરમાય ના પસવા દે આવ ુ ં કરંુ તો.'

ં ે









O

ં ે

'એમને તો હુ ં સમજાવી દઈશ ને આમાથી મળવાનાય કટલા છે ?









C

ં ં

આ તો તમારી િખ સા ખરચી વુ.ં કા યે આપડે આણદ જઈને કપનીમા ં

ૂ ં ે ે

પછી લઈએ કે દાતી મારવાના ને ખડવાના બહાર કટલા ભાવ ચાલે છે .'

Y.

ને એમ રતનાના ને શકરના સિહયારા કામન ુ ં ગોઠવાઈ ગય.ું

ં

LA

ે

રતનો જરખડાના ં કામ પતાવી દતો હતો પણ જ્યારે ટર્ક્ટર ે

વિડયામા ં નવરંુ હોય ત્યારે પોતાના ં ખતરોમા ં દાતી મારવા રતનાને

ે ં

A



ૂ

વિડયે બોલાવવો પડતો હતો એ ડાને યોગ્ય લાગત ું ન હત.ું શકર દધના

ં

ે ે

બે ફરા કરીને થાકલો હોય એટલે એ એને આવા ં વધારાના ં કામ કરવા

K







ે

દતો ન હતો.

A









તમાય એક િદવસ શકરે એને વાતવાતમા ં ક ું કે એમની ઉંમરના

ે ં ં

ST









કટલાય માણસો ટર્ક્ટર ચલાવતા હોય છે . ગાડુ ં હાકવા વ ુ ં જ સહલ ું

ે ે ં ે

ટર્ક્ટર હાકવાન ુ ં સહલ ું છે ત્યારે ડાના મનમા ં થઈ ગય ુ ં કે એક વખત

ે ં ે

એવો પર્યત્ન કરી જોવામા ં કશ ું ખોટુ ં નથી. પોતાને જો નહીં આવડે તો

PU









શકરને એના કોઈ ભાઈબધને િશખવાડવાન ુ ં કહીશ.ંુ

ં ં

ે ં ે ે

પછી તો ક્યારક શકર પાસે તો ક્યારક રતના પાસે એણે ટર્ક્ટર

ચલાવતા ં શીખવા માડ .ું દસક િદવસમા ં એને િવ ાસ બસી ગયો કે

ં ે ે

ે

પોતાને એ આવડી જશે. એમ કરતા ં એક મિહનામા ં એ પોતાના ં ખતરોમા ં

ં ં ૂ ે ં ે

દાતી મારવા માડયો. પછી તો દધના બે ફરા ઉપરાત બય ગામના ં કામ

ં ે ં

મળવા માડયા ં ને એમણે જાણે ટર્ક્ટરનો કસ કાઢવા માડયો.

ુ

અનકર્મ>









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 84

મારી સ ન યાતર્ા

૧૪. મા તર લમાં

ુ

-િવજયકમાર શાહ

વિડયાની ચાર ધોરણની િનશાળ ગણાય પણ એમા ં િશક્ષકો તો

ે

ગણો તે બે જ. એક ધનજીભાઈ અને બીજાં િકર્ ટીનાબન.

ધનજીભાઈ મા તરે ખાદી પહરવા માડી ત્યારથી તાલકાના

ે ં ુ

ુ

િશક્ષણખાતાના મખ્ય અિધકારી બમન મહતાને ગમ્ય ુ ં નહીં. તમણે

ે ે

ધનજીભાઈને બોલાવીને ક :ંુ 'ધનજીભાઈ, આ શ ુ ં માડ ુ છે તમે? નોકરી

ં

હાથથી ખોશો.'

િવજય શાહ ે

બમન મહતા આમ તો પારસી હતા. એ માનતા કે આ

ુ

પોતડીધારી ગાધીજી અને સત્યાગર્હન ુ ં તત લૈને ચાલતા ગાધીવાદી

ં ં

ુ

મને ગજરાતી સાિહત્ય વાચવ ુ ં

ં ે ે ુ ં

નતાઓ અંગર્જોના જલમ સામે ક્યાય ટકી શકશે નહીં.









M

ગમે, ધનજીભાઈકહે: 'સર! હુ ં જાતે કાત ુ ં અને આ કાતલ ું કપડુ ં જ્યારે

ં ે

રચવુ ં ગમે, સાભળવ ુ ગમે,

ં

હુ ં પહરંુ ં ત્યારે મને સ ત ું પડે છે અને મને લાગે છે મારા ખતરમા ં

ે ે









O

સભળાવ ુ ં ગમે અને

ં પાકલ ું માર

ે ું ે

મને ખાદી વ પે પહરવા મળે તો મારી ધરતીમા રાજી









C

ુ

અનવાદ કરવો ગમે.. થાય તથી હુ ં તો પહરંુ .'

ે ે ં



ે

But મોગરો- પર્િવણ પટલ

ં Y.

'આ વરાજ્ની ગાધીની ચળવળમા ં તમે સિકર્ય તો નથી ને?'

મા તર કહે: 'હુ ં સરકારી નોકર તે વળી આમા ં પડતો હોઈશ? આ

LA

” શશી”

તો ગામલોકો જાતે બધા ં ધતીંગ કરે છે .'

ુ

મારી ગજરાતી સ ન યાતર્ા

1964મા ં પહલી બાળ વાતાર્

ે બમનજી કહે: 'તમે ઉમદા િશક્ષક છો અને વિડયાની િનશાળના

A





ુ

જાદઇ વાડકો ‘નતન ૂ ે ુ

તમે િહતિચંતક છો તથી મારી તમને જણાવવાની ફરજ છે તે મજબ મેં

K





ુ

ગજરાત’મા ં પર્િસધ્ધ થઇ. તમને જણા ય.ું અચાનક અમદાવાદથી ચકીંગ આવે ત્યારે તમે ખાદીધારી

ે

હો તો તમારે અને મારે બનને સાભળવ ુ ં પડે તથી કહુ ં . બાકી મને

ં ે ં ે ં

A









1969મા ં પહલ ું હાઇકુ કા ય

ે ે ે ુ

તમારા પર્ત્યે કોઈ ષ નથી. સાચવીને રહશો તો સખી થશો.'

ST









કોલજ અંકમા ં પર્િસધ્ધ થયુ.ં

ે □□

ે

એમા ં વળી મા તર સાથની વાતોથી વરાજ્યની વાતો જાણતા

PU









ે ે

1972મા ં પહલો રડીયો પર્ોગર્ામ ે ે ે

થયલા વિડયાના કટલાક લોકોએ સરઘસ અને પર્ભાતફરી શ કરી.

થયો અમદાવાદ આકાશ ં

સરકારને આમા ં મા તરની પી ચઢવણીની ગધ આવી. એમણે ખાતા

ુ

વાણીના ં ‘યવવાણી’ િવભાગમાં. મારફત મા તર ઉપર દબાણ વધાયુ.

ર્ં

શહરની ઓિફસથી પટાવાળાએ આવીને ક ું સાહબ તમને બોલાવે

ે ે ે

ે ં

1977મા ં પહલો કા ય સગર્હ ‘હુ ં

છે ત્યારે ધનજીભાઈ કહ: 'ભલે આવ ુ ં .'

ે ં

એટલે તમે’ પર્િસધ્ધ થયો.

ે

ધલજીભાઈ શહરની ઓિફસમા ં પહ ચ્યા ત્યારે બમનજીના હાથમા ં

1981મા ં પહલ ું નાટક દરદશન

ે ુ ર્ બર્ીિટશ સરકારન ુ ં બદામી પરિબિડય ુ ં હત ું અને તે િચંતીત લાગતા હતા.

ે

નાટય ેણી ‘િતર્ભટે ’મા ં પર્સાર ુ

ધનજીભાઈ આવતા ં તમણે ક : ' મારી િચંતા હતી તે થઈ ર ું છે . લો,

ે

થયુ.ં આ જઓ ુ .'

ં ે

બમનજી પર કપની સરકારની ચતવણી હતી કે વિડયાની

ે

1983માં પહલી નવિલકા ‘અમે શાળાના િશક્ષક ગરકાનની પર્વિૃ કરતા જણાય છે તે અંગે તપાસ કરવી

ે ૂ

ે

પથ્થરના મોર કમ બોલીયે’ ે ં

અને તે દાબવા લીધલા ં પગલાની સત્વરે જાણ કરવી.

પર્િસધ્ધ થઇ.

ધનજીભાઈકહે: 'સર! આપ ે ે

મ કહશો તમ હુ ં કરીશ પણ આપ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 85

ે ુ

1985 મા ં પહલો અનવાદ ‘કમર્ ૃ

પણ જાણો છો કે સરદાર અને ગાધીજી લોકજાગિતન ુ ં અિભયાન ચલાવે

ં

તણી ગિત ન્યારી’ તૈયાર થયો. ે ુ

છે તમા ં વડીયા સિહત ઘણા ગામના યવાનો જોડાયા છે .'

બમનજી કહે: 'આ રીપોટર્ તો પ ટ કહ ે છે તમારી શાળાના િશક્ષક

ે

1987 મા ં પહલી નવલકથા

આ પર્વિૃ ને વગ આપે છે . અને નજરે ચઢે તવી રીતે આ ખાદી તમારંુ

ે ે

ુ

‘આંસડે ચીતયાર્ં ગગન’ લખાઇ.

ૂ

નામ સચવે છે .'



1992 મા ં સદશમા ં કોલમ શ

ં ે ે

ધનજીભાઈ કહે: 'સાહબ, મારી શાળામા ં તો એક હુ ં અને બીજાં

થઇ ‘શરબજારના ં આટાપાટા’.

ે ે ે

િકર્ ટીનાબન છે . ખાદી પહરવાથી તમે મારા પર શક કરો છો અને શક્ની

બીના ઉપર તમે મારંુ નામ લો તે યોગ્ય નથી.'

ે

2002 મા ં પહલો વબ કા ય

ે ે

મ્સ કહે: 'તમને મેં અગાઉ પણ ચત યા હતા અને આ પણ

સગર્હ ‘મારા િવ મા ં તમે’ન ુ ં

ં ચતવણી આપ ુ ં ં કે બાળકોને

ે શીખવાડવાન ુ ં છે તે જ શીખવજો, નહીં

િવમોચન થયુ.ં કે ં

ગાધીજી શીખવે છે તે.'

ે ં

ધનજીભાઈકહે: 'હુ ં િશક્ષક પહલા ં ં પછી કપની સરકારનો નોકર.

ુ

2003 મા ં ગજરાત ટાઇમ્સ

મારે હૈયે મારા િશ યોન ુ ં િહત પહલ ું છે . હુ ં તમને અક્ષર ાન, ય હાર

ે ે

ુ

(ન્યયોકર્ )માં કોલમ શ થઇ









M

ાન અને જીવન જીવવા માટે જ રી હોય તવ ુ ં જ ાન આપ ુ ં .'

ે ં

ે

‘શરબજારની સાથે સાથે’.

બમનજી કહે: 'હા, તે સારા અને ઉમદા િશક્ષક્ના ં લક્ષણો પણ છે .









O

2004મા ં રાધે યામ શમાર્ ારા ં

પણ જ્યારે તમે કપની સરકારનો પગાર ખાતા હો ત્યારે તઓ ે ુ

વ તની









C

ે

રચાયલ ” સાક્ષરનો સાક્ષત્કાર ે ુ

મનાઈ કરે તે વાત ન કરવી તમા ં બિધ્ધમ ા છે .'

11″મા ં સમાવશ.ે

Y.

'સર, હુ ં પણ એમ જ માન ુ ં ં

.'

ૃ

બમનજીએ છવટે હસતા ં હસતા ં ક :ંુ 'તમારા વા એક્ના જાગત

ે

LA

ુ ે

2006 મા ં બહલખકોની

ૃ

સિહયારી નવલકથા ‘ િનવિત ે ં

થવાથી આ દશ જાગવાનો નથી. હા, તમે જો ગાધીની વાદે ચઢશો તો

િનવાસ’ રચાઈ. નોકરી ખોશો કે લમા ં જશો તે નક્કી છે .'

A





ધનજીભાઈકહે: 'આપણો હત ુ એક જ છે સાહબ, તથી તો આ

ે ે ે

K





2006 મા ં બહલખકોની

ુ ે અભણ અને શોષવાતી પર્જાને િશક્ષણ આપીએ છીએ.'

ુ

સિહયારી લઘનવલ ‘બીના

A







ે ે

બમનજી કહે: 'હુ ં અંગર્જ નથી તથી એક વાત તો કહીશ આપણી

ે

ચીિડયાકા બસરા’ રચાઈ.

ે

પર્જા હજી વરાજ્ય માટે તૈયાર નથી. 'ક્વીટ ઈિન્ડયા' કહવાથી કઈ આ ં

ST









લડાકુ પર્જા જવાની નથી. હા, હુ ં કાયદાને માન ુ ં ં અને તને તોડીને તમે

ે

ુ

2006મા ં બે વબ પજ મકાયા.

ે ે ં

કશ ુ ં ના કરશો તવી મારી સલાહ છે , બરાબર!'

ે

www.gujaratisahityasarit

PU









a.com અને ધનજીભાઈ કહે: 'સરદાર વ લભભાઈએ હમણા ં ક ું હત ું કે

www.vijayshah.wordpres ભારતની પર્જા જાગે અને ખાલી કોગળો પણ કરે ને તો આ મ ુ ીભર

s.com ે ુ

અંગર્જો તે એ પરમા ં તણાઈ જાય!'

બમનજીએ િનઃસાસો નાખતા ં ક :ંુ 'તમે એવી વિહયાત વાતોમા ં

ે ે

2007 મા ં બે બીજાં વબ પજ

ે

જ દી ભરમાઈ જાવ તવા છો. હુ ં તો સારો રીપોટર્ લખીશ. પણ એ

ુ

મકાયા ં

ઉપરવાળાને ગળે ઊતરશે કે નહીં એની મને ખાતરી નથી. પછી કહશો ે

www.gadyasarjan.wordp

ે

નહીં કે મેં તમને ચત યા ન હતા.'

ress.com અને

www.gujaratisahityasarit બમનજીએ સરકારને રીપોટર્ મોકલી આપ્યો. એમની વાત

a.org ૂ

સરકારને ગળે તો ન ઊતરી પણ એમને ધનજીભાઈની સામે એવા પરાવા

પણ ન મ યા કે એમના ઉપર કશા ં પગલા ં લઈ શકાય.

ે ે

2007 પહલી વબ નવલકથા

‘પ ૂ. મોટાભાઇ’ અને બીજો વબે

□□

કા ય સગર્હ ‘તમે અને મારંુ

ં ં

ધનજીભાઈ અવારનવાર આણદ અને નિડયાદ આવતા જતા



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 86

મન’ પર્િસધ્ધ થયાં. ે ુ ં ર્ ે

રહતા હતા ને મખ્ય કાયાલયના સીધા સપકમા ં રહતા હતા. એમની

ર્

ુ ુ

સલાહ અને ખાનગી ગોઠવણ મજબ વિડયાનો યવાનવગર્ આજબાજના ં ુ ુ

2008 “પ ૂ. મોટાભાઈ” નાટય ગામમા ં પણ પર્ચાર કરવા નીકળી પડતો હતો. મા તર એમને માટે

વ પે ભજવાય.ંુ ૃ

પર્ચારન ુ ં સાિહત્ય અને ગામડાની જાગિત માટે રોજ નવીનવી પિતર્કાઓ

ં

ુ ં

તૈયાર કરતા હતા અને યવાનોની મદદથી એની દસ પદર નકલો કરી

ુ

2009 ગજરાતી શબ્દ પધાર્ - ે ે

લતા ને ગામગામ પહ ચાડતા.

ે ુ

વબ સાઈટ મકાઈ. ધનજીભાઈ મા તર વાતો કરવામા ં જ ર પડે ત્યા ં અને ત્યારે

www.shabdaspardha.guj

ં ે ે ે ુ

વાતને સભાળી લવામા ં કાબલ હોવાથી તમના ઉપર હજી સધી કપની ં

aratisahityasarita.org

ુ ે

સરકારે જાસસ બસાડયા નહોતા. 'ક્વીટ ઈન્ડીયા' ચળવળ ખાસી જોર

ે ં

૨૦૦૯ વબ સકલન-” અંતરના ં ૂ ં ં

પકડી ચકી હતી અને હવે આણદથી આવતી ગણીગાઠી પિતર્કાઓથી

ઓજસ” ( િચંતન) ુ ે ે

જવાળમા ં જોઈએ તવો વગ આવતો નહોતો.

ે

2009 વબ નવલકથા “પ ાનો

ં ે

આ વખતે આણદ ગયા ત્યારે મા તરે ક ગર્સમા ં બહુ જ મોટો

ે

મહલ”

ુ ુ

જવાળ જોયો. વીસ વીસ વષના લબ્બર મિછયા ગજબન ુ ં કામ કરતા

ર્

ે ૃ

2009 વબ નવિલકા “વત એક

ે ે

હતા. ખાદી પહરીને અને ખાદી પહયાર્ િવના પણ વરાજ્ય માટની ે

ૃ ં ે

વતાત અનક. ”









M

વાતોથી એમન ુ ં લોહી ધીકત ું હત ું. આણદ ગાળાના સર જિમયત પટલે

ં ે

2009 િનબધ િનવિૃ ની પર્વિૃ

ં સરનો ખીતાબ પાછો સ પી ધરપકડ વહોરી હતી તે વાતે િહંદુ મ ુ લીમ









O

ે

2009 “શર બજારના ં િવિવધ ૃ

સૌમા ં ઘણી જાગિત આણી હતી.









C

ં

પાસાંઓ” િતરગા મા ચાલતી

ે ે ં ે ે

એક તબક્કે અંગર્જ હાકમને આણદના રે વે ટશનથી પાછો

કોલમ

But mogaro

ે

Y.

પાડવા મૌન રલી કાઢવાની હતી ત્યારે વિડયા, જરખડા અને ગામડીથી

૧૦૦ માણસને લઈને જવાની જવાબદારી નાગજીભાઈએ લીધી ત્યારે

LA

આભાર િ વકાર એમણે વધ ુ પિતર્કાઓ સમયસર બધાને મળે તવો આગર્હ રાખ્યો.

ે

ુ ુ ૃ

જદી જદી કિતઓને શબ્દ ુ

ધનજીભાઈકહે: 'મોટા, હુ ં જવાિનયા પાસે હાથે લખાવીને તમને

ે

દહ મ યા તે સવેર્ સમાચાર

A



ુ ં .'

પિતર્કાઓ પોગાડ ં

પતર્ો અને માિસકો:

K





ૂ ુ

નતન ગજરાત,ગાધીનગર ં નાગજી મોટા કહે: 'પૈસાનો િવચાર કયાર્ િવના એક સાઈક્લો

ં

સમાચાર્ િતરગા, ચાદની, ી, ં ં ુ

ટાઈલ મશીન લઈ લઈએ. અમારા શકર જમાઈ કડાકટીયા છે એ તરત

A









ં ે ુ

સદશ, ગજરાત ટાઇમ્સ, દપણ, ર્ ચલાવતા ં શીખી જશે.'

ST









ુ

ગજરાત દપણ , િદ ય ર્

ભા કર,અને જનસ ા મખ્ય ં ુ ધનજીભાઈકહે: 'હુ ં ર ો સરકારી નોકર. મારે ત્યા ં સાઈક્લો ટાઈલ

ગણાય. મશીન અવાજ કરે અને પકડાઈ જવાય તના કરતા ં લખીને મોકલવ ુ ં

ે

PU









સારંુ .'

ે ે

વબ શબ્દ દહ

ુ

ઝાઝી,ગજરાતી સાિહત્ય ં

જો કે લખાપટી પણ લાબી ના ચાલી અને વધારે પિતર્કાઓની

સિરતા,સિહયારું ગ સ ન ્ જ ર લાગતા ં નાગજી મોટાએ એક નાનકડુ ં પ્લઈન સાયક્લો ટાઈલ

ે

ે ુ

અને કસડા મશીન પણ પી રીતે મળવીને વિડયા મોકલી આપ્ય ુ ં ને ડા ઠાકોરના

ે

ે

વર દહ ઘાસ ભરવાના છાપરામા ં એને રાખ્ય.ુ ં મા તરે એના પર મોડી રાતે સોસો

આકાશવાણી અમદાવાદ ં ે ં

બસોબસો પિતર્કાઓ છપાવવા માડી ને પર્ચારને વગવતો બના યો. આ

વડોદરા ુ ૂ

બધા કામમા ં એ અને એમનો જવાન વગર્ ઘણી ચપકીદી અને સાવચતી ે

ચલિચતર્ માધ્યમ રાખતો હતો.

ુ ે

દરદશન કન્દર્ અમદાવાદ

ર્ ે

જિમયત પટલનો ભતર્ીજો વડીયા આ યો ત્યારે પી પોલીસના

Email: ે ે ે ર્ ુ ં

જાડજા સાહબના કાન સરવા થયા. તમને મા તરની વતણક શકા પદ ં

vijaykumar.shah@gmail.com ુ

લાગી અને કોન્ ટબલ ચતરને ધનજી મા તર પર નજર રાખવાન ુ ં કામ

ે

સ પાયુ.ં

ુ ે ુ

કોન્ ટબલ ચતરના આંટાફરા વધ્યા છે તવ ુ ં યવા સકર્ટરી મફત

ે ે ે ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 87

જાણી ગયો અને તણે તે િદવસે પોતાને ત્યા ં જમવા તડયો. ખબ દા

ે ે ુ

ુ ે

પાયો અને વાતો વાતોમા ં ચતરને સ પાયલ નવા કામની વાત કઢાવી

ૃ

લીધી અને બધી જ પર્વિતનો દોર બદલાઈ ગયો. સાયક્લો ટાઈલ મશીન

વહલી સવારને બદલે મોડી રાતર્ે ચાલત ું થય.ુ ં અને પિતર્કાઓ રાતના ૩

ે

ેં ં ુ

વાગ્યે તો વહચાઈ જવા માડી. ચતરને કામ સ પાયા પછી વધલી ે

પર્વિૃ ઓ તો જાડજા સાહબ જોતા હતા પણ ધનજીભાઈ મા તરને આ

ે ે

ૃ ુ

પર્વિતઓ સાથે જોડતો કોઈ પરાવો નહોતો મળતો.

ુ ુ ે

આજબાજના ં બધા ં ગામોમા ં પર્ભાતફરી દરરોજ નીકળતી. સવધમર્

ર્

ં ુ

સમભાવની વાતો થતી અને દે ભિક્તના ં ગીતો લલકારાતા. ચતર હવે

ં

ધનજીભાઈના ઘર પાસે રોજના ચારથી પાચ આંટા મારવા માડયો. ં

ગીધ ુ ઘાયજો રો

ં રોજ ગામની વાતો જાડજા સાહબનેે ે

ે ં

પહ ચાડતો. એક િદવસ તે વાતોમા ં બો યો: 'સાયબ, મને કઈક આલો તો

ે

મારા પટમા ં અમળાતી એક વાત કહ.'ું

ે ે ે

જાડજા સાહબ કહ: 'વાત સાચી હશે તો એક મોટી નોટ (સો









M

િપયા) આલીશ.'









O

'લો તારે , એક વાત છે કે વડીયાના ધનજી મા તર, જરખડાના

ે

નાગજી મોટા ને પલો માવાની ભ ીવાળો ગબો ગઈકાલે અંદર અંદર







C

ઝઘડતા હતા અને ગબો કહતો હતો મા તર મને બધી ખબર છે કે તમે શ ુ ં

ે

કરો છો.' Y.

LA

ે ે ૂ

જાડજા કહ: 'એ વાતનો પરાવો આલ.'

ગીજુ ઘાઈજો કહ: 'એ પરાવા હોધવાન(શોધવાનુ) કામ તમારંુ .

ં ે ૂ ું ં

ુ ં ં

ગબાની પઠે બે દડા પડશે એટલે પોપટની મ બોલવા માડશે.'

A





ુ ુ

કોન્ ટબલ ચતરને કહણ મ ય.ુ ં તની ડ ટી બદલાઈ ને એ

ે ે ે

K







ં

જરખડામા ં આંટા મારવા માડયો.

A









ે ે

ગબો ભાવોમા ં ગરબડ કરતો હતો તથી તના પર ખાર રાખનારા

ST









ે ુ

બે તર્ણ જણે કોન્ ટબલ ચતરને જોઈતો મસાલો આપી દીધો અને ગબાને

ે ે ે

ઈન્ પક્ટર જાડજાએ પોલીસ ટશન ઉપર બોલા યો.

PU









ે ે ેં ં

શર શર પડાના ં બે પડીકા ં લઈને ગભરાતો ગબો આણદ પોલીસ

ે

ટશને પહ ચ્યો.

ે ે ે

જાડજા સાહબની ઓિફસમા ં 'સલામ સાયબ' કહીને દાખલ થયો.

ે ે ે

જાડજા સાહબ ફોન ઉપર હતા તમણે ગબાને બસો એમ કહી ે

તમની વાતો ચાલ ુ રાખી. તે વાતોમા ં અને વાતોમા ં કહતા હતા વડીયા

ે ે

ે ૃ

અને જરખડામા ં વધી રહલ જન જાગિત તો હવે દબાઈ જશે. ઈનામની

ુ

પણ વાતો કરી અને ફોન મકાયો. ગબાને ખબર ના પડી કે સામે છડે ે

કોણ હત.ું પણ ઈનામની રકમ સાભળી મ મા ં પાણી આવી ગય.ુ ં

ં

ે ુ ેં ે ે

કોન્ ટબલ ચતર ચા લા યો અને ગબાએ પડાના ં બે પકટ કાઢી

ે ૂ ં ે ેં ે ે

ટબલ ઉપર મક્યા. 'સાયબ, તાજા માવાના ં પડાના ં બે પકટ.'

ે ં ં

' કમ અ યા મેં ક્યા ં મગા યા ં હતા?'

ે ં

'ના સાયબ, મારે તો ઘરનો ધધો છે . અને તમારા વા



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 88

ે ે

ઓફીસરની રહમ નજર રહ ે તથી આ તો પરસાદ છે .'

ૂ ે ે ે

ચાની ચસકી મારતા ં જાડજા સાહબ બો યા: 'ખડા િજ લાના

ે

ઈન્ પક્ટર આ ફર્ડ સાહબે ઈનામ કાઢ ું છે અને સાથે ફરમાન પણ તને

ે ે

ખબર છે ?'

ે ં

'હા સાયબ તમે વાતો કરતા હતા તે ઉપરછ લી સાભળી. આ

ં ે

પોતડી ધારીની વાતો સાભળવી નહીં અને તવી વાતો કરતી પિતર્કાઓ

ેં ં ુ

વહચવી કે વાચવી તે ગના માટે લ થશે. બરોબર ને?'

'હા એટલ ું જ નહીં પણ આવી પર્વિૃ કરનારને પકડાવવામા ં મદદ

કરનારને સરકાર ઇનામમા ં લીલી નોટ આપવાના છે .'

ે ે ે

ગબો વપારી હતો તથી લલચાયા િવના બો યો: 'બોલો સાયબ,

મને શ ું કામ યાદ કય ?'

ે ે ુ

જાડજા સાહબે હવે અવાજમા ં કરડાકી ભરીને ક : 'તમારા િવશે

ે ે ૂ

લખીત ફિરયાદ આવી છે તથી પછપરછ કરવાની છે .'









M

ે ં

ગબો કહઃ 'આપ દયા માિલક છો અને અમારો ધધો એવો કે









O

કોઈક્ને તો અમારી જલન થાય જ. કહો કોણે અમારી ફિરયાદ કરી છે ?'









C

ુ

જાડજા સાહબ કહ: 'ચતર, લાવ તો એફ. આઈ. આર.ન ુ ં રજી ટર.'

ે ે ે

ુ

Y.

ગબાએ ચપકીદી સાધી. તને તો ખબર હતી જ કે ચોપડે કશ ુ ં નહીં

ે

ુ

જ હોય. એને પોલીસની આવી ખોટી દાટીનો થોડો તો અનભવ હતો જ.

LA

ે ુ ુ

કોન્ ટબલ ચતરે ક : 'સાયબ, ગબાભાઈને

ે પ ૂછવ ુ ં છે તે પછયા

ૂ

વગર જ એફ. આઈ. આર. બતાવવી છે ?

A





જાડજા સાહબે સીગરટ સળગાવી અને સીધી આંખે ક :ંુ 'મને

ે ે ે

K





ખબર છે કે ત ું પલા મા તર અને નાગજી મોટા સાથે મળીને

ે

ુ

જવાનીયાઓને ચઢાવે છે .'

A









ે ે ૂ

ગબો કહે: 'સાયબ, અમે વપારી માણસ. અમને દધના ં પાલા ં

ST









ે ં ે ે

ભરતા ં અને તમાથી િપયો રળી લતા ં આવડે. અમને એવો બધો ટમ જ

ક્યા ં છે કે અમે એવા નવરાઓને ટ લે ચઢીયે.'

PU









ુ ું

'પણ આ ચતરે તને તમની સાથે ઝઘડતા ં જોયો હતો તન ુ ં શ?'

ે ે

ે

'સાયબ, નાગજી મોટાએ મા તરને પૈસા આલવા મને સમજાયો'તો

અને મેં કીધ ુ ં એમની નોકરીનો શ ુ ં ભરોહો! એમને ગામમા ં ન જમીન મળે

કે ઘર એવાને હુ પૈસા ના ધીરંુ . એટલે થોડી ત ું ત ું મેં મેં થયલી.'

ે

'ત ું સાચ ુ ં બોલે છે ? નાગજી મોટાએ તઈણસો િપયાન ુ ં છાપવાન ુ ં

મશીન અપા ય ુ ં તારે પૈસે તવી લખીત માહીિત અમારી પાસે આવી છે

ે ે

એટલે તો તને બોલા યો છે . હાચ ું બોલી શ તો ઇનામની નોટ અપાવીશ

નહીંતર આ રાતે અહીં જ તારી ધોલાઈ કરીને લમા ં ઘાલી દૈ શ.'

ે ં

ગબો કહ ે સાયબ 'એ મા તર સાથે મારે વારવાર બોલાચાલી થાય

ે

તનો મતલબ એ નહીં કે હુ ં ના જાણતો હોય તે પણ કૈ દૌ.'

'એટલે?'

'સાયબ! મને ડાકોરના રાજાની આણ જો હુ ં ખોટુ ં બોલતો હોઉં તો.'

ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 89

ે ૂ ે

બચાર કલાક્ની માથાકટે પણ ગબા પાસથી વાત ના નીકળી અને

પરાવો મળવાનો તો બાજુ ઉપર ર ો ગબાએ જાડજાને અ

ૂ ે ે ે

ફર્ડ સાહબને

ં ં

ફિરયાદ કરવાની હલ આપી ત્યારે માડ માડ ટયો. એ હવે

ુ સમજી ગયો

ં ં

હતો કે પોલીસ સાથે સારા સબધો રાખવા કરતા ં ગામ સાથે સારા સબધ ં ં

રાખવા આગળ પડે.

ે ૂ

જરખડાના કટલાક દધ ભરનારાઓએ નાગજી મોટાને પિતર્કાઓ

ેં ં ુ

વહચતા ં જોયા અને ક્યાકથી વાત ટી. યવાટોળકીને ગબા પર વહમ ે

ં ે ૂ

આ યો. ને જરખડામાથી કટલાકે આ વાતની પિતર્ પણ કરી. ને

ં

જરખડામા ં ગબા પર્ત્યે અણગમો ઉભરાવા માડયો. વળી ગબાને પોલીસ

ે ૂ

કચરીમા ં બોલા યો હતો અને પાછો કલાકમા ં જ છોડી મક્યોય હતો એટલે

ે

બધાને વહમ પડી ગયો હતો કે એણે પોલીસમા ં ગામની માિહતી આલી

હશે જ.

ે

એક િદવસ મા તરને ત્યા ં રઈડ પડી ને સાયક્લો ટાઈલ મશીન

ં ં

અને ઢગલાબધ પિતર્કાઓ એમને ત્યાથી મળી આવી. એટલે મા તરને









M

ં ૂ

તાત્કાલીક નોકરીમાથી ટા કરી દઈ એમને લમા ં પરી દીધા.

ુ ુ









O

યવા ટોળકીએ જરખડાના બીજા લોકો સાથે મળીને ગબાની દકાન

અને એના વાડામા ં તોડફોડ કરી.









C

ગબાએ પોલીસમા ં ફિરયાદ કરી અને કોન્ ટબલ ચતરે

ે ુ

ં Y. ુ

જરખડામાથી આ તોડફોડ કયાના ગનામા ં રતના સિહત ચાર જણને

ર્

લમા ં ઘાલી દીધા. પણ એમને નાગજી મોટા તરત જામીન પર છોડવી

LA

ં ે

લા યા ને પદર દા'ડા પછી એનો કસ નીકળતા ં એમની સામે કોઈ સાક્ષી

ે

ન મળતા ં એમને િનદ ષ જાહર કરવામા ં આ યા.

A





ુ ં

જો કે મા તરનો ગનો સગીન ગણીને એમને એક વરસની સજા

K





ૃ

ઠબકારી દવામા ં આવી. પણ આને કારણે વિડયામા ં વધ ુ જાગિત આવી

ે

ુ

ગઈ. ગામના જવાન વગેર્ ચળવળ ઉપાડી લીધી અને હવે તો ગામના

A









ે ે

મોટરા પણ એમની સાથે જોડાયા. રો રોજ ચાલતી પર્ભાત ફરીમા ં હવે

ST









ં ે ે

ધનજી મા તરને વાત ં ય બશના સનાપિતની પદવી અપાઈ. ગાધી ં

ે ં ં

િચંધ્યા માગેર્ પોલીસ ટશન ઉપર ધરણા ં થવા ં માડયા.

PU









િકર્ ટીનાબને હવે મા તરની જગ્યાએ પિતર્કાઓ લખવાન ુ ં અને

ે

વહચવાન ુ ં કામ હાથમા ં લીધ.ું

ેં



ુ

અનકર્મ>









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 90

મારો પિરચય 

૧૫. વરાજ મ યું

ે

- ડૉ. ઈિન્દરાબન શાહ



ે

૧૨ ઓગ ટે આખા દશને સમાચાર મળી ગયા, બે િદવસમાં વરાજ

મળી જશે. આઝાદીની કપરી લડતનો અંત આ યો, બાપની સત્યાગર્હ ુ

ુ

લડતની જીત થઈ. જોકે ભાગલા તો થયા, બાપના ઉપવાસની અસર ઝીણા

પર ન થઈ અંગર્જોએ િહન્દુ તાન છોડ ું પરન્તુ િહન્દુ તાનના ભાગલા પડયા.

ે



ે ુ

૧૨મી તારીખથી જ િકર્ ટીનાબને આ શભ સમાચારની પિતર્કાઓ

છાપવાનુ ં કામ શ કરી દીધુ ં હત,ું પિતર્કાઓ ગામો ગામ પહોચાડવાનુ ં કામ

શકર, રતનો અને તના દો તોએ ઉપાડી લીધુ ં હત.ું આમ ગામોગામ આઝાદી

ં ે

ુ

મળવાના ખશખબર પહ ચી ગયા.



ે

૧૪ઓગ ટની મધરાતે બ ે દશને આઝાદી મળી. પાિક તાન









M

‐   ડૉ. ઈિન્દરાબ ે ન શાહ

પોતાનો વાતતર્ િદન ૧૪ ઓગ ટને ગણે છે , િહન્દુ તાન ૧૫ ઓગ ટ ગણે છે .

ં









O

ુ ે

મારો ગજરતી ભાષા પર્ત્યનો ે

લમાંથી સૌને રજા મળી, ધનજી મા તરને તો તઓની સારી વતણકનાર્ ુ

ુ ં ે

અનસધાનમાં વહલી જ રજા મળી ગયેલી જ હતી, તઓએ અને ે







C

ે

પર્મ નાનપણથી,

ે ે

િકર્ ટીનાબને મળી આઝાદીની ઉજવણીની પરખા તૈયાર કરી દીધી. શકર, ં

શાળામા ં દર અઠવાિડક Y.

રતના અને મનહરની સાથે િમટીંગ કરી બધી કાયવાહી સમજાવી દીધી હતી.

ર્

LA

ં

બાળસભામા ં નાનામોટાં

ુ

જરખડાની આજબાજુ નાં ગામોનુ ં કામ રતના અને તના િમતર્ોએ

ે

જોડકણાં બોલવાનાં ુ ુ

ં ં ે

સભાળી લીધુ ં વિડયાની આજબાજના ગામોનુ ં કામ શકર અને તના િમતર્ોએ

A





ૃ

વકત્વ પધામા ં ભાગ લવાનો

ર્ ે ં

સભાળી લીધુ.ં આમ સૌને કામ સ પાઈ ગયાં.

K







નાની બાળનાિટકા ભજવવાની, ૧૪મીની રાતથી જ શકરે પોતાનુ ટર્ક્ટર શણગારવા માડેલ,ું

ં ે ં

A









આ બધ ુ કરવામા ં શાળાના ે ે ં ં

આસોપાલવનાં તોરણો ઘર ઘર થવા લાગેલાં, શકરે આણદથી લાવેલા રગ ં

ST









ૂ

િશક્ષક રમિણક ઠાકર સર ખબ ે ં ે ે ે

બરગી કાગળોનાં તોરણ પણ રવા અને તની સહલીઓએ કરવા માડેલાં, ં

ે

કોઈ વળી કોતરણી કરી તોરણ બનાવતી તો કોઈ મોર પોપટ વગરે નાં િચતર્ો

પર્ોત્સાહન આપતા.

ં ે ં ે

દોરી શણગારતી, તો કોઈ રગ બરગી પુ પોની વલો બનાવતી, આમ

PU









ુ

હાઇ કલમા ં શાળાના એહવાલ મધરાત પહેલાં ભાત ભાતનાં તોરણો તૈયાર થઈ ગયાં.

લખી રજુ કરતી.

ં ે ે

શકરે ટર્ક્ટર સરસ શણગાયુ. ઓરડા ઓસરીમાં બનો િદકરીઓના

ર્

નાની એવી નવલકથા પણ

ે ે ે ે ે ું

કામ ચાલુ જ હતાં, રવા અને તની સહલીએ કલન્ડરના પઠા પર રગ કરીં

ે ે

લખલી એક બહનપણીની ે ં

તના પર બાપુ, જવાહર અને સરદારનાં િચતર્ો ચોટાડયાં. શકર અંદર ગયો

સાથે,આ એન ુ અિ તત્વ ે

તો ઓસરીમાં જ રવા મળી.

નથી!!

રવા કહે: 'હારંુ થયુ ં હુ ં તને જ હાદ પાડવાની હતી. આ અમારા ચીતર

ે

ે ે ે

કોલજ અને મિડકલ કોલજ જોતો જા.'

ુ ં

દરમ્યાન ગજરાતી મડળની

ં

શકરઃ 'ચીતર! લાય(લાવ) જોવા દે .'

ે ૃ

દરક પર્વિતમા ં સિકર્ય ભાગ

લીધો. ે

રવાઃ 'જોવા દઉં પણ એક શરતે.'

તિબબી યવસાયમા ં તથા



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 91

બાળકોની જવાબદારી શકરઃ 'શરત શેની! હા ય બો ય, શરત શી છે ? મારે મોડું થાય છે .'

ં

ુ

િનભાવવામા ં ગજરાતી ભાષા ે ં

રવાઃ 'હાભળ, ચીતરમા કંઈ ભ ૂલ હોય કે સુધારા કરવા વુ ં જણાય તો

સાથે થોડા ે ં

કહી દવાનુ.'

ુ ે

અબોલા થયા,પરત ુ સરન્દર્નગર

ં

ં ે

શકરઃ 'હા ય બઉ મોણ્ય નાખ્યા િવના ચીતર દખાડય.'

આ યા બાદ ફરીથી નવરાતર્ીના

ે

રવા અંદર ગઈ ને બાપુ, સરદાર અને જવાહરનાં િચતર્ો લૈ બહાર

ગરબા તથા લોક ડાયરા

આવી. એની પાછળ અમરત પણ આવી: 'જો ભઈ, છોડીઓયે કેવ ુ ં સરસ કામ

માણવા શ કયાર્ , નાની મોટી

કયર્ં ુ છે !'

કર્ીપ્ટ લખી નાટક પણ

ે ૂ ં ં

રવાએ િચતર્ો શંકરના હાથમાં મક્યા. શકરે િચતર્ો જોયાં ને એ

ભજ યાં.

બો યો: 'બા છોડીઓએ કામ તો હારંુ કીધુ ં છે .' ને બા મલકાયાં.

ુ

ુ ટન આ યા અને ગજરાતી

ં ુ

શકરઃ 'પણ આ બાપના ચહમાં(ચ માં) ગોળ હોય ને દાડી પાતળી ં

સાિહત્ય સિરતામા ં જોડાયા બાદ હોય તો ચ્ય્મ?'









M

ુ ે ુ ે

સતલી ગજરાતી ભાષા ત્યની

ે

રવાઃ 'હા, તારી વાત હાચી અને આ સરદારને જો બરાબર છે ? એમને









O

ૃ

ભાવના ફરી જાગત થઇ અને ં ે

બડી પરાવીએ તો ચ્ય્મ(કેમ)?'

ે

અંદરથી પર્રણા મળી ફરી









C

ં ં ે

શકરઃ 'હાચુ બડી પરા ય. સરદાર બરાબર લાગશે બરાબરને, બા?'

લખવાનુ ં શ કયુ. ખરખર આ

ર્ ે

ુ

હુ ં ગજરાતી સાિહત્ય સિરતાને

Y. ે

અમરતઃ 'હાઉ હાચુ અને ભઈ જવાહરને ચોયણું પરાવે તો ચ્યમ?'

LA

વદન કરુ

ં ં

. ે ં

રવાઃ તમે હાચુ ં કીધુ,ં ચોયણા, ઝભાને બડીમાં જ જવાહરલાલ શોભે

ં ં

વાચક િમતર્ોને નમર્ િવનતી ે

એ તો પરદે શમાં રહલા એમને ધોતીયું ના શોભે. હુ ં એવા ં િચતર્ો

A





મારી ક્ષિતઓને માફ કરી, હોધીને(શોધીને) ચોટાડી દઈશ.'

K







ુ ે

પર્ોત્સાિહક સચનો આપતા રહ. ં

શકરઃ 'અલી, આપણા મા તરનુ ં િચતર ચ્યાં?' આપણા જ જણને

A









Email: irsdoc@gmail.com

ુ ં

ચ્યમ ભલાય? એમણે તો ચતુરાના દડા ખાધા છે ને લમા ગોરા

ST









અમલદારોના જુ મ વેઠયા છે .'



રવાઃ 'મુઈ હુ ં ભલી જ ગૈ, હારંુ થયું તમે બતાયુ ં તે, નિહ તો કા ય

ે ુ

PU









ે ં

આપણો ફ તો જ થાત. હવાર પે'લાં(પહલા) એમનો ફોટો શોધીને ચોટાડી

દઈશ.'

ે

આમ મધરાત થતાં બધાં િચતર્ો, તોરણો વગરે તૈયાર થઈ ગયાં.

ં ે

શકર અને તના દો તોએ ઘર ઘર ે ે ે

ને જ ર હતી તને તોરણો વગરે ે

આપ્યાં ને ક્યા ં લગાવવા ં એ સમજાવી દીધ.ુ ં સૌને વાહનો અને ઘર

શણગારવામાં મદદ કરી. કોઈએ તો વળી બળદો અને ગાયોને પણ

શણગાયાર્ં, તેમની પીઠ પર ભરત ભરે લા ચાકળા મકલા, ગળામાં ૂ ે

ુ

ઘઘરમાળાઓ પહેરાવેલી. આમ ૧૪મીની આખી રાત વિડયાના યવાન ુ

ે

ભાઈઓ તથા બન િદકરીઓએ સવારની તૈયારીમાં ગા યા. કોઈની આંખમાં

ઊંઘનુ ં નામ નિહ.



ં ુ ે ુ

શકર જવાિનયાઓને પોરો ચડાવતો અને રવા યવતીઓને. કોઈ કોઈ

ં

તો વળી મનોરજન કરતી, ગીતો ગાતી હતી:



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 92

'એ...આજ મારે આંગણીએ અવસર હરખનો

મારે હૈયે હરખ ના હમાય રે

ે

હુ તો ઘલી થૈ આંગણાં લીપાવુ ં રે ..

ં

આજ હુ બાયણે તોરણો બધાઉ રે .

ુ

હરખે હાિથયા પરાઉ રે ..'



ું

તો અમરત ચા બનાવી બધાને આગર્હ કરતી: 'લો, બે ઘટડા હઉ(સૌ)

પીઓ તો કામ હારંુ થાય. તો ડો વળી મોટે રાને ચલમ ભરી દતો પણ ટકોર

ે

ુ

કરતો: 'જો જો હ આ છે લી. બાપએ યસન છોડવાન ુ ં કીધુ ં છે . કા યે હઉએ

બાધાઓ લવી પડશે. આપણા ગામના મા તર સાહબે આટલું સ ,ું તો

ે ે

આપણે આટલું યસન ન છોડી હકીયે?'



માવજીઃ ' ડા કા યની વાત કા યે અ ારે (અત્યારે ) તો આલ તો આ

ઊંઘ ઊડે.'









M

ે ુ

આમ વાતોમાં ગામના મોટરા અને યવાનોના ઉ લાસ ઉંમગમાં ં









O

ે ં

મધરાત થઈ તની કોઈને ખબર ન રહી. શકરે આણદથી લાવલો રિડયોં ે ે

ટર્ક્ટરની બટરી સાથે જોડીને રાતના અિગયાર વાગ્યાનો ચાલ ુ કરી દીધો

ે ે









C

હતો ને બધા આઝાદીના સમાચાર સાભળવા ને રિડયોન ુ ં આ નવ ુ ં વાજુ ં

ં ે

Y.

માણવા એકકાન થઈ ર ા હતા.

ં ે

સૌએ સાભ યુ:ં 'દોઢસો વષર્ બાદ અંગર્જોની પકડમાંથી આઝાદી

LA

મળી હતી, આઝાદી અમર રહો, જય િહંદ, જય ભારત, ભારત માતાની જય.'

ે

સૌએ રિડયાના અવાજ સાથે અવાજ પ ૂય .

A





જન ગણ મન રા ટર્ગીત ગવાયુ.ં

K





મા તરે બધાને ઊભા થવા ઈશારો કય સૌએ ઊભા થઈ રા ટર્ગીતને

માન આપ્યુ.ં સૌ સાથે 'જયિહન્દ' બોલી ટા પડયા.

A









ં ે ે

શકર ટર્ક્ટર લૈ જરખડા જવા ઊપડયો. ત્યાં રતનો અને તના િમતર્ો

ST









ં ે

રાહ જોતા ઊભા જ હતા. બધાએ શકરના ટર્કટરને આસોપાલવના ં વધારે

તોરણો બાંધ્યાં તો એક જણે લીમડાના ં તોરણો બાંધ્યાં. કોકે ટકોર કરી:

PU









ં

'અ યા લીમડાના ં તોરણ ચ્યમ બાધ્યા?' ં



'અમારા જમઈના ટર્કટરને નજર ન લાગે એ હાટું.'

ે



ં ે

શકરે સૌને બપોરની સભાની યાદી આપી ને વહલાસર વિડયા આવી

ુ

જવા જણા યું ને સૌ જવાિનયાઓએ ઘર ઘેર જઈ સૌને વહલાસર વિડયે

ે ે

ં ે ે ં ુ ે

પહ ચી જવા નો સદશો વહતો કય . રતનો અને શકર નાગજી કબરને ઘર ે

ે

પહ ચ્યા. એ ઓસરીમાં જ િહંચકે બઠા હતા, મનહર પણ ત્યાં જ હતો તને ે

ં

પણ સભાના સચાલનની જવાબદારી સ પવામા આવી હતી. જમની પણ

ં ં

આંગણામાં સાિથયા કરવામાં પડેલી પણ પગ સચાર સાભળી ઊંચે જોઈ

બોલી: ' અરે ભાઈ, આવ. રતનાભાઈ, આવો જવો અમારંુ ઘર કેવ ુ ં લાગે છે ?

ુ

કંઈ ખામી જણાતી હોય તો બોલો.'



ં ે

શકરઃ 'મારા બનવી ભણેલા તે તને બહુ હોશયાર બનાયી દીધી,



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 93

પછી કંઈ કવાપણુ ં હોય?'

ે



ં

ત્યાં િહંચકેથી નાગજીભાઈ બો યા: 'આવ શકર, જો સભાના

ં

મડપમાં કાંઈ કચાસ ન રહે.'



ં ે

શકરઃ બાપા, હુ ં અને રતનાભાઈ તમારી કને એની સલાહ લવા જ

આયા છીએ. તમે કહો તમ બધ ુ ં ગોઠવીએ. મડપ તો બધાઈ રહવા આયો

ે ં ં ે

હશે.'



ં

નાગજીભાઇઃ 'થોડી પાટયો મગાવી રાખી છે પાછળ વાડામાં જ છે ,

ે

તમે બઉ થઈ અ ારે જ લૈ જાવ.'



ં ે

'બાપુ, હાલ તો મારે આણદનો ફરો કરવાનો છે એટલે પાછા ફરતા ં

ે

લતો જઈશ.'









M

જમની રસોડામાથી બાહર આવી બોલી: 'રતનાભાઈ, ચા તૈયાર છે

એ પીતા જાવ.'









O

C

નાગજીભાઈએ પણ સ ૂર પુરા યો: 'ભાઈ, ચાનુ ં નામ પડ ું છે એટલે

પીને જ જા.'

Y. ં ં

જમની ચા લૈ બહાર આવી ને સૌએ ચા પીધી. પછી શકર આણદનો

LA

ે

ફરો કરવા ગયો.



ૂ

એ બપોરે શકરના ટર્ક્ટરમા ં પાટયો ને રતનાના ગાડામા ં દધના ં

A



ં ે

ખાલી કન ભરીને નાગજીભાઈની રજા લૈ રતનો, શકર અને જવાિનયાઓ

ે ં ુ

K







ં ે

વિડયા ઊપડયા. એ વિડયા પહ ચ્યા ત્યારે શકરને ઘર બધાં રાહ જ જોતાં જ

A









ં

હતાં. વિડયામાથી તો ફક્ત બે જ પાટયો મળી હતી વળી જરખડાથી

ST









નાગજી મોટાએ ચાર પાટયો મોકલી હતી બધી પાટયો ગોઠવીને છગન

ુ ં

સથારે સરસ મઝાનો મચ તૈયાર કરી આપ્યો.

PU









ં ુ ં

પછી એ મચની તર્ણ બાજએ મો ો બાધીને શણગારી દવામા ં ે

ં ં

આ યો. ગામમાથી ગાદલા ં માગી લાવીને મચ પર પાથરી દીધા ં ને ઊપર

ચાદરો પથરાઈ ગઈ. ગામના પરભ ુ માળીએ હજારીના હારથી મચને ં

ેં

મહકતો કરી દીધો.



ચારે બાજુ આસોપાલવનાં તોરણ બાંધ્યાં, તોરણ પર રવાએ તૈયાર

ે

ે

કરલા ં ચાર િચતર્ો પણ લટકાવાઈ ગયાં. કોઈએ ઝાડનાં થડને કાગળનાં

તોરણથી શણગાયાર્ં, બે ઝાડવાં વચ્ચે પણ તોરણો લગાવી દીધાં, ને મચ ં

ં ુ

પર પાચ છ ખરસીઓ પણ ગોઠવી દીધી

ે ં

આટલું કરતાં એક વાગ્યો, સૌ જમવા પોત પોતાને ઘર ગયા. શકરને

ુ

ત્યા ં તો રતનાની સાથે જરખડાના જવાિનયાઓ પણ જમવાના હતા.

અમરતબાએ રોટલા, દૂ ધ, માખણ, છાશ તૈયાર જ રાખ્યાં હતાં.

ં ુ

સૌ એ જમ્યા, શકર અને બધા જવાિનયાઓ તરત જ નીક યા, રવા ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 94

અને અમરત રસોડું આટોપી નીક યાં.

ુ ુ

તર્ણ વાગતામા ં તો આજબાજના ં ગામથી ટોળે ટોળાં આવવા લાગ્યાં,

ં

ુ

સૌ પોત પોતાની રીતે મડપની આજબાજુ જગ્યા સોધી બસવા માંડયાં.

ં ે

ે

બરાબર ચાર વાગે, નાગજીભાઈ જીપમાં મહમાનોને લઈને આ યા.

ુ ે ે

મખ્ય મહમાનમાં િશક્ષણ અિધકારી બમનજી હતા, પોલીસ વડા જાડજા પણ

જીપમાં સાથે હતા.

ે ે

મનહર મા તરસાહબ અને િકર્ ટીનાબનને બોલાવીને આવી ગયો.

ં ુ

શકર સૌને ટે જ પર દોરી ગયો સૌ ખરસી પર ગોઠવાયાં. આ દરમ્યાન

ે

'આઝાદી અમર રહો, બાપુ અમર રહો' જય િહંદ' વગરે નારા ચાલુ જ હતા.

મનહરે બધાને શાિન્ત જાળવવા િવનતી કરી. ને સભાનુ ં કામ શ

ં

થયુ.ં

મનહરે શ આત કરી: સૌ પહલા ં મચ પર બઠલા સૌ મહમાનોન ુ ં

ે ં ે ે ે









M

ુ

વાગત કરીશુ.ં કહતા ં મનહરે સૌ પર્થમ મખ્ય મહમાન બમનજી સાહબન ુ

ે ે ે

ં ૅ ે

હાર તોરાથી બહુ માન કયુ. ત્યાર બાદ શકરે જાડજા સાહબને હાર પહેરા યા.

ર્ં









O

ં

ત્યાર બાદ મનહરે માવજીભાઈને મા તર સાહેબનુ ં માન કરવા િવનતી કરી.









C

માવજીભાઈ ઊભા થયા ને બો યા: 'મને તમારા વુ ં બોલતાં નહીં

Y.

આવડે, મારે એટલું જ કહવ ું છે કે વિડયા ગામ મા તર સાહબન ુ ખબ ઋણી

ે ે

છે . હુ ં હાર પરાવી તઓનુ ં બહમાન કરંુ .' તાળીઓના ગડગડાટ.

ે ે ુ ં

ુ

LA

ં ં ુ

શકરઃ 'હવે મારા બાપુ ડાભાઈ વિડયા ગામના પચમખી

ે

વાલજીકાકાને હાર પહરાવશે.' તાળીઓના ગડગડાટ.

A





ં ે ે

શકરઃ 'હવે હુ નાગજીકાકાને હાર પહરાવીશ તઓ ીએ જરખડા

K







રહીનેય આ લડત અને આ સમારોહમા ઘણી મદદ કરી છે .' તાળીઓના

A









ગડગડાટ સાથે લોકોએ એમને વધા યા.

ST









ુ

પછી મનહરે શ કય:ુર્ં 'મખ્ય મહમાન ી બમનજી સાહબ,

ે ે

ે ે

પોલીસવડા ી જાડેજા સાહબ, ી મા તર સાહબ, પ ૂજ્ય વડીલો, ભાઈઓ

PU









ે ે ે

તથા બનો, મા તર સાહબ છે લાં ૨૫ વષથી વિડયા ગામને સવા આપી ર ા

ર્

છે .

ે

'આપ સૌ જાણો છો કે તઓ ીની મહેનત શાળામાં પણ ઘણી છે .

ં

એમના આ યા પછી િવ ાથીર્ઓની સખ્યામાં પણ વધારો થયો છે વળી

ે ે

પો સનનાં માપો આપણાં ગામોમાં શ કરવામાં તઓ ીની મહનત ઘણી

હતી.

ે

'એ આઝાદીની લડતમાં જોડાયા, એમણે ખાદી પહરવાનુ ં શ કયુ,

ર્

સરકારનો કોપ સહન કય ને લમા◌ં પણ ગયા. હવે વધારે સમય ન

ે ં ે

બગાડતાં મા તર સાહબને િવનતી કરીશ તઓ ી આઝાદી અંગે આપ સૌને

િવગતવાર સમજણ આપે.'

ે

મા તર બોલવા ઊભા થયા એટલે સૈએ તમને તાળીઓના

ગડગડાટ સાથે વધા યા.



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 95

ે ે

મા તરઃ 'માનનીય ી બમનજી સાહબ, ી જાડેજા સાહબ, પ ૂજ્ય

ે

વડીલો, ભાઈઓ તથા બનો, હાલાં િવ ાથીર્ઓ અને બાળકો.

ેં ે ે ે

'મારા વા સકડો દશપર્મીની મહનત ફ્ળી ને આજનો યાદગાર

િદવસ પર્ાપ્ત થયો. હવે આપણી જ્વાબદારી વધી છે . આપણે જ આપણા

ે

દશને સાચવવાનો છે . આપણે ગામડે ગામડે શાળાઓ ખોલવાની છે .

'સરકારી દવાખાનાં પણ ખોલવામાં આવશે, ત્યાં સરકારી દાક્તર ૨૪

કલાક હાજર હશે, તાત્કાિલક સારવાર મળી શકે એવી ગોઠવણ પણ કરવામાં

ે

આવશે. બાળકો અને સગભાર્ બનો માટે ફરતા દવાખાનાની સગવડ પણ

ુ

વખત જતાં કરાશે, આ બધામાં િજ લા અને તાલકાના ં મથકોએથી સચાલનં

થશે.

ે

આપણે જ સરકાર રચવાની છે . તના પર્િતિનિધયો પણ આપણે

જનતાએ જ નક્કી કરવાના છે .









M

ુ

આપણે હવે ગોરા અમલદારો નીચે કારકની નિહ કરવી પડે. આપણા

ં ે

પોતાનામાના જ ઊચ્ચ અિધકારી બનશે. આવા અનક ફાયદાઓ છે નો









O

ે

ધીરે ધીરે અમલ થશે અને તની અસર ગામડે ગામડે જોવા મળશે.









C

ૂ

'હવે કોઈ ને પર્ પ ૂછવા હોય તો હાથ ઊંચા કરી પછો.'

Y. ુ ુ

આ ભાષણ દરમ્યાન રવા ને મગ ુ કાનમા ગસપસ કરતાં હતાં. મગઃુ

ે ં ં

LA

ે

'અલી રવલી, પ ૂછ ને ગામમાં છોડીઓની િનહાળ ચ્યારે થશે?'

ે

રવા: 'તું જ પ ૂછ ને!'

A





મગઃુ 'ના બૈ મને તો લાજ આવે છે . ત ું તો શકરજીની વહુ ને શકરજી

ં ં ં

K





ે ે

આગળ પડતા, તારી અસર હારી પડે.' રવાએ હા ના કરતાં છવટે હાથ ઊંચો

કય .

A

ST









ે ે

મા તરઃ 'પ ૂછો, રવાબન?'

ે ે

રવાઃ 'મા તર સાહબ છોડીઓની િનહાળ ચ્યારે થશે કે છોડીઓનાં

PU









નિસબમાં કાયમ છાંણ વાસીદાં જ છે ?'

ં ે ુ

મા તરઃ 'સરસ સવાલ, ગાધીબાપુ પોતે કન્યા કળવણીમાં ખબ માને

ે

છે એટલે ગામડે ગામડે કન્યાશાળાઓ શ કરાશે. બનો પણ ભાઈઓ ટલી

ે ે

જ કળવણી મળવશે.' તાળીઓના ગડાગડાટ.

મા તરઃ 'બોલો છે કોઈને સવાલ?'

કોઈ આંગળી ઊંચી ના થઈ એટલે મનહરે સભા પણર્ કરતા ં ક :ંુ 'હુ ં

ૂ

ં

સૌનો આભાર માનુ ં . તમે સહુ ગામ વાસીઓએ આજનો આ સમારભ ં

ં ં

ઉજ યો ને વક્તાને શાિતથી સાભ યા તે બદલ સૌ પર્થમ તમારો આભાર.

ં

આ મડપ ઊભો કરવામાં ને યવ થા જાળવવામા ં ે

ભાઈ બહનોએ મદદ

કરી છે તે બધાનો આભાર માન ુ ં . ં

ને તાળીઓના ગડ્ગડાટ સાથે સભા સમાપ્ત થઈ.

ુ

અનકર્મ>



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 96

ં

૧૬. ગાધીજીની હાકલને મા તરનો જવાબ

- િવજય શાહ

ે ં

વરાજ્ય મ યા પછી થયલા ં તોફાનો શાત પડતા ં વરાજ્યના

ં ે

બધા કાયકરોને ગાધીજીનો આદશ હતો કે બધા એકએક ગામ સભાળીને

ર્ ં

ે ે ં

બસી જાવ. એ ગામના િવકાસની પરખા કડારી કાઢો ને ગામના

ુ ે

યવાનોને ગામના સવાર્ં ગી િવકાસની તાલીમ આપો. ને મા તરે એ આદશ

અપનાવી લીધો.

ં

સરકારે મા તરને એમની નોકરી પાછી આપવા માડી તો મા તરે

ુ

એમને ક :ંુ 'એ નોકરી કોઈ જ િરયાતવાળા જવાિનયાને આપો હવે મારે

ે ે ં ે

અવતન સવા િસવાય કાઈ ખપે નહીં. ને એમણે વિડયામા ં સવાની ધણી ૂ

ે ુ

ધખાવી. તમના િવચારો ઘૈિડયાઓને ખબ જ ઉ ામવાદી લાગતા. જ્યારે

ુ

જવાનીયાઓને એમાથી નીત નવ ુ ં માગદશન મળત.ું અ પ ૃ યતા િવશના

ં ર્ ર્ ે

ે ે ે ું

તમના િવચારોથી તઓ બામણ અને પટલોમા ં ધધવાટ ફલાવતા પણ ે









M

બારૈ યા, કોળી અને હલકી મનાતી કોમમા ં આશા જગાવતા.









O

ુ ં

તઓ નરિસંહ મહતાના ં પદો ''એક ત ું ી હરી'' ને બલદ અવા

ે ે









C

ગાતા અને ગવડાવતા. વરાજ્ય મ યા પછી એમણે પોતાના ઘરને

માનવ મિદર નામ આપ્ય ું હત.ું અને માનવતાને લગતા ં કામો કરવાનો

ં

Y. ુ

મક્કમ િનધાર કય હતો. જો કે આ બધ ુ ગાધી બાપની દશને વાવલબી

ર્

બનાવવાની હાકલના ભાગ વ પે હત.ું

ં ે ં

LA

ે ે

કર્ી ટીનાબન, બમનજીભાઈ અને ઘણા લોકો તમના આ પર્યત્નને

ે ુ

વખાણતા. ધનજીભાઈ અંદરથી ખરખર ઈચ્છતા કે આ ગર્ામ્ય સધારાની

A



પર્વિૃ તે વધ ુ સારી રીતે કરી શકે અને તથી એમએ આ સાજની

ે ં

ૂ ુ ે

પર્ાથનાસભા પરી કરી જવાનીયાઓને ભગા કયાર્ હતા.

ર્

K







ે ે ં

રતનાનય જરખડાથી તડયો હતો. શકર અને તના બધા જે

A









ુ

ભાઈબધોને એમણે એક જ વાત પછી: 'તમને શ ુ ં લાગે છે વરાજ્ય આ ય ુ ં

ં

ST









ે ે

તનો ગામે કટલો લાભ લીધો?'

ુ

જવાનીયાઓમાથી કોઈ બો ય:ુ 'કમ રાજ્ય હવે આપણ ું તથી કોઈ

ં ે ે

વરો નહીં ભરવાનો. આપણે રાજ્ય ચલાવવાન ુ ં આપણે

ે ઊગાડીયે એ

PU









બધ ું આપણે રાખવાન ુ ં. આપ્ણે હવે અંધારામા ં કોઈની તાબદારી હઠળ નહીં

ે ે

ુ

રહવાન.ુ ં િવજળી. પાણી અને જીવન જ િરયાતની વ તઓનો હવે સકાળ

ે ુ

હશે.'

ે ં

આવા કટલાય િવચારો સાભ યા પછી ધનજીભાઈ બો યા: 'તમને

ખબર છે આ બધ ુ ં આપણે કરવાન ુ ં છે . હવે કોઈ ગોરો અિધકારી આવીને

ુ

આપણને સચવવાનો નથી કે તમે આમ કરો.'

'હા, મા તરસાહબ, એ ખબર છે પણ એને કમ કરાવ ુ ં તે હમજાવો

ે ે

ં ુ ં

એટલે આપ્ણે કરીયે કકના.' શકરો બો યો.

ે ુ

'હમણા આણદ ગ્યોતો ત્યારે સાભ ય ું પચવિષર્ય યોજના નહરજી

ં ં ં

ુ ે ં ે

કરી ર ા છે અને તે મજબ ગામના પર્ ોનો ઉકલ પચાયત કરશ.' બધાએ

ુ

મક સમિત આપી અને મા તર આગળ શ ું કહશે તે સાભળવા કાન સરવા

ં ે ં

કયાર્.

'પહલા ં તો આપણા ગામડામા ં શ ુ ં પર્ ો છે તે સાભળીયે અને પછી

ે ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 97

તના શ ુ ં શ ુ ં ઉપાયો હોઈ શકે તે િવચારવા જ આ તમને બધાને રોક્યા

ે

છે . આપણા મખ્ય દુ મનો છે ગરીબાઈ, અ ાન, અને અઢારમી સદીના

ુ ં

ે ુ

કટલાક કરીવાજો. પહલો પર્ છે ગરીબાઈ. તે તો જાણે હવે દર થૈ જ

ે ૂ

જવાની છે કારણ કે રાજ્ય આપણ ુ ં છે તથી ગોરાઓને કશ ુ ં જ કયાર્ િવના

ે

ં ે

કપની સરકારને પૈસા ભરતા હતા તે હવે અહી રહશે. પણ એ અહી રહલા ે

પૈસા આપણે મોજ મઝામા ં નથી વાપરવાના. આપણા કટબને અને ુ ું

ં ૃ

આપણા ં ગામડાને સમધ્ધ કરવા માટે વાપરવાના છે . રવા! કાલે આે

ડાજી ઠાકોરને ત ુ પૌતર્ કે પૌતર્ી આપીશ તો તને ત ું ભણાવીશ કે નઈ?'

ે ં

ે ં

'કમ નઈ?'

'એ માટે તને નથી લાગત ું કે તારે પણ થોડુ ં ભણવ ું જોઈએ? તેં જ

ે ે

કન્યાકળવણીની વાત કહલી ને?'

'હા, પણ હવે નાના છોકરડાઓ સાથે ભણતા ં મને તો શરમ આવે.

અને ઘરમા ં રોટલાય ટીપવાના ને.'

ું

'આ એક પર્ ન ુ ં િનરાકરણ હુ ં આપ.' કર્ી ટીનાબને ટહકો કય .

ે ુ









M

બધાએ કર્ી ટીના બન સામે જોય ુ અને મા તર સાહબે હકારાત્મક

ે ે

રીતે માથ ું હલા ય.ું









O

' મને મળભત ાન વ ું કે વાચતા ં લખતા ં આવડે, સરવાળો

ૂ ૂ ં









C

ુ

બાદબાકી કરતા ં આવડે તટલ ું ભણવ ું હોય તો હુ ં સા ં જદો વગર્ લઈશ.

ે

Y.

એકલી રવા માટે નહીં ગામમા ં મને ભણવ ુ ં હોય તે સૌને માટે હા ં કે.'

ે

ે

બધાએ કર્ી ટીના બનની વાત વધાવી લીધી. ધનજીભાઈએ

LA

વાતનો દોર લબાવતા ં ક :ંુ 'આ તાળીઓ પડી તે એમ સચવે છે કે

ં ુ

દશની િચંતા સૌને છે . ગાધી બાપ ુ એમ માને છે કે ગામડુ ં સધરે એ ઘટના

ે ં ુ

ે ુ

આખા દશને સધારવા બરાબર થશે.

A





ુ

રતનાએ હાથ ઉંચો કય અને પછ :ું 'જરખડથી આવતા ં તો વાધો

ે ં

K







નહીં પણ પાછા જતા ં અંધારામા ં કશ ુ ં ચિરતર...?

A









□□

ST









ં ે ં

તે સાજના જ મા તર ડાના ટર્ક્ટર પર આણદ જવા નીક યા.

ુ

આ શકરને જવાિનયાઓની સભામા ં જવાન ુ ં હત ું એટલે ડાને આણદનો

ં ં

ે

ફરો કરવાનો હતો. પલી ચિરતરવાળી જગ્યા આવતા ં એમણે ટર્ક્ટર ઊભ ુ ં

ે ે

PU









રખા ય ુ ં ને ડાને ક :ંુ 'તમે હવે તમારા કામે જાવ, મને પાછા ફરતા ં લતા

ે

જજો.'

ં ે

એમની વત સાભળતા ં ડો ગભરાઈ જ ગયો એ કહ: 'મા તર અહીં

રોકોવા વ ુ ં નથી. તમારે આ બાજુ ં કોઈને મળવાન ુ ં હોય તો કાલે શકરના

ં

ે

દા'ડાના ફરામા ં આવજો.'

ે ં

'કમ અહીં શાની બીક છે ? અજવાળી રાત છે ને ઠડો વાયરો વાય

ં ૂ ુ

છે . તમે તમારે આણદ દધ પહ ચાડી આવો ત્યા ં સધી હુ ં આટલામા ં જ

ે

ફરતો હોઈશ. પાછા ફરતા ં મને લતા જજો.'

ં

'મા તર, તમે હમજતા નથી. અહીં ચિરતર થાય છે . કઈક ના

થવાન ુ ં થઈ જાય તો મારે માથે કાળીટીલી ચ ટે કે હુ ં તમને રાતવરત

અહીં એકલા મલીને ગયો હતો.' ડાએ એમને સમજાવતા ં ક .ંુ

ે

'એ ચિરતરની ખાતરી કરવા તો હુ ં આ યો . મને કશ ુ ં થવાન ુ ં

ં

ે

નથી તમ તમારે આણદનો ફરો કરી આવો. એ ચિરતર કવ ું છે એ જાણ્યા

ં ે

ે

પછી હુ ં તમને આ ચિરતર થાય છે કે નહીં એની નજરે જોયલી વાત

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 98

કરીશ.'

ં ૂ ે

આણદ દધ ભરીને ડો મારતે ટર્ક્ટરે ચિરતરવાળી જગ્યાએ

આ યો તો ત્યાં મા તર જ ન મળે . એકવાર તો એને શ ું કરવ ું એ જ ન

સમજાયુ.ં એ ફફડી ગયો. ત્યા ં મા તરનો અવાજ આ યો: ' ડાભાઈ, ઊભા

રહજો હુ ં આવ ુ ં .'

ે ં

ે ુ

મા તર આવીને ગાડામા ં બઠા ત્યા ં સધી એ આંખ બધ રાખીને ં

ે ે ે

બઠો ર ો. એના હાથ ટર્ક્ટરના ટરીંગ પર જાણે ચોટી ગયા હતા. મા તર

બઠા એટલે એણે ટર્ક્ટર એવ ુ ં તો ભગા ય ુ ં કે આવ જરખડા વહલ.ંુ

ે ે ે

ે ે ં ું

મા તર ડાજી હાયેર્ ટક્ટર પર બસીને આણદ ગયા છે તે કશક

અગત્યન ુ ં હશે એમ માની જરખડાના કટલાક માણસો ગામની ભાગોળે

ે

ટર્ક્ટરની રાહ જોતા ઊભા હતા. એમણે મા તરને પછ :ું 'આણદ ગયા

ે ૂ ં

હતા તે કશ ુ ં અગત્યન ુ ં કામ હત ું?'

ં ે

મા તર કહે: 'હુ ં આણદ ગયો ન હતો. હુ ં તો પલી ચિરતરવાળી

જગ્યાએ ઊતરી ગયો હતો. મારે એ જોવ ુ ં હત ું કે તમે બધા વાત કરો છો

એ ચિરતર કવક છે ! પણ મારે ખોટો ઉજાગરો થયો. ત્યા ં તો ચિરતર કશ ું









M

ે ું

ના દખાય.ું હા, એક ચિરતર થયુ,ં હુ ં પલે આંબથી બશર ટલી કરીઓ

ે ે ે ે ે









O

ે

અથાણા માટે તોડતો આ યો. નો એ આંબો હોય એને કરીઓના આ ચાર

આના આપી દજો.' ે









C

ે

એ આંબાનો ધણી ટોળામા ં જ હતો. એ કહે: 'સાહબ, એ મારો જ

ં Y. ે ે

આંબો છે . તમારી પાહ ે કરીઓના પૈસા લવાતા હશે? તમારો હાથ અડયો

તે મારો આંબો પિવતર થઈ ગયો.'

LA

'મારો હાથ અડયે એમ પિવતર થવાત ું હોય તો લો, તમને બધાને

હાથ અડાડયો. હવે તમે બધા પિવતર થઈ ગયા. તમારામા ં દા કે

A



ે ે

બીડી પીતા હો એ આજથી દા બીડી છોડી દશો તો પિવતર રહશો.'

K





ુ

આ અનભવ પછી મા તરને પહલ ું કામ ભતપર્તની માન્યતાઓ

ે ૂ ે

ૂ ુ ુ

દર કરવાન ુ ં અગત્યન ુ ં લાગ્ય ુ ં. એમણે આજબાજના ં ગામોમા ં ફરી આવી

A









માન્યતાઓ દૂ ર કરવા, પોતે એનો પરચો જોવા માગે છે એમ કહી એની

ST









ૂ ં ે ૂ

પોકળતા પરવાર કરવા માડી. આમા ં કટલાક જનવાણી અને અંધ ધ્ધા ં

ે

લોકોનો એમને સામનો કરવો પડયો તો કટલાક દોરાધાગા કરવાવાળા

PU









લભાગ ુ લોકોય એમની સામે પડયા.

ે

ત્યા ં એમને કાને વાત આવી: 'મા તર, તરઘાટીમા ં લખાજી કરીને

એક ભવો છે . બહુ િસધ્ધ છે . એણે કહવડા ય ુ ં છે કે તમે આ ધતીંગ બધ

ૂ ે ં

ૂ ે

નહીં કરો તો એ તમને એવી મઠ મારી દશે કે તમે છો મિહના ખાટલે

ે

પડશો ને એમા ં જ ઊકલી જશો. સાહબ, અમારી વાત માનો ને આવા ંં

પારખા ં કરવાન ુ ં મલી દો. એ બહુ પહ ચલો ભવો છે .'

ે ે ૂ

'એ પહ ચલો હોય તો હય એનાથી કમ ક્યા ં

ે ું ? મને એન ુ ં ઘર

ં

બતાવો એટલે એને ઘર જઈને જ એની બોચી પકડુ .'

ે ં

ે ં

'મા તર સાહબ અમારી વાત માનો. એક વખત વરધકાકાને ને

એને ખતરમા ં બોલાબોલી થઈ ને એણે એમને કહલ ું કે દહ દા'ડામા ં તમને

ે ે

ે ેં

પરચો બતાડીશ. તે સાહબ તૈણ જ દા'ડામા ં એની હાજી હમી ભસ મરી

ગઈ.'

ુ ં

'એમ તો પેલા ગમાનસગને એની સાથે બોલાચાલી નહોતી થઈ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 99

ેં ૂ

તોય એમની ભસ મરી જ ગઈ હતી. એમા ં તો એણે મઠ ક્યા ં મારી હતી?'

ે ે

'તમે ભણલા લોકો એમા ં ના માનો પણ આવા તો કટલાય િક સા

ુ

છે . એની હાયેર્ બાખડી બાધનાર કોઈ સખી નથી થય.ુ ં એ

ં હોય એ પણ

તમારે એની હાયેર્ કઈ દુ મની છે ? ભડાથી તો ભતય ભાગે એમ માનીને

ં ંૂ ૂ ે ં

તમે એનો તાગ લવાની વાત જ પડતી મલો ને!' બીજાએ ક .ંુ

ે ે

'મારે એને કહવ ુ ં છે કે પાચ માણસના ં સાભળતા ં એ મને હુ ં પદર

ે ં ં ં ં

ૂ

િદવસમા ં મરી જાઉં એવી મઠ મારે ને જો સોળમે િદવસે હુ ં જીવતો હોઉં

ુ

તો એ ગામના ચોક વચ્ચે ઊભો રહીને, પોતે આજ સધી ધતીંગ કરતો

ૂ

હતો એ કબલ કરે ને મારી માફી માગે.'

'પણ સાહબ એમ કરતા ં કઈક ઓડન ુ ં ચોડ થઈ જાય. મલો ને એ

ે ં ે

ં ે

તત. એ ખોટો હશે તો ઉપર જોવાવાળો બઠો છે એ એનો ન્યાય કરશે.'

'પણ આવા નાના કામ માટે ભગવાનને શ ુ ં કરવા ત દી આપવી?

ુ ં

હુ ં અત્યારે જ તરઘાટી એ લાખાજી ભવાને પરચો બતાવવા જાઉં . ને









M

ં ં

મારો પરચો જોવો હોય એ મારી સાથે ચાલો.' એમને રગે રગાએલા બે

ુ

જવાિનયા એમની સાથે જવા તૈયાર થયા ને એમની સાથે મા તર









O

તરઘાટી ઊપડયા.









C

ુ ે

લાખાજી ભવો ઘર જ હતો. મા તર કહે: 'મેં તમારી ઘણી વાતો

ૂ

જાણી છે . મારે એક મઠ મરાવવી છે .'

Y. ે

'તમારા વા માણસને એવી કમ જ ર પડી? તમે તો ભગવાનના

LA

ૂ

માણસ છો. એ તો કહો તમારે કોને મઠ મરાવવી છે ?'

ં ૂ

'તમે મારા પર જ હુ ં પદર જ િદવસમા ં મરી જાઉં એવી મઠ મારો.'

A





'એટલે એમ કહો ને કે તમારે મારો પરચો જોવો છે . પણ એમ

K





ૂ

કારણ વગર મારાથી કોઈને મઠ ના મરાય.'

A







ૂ

'મને લાગે છે કે તમને મઠ મારતા ં આવડતી જ નથી. તમારે પૈસા

ં ૂ

જોઈતા હોય તો હુ ં પૈસા આપવાય તૈયાર , બોલો, મારા પર મઠ મારો

ST









ં

છો કે નહીં?' આ જીભાજોડી ચાલતી સાભળીને તરઘાટી ગામના કટલાક ે

ે

લોકોય ત્યા ં ભગા થઈ ગયા હતા.

PU









'ના. તમારે માનવ ું હોય એ માનો પણ મારે તમારા પર મઠ ૂ

ુ

નથી મારવી. તમારી સાથે મારે કશ ુ ં વર નથી કે તમે મને કશ ુ ં નકશાન

ે

કયર્ં ુ નથી.'

'હુ ં તમને નકશાન કરંુ તો તમે મને મઠ મારશો એમ ને? ' કહતા ં

ુ ૂ ે

ે

મા તરે એને આડા હાથની બે અડબોથો જમાવી દીધી. પલો મા તર સામે

હાથ ઉપાડશે એ બીકે ગામના બે જણા મા તરની આગળ આવીને ઊભા

રહી ગયા.

લાખાજી પિરિ થિત પામી ગયો. એ પોતાની આબ બચાવવા

હવાિતયા ં મારતા ં બો યો: 'મને ખબર છ કે તમે મને ગ ુ સે કરીને તમારંુ

ક ું કરાવવા માગો છો. પણ તમે મારા કટકા કરી નાખો તોય હુ ં તમારા

ં

પર તો મઠ નહીં જ મારંુ .' કહતા ં એ મા તર ફરીથી પોતાને ઉ કરવા

ૂ ે ે

ધોલધાપટ કરશે એ ભયે બે ડગલા ં પાછળ હઢી ગયો.

ુ ૂ

ત્યા ં તરઘાટીનો એક જવાિનયો આગળ આ યો: 'એમને મઠ ના

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 100

ૂ

મારવી હોય તો મને મઠ માર. મને તારી બીક લાગતી નથી. જો મને મઠ ૂ

નહીં મારંુ તો કાલથી ત ું જ્યા ં આવા ં ધતીંગ કરવા જઈશ ત્યા ં અમે દસ

જણા તારી પાછળ આવીશ ુ ં ને તારી પોલ ઉઘાડી પાડીશ ુ ં કે તારી પાસે

ૂ ૂ

ભત કાઢવાની કે મઠ મારવાની કશી િસિધ્ધ નથી.'

ં

ત્યા ં આ હોબાળાની વાત જાણતા ં લખાજીના બે ખાિધયા આવી

ે ુ

પહ ચ્યા. એમણે બધી વાત જાણી મા તરને બદલે પલા જવાિનયાને

ધમકી આપતા હોય એમ કહવા માડ :ું 'શના તને તો લખાજીના પરચાની

ે ં

ખબયર્ છે . પલા મકનની ભસને પાડુ ં પટમા ં આડુ ં થઈ ગય ુ ં હત ું ને

ે ેં ે

ેં ં ે ં

લખાજીએ ભસને શીંગડે મતર્લો દોરો બાધ્યો કે તરત એનો ટકારો થઈ

ગયો હતો કે નહીં?'

'એ બધી વાતો કાગન ુ ં બસવ ુ ં ને તાડન ુ ં પડવ ુ ં વી છે . આ તો

ે

ે

અમારે હાચહાચનો પરચો જોવો છે . આ એ પરચો નહીં બતાડે તો અમે

એને એવો પરચો બતાડીશ ુ ં કે એને િબ ા પોટલા ં બાધીને ગામમાથી

ં ં ં

નીકળી જવ ું પડશે.'









M

'એ તો લખાજીની આંખ ફરશે એટલે ખબર પડશે કે કોના ં

િબ ાપોટલા ં બધાય છે .' પલા ખાિધયામાના એકે ક .ંુ









O

ે ે ં ં

ે

'તે એને કહ ે ને કે આંખ ફરવે. આમ બાયલાની પઠે ઊભો શ ું ર ો

ે







C

છે ?'

Y. ે ં

'આપડે અંદર આવતા રહો ન. એમની સામે આપડે કઈ બાખડી

LA

ં

બાધવી છે ?' કહતા ં લખો ઘરમા ં પસી ગયો ને એના ખાિધયાએ એની

ે ે ં

ે ં ં

પાછળ ઘરમા ં પસીને બારણા ં બધ કરી દીધા.

'ધણી આ યા ને ચોર ભાગ્યા.' એક જણે ક .ંુ

A





□□

K







ં

પણ ઘરની અંદર ચડાળચોકડીની િમટીંગ ગોઠવાઈ હતી. લખાએ

A









ભલે મા તરને એમ ક ું હોય કે એમણે એન ુ ં કશ ુ ં બગાડ ું નથી એટલે એ

ST









ૂ

શા માટે મઠ મારે ? પણ એને પોતાને તો ખબર જ હતી કે પોતે જો મઠ ૂ

મારવા જાય તો એન ુ ં બધ ુ ં ધિતંગ ઊઘાડુ ં પડી જાય એમ હત.ું અત્યાર

સધી તો કોઈ દુ મનન ુ ં કશય ખરાબ થાય તો એ પોતાને નામે ચડાવીને

ુ ું

PU









ે

એ લોકોની અંધ ધ્ધાને વગ આપ્યા કરતો હતો. પણ કોઈ આમ જ્યારે

સામથી મઠ મરાવવા નીકળે ને પોતાન ુ ં ક ું સાચ ું ના પડે ત્યારે તો ફરતા ં

ે ૂ

ે

બારય ગામને પોતાના આ ધિતંગની ખબર પડી જ જાય.

ં

પણ એના ને એના ખાિધયાના રોટલા રઝળી જાય એવો ઘાટ

થાય એવી પલ આવે ત્યારે તો એને ગ ુ સો આ યા વગર તો ન જ રહ ે ન!

ે

ે ે

એટલે મા તરને અને એમની સાથે ભળલા પલા પોતાના ગામના

ુ ં ે ેં ં

જવાિનયાને બીજી રીતે સકજામા ં લવાના પતરા એમણે ઘડવા માડયા.

ુ

'એ મા તર ટોળામા ં હોય તારે બહાદરી બતાવતો હોય પણ આખરે

તો એ પતજી જ ને! એને પરચો જોવો છે તો એક વખત છટકુ ં ગોઠવીને

ં ુ

ે

સમાડે બોલાઈને એને ખોખરો કરીએ એટલે પછી ફરી પરચો જોવાની

વાત કરવાની જ ભલી જાય.' એક ખાિધયાએ ક .ંુ

ૂ ં

ં ં

'પણ આપડે માનીએ છીએ એવો એ બીકણ નથી. એ તૈણ નાકાને

પપળે ચિરતર જોવા એકલો ગયો'તો.' બીજાએ ક .ંુ

ેં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 101

'એને ચિરતરનો ભો ના લાગતો હોય પણ ચૌદમા રતનનો ભો તો

એને લાગશે જ. આપડે ઊઘાડા ઊઠવ ુ ં નહીં. કાઈકને કામ હ પી દઈશ ુ ં ને

આઘા રહીને તમાસો જોઈશ.ંુ ' લખાએ ક .ંુ એની વાત બધાને પસદ પડી

ં

ગઈ. કોઈને ઉઘાડા ઊઠવ ુ ં ન હત.ું

□□

પર્ાથનાસભા પહલા ં તો ખાલી રિવવારે થતી હતી, હવે તે વધ ુ

ર્ ે

ુ ુ

િનયિમત રીતે ગરવાર અને રિવવાર એમ બે િદવસે થતી અને એકલા

ુ ં ં

જવાનીયા જ નહીં ગામના ડા ા માણસો પચો અને પિડતો પણ એમા ં

આવતા થઈ ગયા હતા. અમલ ડરીન ુ ં કામ મળવાથી શકર હવે ટર્ક્ટર

ૂ ે ં ે

ં ૂ

ારા વડીયા, તરઘાટી, જરખડા અને ગામડીમાથી પણ દધ લઈ જતો.

ે ૂ

ફરાના ં પૈસાના ભાવો વધ્યા અને અમલ ડરીએ રતનાને નોકરી આપીને

ે

પગાર બાધ્યો તથી રતનો અને શકરીઓ તો જાણે આિથર્ક સમિધ્ધના ં

ં ે ં ૃ

ં

િશખરો આંબવા માડયા હતા.

ે ુ ે

તે િદવસે મા તરને મળવા ડરીના અિધકારી સખદવ પિડત ં









M

ે ે

આ યા હતા તમણે તમના પર્વચનોમા ં બે વાત બહુ સરસ રીતે કહી. એક

ુ ુ

તો દશન ુ ં સકાન નવી પઢીના હાથમા ં છે એ અને બીજી વાત અનભવી

ે ે









O

ે ુ ં

આવતી પઢીની વાતોને આજના અનસધાનમા ં જોઈને સમજવી જોઈએ.









C

ે

ઉદાહરણ તરીકે, ઘીના દીવા ભગવાન ને થાય, કરોસીનના દીવા

Y.

ૂ ે

રાત પડે ત્યારે થાય. એ જની વાત. પણ જ્યારે ગામમા ં ઈલક્ટર્ીસીટી

આવે ત્યારે ુ ે

સધારો આવે તે છે કરોસીનના દીવા જાય પણ ભગવાનનો

LA

ે

દીવો ઈલક્ટર્ીસીટીથી ના થાય. તે તો ઘીના દીવાથી જ થાય. પિરવતનર્

એ સસારનો િનયમ છે પણ તમા ં નીરક્ષીરનો િવવક રાખવાન ુ ં કામ

ં ે ે

ુ

આજના જવાનીયાઓન ુ ં છે .

A





ં ુ ં

મતર્મગ્ધ થઈને સાભળતા સૌ ં

ોતાજનોમાથી નાગજી મોટા

K







ં ે ે

બો યા: 'પડીત સાહબ! આ વડીયાને જરખડા ખડા િજ લાના ં આગળ

A







ુ

પડતા ં ગામો છે પણ ગામમા ં હજી ઘણી બધી સિવધાઓ નથી. તે

મળવવાના ર તા બતાવો. ખાસ તો અમારા ઢોરાને સારંુ પોષણ મળે

ે ં

ST









ૂ

અને તમના દધના ઊંચા ભાવો મળવવા શ ુ ં કરવ ુ ં જોઈએ?'

ે ે

'બહુ સરસ મ ુ ો તમે ઉઠા યો. ઘીના દીવા મ કરીયે છીએ એ તો

PU









ચાલ ુ જ રાખવાના, મ કે સારંુ દાણ અને સમયસરની માવજત. મગ ુ ું

પર્ાણી કે ભાભરવાન ુ ં જ સમ છે એટલે ડોબ ુ નહીં પણ તના દરક

ં ે ે

ં ુ

ભાભરવામા ં તમે સ જ બિધ્ધ સાથે તમે સમજી જાવ છો કે તને ભખ ે ૂ

લાગી છે કે તને પાણી પીવ ુ ં છે કે તને ક્યાક વાગ્ય ુ ં છે . આ બધ ુ પર્ાણી કહી

ે ે ં

ે

શકે છે . તમે મ મા તના ં બાળકો સાથે કાલી કાલી વાતો કરી તમારી

ે ે

ભાષામા ં તને સમજાવો છો. તમે મ તના ભાવો સમજો છો તમ તમારા ં ે

પશઓના ભાવને પણ સમજો. કદાચ કૃ ણ ભગવાનની વાસળીથી ગાયો

ુ ં

દોડી આવતી તવ ુ ં લોકો કહતા તમા ં આવ ુ ં જ કઈક હશે. હા આજન ુ ં

ે ે ે ં

િવ ાન કહ ે છે તમે વહાલ કરશો અને ગ ુ સો કરશો તે બને વાત તમારંું

ુ ું

પશ ુ સમ છે અને તથી તો તને કટબન ુ ં સભ્ય છે તમ માની ઊછરો. તને

ે ે ે ે ે

આહારમા ં વૈિવધ્ય આપો.

ે

' ડા ઠાકોરની આંખમા ં ઝળઝિળયા ં આવલા ં જોઈ અમરતબન ે

ં ે

બો યાં: 'હા, મારી ચાદરીને વચી ત્યારે તે પણ રડતી હતી અને એ વાત

ં

સભારી આ ઠાકોરની આંખ પણ ભીંજાઈ.'

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 102

મા તરે ડા ઠાકોરને સાત્વના આપતા ં ક .ંુ પિડત સાહબની વાતો

ં ં ે

ે ુ

આપણા માટે પર્રણાનો સમદર્ છે . આપણે ગામમા ં પો ટ ઓિફસ અને બસો

ં ે ં

લાવવાની છે તે બાબતે પિડત સાહબને િવનતી કરવાની છે .'

ુ

કોણ જાણે કમ ગબાને આ બધા સધારાથી પટમા ં તલ રડાત ું હત ું

ે ે ે ે

કારણ કે તની આવકો કપાતી હતી એને દધ ે

ે ૂ મળવવા ડરી ટલો ભાવ

ે

ે

આપવો પરવડતો ન હતો તથી તે બો યો: 'સાહબ, અમારા ે વા

વપારીઓનો વપાર તમે લઈ લીધો તે સારંુ ના કય.ુર્ં કહ ે છે ને

ે ે ે

દશનો

ે ે

રાજા વપારી તની પર્જા ભીખારી.'

ધનજીભાઈ બો યા: 'ના પર્માિણકતાથી રહો અને ઓછે નફે બહોળો

ૂ ે

ધધો કરો ને. ડરીન ુ ં કામ ચોખ્ખ.ું ક્યાય ઘાલમલ નહીં. ટલો દધમા ં ફટ

ં ે ં ે

તટલ ું વળતર. જ્યારે તમે તો સહને એક જ લાકડી એ હાકતા હતા ને.

ે ુ ં

ુ ુ ુ

સધરી જાવ અને મખ્ય પર્વાહમા ં ભળી જાવ તો સખી થશો.'

પર્ાથનાસભા પરી કરતા પહલા ં ધનજીભાઈએ ક :ંુ 'વડીયા ખડાન ુ ં

ર્ ૂ ે ે

ૃ ે

સમધ્ધ ગામ બને તે માટે આપણે સૌએ એક િનધાર લવાનો છે . અને તે

ર્









M

છે ગામમા ં સપ રાખવાનો અને ભાગ ફોડીયાઓને શોધી શોધી મખ્ય

ં ં ુ

ં ુ









O

પર્વાહમા ં લાવવાના. બોલો, છે મજર?'

એકી અવા ં ુ ુ

બધાએ 'મજર' કહી સાદ પરા યો.







C

ે

મા તર કહે: 'ફક્ત વાતો નહીં નક્કર કામ. બીડી, દશી દા ની

ુ Y. ં

શીશીઓનો અને જગારનો આ ગામમાથી િનકાલ કરશો તો આ ગામમા ં

LA

ઘર દીઠ હજાર િપયા બચશે. લોકોની નજર માધા કલાલ પર પડી અને

એ બો યો: 'હુ ં તો વપારી

ે નો ખરીદનાર નહીં મળે એટલે તે વ ત ુ

મારે ત્યાથી એની મે યે બધ થઈ જશ. હુ ં ગબાની સાથે નહીં બસ.ુ ં હા, હુ ં

ં ં ે ે

A





કોઈક બીજુ ં કામ શોધી લૈશ. પણ દા વચવાન ુ ં તો આજથી જ બધ.

ે ં

K







ં ે ે

શકરીયો કહ: 'જો પાછલે બાયણે વચતા ં પકડાયો ને તો તને

A







ગામ આખ ું ટીપી નાખશે હા!'

ં ં

ST









ૂ

ખૈર. પર્ાથનાસભા પરી થઈ ત્યારે સૌના મનમા ં નવા સમયની

ર્

ુ ં

ઉજળી આશા હતી. િવ ાસ હતો ગર્ામસધારની ગધીજીએ કરલી હાકલનેે

ૂ

મા તરે આ વહીવટીય વ પે અમલમા ં મકી હતી. નાગજી મોટા આમ

PU









ે

તો મા તરની સથે હતા. પણ હવે તમને મા તર સામે ઊભા થતા

દુ મનોની વધતી સખ્યા ઉપર િચંતા પણ થવા માડી. ગબો, વનચદ અને

ં ં ે ં

ુ

કલાલ સધારાને સારી રીતે લશે નહીં તવ ું તમન ુ ં આંતરમન કહત ું હત.ું

ે ે ે ે



ુ

અનકર્મ >



 

 

 

 

મારો પિરચય  



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 103

 

ૂ ે

૧૭. અમલ ડરી શ થાય છે    

પર્િવણા કડિકયા



ં

          આઝાદી આવી, ઉમગ લાવી . સારાયે  ભારતમાં  હષ લાસ છવાયા. હા, 

ૂ ં

આઝાદી ખબ મ ઘી પડી. આઝાદ થયાને  પાચ મિહના નહોતા થયાને  પજ્ય  ૂ

ુ ું ુ ં ું ં ર્ ૃ

બાપુ  ગમા યાન દખ ઓ   ન હત. પિડત જવાહરલાલ નહે ની દીઘદિ ટ હવે 

ં

ભારતની પર્ગિત પર મડાઈ હતી. વિડયા અને  જરખડા ભલે  ગામ નાનાં  હતાં 

ુ

પણ તરવિરયા જવાનોથી ઉભરાતાં હતાં. 

પિરચય અપવો એ ઘણ ુ ં મ ુ કલ

ે ં

         ભારતના ભાગલા પડયા. ભાગલા દરમ્યાન પજાબથી આવલા બે  કટબ  ે ુ ું

ં ે ુ

કાયર્ છે . એક વખત આપ્યો હતો વિડયામાં  સમાયાં.  એમાના  એકે  બકરી  શ   કરી  ને  પાઉં  િબ કટ  બનાવીને 

ે ં ં ુ

વચવા  માડયા.  તો  બીજાએ  ગામમાં  અનાજ  કિરયાણાની  દકાન  શ   કરી. 

ુ

િકંત ુ કમપ્યટર વાપરવાની

ગબાના પટમા તલ રલાય.ું  તની બદદાનત તને  નડતી હતી પણ વિડયામાં 

ે ે ે ે ે









M

અણઆવડત ને કારણે ભસાઈ ું ે ે ં ે

મ  તને  માવજીભાઈનો  સહકાર  હતો  તમ  જરખડામાય  તને  ટકો  કરનારા  ે









O

ુ

ગયો. જીવનમાં યવાની આવે ે ે ે ં

થોડા  લબાડ  આગવાનો  મળી  ર ા  હતા  તથી  તને  એમ  કે  વાધો  નહી  આવે. 

પલા લોકો તો વખાના માયાર્  આવલા. એ મહનત કરી પટીય ુ ં રળી ખાતા હતા.

ે ે ે ે









C

ત્યારે બાળપણ, અને ઘડપણ

ે

પણ વાથીર્  લોકો  આંધળા  હોય  છે .  તેમને  આ  નવા  આવલા  લોકો 



ે

ુ ંૂ

આવે ત્યારે યવાની ભસાઈ જાય

ે

તમ. ખર હવે તો સવા વષથી

ર્ ે

Y.

ું ે

આંખમાં  કણાની  મ  ખચતા  હતા.  તઓ  ઈમાનદારીથી  કમાતા  તથી  ગબો ે

તમન ુ ં કશુ ં એ બગાડી ન શક્યો. વળી ગામડા ગામના લોકોએ કદી પાઉ રોટી  ં

LA

મળીએ છીએ એટલે શ ુ ં પિરચય ે

ભાળી ન હતી તથી ગામલોકોને  ચા જોડે  એ ખાવામા મઝા પડી ગઈ.  િબ કટ  ુ

ુ ે ં ું

તો નાના મોટા સહ પર્મથી ખાતા. નાનુ બાળક રડત હોય ત્યારે  મા કહે 'િબ કટ  ુ

ં

આપુ?

A



ં ુ ં

આપુ'  તો  જાદઈ  િચરાગની  મ  રડવુ ં બધ.  એમ વખાના  માયાર્  આવલા  આ ે

લોકો જરખડામાં  સમાયા.   બીજો હાટડીવાળો  અનાજ  કિરયાણુ ં વચતો.  ે

K







ુ

૨૧મી સદીની કમાલ જઓ જરખડા ગામના લોકોને તો હવાદ પડી ગયો. પણ તલ રડાય ું ગબાના પટમા. 

ે ે ે ં

A









ે ે ં

એના  વો અનીિતનો પૈસો રળવા ટવાયલો કોઈની પર્ગિત ક્યાથી દખી શકે?  ે

વગર જોએ,વગર સગાઈએ

ST









ુ ું

સધરવાન નામ તો હિર, હિર. 

ે

આપણે ઘરોબો કળ યો છે . બસ

ં ં

              શકર,  રતનો  ને  ભાઈબધોની  ટોળીએ  ભારતમાનુ ં િશર  ઊંચુ ં રાખવા 

ે ં ે

તમારો પર્મ નરતર મળતો રહ. ં ે ં

કમર કસી.  શકર અને રતનાએ તમની સાથે દો તી બાધી. એ લોકો ઘણી વાર 

PU









ે ે

તની વહારે   ધાતા. ઘણીવાર હાટડીવાળો પૈસા લવાની પણ ના પાડતો. શકર  ં

ે

અને  એના  સાથીદાર  એને  પૈસા  આપ્યા  વગર  કશુ ં લતા  ન  હતા.  અરે ,  કોઈ 

ે

૩૦ વષનો અમિરકાનો વસવાટ

ર્

ં ુ ે

વાર  તો  શકર  ઘર  માટે   પણ  પાઉં  કે  િબ કટ  લઈ  જતો.  રવલી  હરખાતી  એ 

ં ૂ ૂ

છતાય આપણા મળભત સ ં કાર ં ે ં

ખાતી  તે   જોવાની  શકરને  મઝા  આવતી.  રવલી  શકરની  હારોહાર  બધાં  જ 

ટકાવી રાખ્યા છે . ે

કામમાં તને સાથ આપતી. 

              શકર,  પનમની  રાતે  ઘલા ં કાઢતાં  રવલીન  કહે:  'તને  પૈણીને   હ ંુ તો 

ં ૂ ે ે ે

ે ં ે ે

રાજીનો રડ થઈ ગયો  .' રવલી શરમથી નીચુ ં જોઈ તની સોડમાં  સમાઈ. ને 

ું ે

મબઈમા ં જન્મ, ફલોિશપ

ં

આભે ચાદો શરમનો માય  વાદળમાં  પાઈ ગયો. 

શાળામાં અભ્યાસ અને િવ સન

ં ે ે ૂ ે

            શકર વહલો ઉઠયો. રવલીએ ચલો પટાવી જરાવારમાં બે રોટલા ટીપી, 

ે

કોલજની િજંદગીને ભાથામા ં ું ુ

ડગળી  અને  લણચાન ુ ં અથાણુ ં ગાઠે  બધા યા.  સવારનો  ગયલો  શકર  બારક 

ં ં ં ે ં ે

બાધી વહાલસોયા પિતની સગે

ં ં ે ે ે ં

વાગ્યે  આવતો  રવલી  કાગને  ડોળે   ડલીમા ં રાહ  જોઈને  બસતી.  વુ ં શકરના 

ુ

ટર્ક્ટરન ુ ં ભક ક  સભળાય  એટલે  તનો  પાટલો  ઢાળતી.  નાવિણયામાં  ગરમ 

ે ં ે

બે બાળકો સાથે અંહી આવી

પાણી  કાઢી ને િદલ લહોવા વહરંુ તૈયાર કરતી.  શકરનો  વપલો,  દધના ફરા

ે ં ે ૂ ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 104

ં

વસવાટ કય . સસારની ે ે ે

અને  ખતરમા ં ટર્ક્ટરથી થતી ઉપજ. ઉપરવાળો મહરબાન હતો. એ તો ભાઈ, 

ે

દાનત  સારી  હોય  તો  બરકત  આવે.  બાકી  નબળી  િ થિતમાં  ડાને  થયલા 

જવાબદારી અને બાળકોની

ુ ં ુ ે

અનભવ યાદ આવતા ત્યારે  શકર પરભનો અહસાન માનવો ન ભલતો.  ૂ

ે

પર્માળ સરભરામા ં સાિહત્ય તો

ં ે ં

        ચાદરી  વચી  ત્યારે   ખાવાનાં  ફાફા ં થઈ  ગયાં  હતાં.  ભલુ ં થજો  નાગજી 

ક્યાક ઘરને ખણે ભરાઈ બઠુ ં

ં ૂ ે મોટાની ભલમનસાઈ અને  સજ્જનતા તે  એમને  લીધે  દી ફયાર્. આ  બે  પાદડે 

હતુ.ં ે ે

થયલો  ડાનો પિરવાર જમીન પર મોભાભર પગ રાખીને હાલતા હતા. કોઈને 

ે ે

ભીડ હોય તો મદદે  ધાવામાંય દર ન કરતા. પોલસનની ડરીને લીધે હાથ  ટો 

ે ં ે ં

રહતો.  હારાં  પગલાની  રવલી  ઘરમાં  જરાય  કકાસ  ન  કરાવતાં  બધાં  કામમાં 

ુ

જ્યારે કદરતે અણધાયર્ં ુ હાથ બટાવતી. કિજયાનુ મ  કા ં. એવુ એની માએ એને ભણા યુ હત. ને એનો

ં ં ં ું

વાવાઝોડુ સજીર્ અંતરમા ં ં ે

મનનો માનીતો શકર પણ તને લાડ લડાવવામાં પાવરધો હતો.  

ખળભળાટ મચા યો ત્યારે પાછી ં ૂ ં ં ે

            આ  પોલસનનુ દધ પોગાડવા શકર બે  વાર  આણદના ફરા મારીને 

ે ૂ ે ે

આ યો હતો. પાછા આવતાં તનો જનો જોડીદાર શહરથી આવલો એ સમાચાર 

ં

સાિહત્યને શરણે આવી શાિતને

લા યો  કે  ગજરાતમા ં દધની  ગગા  વહવાની  છે .  આણદ  ગજરાતન ુ ં મોટુ 

ુ ૂ ં ે ં ુ

વરી. કલમ અને કાગળને ં ું ં

જક્સન છે . મબઈથી આવતી ગાડીઓ  આણદ થઈને જાય છે . િદ હી જવુ હોય  ં









M

સહારે અંતરના ભાવ ઠાલવી ં

કે  અમદાવાદ કે  પછી ગોધરા. બધી ગાડીઓ આણદ આવે  અને  ત્યાથી ગાડી ં

ુ ં ં

બદલી ગજરાતના ં નાનાં નાનાં ગામોમાં જાય. અરે  ખભાત જવુ હોય કે ડાકોર, 









O

જીવનની હોડી હકારી.

ં

ે ં

ઉમરઠ જવુ ં હોય કે ઓડ બધાએ ગાડી આણદ ઊતરીને બદલવાની.  









C

ં ુ ં

આણદની  આદવાળી  ચા  લોકો  પીએ  અને  આણદના  ગરમા  ગરમ 

ુ ૂ

બાળકો પર્ભની દયાથી ખબ

ુ

લાલ ગોટા ખાય. ભલે ને હવારના બે વાગ્યા હોય કે પાંચ. આણદ મોટુ ં જક્સન 

ે

સખી છે . િકલિકલાટ કરત ુ ં ઘરન ુ ં કહવાય.  ટશનથી  પછી  નાનાં  નાનાં  ગામ  જવુ ં હોય  તો  બસમાં  બસીને 

ે ે

Y. ં

ે

ં

LA

આંગણ તર્ણ પૌતર્ અને બે ં ં

જવાનુ.  એસ  ટીની  બસ  પર  હમાલ  અને  કડક્ટર  સામાન  ઉપર  ચડવે  અને 

પછી મોટું દોરડુ લઈ તને બાધે નહીં તો સામાન ર તામાં ધબાક દતો ને પડે. 

ં ે ં ે

ું

પૌતર્ીથી ગજી ર ું છે . દીકરીની

A



               એક  િદવસ  પાછાં  વળતાં  શકરનો  લગોિટયો  ભીરુ   આણદમા ં નોકરી 

ં ં ં

ે

જ્ગ્યા બે પર્માળ વહઓથી

ુ કરતો તે બસ ચકી જવાથી તના ભળો ટર્ક્ટરમા ં ચડી બઠો. તે બે ચોપડી વધારે  

ૂ ે ે ે ે

K







ૂ

પરાઈ છે . ે ે ે

ભણલો તથી ખતી કરવામાં એને નાનમ લાગતી હતી.  એ સરકારી ઓિફસમાં 

A







ુ

કારકની કરતો અને પોતાને ગવનર હમજતો હતો. એ શકરને કહે: 'ગાધીબાપ ુ

ર્ ં ં

તો  િવંધાયા  આઝાદી  આવી.  પણ  તને  ખબર  નથી  કલક ા  બાજુ  અને 

ST









મને લાગે છે આટલ ું પરત ુ ં છે .

ૂ

નૌઆખલીમાં  મસલમાન અને  િહંદુ ઓના લોહીની ગગા વહી . હજી એ ટાઢુ ં  ન 

ુ ં

ં ુ ુ

હા, બને વહવારઓના પર્મ તથા પડ  ું ત્યાતો  આપણા  લોખડી  સરદારય  લાબી  વાટ  પકડી  ને  એય  ગામતરે  

ે ં ં ે ં

PU









આગર્હને માન આપી ૧૯૯૭માં ગયા. 

“સમપણ” ભિક્ત અને ભજનના

ર્ ં ૂ ે

             'આણદમા ં સરકારી  દધની  ડરી  નાખવાની  વાતો  ચાલે  છે .  આણદ 

ું ે ે ં ં

ગામડય ન કહવાય કે  ન શહર. પણ જક્સન હોવાને  કારણે  મોકાનુ છે   એટલે 

ે ે

ભાવ ભરી ગીતોની કસટ બહાર

ં ે

આણદમા ં પોલસનથીય મોટી સરકારી ડરી શ  કરવાની વાતો ચાલે છે .'   

પાડી હતી. ૨૦૦૪ મા “અંતરનો

ં ં

        એની  વાત  સાભળતા ં શકરના  કાન  સાબદા  થયા.  'શુ ં વાત  કર  છ, 

અવાજ ” નામની પિુ તકા. ૂ ે

અ યા કચરા!  દધની સરકારી ડરી?' 

જય ી કૃ ણ. ૂ ે ે

            કચરો કહે: 'હા ભઈ હા. દધની ડરી. અમારી કચરીમા ં મોટાં  મોટાં  થોથાં 

સાથે બે પાટલનવાળા આજ આયા 'તા. હ ંુ તો જો કે ચોપડામાં મારંુ  માથુ ઘાલી 

ુ ં

નામ ુ ં લખતો હતો પણ મારા કાન સાબદા હતા. હેં  અ યા શકર, જો આણદમા ં

ં ં ં

ૂ

દધની ડરી આવે તો તારા ધધાન ુ ં શુ ં થશે?' 

ે ં

            'મેં બધીય તપાસ કરાવી લીધી છે . અરે , પણ હજુ  તો વાતો ચાલે છે . એ 

ે

સરકારી ડરી કાંઈ કાલ ને  કાલ તો નથી શ  થવાની. જ્યારે   આપણી સરકાર 

ે ુ ુ

ડરી  શ   કરશે તો આજબાજના ં ગામવાળાને ને  ભરવાડોને  ને પોલસનની

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 105

ે ે

ડરીવાળા એ દરકની સાથે મળી વાતો કરશે. આ તો અંદરની વાત છે .' 

             'ભૈ,  ધણીને  હજ્ય ુ ં એ  ઢાકણીમાં  પણ  હાબદો  રહે .  આ  તો  તારુ  દાઝે 

ુ

ં

એટલે  વાત  કરી.'  જાણે  પોતે  કોઈ  મહાન  ખાનગી  વાત  શકરને  કરતો  હોય 

એવો  એણે  ડોળ  કય .  શકર  ભણલો  થોડુ  ઓ   હતો  પણ  ગણલો  ઝા .ં   

ં ે ં ં ે

ં

અચાનક આવા બ બ  વા સમાચાર સાભળી  શકર મનમાં ગભરાઈ તો ગયો. ં

તન ુ ં ટર્ક્ટર  જાણે  ર તા  વચ્ચે  ખોડાઈ  ગયુ.  એક  િમિનટ   તો  જાણે  એનાં 

ે ે ં

ં

ભાનસાન  ખોવાઈ  ગયાં.  પણ  પછી  જાતને  સભાળી  લીધી.  શકર  નુ ં નામ  ં

ે ે

ઝરન પચાવનાર . 

ં

            'અ યા કચરા, આ બાબતમાં કાઈ પણ ઊડતી વાતો તને માલમ પડે કે 

ે ં ે

પહલો  મારી  પાહ ે દોડયો  આવ .  કોઈને  પણ  કહીશ  ના.  તારે   ઘર  િદવાળીએ 

જારનો કોથળો પહ ચાડીશ.' કચરાને તો શકરન ુ ં આવુ કહવ ુ ં વહાલુ ં જ લાગે ને! 

ં ં ે

ે ં ે ં

બધા સમાચાર દવા એ શકરને ઘર રોજ હાજ પડયે પહ ચી જવા માડયો.  ં

ં

         શકરે , રતનાને  ને  નાગજી મોટાને  આ વાત કરી. પોતે  પણ પોલસનની 

ે ં

ડરીવાળાને  િવ ાસમાં  લઈ  સાપ મરે   નહીં ને  લાકડી ભાગે  નહી એવો ઉપાય 









M

કરવાનુ ં િવચારવા  માડ .ું   મા તર  હવે  આરામથી  છોકરાં  ભણાવતા.  ભણલા 

ં ે









O

ે ં

હોવાથી  તમને  ગતાગમ  વધારે   પડે  એ  બાબતમા  શકર,  રતનો  અને 

પોલસનની  ડરીવાળો  ઠક્કર  એક  મત  હતા.  પણ  ઠક્કરે   ક :ું   'તારા  કરતાં 

ે









C

અમને  વહલી  ખબર  પડે  એવુ ં િચંતા  કરવા  વુ ં હોય  તો.  ત ું મનમાં  ધરપત 

ે

Y.

રાખ . હ ંુ બધી તપાસ કરીને તને કહીશ.' 

ે ે ે

            નાગજીભાઈએ ક ગર્સ કચરીમા ં ને પોલસન ડરીમા ં તપાસ કરી. એમને 

LA

ે ં ં ે

બય જગ્યાએથી જાણવા મ યુ કે આણદમા ં સહકારી ડરી શ  થવાની છે  એ સો 

ે ં ં

ટકા સાચી વાત છે . પણ પોલસન ડરી કાઈ બધ થઈ જવાની નથી. આણદમા ં ં

A



ે ં ે ે

કટલાક વરસો પહલા ં સરકારે  ડરી શ  કરી હતી પણ પોલસનની સામે એ ટકી 

ં ે

શકી ન હતી ને સરકારે  એને બધ કરી દવી પડી હતી. એટલે પોલસનનાં માપ 

K







ે

ચાલુ જ રહવાના ં હતાં. 

A









             વધારામાં  એમને  એ  પણ  જાણવા  મ યુ ં કે  હજુ  અમલના ં માપ 

ૂ

ST









ં ં ૂ ં

ગામડાઓમા ં શ  થાય અને એમનુ દધ આણદ લાવવાની  યવ થા ગોઠવતાં 

એમને  વખત લાગશે. વળી એમની પાસે  પોલસનના  વી અ તન મશીનરી 

ૂ ે

પણ નથી એટલે એ દધનો યોગ્ય િનકાલ કમ કરશે એ જ બહ મોટો સવાલ છે . 

ુ

PU









ે ં

ને  સામે  પોલસન ડરી કાઈ નાની નથી. એની અ ક્યામત કરોડોમાં  ગણાય છે . 

ં ે ં ૂ

એ  કાઈ  બપાચ  વરસમાં  ઊડી  જવાની  નથી.  એ  અમલને  લોઢાના  ચણા 

ચવડાવશે. 

ે ે

            રિવવારની રજા હતી મા તર જમીને  આડપડખે  થયા હતા. ત્યાં  તર્ણય 

આવી  પહ ચ્યા.  મા તરને  અચરજ  થયુ.  મારંુ   શુ ં કામ  પડ  ું હશે?   બધાને 

ં

ે ે

પર્મથી બસાડી ચા િપવડાવી. બોલો માર ું  ખોયડુ કાં પાવન કયુ? 

ં ર્ં

ં ે

         શકર ચાનો હબડકો લગાવતાં બો યો: 'વાત એમ છે  ને મા તર સાહબ 

ે

આઝાદી તો  મળી.  આ  વષેર્  મારે   વળી  ખતી  ની  ઉપ   બમણી  થઈ. 

ે ૂ ે

પોલસનની ડરીના દધના ફરાથી ઉપરની કમાઈ પણ સારી પડે  છે . આ મારો 

ં ં ં ૂ ે

લગોિટયો ભાઈબધ સમાચાર લા યો છે   કે  આણદમા ં દધની ડરી શ  કરવાની 

ં

છે   તે  હેં  મારો ધધો ચોપટ તો નહીં થઈ જાય ને? એમાં  વળી આ પોલસનની 

ે ં

ડરી નુ શુ ં થશે?'         

ૂ ે

             આણંદમાં દધની ડરી આવશે તો ફરતાં  ગામોનુ ં શુ ં થશે?  મા તર

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 106

સાહબ, તમે ભણલા ગણલા કઈ બે વાત હમજાવો તો અમે હમજીએ. હજુ મારા 

ે ે ે

બાપા ખોટી િચંતા ન કરે એટલે એમને  પણ વાત નથી કરી તથી જરા છાનુ ં

ે

ુ

રાખજો.   તમે  ખલાસાથી  વાત  હમજાવો  તો  અમારા  દલને  તાઢક  થાય.' 

મા તર હવે  ઊંડા િવચારમાં  પડી ગયા. પણ છોકરાં  ભણાવી જાણનાર મા તર 

બહ હ િશયાર હતા. 

ુ

               તૈણેય  જણ  મા તરને  એકી  ટશે  જોઈ  ર ા.  મા તર તો  જાણે  ઊંડા 

ૂ ં

િવચારમાં  ડબી ગયા. આ શાિત તો જાણે  ભરખી રહી હતી. પણ  ટકોય કોના 

ે ે ં ે

બાપનો  હતો  તથી  બઠા  ર ા.  પાચક  િમિનટ  પછી  મ તરે   આંખો  ખોલી  અને 

કહે: 'અરે , આના તો ઘણા બધા ફાયદા છે . રાતો રાત આંબા ન પાકે  પણ જો 

ં

િવચાર  કરશો  અને  હા  તે  પણ  શાિતથી  તો  શીરા  ને  મ  કોિળયો  ગળશો.  જો 

ુ ે ુ

અિધરા  થયા  તો  તમે  દઃખી  થશો  અને  હાથમાં  આવલી  તક  ગમાવશો.  આ 

ુ ં

િતર્પટીને આમાં કાઈ બહ ગતાગમ પડી નહીં. 

ુ

         મા તર હવે  િનવ ૃ  હતા તથી સમય ઘણો મળતો. વળી આ સમાચારે  

ે

ુ ુ

તમનામા ં નવુ જોમ પય.ુર્ં  ગરવાર અને રિવવારે  પર્ાથનાસભા થતી. ઘર ઘરથી 

ે ં ૂ ર્ ે ે









M

ને  ભણવામાં  રસ  હોય  તમને  વગર  ફીએ  એ  િવ ાની  ખ ુ લા  હાથે  લહાણી 

ે

કરતા.  









O

ં ે

            'તે  હેં  મા તર,  ફોડ પાડીને  હમજાવોને. અમે  કાઈ ઝા  ં ભણલા નથી. 









C

પણ હમજાવશો તો હમજી જઈશુ.ં ' 

Y.

              ત્યાં  રતનો  કહે:  'મા તર,  આ  વાતની  મારા  બાપા  કે  ડાજી  બાપાને

કોઈને હજુ ખબર નથી.' 

LA

ં ં ે ુ

            શકર શાત હતો. તને  મા તર પર ગળા સધીનો િવ ાસ હતો. મા તર 

ખોટું  ન  બોલે  તે  શકર  બરાબર  જાણતો.  મા તરનો  લાગણી  ભય   વભાવ. 

ં

A





ં

વાથર્ તો મા તરની પાહ ે ફરકે પણ નહીં.                       

K







ં ે

             લાબો  ાસ  લતા ં મા તર  કહે:  'એમા  ગભરાવાની  જ ર  નથી  મને 

A







ં ે

આણદ  જવા  દો.  હ ંુ સરકારી  વડી  કચરીએ  જઈ  આવીશ.  ત્યાં  મારો  એક 

ં

ભાઈબધ  છે .  મને  બધી  તપાસ  કરવાનો  સમય  આપો.  પછી  આપણે  આગળ 

ST









ચચાર્ કરીશુ.ં  આપણે હવે આઝાદ થયા છીએ   પણ થશે તે આપણા હારા માટે  

ં

હશે.  શકર  અને  રતન  તમે  જરાય  ઉતાવળા  ન  થાશો.  તોડ  કાઢીશુ.ં   તમારાં 

PU









ે ે ે

બયના ં નસીબ  પાધરાં  છે .  ઘીના  ઠામમા  ઘી  પડી  રહશે.  ઘર  જાવ  આવતા 

ે ં ે

અઠવાિડયે  દશરા   છે ,  હુ ં આણદ  મારા  િમતર્ને  મળવા  જઈશ.'  કહીને  તર્ણયને 

ે ં

િવદાય  કયાર્.  મા તર  થાકલા  હતા  પાછી  લાબી  તાણીને  સ ૂઈ  ગયા.  િવચાર 

પીછો ન છોડે પણ શરીરને િવહામો મ યો.     

ે ે ં ં

             ગબાની  ગડબડ  કરવાની  આદતને  કારણે  તનય  ક્યાકથી  આણદમા ં

ૂ ે

'દધની  ડરી'  આવવાના  સમાચાર  મ યા  હતા.  એ  તો  ધોિતયાની  કાછડી 

ે

હાથમાં  ઝાલી  માવજીભાઈની  ડલીએ  પહ ચ્યો.  માવજીભાઈ  ગબાથી  દર  ૂ

ે ે

રહવા  માગતા  હતા.  પણ  એને  પોતાને  આંગણે  આવીને  ઊભલો  જોઈ  તને  ે

ે ે

બસાડયો. 'અરે , ગબો  આ યો  છે .  પાણી લાવજો  અને  પછી  ચા  મલજો.'   મોઢે 

મીઠું બોલે તન ુ ં નામ માવજીભાઈ. 

ે

ં ે

        ગબાએ માડીન  બધી વાત કરી. પોતે  છે લા ં બે  વરસમાં   કામમાં  હાથ 

નાખ્યો તે  બધાંમાં  ભલીવાર નહોતો  વ યો. કમાણીને  માર પડયો હતો. તમા ં ે

ૂ ે ં

વળી આ નવુ ં તત. માવજીભાઈએ તને  ધીરજ બધાવી. એક રકાબી ચા ઉતરી 

એટલે  ગબાના જીવમાં જીવ આ યો. એણે અને માવજીભાઈએ મસલત કરી . 

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 107

પહલા ં તો ડરી િવશે  જાણવુ. પછી કોને 'ફોડી' કામ કઢાવવુ ં તનો પતરો રચવા 

ે ે ં ે ેં

ં

માડયા. 

ં ે ે ુ

                     શકર  અને  રતન  પોલસનની  ડરી  પર  બઠા  હતા.  પર્ભને  િવનતી 

કરતા  હે  પર્ભુ  અમારી  દાનત  સારી  છે .   કરવુ ં હોયતે  કર   અમે  તો મહનત ે

કરીને  પટીય ુ ં રળીયે  છીએ. હવતો આઝાદી આવી. બે  પાદડે  થાશુ ં તો ગામના 

ે ે ં

ં

તળાવની  પાકી  િદવાલ  ચણાવશુ.ં   ગામમા  કાના  મિદરયે  ઓટલો  બનાવીશુ ં

ુ

પજારી રાખી રાત પડે  ભજન કરશુ.ં  નાની િનશાળ બનાવશુ ં કે  અમારા છોકરા 

ુ ે

ભણે. જવાન ભળા થાય એટલે કશુ ં કરવાની ઈચ્છા જાગે.  છોકરીઓ માટે  પણ 

જદીુ   િનશાળ.  છોકરીઓ  ભણલી  હોય  તો  છોકરા  કળવે.  તમને  સારા  સ ં કાર 

ે ે ે

અને  ઘરકામ  યવિ થત  શીખવાડે.   ચાર  દી  િનકળી  ગયા  અને  આવી  પગ્યા  ુ

મા તરને આંગણે.   

ે ુ ુ

               મા તર તમને  જોઈને  ખશ ખશ. અરે   ફકર કરો મા. સહ  સારાં  વાનાં 

ુ

ં ૂ ે ૂ

થશે. આણદમા ં દધની ડરી તો વિડયા અને  જરખડા માટે   ખબ સારા સમાચાર 

છે . તમે  જો જો તો ખરા નસીબ આડન ુ ં પાદડુ   ખહી જશે. તમે  તર્ણય ગામના 

ે ં ં ે









M

સારા  માણસો  છો.  તમારા  વભાવની  મારા  દો તને  વાત  કરી.  તન ુ ં નામ  છે  

ે

અનપ.  ુ









O

ં

        મા તર    સમાચાર  લા યા  તે  જાણીને  શકર  અને  રતન  તો 









C

ુ ુ

ખશખશાલ થઈ ગયા. પોલસનવાળો ઠક્કરતો આ િચતર્મા પોતે ક્યાં ગોઠવાશે 

ે

Y.

તનો  િવચાર  કરી  ર ો  હતો.  એણે  પોલસનમાં  જઈને  તપાસ  કરવાનુ ં મનમાં 

ં

નક્કી કરી લીધુ. 

LA

ં ે

             નાગજીભાઈએ  શકરન  બોલાવીને  બધી  વાત  સમજાવી  એટલે 

ં ે

શકરનો  ાસ હઠો બઠો.  ે

A





□□

K





ં ૂ ે ં ુ

         આંણદમાં  એક  દધની  સરકારી ડરી  બધ  પડી  હતી.  ડો.  કિરયન 

ે ે ં

પરદશ  જઈ  ડરી  િવષે  અભ્યાસ  કરી  તા તરમાજ  ભારત  પાછા  ફયાર્  હતા. 

A









ં ૂ ે ં

આણદમા દધની  ડરીની થતી વાતચીત સાભળી   યોગ્ય  યિક્તઓનો સપકર્   ં

ST









ુ ે

સાધી પોતાની કશળતા જણાવી. તમના પર્િતભાશાળી  યિક્તત્વ અને  દશની  ે

ે

પર્ગિતમાં  પોતાનો  ફાળો  આપવાના  તમના  ઉમદા  િવચાર  સાથે  તમની  ે

ે ે ં ે ં ે

આગવાની  હઠળ  કાયર્  શ   થયુ.  તમને  િવ ાસ  હતો  કે  આ  બધ  ડરી  જ રથી  

PU









ધમધમતી બની શકશે. 

ે ે ૂ

            તમણે ૩૫૦  .ના મામલી પગારથી પોતાનુ કાયર્ સભા ય.ુ ં  ઠર ઠર દધ 

ે ૂ ં ં

ં ં ુ ે

મડળીઓ  અિ તત્વમાં  આવી.  “આણદ  િમ ક  યિનયન  િલિમટડ”   નુ ં નામ 

પડ  ું “અમલ”.  પછી  સહકારી  મડળ  રજી ટર  થતાં  તન ુ ં નામ  'ખડા  િજ લા 

ૂ ં ે ે

ૂ

સહકારી દધ ઉત્પાદક સઘ િલિમટડ' રાખવાનાં  આ યુ. પણ તોય એનુ પહલ ું

ં ે ં ં ે

ું

નામ 'અમલ' જ જણીત અને માનીત ર .ું  

ૂ ું

ુ ે ુ

            ડો. કિરયન સાથે  કોલજમા ં ભણતો હતો. હ ંુ ને  અનપ તો એક ગામના 

ુ ુ

લગોિટયા દો ત છીએ. કિરયન અનપની ઈમાનદારી ના  જાણકાર  તથી તને  

ં ે ે

ે ુ

પોતાના  હાથ  નીચની  નોકરીમાં  રાખી  લીધો.  મા તરે   અનપને  વિડયા 

ુ

બોલા યો. અનપે ગામલોકોને સઘળી જાણકારી આપી, મા તરને ઘણો આનદ  ં

થયો.        

ે ે ં

            ખડા િજ લાની અંદર આવલા ં બધાં  નાનાં  મોટાં  ગામડાં  સગઠીત થઈ 

ે

સહકાર દશાવી હાથમાં હાથ િમલાવી કામ કરવા તત્પર થયાં.  ડરી ચાલુ થયા

ર્

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 108

ૂ ૂ ું

પછી  દધ  ક્યાથી  આવશે.  તમાન ુ ં દધ  પે ચ્યુરાઈઝ  કરીને  મબઈ  ને 

ં ે ં

ે ે ે ં

અમદાવાદ  વાં  મોટાં  શહરોમા ં વચવાની  તથા  તમાથી  બટર  અને  ઘી 

બનાવવાની  યવ થા ગોઠવાવા માડી. ં

ં ૂ ે

         ની  કાગડોળે   રાહ  જોવાતી  હતી  તે  'આણદ  દધની  ડરી'ના  આંગણમા 

સવારથી ચહલપહલ શ  થઈ ગઈ.  ૩૧મી ઓક્ટોબર, આપણા સહના પ્યારા  ુ

ે ે

સરદાર  વ લભભાઈ  પટલનો  જન્મ  િદવસ  ડરીના  ઉદઘાટન  માટે   નક્કી 

ુ ું ં ુ ુ

કરાયો હતો. ગજરાતન ગૌરવ, લોખડી પરષને  આથી વધુ  સદર  ધ્ધાજલી  ું ં

શુ ં હોઈ શકે.   

સવારથી જ લોકોના ટોળે  ટોળાં આવવાનાં શ  થઈ ગયાં હતાં.  પિડત  ં

જવાહરલાલ  નહેરુ ની િન ામા ં સમારભ  ઉજવાયો.  મશીનની  ઘમઘમાટી 

ં

કાનને  પ્યારી  લાગી.  શુ ં અદભત  કાયર્  હત.  ગામડાંઓમાથી  આવલ ું દધ 

ૂ ું ં ે ૂ

ું ુ ં ું

ઠલવાત અને  પે ચ્યરાઈઝ ઝતુ હત. વિડયા અને  જરખડાના લોકો આણદથી  ં

નજીક  હતા  તમના  િક મતનો  િસતારો  ઝગમગી  ર ો.  ચારબાજુ    આનદન ુ ં

ે ે ં

મોજુ ફરી વ યુ.  ં









M

              ડરી  ચાલુ  થઈ.  બધા  કામની  વતરણ  સરસ  રીતે  થઈ  ગયુ ં હત ું . 

ે ે

ુ









O

ે ે

તવામા ં દલાયા   ડો. કિરયન સાથે  ડરી િવશે  અભ્યાસ કરી ર ા હતા તમણે  ે

ુ

પોતાની  મરજી જોડાવા  માટે   દશાવી.  નવુ ં કાયર્  હત ું તથી  સ ં થાએ  કિરયનને 

ર્ ે









C

ં ે

જણા યુ કે  નવી  યિક્ત યોગ્ય છે   પણ તમનો પગાર પોષાશે  નહીં. પણ સારા 

ર્

ે

Y. ુ

કાયમા ં માનતા ડો. કિરયને  પોતાના પગારમાં  ૧૦૦  .નો કાપ લવાની મરજી 

ે

ે

ે

દશાર્વી.  દશના  કાયર્  માટે   કવી  ઉદા   ભાવના!  દલાયા  જોડાયા  અને  ડરીની 

LA

પર્ગિત કદક ૂ ે અને ભસકે વધી રહી. કટલાય માણસોને રોજી રોટી સાપડયા. 

ૂ ે ં ં

            આ બાજુ   પોલસનવાળા ઠક્કરને  પણ મા તર સાથની દો તીની િકંમત 

ે

A



ં

હતી એટલે એણે વિડયા, જરખડા ને તરઘાટીનાં માપ બધ કરી દીધાં અને ત્યાં 

ે ં

 તે  ગામમાં  મા તર અને  નાગજીભાઈની દોરવણી હઠળ સહકારી મડળીઓ 

K







ૂ

થાપી અમલના ં માપ શ  થઈ ગયાં.  

A









            હવે  તો ખરંુ   કામ શકર અને  રતને  કરવાનુ હત. મનોરમખીને  મોટાભા 

ં ં ું ુ

ST









ે

બનાવવાના.  વાલજીકાકા,  પોલીસના  વડા  જાડજા  એ  બધાનાં  માન 

ે

સાચવવાનાં  એ ખાવાના ખલ નથી એની એમને  ખબર હતી જ. પણ વિડયા 

ેં

અને જરખડાના નાકના ધણી જો રાજી ન રહે તો કદર્ ચલાવવામાં તકિલફ પડે. 

PU









ેં ં

વિડયાનુ ં કદર્  શકર  અને  જરખડાનુ ં રતન  સભાળે   એવી  ગોઠવણ 

ં

ૂ ે ં

કરવામાં  આવી. અમલના અિધકારીઓ આવાં  બધાં  કન્દર્ોમાથી દધ િનયિમત  ૂ

ે ે ે ે ૂ ં

મળે   તના  પર  દખરખ  રાખે.  બય  ગામનુ ં દધ  આણદ  પહ ચાડવાનુ ં કામ 

ં ું ે

શકરને  આપવામાં  આ યુ હત ને  એના ફરાના ભાવ પણ વધારવામાં  આ યા 

ં

ં

હતા એટલે એને તો રોજના પાચ  િપયા વધારે  મળતા થયા હતા. વળી ટર્ક્ટર  ે

ે ં ે

આ યા પછી ખતીની આવક પણ વધી હતી. એનાં  તો પાચય આંગળાં  ઘીમાં 

હતાં.          

ં ે ૂ ે

             આણદની  'અમ ૂલ  ડરી'એ  દધના  ભાવ  યાજબી  ઠર યા  હોવાથી 

ુ ૂ ે

ગામલોકો પણ ખશ હતા. દધમા ં ફટ હોય એના પર્માણમાં  સા મળતા થતાં 

ૂ ં ે

દધમા ં પાણીની િમલાવટ પણ બધ થઈ ગઈ હતી. બસ દરકને  પોતાને  યોગ્ય 

ં ં ૂ ે ૂ

વળતળ મળતુ હોવાથી સતોષ હતો. અમલનય દધ ચોખ્ખુ મળે  તથી મલાઈ  ં ે

નીકળે .  માખણ  થાય  અને  વધે  તન ુ ં ચોખ્ખુ ં ઘી.  અમલ  ડરીનો  પર્ તાવ  અને 

ે ૂ ે

તન ુ ં ઉદ્ ઘાટન ભારત માટે શ થી જ એક સાચી િદશાનુ સફળ પગલું સાબીત

ે ં



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 109

ું

થવા માડ  ું હત. 

ં

ં

       િવઘ્ન  સતોષી  ગબો,  માધા  કલાલ  વા  આવા  ઉમદા  કાયમા ં રોડાં 

ર્

ે

નાખવાના  પર્યત્નો  કરતા  હતા.  મા તર  ધનજીભાઈ  તો  સવાનો  ભેખધારીને 

ે ે

બઠા હતા ને નાગજીભાઈ  વાનો ગામલોકોને સાથ હતો એટલે પલા લોકોની 

કોઈ તરકીબ ફાવતી ન હતી. ઘીના ઠામમા ઘી પડી ર  ુ હત ું ને  વડીયા તથા 

ૂ

જરખડા ગામ ચરોતર િવ તારમાં જાણે દધે નાહી ર ાં હતાં.    

ં ે ુ

            શકર,  જમની,  રવલી,  રતન,   બધા  ખશ.  ડો  ઠાકોર  અને  અમરતબા 

દીકરા વહ  પર વારી જતાં  હતાં. નાગજી મોટા તો સમતા ધારણ કરે લ  યિક્ત 

ુ

ં ં ં

હતા. એ આનદ અને સતોષ ભરી નજરે  બધુ િનહાળી ર ા હતા. 

ુ

અનકર્મ> 





 

 









M

O

 







C

 

 

Y.

LA

 

A





 

K







 

A

ST









 

 

PU









 

 

 

 

 

 

 



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 110

 

ં ૂ

૧૮. ડો ઠાકોર પપ મકાવે છે  

પર્િવણા કડિકયા

ં ં ુ

આઝાદી  આવી,  ઉમગ  લાવી,  આનદ  લાવી,  ખમારી  લાવી  વપનો 

સાકાર  કરવાની  ઘડી  આવી.  વિડયા  અને  જરખડાની  તો  િસકલ  જ  બદલાઈ 

ં ે

ગઈ.  ઘર  ઘરમાં  ઉત્સવનુ ં વાતાવરણ  છવાઈ  ગયુ.  દરકને  એમ  થયુ ં વરાજ 

ે

મ યુ ં હવે  ઘડી  આવી  કે  આપણે  સહ  મહનત  કરીને  ઉપર  આવીએ.  પ ૂ.

ુ

ં ુ ર્ ે

ગાધીબાપએ દશાવલા આદશ  ઉપર ચાલીશુ ં તો જ ર સારાં  ફળ પામીશુ ં ને 

ં ે

બે પાદડ થઈશુ.ં  

ે

વિડયા  અને  જરખડા  માટે   એક  વાત  કહવી  જ રી  છે .  જ્યાં  સારા 

માણસો વધુ  હતા અને  અનીિત આચરનારા જજ ૂ . અંતરનો અવાજ સાભળીન ં ે

ૂ

લોકો  બરાઈથી  બચતા.  માવજી  અને  ગબાની  ટોળી  છમકલાં  કરતી  પણ 









M

ફાવતી નહીં. ગામલોકો િફટકાર વરસાવતા. 

ૂ ંૂ ં ે

કતરાની  પછડી  ભ યમા  દાટો  તોયે  વાકી  જ  રહવાની  એ  ઉિક્ત 









O

ુ ુ ે

અનસાર  તે  લોકોને  સધારવાની  આશા  જ  છોડી  દવાની.  જો  કોઈ  ચમત્કાર 









C

ુ ે ે

થાય તો જ લોકો સધરે . એમાં  પાછો માધો કલાલ ટોળીમાં  ભળલો. પલો ગીધુ 

ં

ઘાયજો બે  બાજુ   ઢોલકી વગાડતો. ખર, એવા લોકોને  ન વતાવવામાં  જ માલ 

ે

છે  એમ સહ માનતા. 

ુ

Y.

LA

ટર્ક્ટર  આ યુ,  અમલની  ડરી  ચાલુ  થઈ.  નવુ ં સવુ ં હત ું તથી  અડચણો 

ે ં ૂ ે ે

ુ ુ

ઘણી પડતી. પણ ડો.કિરયનની કાય  કશળતા તરી આવતી. દલાયા જોડાયા 

ર્

ં

પછી  થોડી  રાહત  થઈ  હતી.  છતાય  વીજળીનાં  લફરાં.  ડરીના ં મશીનો  ે

A





ુ

ચલાવવા પાવર જોઈએ. કોઈ વાર ફ ઝ ઉડી જાય તો કોઈ વાર ટર્ાન્સફોમર  ર્

K







જવાબ દઈ દે   ત્યારે   બે  કલાક કામ ખોટવાઈ જાય. એવા સમયે  દધ ૂ  ન બગડે 

A







ું

તન ુ ં ધ્યાન  રાખવુ ં પડત.  જનરટર  હત ું તે  લાબો  સમય  કામ  આપી  શકવા 

ે ે ં

શિક્તમાન ન હત.  ું

ST









ં ુ

શકર  અને  રતન  ડો.  કિરયનની  પાસે  આવે  વખતે  દોડી  જતા.  તઓ  ે

ં

ભલે ગામડાના હતા, બે ચોપડી ઓ  ભણ્યા હતા પણસાથ સહકાર આપવામાં 

PU









ૂ

િવશાળ િદલવાળા હતા.  ડો ઠાકોર િદલમાં  ખબ હરખાતો. એને  હજી શાિતને  ં

ં

પરણાવાની  બાકી  હતી.  જો  રવલીને  સારો  દહાડો  હોય  તો  િસમત  પણ  ખબ  ૂ

ું ે

ભપકાદાર  કરવુ ં હત.  અમરત  જોડે  બઠો  હોય  ત્યારે   એ  પોતાના  સપનાની 

વાતો કરતો. 

ુ

જવાિનયા કાયમ એમ જ માનતા હોય કે  અમને  જ બધી ગતાગમ છે . 

ર્ં ે

અમારાં  માબાપ તો હવે  ખયુ  પાન. પણ કોનો આવરદા કટલો છે   એ તો પલો  ે

ે ં

હજાર હાથવાળો જ જાણે. માબાપે  કટલી વીસુ સો કરીને  બાળકોને  મોટાં  કયાર્ં. 

ે ં ે ે ુ ે ં ે ે ં

પટે   પાટા  બાધી  તમના  ઉછરમા ં જવાની  વડફી  બે  પાદડ  થયા.  તમ  છતાય 

ં

માબાપનાં મોઢાં સદાય હસતાં. હય ભય  સસાર જોઈ હરખાય.  

ડ◌ો કાયમ  િવચારતો હતો,  જમનીના  લગનમાં  નાગજી  મોટાએ 

દયની   િવશાળતા દાખવી એ જીવનમાં  મને  ડગલે  ને  પગલે  કામ લાગી. 

ં ું

રતનના લગન વખતે  એણે  એવુ જ સદર વતન રવલીનાં  માબાપ સાથે  કયુ. 

ર્ ર્ં

ૂ ુ

એ મનમાં િવચારતા હતા હવે નાનીને ખબ ધામધમથી પરણાવીશ . 



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 111

અમલની  ડરી  જોવા  અમરત  અને  ગામનાં  બૈરાને  લઈને  ગયા  હતા. 

ૂ ે ં

જાતજાતની અને ભાતભાતની મશીનરી જોઈને સૌને આ યર્ થયુ. દધ ડરીમા ં ં ૂ ે

ં ે ુ

આવે  ત્યાથી  તે  ગરમ  કરી  તને  પે યરાઈઝ  કરે   એ  બધુ ં મશીનની  સહાયથી 

ું ં ે

થત. અમરત તો આ બધુ જોઈને  આભી બની ગઈ.  ડો તને  પોતે  સમજતો એ 

ે ે ે

સઘ ં  પર્મથી સમજાવતો.  ડો તના પર જાન િછડકતો કમ વહાલ ન કરે ? ૩૦ 

ું

વરહોથી  નુ ં પડખ્યુ ં સે ય ુ ં હોય  અને  સદર  તર્ણ  બાળકો  દીધાં  હોય  આવી 

લ મી  વી  બૈરી  પામીને  પોતાને  નસીબદાર  માનતો.  અમરત  પણ  નામ 

પર્માણે 'અમરત'  વી મીઠી હતી. 

આ   ડો જરા થાકેલો હતો. સવારના ઊઠતાં  મોડુ  થઈ ગયુ. શકર તો 

ં ં ં

ં

સવારમાં  ભાથુ લઈને  કામે  િનકળી ગયો હતો. રવલી રાહ જોતી હતી કે  સસરા 

ે ૂ

આવે  તો  નવશકા  દધ  સાથે  બે  ગરમ  રોટલા  ટીપી  દઉં.  ચાનો  સબડકો 

ૂ

બોલાવતાં  ડો  કહે્:  'હવે  મારા  'રામ  લ મણ'  બળિદયા  કવામાથી  પાણી ં

ેં ે

ખચતા ં થાકી  જાય  છે .  કોહ  ભારે   લાગે  છે .  તમની  પણ  ઉંમર  થઈ  છે .  રવલી 

નીચે મોઢે પીરસી રહી હતી. 









M

જમીન ખોતરતાં એ બોલી: 'બાપુ, નાને મોઢે મોટી વાત લાગે તો માફ 

્

ં ુ

કરજો.  આપણા  બને  બળદના  પર્તાપે  પાક  સારો  ઊતરે   છે   અને  સખી  થયા 









O

ૂ ુ

છીએ. આપણે કવા પર 'પપ' મકાવીએ તો કવ.ુ ં ' 

ં ે









C

ં

ડો  ઠાકોર  મોઢામાનો  કોિળયો  ગળે   ઉતારીને  કહે્:  'વહ,  તને  આવો 

ુ

ં

Y.

વચાર  કઈથી  આયો(આ યો)?  ગઈ  કાલે  આખી  રાતથી  મારા  મગજમા  આ 

વાત ઘોળયા કરતી હતી એટલે  તો હવારમાં  ઊઠતાં  મોડુ  થઈ ગયુ. હ ંુ રાતનો 

ં ં

LA

એ  િવચાર  કરતો  હતો.  મારો  દીકરો  જવન  થયો,  વહ  લ યો,  મારંુ   અને 

ુ ુ

ં ં ં

અમરતનુ અડધુ  કામ ઓ   થઈ ગયુ. ગયા ભવનાં  હારાં  કરમ હશે  કે  પરભએ  ુ

અમને આવાં હમજુ દીકરો વહ દીધાં. 

ં ુ

A





ે

'બટા, તારી વાત વચારવા  વી છે . રાતે વા  કરી આપણે બધાં ભેગાં 

K







બહી  વચાર  કરીશુ.ં   રાતે  શકર  આ યો.  આણદથી  ઘરનાં  બધાં  માટે   ઠડુ   કસર 

ે ં ં ં ે

A







ૂ ં

એલચીવા ં દધ પણ લા યો હતો. શકરને ઘરમાં શુ ં વાત થઈ હતી તની એને  ે

ે

ખબર હતી  નહીં.  એ  થાકલો  આ યો  અને  રવલીએ  પાણી  નવશક ે ુ ં  કરી  રાખ્યુ ં

ST









ું ં

હત. ખખોિળય ું કયુ  અને  કહે: 'આ  તો ખબ ભખ લાગી છે . રોટલા ઘડયા છે   કે  

ર્ં ૂ ૂ

ખાલી િખચડી જ ખાવામાં આલીશ.' 

PU









રવલી  ના  રવલીની  આંખો  જાણે  કહી  રહીઃ  'અરે ,  'હજુ   તુ ં રવલીને  ન 

ું ં

ઓળખી  શક્યો.  તારા  મનમાં  હ(શુ)  ચાલે  છે   તે  મારા  વગર  કોણ  જાણી  હકે?' 

પણ  પરગટ  કહઃ  'ખબર  નથી  કમ  આ   મને  થાત ું હત ું કે  તમે   વધારે   ભખ્યા 

ે ે ે ૂ

ં ે

થયા હશો એટલે મેં મઝાના ચાદા  વા ગોળ ગોળ ઢબરા ં ટીપી રાખ્યાં છે .' 

ે ે ે ે ે ં

અમરતબા કહઃ 'રવા બટા, આ  કમ ઢબરા?' 

'મેં  ક  ું બા, આ  વા  વખતે  ઢબરા ં ને  રગણાન ુ ં ભડથુ કરીએ. શકર 

ે ેં ં ં ં

ે ે

તો એના આવા જવાબથી ઓવારી ગયો.  કોઈ દખે  નહી તમ આંખો નચાવી. 

ં ૂ

જમી પરવારીને  બધાં  પરસાળમાં  આ યાં. રવલી પણ ઢાકોઢબો કરીને  આવી 

ે

પહ ચી.  પરસાળમાં  કાથીના  ખાટલા  પર  ડો  ઠાકોર  થાભલીને  અઢલી  બઠો  ે

હતો. અમરતબા તમના પગ પાસે બઠા ં હતાં. શકરે  નીચે શતરજી પર લબા ય ુ ં

ે ે ં ે ં ં

ૂ ં

ને રવલી આવીને ખણામા ં સકોરાઈને બઠી. ે

ે ં ં

ડાજી  કહઃ  'શકર,  સાભળ,  આ   મને  રાતના  ઊંઘ  આયી  ન  હતી. 

ે

આખી રાત રામ અને લક્ષમણના િવચાર આવતા હતા. સવારે   રવા વહુ કહે કે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 112

ૂ ં ુ

આપણે  કવા  પર  પપ  મકાવીએ.  મને  ખબર  નથી  પડતી    િવચાર  મારા 

ુ ે ે

િદમાગમા ઘમરાતા હતા એની રવા વહને કમની ખબર પડી?' 

ુ

ુ

'પપ મકાવશ ુ ં તો પાણીની  ટ રહશે, માતર્ વરસાદ પર આધાર નહી 

ં ે

રાખવો  પડે.  િશયા   પાક  અને  ઉનાળે   બને  વખત  પાણીની  ટને  કારણે 

માતબાર  વાવણી  થશે.  વળી  ડના  ખચાર્  જોગુ ં તો  આપણને  લોકોનાં 

ં ે ે

ઑળવણમાથી  મળી  રહશે ને આપડા રામલક્ષમણનય કોહ ખચવા નહીં ેં

પડે.' 

ે

સવાર પડી,  ડા ઠાકોર આ  સવારથી ખતરે  જવા નીક યા. આ  કમ  ે

તમને  ગાડુ  જોડવાનુ ં મન  થયુ.  પર્મથી  રામ  લક્ષમણને  ચારો  નાખ્યો.  પટ 

ે ં ં ે ે

ભરીને  ખવડા યુ અને  પછી ગાડે  જોડયા. ટર્કટર આ યા પછી ગાડુ  બહ  જોડતા 

ં ે ં ુ

નહીં. એમને ખબર તો હતી જ કે ખતર પર   કવો ે ૂ  છે , તમા ં પાણી એકદમ 

ે

મઠુ ં  છે .  કવામા ં પાણી  તો  છે   છતાં  પાણીની  આવણી  પરતી  છે   કે નહીં એની 

ે ૂ ૂ

ુ

તપાસ  કરાવવી   જોઈએ.  અત્યાર  સધી  તો  કોહ  જોડવામાં  ધકલ  પચા ં ે ં

ું

દોઢસોની  મ  કામ  ચાલત ું હત.  હવે  જ્યારે   પપ  મકવો  હોય  ત્યારે   બધી 

ં ૂ









M

ં ૂ

વાતની તપાસ પડે. ખરચો કરીને  એંજીન પપ મકીએ અને  પાણીની આવણી 

ૂ

પરી ના હોય તો િફયા કો થાય. 









O

ે ે

ગાડે  ચડીને  ડા ઠાકોર નીક યા, લગભગ ચારક કલાક ખતરમા ં ફરી 









C

ૂ ે ં ં

કવાન  તપાસતાં  એમ કાઈ પાણીની આવણીની ખબર તો ક્યાથી પડે  પણ જો 

ં ૂ

Y. ૂ

એના પર એંજીનપપ મકવો હોય તો કવાને સમરાવવો પડશે એ વાત એમના 

ધ્યાન પર આવી ગઈ. 

LA

ે ં

એ ખતરની જમીન કાળી હતી ને  એમાં  ડાગર પણ થઈ શકે   તમ હતી.  ે

ુ ં

જો  પાણીની  સગવડ  પરતા  પર્માણમાં  થાય  તો  એમાં  ડાગરનો  પાક  લઈ 

A



ે ૂ

શકાય  તમ  હતો.  બપોરે   જ્યારે   ઘરે   આ યા  તો  એમની  ભખ  મરી  ગઈ  હતી. 

અમરત  લોટો ભરીને  તાજા દહીંની  છાશ  આપી તે  ગટગટાવીને  મોઢે  માડીને  ં

K







પી ગયા. 

A









ં ે ે

સાં   જ્યારે   શકર  ઘર  આ યો  ત્યારે   એને  પટ  ટી  બધી  વાત  કરી. 

ST









ં ે ે ં

શકર કહઃ 'બાપા, કાલે  મારે   બદલે  રતન ફરા કરશે. આપણે  બને  જણા તમે   

તપાસ  કરી  આ યા  તે  ફરીથી  ચકાસી  જોઈએ  અને  પછી  એંજીન  મકવાનો  ૂ

િનણય લઈએ.' 

ર્

PU









ં ે

રાતના  શકર  જ્યારે   ઊંઘવા  ગયો  ત્યારે   રવલી  કહઃ  'આપણે  મારા 

બાપાને  અને  નાગજી મોટાને  કાને  વાત નાખીએ તો કવ.ુ ં  જો એમ નહી કરીએ 

ે

તો એમને  કદાચ ખોટું  પણ લાગે.' શકરને  વાતમાં  વજદ જણાતાં  એણે  દશરી 

ં ૂ ે

હલાવી ને એ પડખુ ં ફરીને ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયો. 

ે ે

સવારે   ઉઠીને  કહઃ  'બાપા,  થાવ  તૈયાર  આપણે  ખતરે .  જઈ  બધી 

બરાબર તપાસ કરીએ. એકથી બે ભલા. તમે કાલે આંટો મારી આ યા છો તથી  ે

ુ ે

બહ  ટમ  નહીં  લાગે.  ડો  ઠાકોર  હરખાયો.  એમને  મનમાં  થયુ ં મારો  દીકરો 

ે ં ં

બાપનો પડયો બોલ ઝીલે છે . ખતરે  જતાં જતાં શકરે  વાત કરવા માડીઃ 'બાપા, 

ૂ ુ

કવા પર એંજીન પપ મકાવીશ ું તો પાણીની  ટ રહશે ને બળદોને આરામ પણ 

ં ે

ે

મળશે. આ બળદની જોડીએ તો આપણને  તાયાર્  છે . હવે  જો તમને  થોડો પોરો 

ખાવા  મળે   તો  હારંુ .  બાપ  દીકરો  આ   ઘણે  િદવસે  પટ  ી  વાત  કરી  ર ા 

ે

હતા. 

'એટલે તો આ િવચાર કય છે . હજુ મોટાને  ને  મગનજીને કાનય વાત

ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 113

નાખીશ.ંુ  એમનીય સલાહ લઈને પછી નક્કી કરશુ.ં ' 

ં

ં ં

શકર  એકિચ ે  બાપાની  વાત  સાભળી  ર ો  હતો.  પછી  એણે  ધીરથી ે

ક ,ું   'તો  બાપા,  નાગજીબાપાને  પણ  વાત  કરશુ ં અને  મારા  હાહરાને  પણ. 

એમની સલાહ લઈશુ ં તો એમનાય સારંુ   લાગશે  ને  આપણને  નાગજી બાપાની 

ે ે ે ં

ચીવટનો લાભ મળશે. ટર્ક્ટર લતા પહલાય આપણે એમની દોરવણી પરમાણે 

જ કરલ ું ને!' 

ે

ં

શકરની  આવી  સમજણભરી  વાતથી   ડો  રાજી  થયો.  પછી  ધીરથી  ે

રતનાને કહઃ 'એક પટ  ટી વાત કરંુ . તને ગમે તો હા, પાડ . મને જરાય ખોટું 

ે ે

ં

નહીં લાગે, તને  કદાચ હસવા  વુ ં પણ લાગે.' શકર િવચારમાં  પડયો એવી તે 

શી વાત હશે? 

ે ં

ત્યાં  ડો કહઃ 'સાભળ ગઈ કાલે  રાતે  સમણામાં  મને  “કાનો” આયો'તો. 

ં ં

કહે  અ યા  ડા, પૈસા કમાયો  તો કાઈ  જર  જાનવર કે  ઢોરાનો તો ખ્યાલ કર. 

ં ું

સવારના પહોરમાં  સમણુ ં આયુ ત. હ ંુ ગોદડામાં  બસી વચારે   ચડી ગ્યો. ને  થયુ ં

ે

ું ે ં

અરે   મારા વહાલા, ત કવો દયા  છે . હવે  િચ  દઈને  હાભળ   મારે   આપડા









M

ૂ ં ં

કવા પાહ ે ઢોરાં  માટે   પાણીનો  હવાડોય  બાધવો  છે .  ઉનાળાના  તાપમાં  ઘણી 

વાર  ઢોરાં  પાણી  માટે  વલખાં  મારે   છે .  ભલે  વિડયા  નાનુ ં ર .ું   પણ  મારા 









O

ં

માવતર  પાછળ  પાણીની  એક  પરબ  ગામમાં  બધાવવી  છે .  પપની પાસે  ં









C

ું ં

પક્ષીઓ  માટે   પણ  પાણી  પીવાની  બે  કડીઓ  કરાવીશુ.ં   પપ  મક્યા  પછી  ૂ

પાણીની  ટ રહશે. 

ં

ે

Y. ે

શકર  એકીટશે  બાપાને  જોઈ  ર ો  હતો.  દિરયાવ  િદલનો  તનો  બાપ! 

LA

ં ું

એ અંતરથી ઉપરવાળાને  મનમા વદી ર ો આવાં  સદર માવતર દીધાં. શકર  ં

ે ૂ

કહઃ  'બાપા,  'તમારી  એ  બધીય  મનષા  પરી  કરીશુ.ં '  ડો  મનમાં  હજાર 

A



ં ે ે ં

હાથવાળાનો  ગણ માની ર ો આ  બાપ દીકરા બનન  ધરમનુ કામ કરવાની 

મત આલી, 

K







ે ે ં ૂ

 બય ખતરે   પહ ચ્યા, શકરને  પણ વાડી અને  કવો ગમતાં  તો હતાં  જ. 

A









એણે  ક્યાં  ક્યાં  સમારકામ  કરવા  વુ ં લાગતુ ં હત ું એ  ડા  સાથે  સમજી  લીધુ. 

ં

ST









બસ હવે વાત કરવાની હતી રવલીના બાપને અને નાગજી મોટાને. 

ં

આ   આમ  પણ  બધુ ં કામ  રતન  સભાળવાનો  હતો  એટલે  શકરની  ં

PU









પાસે  પ ૂરતો  સમય  હતો.  રવલીનો  તો  હરખ  માતો  ન  હતો.  બપોરે   બાપ 

ે ુ

દીકરાને  એણે  પર્મથી  જવારના ગરમ  રોટલા  અને  અડદની  દાળ  જમાડયા. 

ે ે ે

અમરત  તાજી  વલોવલી  છાશ  પવાલી  ભરીને  લાવી  ને  બયન  મોટા  લોટા 

ભરીને દીધા. બને જણ ખાઈને આડે પડખે થયા. ઊઠીને પા  ગાડુ જોડા યુ. 

ં ં

'બા, અમે  બાપદીકરો જરખડા કામે  જઈને  આવીએ છીએ.' કહીને  ગાડુ  ં

ં ે

હકારી  ગયા.  નાગજી  મોટાને  ત્યાં  પહ ચ્યા.  કચરો  ત્યાં  હતો  તથી  રવલીના 

ં

બાપને  બોલાવા  મોક યો.  નાગજી  મોટાને  થયુ ં કઈક  કામની  વાત  કરવાની 

ે ે

હશે  તે  બય જણા સાથે  આ યા છે . બાપ બટો ના ના કરતા ર ા ને  જમના ચા 

ુ ં

જોડે  ભજીયાં  ઉતારીને  લઈ આવી. ત્યાં  સધીમાતો રવલીના બાપા મગનભાઈ

પણ આવી પહ ચ્યા. 

ચા પીને  પરવાયાર્  એટલે  ડાજીએ જરા ખ ખારો ખાઈને  વાતની દોર 

ુ ં ે

હાથમાં  લીધો. 'જઓ આણદની ડરીએ વાિડયા અને  જરખડાની િસકલ બદલી 

ે ં ં

નાખી  છે .  ટર્ક્ટર  લા યા  એનાથી  આપણને  ઘણી  શાિત  મળી.  છે લા  પાચ 

ે ે ે

િદવસથી મારા મગજમાં એક વાત મને ચન લવા દતી નહીં. 

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 114

ૂ ં ૂ

'વાત એમ છે  ને કે અમે કવા પર પપ મકાવવાનો વચાર કરીએ છીએ. 

ૂ

ને  તમે  તો જાંણો છો કે  તમને  પછયા વગર તો અમારાથી પાણીય ના પીવાય. 

ે

તમે  કહો તો બાથ ભીડીએ. મને  લાગે  છે   કે  એનાથી પાણીની લીલા લહર થશે, 

ે ં ં ે

ખતીવાડીમાય  બરકત  આવશે  ને  ઢોરાનય  ઉનાળે   રાહત  મળશે.  એક  વાર 

ં

તમે  આણદ  જઈને  બધી  તપાસ  કરીને  એમને  જણાવો  કે  એમાં  જોખમ  તો 

નહી(નથી) ને એટલે આગળ વધીએ.' 

ુ

નાગજી  મોટા  અને  મગન  વાત  જાણી  ખશ  થયા.  વાત  બરાબર 

ં ુ

હમજ્યા  અને  હ કારો  દીધોઃ  'ભઈ,  કરો  કકના.  હ ંુ આણંદ  જઈને  બધી  તપાસ 

ે ં

કરી આવીશ. તમારે   ડાજી, ફરો ખવાની જ ર નથી. શકર ને  હ ંુ જઈ આવીશુ.ં ' 

ં ું

પછી  પાણીની  પરબ,  ઢોરાં  માટે   હવાડો,  પખી  માટે   કડીઓ  બધી  વાતો  કરી

બધા  ટા પડયા. 

હવે  ડો ઠાકોર રગમાં આ યો. શકરને કહે ત તારે  તારંુ  કામ કર, હ ંુ હવે 

ં ં ું

ૂ ું

કવામા ં  હમનમ ુ ં કરાવવાનુ છે  એ શ  કરાઈ લઈશ. મને જ ર પડશે તાં(ત્યાં) 

ં

ં

તારી માદદ માગીશ. આમ બધુ નક્કી કરતાં મિહનો નીકળી ગયો. 









M

ડાની સાથે  નાગજીભાઈ અને  મગનભાઈ પણ કામમાં  વળગી પડયા 

ૂ ે









O

ં ે ે

હતા.  રતનો  શકરના  દધના  ફરા  પછી  નવરા  પડલા  ટર્ક્ટરથી  જરખડાનાં 

ં ે ે ં

દાતી  મારવાનાં  કામ  પતોવી  દતો  હતો.  ક્યારક  વિડયામાં  આવીને  ત્યાના ં









C

ે ે

ખતરોય ખડી આપતો હતો. 



ં

Y. ં ં

નાગજી મોટાની સલાહથી એંજીન ને પપ ઉપરાત દળવાની ઘટી એને 

ૂ

ં

ડાગર  ભરડવાનુ ં હલર  પણ  ડાએ  કવા  પર  ગોઠવાવી  દીધાં  હતાં.  ને  બે 

LA

ું ે

મિહનામાં  તો  બધુ ં રાગે  પણ  પડી  ગયુ ં હત.  લોકોનય  આ  કામમાં  િવ ાસ 

ું

પડતાં  ડાની  પોતાની  જમીન  િસવાય  બહારનય  લગભગ  ચાળીસ  િવઘાંન ુ ં

A



ં ું ે

ઑળવણ થયુ હત. બહારનાં  ખતરોમા ં કલાકના બે  િપયાના ભાવથી એમણે 

પાણી આપવા માડ  ું હત. 

ં ું

K







ુ ુ ે

વળી રોજ સાં  ચાર વાગ્યે આજબાજના ં ગામથીય લોકો ઘઉં, બાજરી 

A









ુ ૂ

ને  જવાર દળાવવા આવવા માડયા હતા.  ડાએ તો જાણે  રહવાન ુ ં જ કવા પર 

ં ે

ST









ુ ૂ

કરી  નાખ્યુ ં હોય  એમ  સવારથી  તે  અડધી  રાત  સધી  એ  કવા  પર  જ  હોતો. 

ે ં ૂ

બધાને  એમાં  બરકત દખાવા માડી હતી. અહીં કવા પર   આવક થતી હતી 

ે ે

એની સરખામણીમાં પલી ટર્ક્ટરની આવક તો કશય ન હતી. ું

PU









ુ

અનકર્મ>









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 115

૧૯. જખનો ઘાવડુ

ે

ં ે

Ðજયતીભાઈ પટલ

ૂ

તે િદવસે તરઘાટીમા ં લાખાજી ભવાની પોલ ઉઘાડી પાડી એ વાત

ુ ૂ

મા તર અને એમના ટોળાના જવાિનયાઓ ભલીય ગયા હતા પણ

લખાજી એ ભ ૂ યો ન હતો. પોતાન ુ ં થયલ ું એ ધોર અપમાન એનાથી

ે

ુ

ભલાય એમ પણ ક્યા ં હત ું! પણ મા તરની સામે પડતા ં એ ગભરાઈ ર ો

ે ૂ

હતો. એ પોતે કવો ભવો હતો અને એને કયી જોગણીનો માથે હાથ હતો

એ તો એને જ ખબર હતી. એના જાગિરયા એના પરચાની વાતોની

ં ુ ે

બડાઈ કયાર્ કરતા હતા ને ગામડાની અબધ પર્જા એ માની લતી હતી

ઓટલે એના ં આવા ં ધિતંગ ચા યા કરતા ં હતા. ં

ૂ

મા તરે એની પોલ ઉઘાડી પાડી એ વાત એ કદાચ ભલવા માગે

ૂ

તોય એના મળતીઆઓ એને એ ભલવા દે એવા ક્યા ં હતા? એ લોકોએ









M

ૂ ે ે

ભવાને એ વાત નહીં નહીં તોય છે લા મિહનામા ં દસકવાર યાદ દવડાવી

ે ે

હતી અને એનો બદલો લવા એને ઉ કય હતો.









O

ે

આઝાદી આ યા પછી મા તરની ફરતા ં બારય ગામમા ં એવી







C

ૂ

પર્િત ઠા જામી ગઈ હતી કે એમની સામે પડવાની ભવામા ં જાણે િહંમત જ

Y. ૂ

રહી ન હતી પણ એના મળતીયાઓથી તો ભવાને કારણે એમને મળતા ં

ૂ

માનપાન અને બોકડા અને દા ની શીશીઓ ભલાતી ન હતી. એ લોકો

LA

ૂ ે ં ૂ

ભવાની છાપ ફરી પહલાના વી થાય એ માટે ભવાને મા તર સામે

ે

ચડા યા કરતા હતા ને મા તરને કમનો પરચો બતોવવો એની

A



ે

જાતજાતની તરકીબો ઘડતા રહતા હતા.

K





ે ૂ

છવટે એક રાતે અટધો શીશો પેટમા ં પડયા પછી ભવો એમની

ે ે ં

સાથે મા તરની સામે વર લવા સમત થયો ને બધાએ જાતના પતરા ેં

A









ં ૂ

ઘડવા માડયા. બધાની વાતમા ં એક સર સરખો હતો કે એમણે ઉઘાડા

ST









ઊઠવાને બદલે કોઈ તર્િહત માથાભારે માણસ મારફતે એ મા તર અને

એના સાગિરતોને બરાબરનો પાઠ ભણાવવો. ઉઘાડા ઊઠવા તો એ

ૂ

મળિતયા કે ભવામા ં િહંમત જ ક્યા ં હતી?

PU









ં

ફરતા ં બાર ગામમાથી તો એમની સામે પડવા કોઈ તૈયાર થશે જ

ૂ

નહીં એની તો બધાને ખબર હતી જ એટલે એમણે દરના ં ગામોમા ં આવા

માણસની તપાસ કરવા માડી. ં

બહુ તપાસને અંતે મારિગયાનો જખનો ઘાવડુ એ કામ કરવા

ે

તૈયાર થયો. એને પચાસ િપયા અને દા ની એક શીશી અને એના બય ે

મળિતયાઓને દસ દસ િપયા ને એક એક શીશી દા આપવાન ુ ં નક્કી

ેં

કરીને બધા પાકો પતરો ઘડવાના કામમા ં લાગી ગયા. બધાને મા તર

ં ુ

અને એમના ટોળામાના જવાિનયાઓને પરચો બતાવવો હતો ને એમા ં

પોતાન ુ ં નામ ક્યાય ન આવે એવ ુ ં પણ કરવ ુ ં હત ું.

ં

ે ેં

અંતે જખનાએ એનો મારગ બતા યો. છવટે એવો પતરો નક્કી

ે

થયો કે ફરતા ં બધા ં ગામમા ં વાત વહતી કરવી કે મારિગયાનો જખનો

ઘાવડુ નામનો ભવો આ કાળી ચૌદસની રાતે મહાણામા ં સાધના કયાર્

ે ૂ ં ં

ં ેં ે ૂ

પછી તૈણ નાકાને પપળથી વરધા ડોહાના ભતને નાથીને મહીસાગરને



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 116

ે ે

પલે પાર મલી આવવાનો છે .

'મા તર આ વાત જાણશે એટલે જખનાને ભીડાવવા આ યા વગર

ં ં

નહીં રહે. આપડે દસપદર માથાભારે જણની એક ટોળી કરીને આઘે હતઈ ં

રહીશ ું અને મા તર જખનાનો પરચો જોવા આવશે તો એમના ં ઠાઠા ં ભાગી ં

નાખીશ.ંુ લોકો માનશે કે એમના ં ઠાઠા ં જખનાએ ભાગ્યા ં છે .' એક જણાએ

ં ં

ૂ

મમરો મક્યો.

'આપડે પરી તૈયારી સાથે જવ ું પડશે. મા તરની હાયેર્ એના

ૂ

ટોળાના પાચહાત બીજાય હશે.' બીજાએ ક .ંુ

ં

'આપણે કોઈએ ધાિરયા ં કે ભાલા લવાના નથી. પોલીસન ુ ં લફરંુ

ે

થાય એવ ું કશ ું આપડે કરવાન ુ ં નથી. આપણે એમના ં ઠાઠા ં જ ભાગવાના ં

છે . કોઈને જાનથી મારી નાખવાના નથી. કદાચ આપણામાથી કોઈ ં

ે ુ

ઓળખાઈ જાય તોય કહવાન ુ ં કે અમે તો જખના ઘાવડને ઢમઢોળવા

ે

આ યા હતા. અમને શી ખબર કે તમે ત્યા ં હશો? અંધારામા ં જખનાના

માણસ જાણીને તમને એકાદ ઝ ટ વાગી ગઈ હોય.'









M

'કાળી ચૌદસની રાતના અંધારામા ં આપણને કોઈ ઓળખી જવાની









O

ં ુ ં

બીક નથી. તોય ફિળયાની હાયેર્ બધાએ બકાનીય બાધવાની એટલે

ઓળખાઈ જવાનો કશો ભો તો નહીં.'







C

□□

Y. ં

એમની આ જખનાની વાતનો ચગોવગો સાભળી મા તર કહ: ે

LA

'અ યા એ પીપળામા ં તો ભત છે જ ક્યા? પણ એને એવ ુ ં ધિતંગ કરવ ુ ં

ૂ ં

ૂ ૂ

હોય તો ભલે આવતો. એ ભતને વશમા ં કરે કે ના કરે પણ હુ ં એના ભતને

ે ં ે

તો વશ કરીને એને જ ફરતા ં બારય ગામમાથી બહાર તગડી મકીશ.'ૂ

A





ુ

એમની વાત જાણીને જવાિનયાઓ કહ: 'સાહબ, તમે એકલા જ શ ુ ં

ે ે

K







કરવા અમે બધાય તમારી ભળા આવીશ.ંુ અમનય તમારો પરચો જોવાની

ે ે

A







મઝા પડશે. પછી અમે એને જ મહીસાગરની પલી પાર મલી આઈશ.ંુ '

ે ે

ST









'લખાને ઢીલો પાડયો ત્યા ં એની જગા લવા આ જખનો ઘાવડુ ં

ે ે

આવી પહ ચ્યો છે તે એને તો બરાબરનો પાઠ ભણાવવો જ પડશે. મને

ે ે

લાગે છે કે પલા લાખાએ જ એને તડા યો હશે.'

PU









ે ે

'જો એણે એણે તડા યો હશે તો એય ભળો આવશે તો આપડે

ું

એનય ભત કાઢી નાખીશ.ંુ ' બીજા એકે ક .ંુ

ૂ ં

ુ

બધા જવાિનયાઓએ મા તરથી ખાનગીમા ં મસલત કરી લીધી:

ે ં

'આપડે બધાએ બટરીઓને દોરી બાધીને હાયેર્ રાખવાની એટલે એને ખભે

ે ે ે

કે ગળે લટકાવી દવાય ને બય હાથ ઝાપોટ મારવા નવરા રહ.'

'કાળી ચૌદશન ુ ં અંધારંુ બરાબરન ુ ં હશે. આપણે બોયડી કે કાકોરના ં

ં

ું

ધગા ં આગળ ઊભા રહવાન ુ ં અને એ ભવાના ને એના ખાિધયાના મોઢા

ે ૂ ં

ે ે ં ે

પર બટરીનો શયડો પાડવાનો. એવોએ પાહ(પાસે) આવે એટલે બટરી ે

બધ કરીને એક બાજુ ખસી જવાન ુ ં કે પલો સીધો જાય ધગામા. પછી એને

ં ે ું ં

ે ું

ઊપરા ઊપરી બચાર ઝ ટો મારીને આખો ધગામા ં ધકલી દવાનો.' આવીે ે

ં

સતલસ કરીને બધા એની તૈયારી કરવામા ં પડયા.

ે

રતનાએ પોતાના ગોિઠયાઓને ગામની ભાગોળે મહાદવમા ં ભગી ે

કયાર્ ને બધાને એમણે કરવાના ં કામની સ પણી કરી દીધી. બધાન ુ ં કહવ ુ ં

ે

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 117

એમ હત ું કે જખનાને લાખાએ જ તડા યો હશે. વળી જખનોય કઈ એકલો

ે ં

ેર્ ં ં

નહીં આવે, એની હાયય પાચ હાત માણહ તો હશે જ. એટલે આપડે

ઊંઘતા ના ઝડપાઈ જઈએ એન ુ ં ખાસ ધ્યાન રાખવ ું પડશે.

ે ં

'તે આપડય કઈ ઊંઘતા ઝડપઈએ એવા છીએ! આપડે તો એમને

ે

ઊંઘતા ઝડપવાના છે . એમને કદાચ વહમ હશે કે મા તર એકલા આવશે

કે હાયેર્ બચાર જણાને લઈને ઉઘાડા આવશે. પણ આપડે પચાસ માણહન ુ ં

ે ં

ધાડુ ં લઈને પરી તૈયારી હાથે જઈશ ુ ં એવી તો એને શકાય નહીં હોય.'

ૂ ં

બીજાએ ક .ંુ

'ને આપડે ઉઘાડા જવ ુ ં છય ચ્યા! આપડે પહલા ં તો એમનો તાલ

ે ં ે

જોઈશ ું ને પછી બરાબર લાગ જોઈને એવી તડી બોલાવીશ ુ ં કે એમને

ં

નાહતાય નહીં આવડે.'

ે

ગમે તમ પણ બધા જખનાને ને લાખાને પરચો બતાવવા તત્પર

ં

થઈ ગયા હતા. હા, આ બધી સતલસની એમણે મા તરને જાણ થવા

ં

દીધી ન હતી. મા તર એમની ગાધીવાદી નીિત પકડી રાખે તો કદાચ









M

ૂ

જખનો ઘા કરી જાય ને બધા ં ગામને તો ડબી મરવા વ ુ ં થાય.









O

મ રતનાની ટોળી તૈયારી કરતી હતી એમ લાખાની ટોળીય

એમની તૈયારીમા ં વળગી ગઈ હતી. એમણે એમના એક સાગિરત ગોતાને







C

છાપરે સાજથી જ ભગા થવાન,ુ ં ત્યા ં જ દા ને ગોટાની પાટ કરવાન ુ ં ને

ં ે

Y.

ત્યાથી બારોબાર જરખડા તરફ રવાના થવાન ુ ં ગોઠ ય ુ ં હત.ું એમના પદર

ં

જણા િસવાય ગામમા ં કે ઘરમા ં કોઈને એમના એ કાવતરાની ગધ

ં

ં

LA

ુ ં

સધ્ધાય એમણે આવવા દીધી ન હતી.

□□

A





 

K







આમ કરતા ં િદવાળીના િદવસો શ થયા. રતનાની ટોળી તૈયાર

A







ે

થઈને બઠી હતી. કાળી ચૌદસની સા ં બધાએ પોતપોતાને ઘર બહાના ં ે

કાઢીને વહલ ું જમવાન ુ ં પતાવી દીધ ુ ં હત ું ને નક્કી કયાર્ પર્માણે બધા

ે

ST









ે ે ં ં ે

મહાદવમા ં ભગા થઈ ગયા હતા. શકર એના પાચક દો તો સાથે આણદ ં

ૂ ે ં

દધ રડીને બારોબાર તૈણ નાકાએ આવી જવાનો હતો.

PU









નક્કી થયા મજબ જખનો ઘાવડુ અને એના ચાર મળિતયા રાતે

ુ ે

ે

સાડા બાર–એક વાગ્યે આવી પહ ચ્યા. થોડી વાર પહલા ં લખાના માણસો

ું ં

પણ આવીને તરઘાટી તરફના ં ધગા ં પાછળ સતાઈ ગયા હતા. તો

મા તરની ટુકડીના જવાિનયા તો વળી એમના કરતાય વહલા આવી

ુ ં ે

ે ં ે

ગયલા હતા. એ બધા જરખડા તરફની સીમમા ં સતાયલા હતા.

ે

એમણે જખનાના આવવાની ગણતરી રાખલી પણ લાખાના

માણસોના આવવાની એમને ગણતરી ન હતી. વળી એ લોકો જખનાની

ુ ં

સાથે ન આવતા ં જદા આવીને સતાઈ ગયા હતા એટલે મા તરની ટોળી

ં

િવચારમા ં પડી ગઈ હતી. એમને એમા ં કાવતરાની ગધ આવી એટલે એ

બધા વધારે સાવધ થઈ ગયા.

ે

જખનાની ટોળીએ આવીને આમથી તમથી થોડા ં લાકડા ં ને ઝૈડા ં

ભગા ં કરીને તાપણ ુ ં સળગા ય.ુ ં જખનાએ અ ટમ પ ટમ બબડતા ં એ

ે

ુ ું

તાપણામા ં ગગળ વ ુ ં કશક નાખ્ય ુ ં ને તાપણાની ઝાળ તજ થઈ. ત્યા ં

ં ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 118

ૂ ં

એના બે સાથીઓએ ડાકલા ં કટવા માડયા ં ને એમના અલગ લહકામા ં ેં

કાઈક ગાવા માડ .ું વચમા ં વચમા ં એવા ં હાકોટા ને િકલકારીઓય કરવા

ં ં

ં ે ુ ં

માડયા ં કે છક જરખડાની ભાગોળ સધી સભળાય.

હજુ તો જખનો વાતાવરણ તૈયાર કરતો હતો ત્યા ં તો મા તર

ુ

એની સામે પહ ચીને ઊભા રહી ગયા. એમની પાછળ બે જવાિનયા પણ

જઈ પહ ચ્યા. 'મારય આ ભત જોવ ુ ં છે . મને એ ભત દખાડ પછી તારે

ે ૂ ૂ ે

ુ

એને છક મહીસાગર સધી ના લઈ જવ ું હોય તો એ મને જ વળગાડી દે .

ે

ુ

હય ગાધી બાપનો ભવો . મને તારા કોઈ ભત કે પલીતની બીક નથી

ું ં ૂ ં ૂ

લાગતી.'

ે

'એના ં પારખા ં કરવાના ં પડતા ં મલીને હમજીને ઘરભળા થઈ જાવ.

ે

ૂ

ને ણે આવા ં પારખા ં કરવાની હઠ પકડી હોય એને જઈને પછી આવો.'

જખને ગ ના કરી.

'એના કરતા ં ત ું જ ઘરભળો થઈ જા ને! તારા ં આવા ં ધતીંગની

ે

મને બધી ખબર છે એટલે તારંુ અહીં કશ ુ ં ચાલવાન ુ ં નથી.' મા તરે સામી









M

તર્ાડ પાડી.









O

ુ

પણ જખનો એમ ગભરાય એવો ન હતો. 'ત ું ગાધીબાપનો ભવો હો

ૂ

ુ

કે પછી િવલાયતની સરકારનો હો, નો ભવો હો તો એનો પરચો બતાય







C

ેં

નહીં તો હડતો થા અહીંથી.'

Y.

'ત ું પહલા ં પરચો બતાવ નહીં તો ત ું જ હડતો થા. આ અમારંુ

ે ેં

LA

ગામ છે ને ત ું તો રખડતા ભત વો અહીં આવલો . નહીં તો હુ ં તને

ૂ ે ં

ં

એવો પરચો બતાવીશ કે તને નાસતાય નહીં આવડે.' મા તરને બદલે

ુ

એક જવાિનયો બોલી ઊઠયો.

A





ુ

મા તરને બદલે એક છોકરડા વો જવાિનયો સામે આ યો એ

K







ૂ ે

જોઈને ભવો તાનમા ં આવી ગયો ને એને ડરાવવા બોલી ઊઠયો: 'બસ હવે

A







ત ું પરચો જોવાવાળી. જા જઈને તલાવડીમા ં મોઢુ ં ધોઈ આય(આવ).'

ST









'તારે પરચો ના બતાડવો હોય તો હુ ં તને પરચો બતાડુ .' કહતા ં

ં ે

ુ ં ં

એક જવાિનયે તાપણામા ં આડી ડાગ ઠપકારી. ને એમાથી બળતા ં લાકડા ં

જખના પર ઊડયા ં ને એ ગ ુ સે થઈ પલાની તરફ ધ યો ત્યા ં તો બીજા

ે

PU









ુ ૂ

જવાિનયાઓ દોડી આ યા ને ભવાને અને એના સાથીઓને આડધડ ે

ડવા જ માડયા.ં

આટલ ું મોટુ ં ટો ં જોઈ જખનાની ટોળીવાળા લોકો ગભગાઈને

ભાગ્યા. ત્યાં લખાવાળા બહાર આ યા એટલે એ લોકો સમજ્યા કે

લાખાવાળા એમની મદદે આ યા છે એટલે એ પાછા વ યા. ત્યા ં તો નક્કી

ુ ુ

કયાર્ મજબ રતનાની ટોળીના બધા જવાિનયાઓ પાછા હઠી ગયા.

ે

બધાને ભાગતા જાણીને સામવાળા તાનમા ં આવી ગયા. એમણે

ધગા ં પાસથી બટરીન ુ ં અજવા ં આવત ું જોય ુ ં ને બધા એ તરફ

ંૂ ે ે ધ યા.

ુ

મા તરની ટકડી એમના વાગત માટે તૈયાર જ હતી. એમણે બધાને

ે ંૂ ં ે

આડધડ ઝાપોટીને ધગામા ં ધકલી દીધા. ત્યા ં કોઈએ તાપણામાથીં બળતા

ંૂ ં ં ં

ફાચરા લઈને ધગામા ં નાખ્યા ને કાટા વાગવાની પરવા કયાર્ િસવાય

ે

પલા ભાગ્યા છે .

ુ ુ

બધાને દર સધી તગડી મક્યા પછી આ જવાિનયાઓએ આજબાજુ

ૂ ુ ે ૂ



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 119

ે ં ે ં ે

તપાસ કરી તો કટલીય ડાગો, કટલાય ફિળયા ં ને કટલાય જોડા જ્યા ં ત્યા ં

વરિવખર પડયા ં હતા. એમાથી ડાગો અને ફિળયા ં રાખી લઈને બાકીન ુ ં

ે ે ં ં ં

બધ ું તાપણીમા ં નાખી ઉપર વધારે ઝૈડા ં નાખીને હોળી સળગાવી બધા

ં ં

ે ે

ટર્ક્ટરમા ં બસીને પાછા ઊપડયા.

□□

 

ુ

બી િદવસે તરઘાટીના જવાિનયાઓ તાલ જોવા કામના ં બહાના ં

કાઢીને લાખાના મળિતયાઓને ઘર ઘર ફરી વ યા. એમણે જોય ુ ં તો

ે ે

કોઈને લમણે ઢીબ ુ ં થય ું હત ું તો કોઈને કપાળે ઝૈડાથી સાિથયા િચતરાઈ

ં

ે

ગયા હતા તો કોઈ મીઠા અને હડદરનો લપ લગાવીને આડા પડલા હતા. ે

બધાએ એમની મ કરી કરવા માડી: 'શ ું થય ુ ં આ? રાતે ધાડ

ં

પાડવા ગયા હતા કે છાપરંુ સચારતા ં પગ લપ યો?'

ં

'મને લાગે છે કે આંબો વડતા ં પડયા હશે, તે વગર આટલ ું બધ ું

ે









M

ૂ

વાગે નહીં.' બીજો ટાપસી પરતો.

'પણ એવા ં દા'ડે કરવાના ં કામ રાતે કરવા જાય તો આવ ું થઈ જ









O

જાય ને!' તર્ીજાએ ક .ંુ









C

અનુકર્મ>

Y.

LA

A

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 120

૨૦. ગાધીબાપ ુ આ મશાળા

ં

ં ે

જયતીભાઈ પટલ



ે ું ે

વિડયા, જરખડા અને એની ચારય બાજના ં બારય ગામ આઝાદી

ૂ ે

અને અમલ ડરીનો પર્તાપે આગળ આવી ગયાં હતાં. વળી એ બધાં ગામોને

મા તર અને નાગજીભાઈની દોરવણી મળવાથી બીજાં ગામો કરતાં એ બધાં

ં

વધારે પર્ગિત કરવા માડયા ં હતાં. આ ગામોમા ં ગામસફાઈ માટે

ં ે ુ

યસવકોની ટકડીઓ ઊભી થઈ ગઈ હતી એમણે સફાઈ ઉપરાત ં

ુ ુ

અંધ ધ્ધા અને કિરવાજો સામે પણ મા તરની દોરવણી મજબ કાયકર્મો

ર્

ં

હાથ ધરવા માડયા હતા.

ે ં ે

આ િસવાય મા તરે કન્યાકળવણી બશ ઉપાડી હતી એને કારણે

ં

આ બધાં ગામોમાં છોકરીઓ પણ સારા પર્માણમાં િનશાળે જવા માડી હતી.

ૂ

હવે મા તરે આ બધાં ગામો વચ્ચે એક હાઈ કલ શ કરવાનુ ં કામ હાથ ધયુર્ં









M

હત.ું એમને ખબર તો હતી જ કે વિડયા કે જરખડા કે બીજા કોઈ એક ગામની

ું

તો આ સાહસ કરવાની કે એને િનભાવવાની ગજાઈશ ન હતી. એટલે એમણે









O

ે ૂ ે

જરખડા, તરઘાટી અને વિડયાને િતર્ભટે હાઈ કલ શ કરવાનો િવચાર તર્ણય

ગામના મોવડીઓ આગળ રજૂ કય .







C

ને સૌએ એમના આ િવચારને વધાવી લીધો. એ િતર્ભટા ઉપરનાંે

ે ે Y. ે ે

ખતરો દરક ગામની સીમને છવડના ં હતાં એટલે એવાં મ ઘાં પણ ન હતાં.

LA

નાગજીભાઈનુ ં એક અઢી િવઘાંન ુ ં ખતર એ િતર્ભટા પર જ હત.ું એમણે એ

ે ે

ે ં

ખતર હાઈ કૂલ માટે દાનમાં આપવાની સમિત દશાવી. એટલે વિડયા એને

ર્

તરઘાટીવાળાએ પણ એને અડોઅડ આવતી જમીનોવાળાને સમજાવીને કે

A





ગામવતી એને જમીનની િકંમત આપવાની ગોઠવીને પોતાનાં ગામથીય ે

K





એટલી જમીનો અપાવી. આમ લગભગ દસ િવઘાં જમીન પર ગાધીબાપ ુ ં

આ મશાળા શ કરવાની વાતના ી ગણશ મડાયા.ે ં

A









ંૂ

આ દરિમયાન િજ લા લોકલ બોડની ચટણી થઈ હતી ને

ર્

ST









ંૂ

નાગજીભાઈ એમા ં ચટાઈ આ યા હતા. મા તરે સરકારમાં આ આ મશાળા

ૂ

માટે માગણી મકી ને નાગજીભાઈએ પોતાની વગ લગાડી એટલે

PU









ં ે ં ૂ

સરકારમાથીય આ શાળા માટની મજરી તાત્કાિલક મળી ગઈ. આ શાળામાં

ૂ ે

થોડે દરને ગામથીય બાળકો ભણવા આવે એવુ ં કરવું હોય તો ત્યાં એક

ે ૂ

છાતર્ાલય પણ હોવુ ં જોઈએ એવી મા તરે વાત વહતી મકી. એ માટના ે

ે

મકાનની વાત કરતાં પહલા ં તો એના િનભાવની વાત ગામલોકોએ જાણે

ઉપાડી લીધી.

ું ં

ડાએ ક : 'એમાં રોજ ટલાં શાકભાજી જોઈએ એ આણદથી અમે

અમારે ખરચે લઈને કાયમ છાતર્ાલયમાં પહ ચાડીશુ.ં '

ં

નાગજી મોટા કહે: 'બાર મિહને એમાં વાપરવાના પાચ મણ ચોખા હુ ં

મોકલી આપીશ. આપણે છોકરા ં છાતર્ાલયમા ં રહીને ભણે એવ ુ ં કરવ ું હોય

ે

તો એમા ં રહવાની ને ખાવાની યવ થા મફત કરવી જોઈએ.' પછી તે

ં ે ં

જાણે બધાં ગામોમાથી આવાં દાનનો પર્વાહ વહવા માડયો.

કોઈ કહે: હુ ં ઘઉં આપીશ, તો કોઈ કહે: હુ ં અઠવાિડયે એક િદવસ

ૂ આપીશ તો કોઈ કહ: હુ ં અઠવાિડયામા ં બે િદવસ તાજુ ં દહીં આપી

દધ ે



ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 121

જઈશ.

મા તર કહે: 'આટલા બધાની જ ર નહીં પડે. પણ તમારા બધાના ં ં

નામ ન ધી રાખીશુ ં ને મ જ ર પડશે એમ ટહલ નાખીશ ું ત્યારે તમે એટલી

ે ં

યવ થા કરી આપજો. પણ આપણે કૂલ એને છાતર્ાલય માટે મોટી રકમ

ં ં

જોઈશે. જો કે સરકારમાથી પણ મોટી ગર્ાટ મળશે તોય આપણે પચાસ હજાર

િપયા ટલા તો કરવા જ પડશે.

ં

પચાસ હજારની વાત સાભળીને બધા ચમક્યા. પણ નાગજીભાઈએ

ં ે

પાચ હજાર િપયા પોતે આપવાની જાહરાત કરી એટલે ડાએ બે હજાર,

ં

વનેચદે એક હજાર અને મગનભાઈએ એક હજાર લખા યા. પછી તો તર્ણય ે

ં ં

ગામમાથી નાનીમોટી રકમની લખણી થવા માડી. એમ કરતાં આંકડો વીસક ે

ૂ

હજારે પહ ચ્યો. ત્યાં શંકર અને રતનાએ પોતાના ગામની દધમડળીના ં

ં ં ે

ધમાદા ફડમાથી બે બે હજાર આપવાની જાહરાત કરી એટલે બીજાં ગામની

ર્

ૂ ં ં ં ં ં

દધમડળીઓમાથી પણ દાન લખાવા માડયા. આંકડો પાતર્ીસ હજારે પહ ચયો

પણ એથી આગળ વધવાની જાણે કોઈ આશા ન રહી.









M

ે

તો નાગજીભાઈ કહે: 'બાકીનુ ં વખત જતાં થઈ રહશે. આપણે એક









O

ં

વખત પ્લાન કરીને સરકારમાં મોકલીએ તો ખરા. ગામફાળો પાતર્ીસ હજાર

ે ૅં ે ે

આપણે શહરની બકમા ં પહલા ં જમા કરાવી દવો પડશે.









C

ુ ે ે

તો જવાિનયાઓ કહે: 'અમે ઘર ઘર ફરીને પચાસ પચાસ ને સો સો

ં Y.

કરીને દરે ક ગામમાથી બે બે હજાર તો એકઠા કરી લાવીશુ.ં ' ને એમની સાથે

બધા તૈયાર થઈ ગયા.

LA

આ બાજુ ફાળો થોડે થોડે બકમા ં જમા થવા માડયો ત્યાં સરકાર

ૅં ં

ં ે

તરફથી પચોતર હજારની રકમની ગર્ાન્ટ મળવાનો પતર્ આવી ગયો.

A





સરકારમાન્ય કોન્ટર્ાક્ટરને શાળા ને છાતર્ાલયનાં મકાનો બાંધવાનુ ં કામ

K





આપી દીધું ત્યાં શકરે કોન્ટર્ાક્ટરની પાસે ઈંટો અને સીમન્ટ વહવાન ુ ં કામ

ં ે ે

ે

માગી લીધુ ં ને એના મહનતાણાની રકમ શાળાને કામમાં પોતાના તરફથી

A









ે ે

દાન પટે જમા આપવાનુ ં ગોઠ યુ.ં એનુ ં જોઈને કટલાક માણસોએ પાયા

ST









ુ ૂ

ખોદવાથી માડીને ચણતર અને સથારી કામમાં એ રીતે મજરી કામ કરવાનુ ં

ં

પણ માગી લીધુ.ં

PU









ૂ

નાગજીભાઈ કહે: 'જો બધા આ રીતે સહકાર આપશે તો ખટતી રકમ

આપોઆપ ઊભી થઈ જશે.'

ં

પછી તો જાણે કામને પાખો આવી. એક તરફ મકાનો તૈયાર થવા

ં

માડયા ં તો બીજી તરફ મા તરે નવી ટમથી ધોરણ ૫, ૬ અને ૭ના વગ શ

ર્

ં

કરવાની િવિધ શ કરી દીધી. એમણે તર્ણ ધોરણના તર્ણ િશક્ષકો પસદ કરી

ુ ે

લીધા. તો કારકની કામ માટે મોટાના અિવનાશે માનદ વતને કામ કરવાની

તૈયારી બતાવી એટલે મા તરે આ તર્ણ ગામ તથા એની આજબાજના ં ુ ુ

ગામોમાં ફરીને િવ ાથીર્ઓની ન ધણી શ કરી દીધી.

ં ં

બધાં ગામોમાથી પાચમા ધોરણ માટે તો તર્ીસ નામ થયાં પણ ધોરણ

ં ં

છ ા અને સાતમા ધોરણ માટે પાચ પાચ જ નામ થતાં હતાં. મા તર કહે, એક

વષર્ તકલીફ પડશે પણ આવતા વષથી તો આપણી શાળાના િવ ાથીર્ઓથી

ર્

જ છ ાનો વગર્ ભરાઈ જશે ને એના પછીને વરસે સાતમાનો. હવે આપણે

ે

કન્યાઓને ભણતી કરવાની વાત િવચારવાની છે . બધા ં ગામોના આગવાનો

ં

નક્કી કરો કે કોઈ પણ ગામમાથી શાળાએ જવા લાયક દીકરી ભણ્યા

ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 122

વગરની ન રહે.

આ બધી યવ થા ગોઠવાતી હતી ત્યાં ૩૧મી ઔક્ટોબર ને

ે

લાભપાંચમને િદવસે રવાએ એક દીકરાને જન્મ આપ્યો. મા તરે જમનાને ં

કાનમાં એક િશખામણ આપી એટલે એણે ભતર્ીજાનુ ં નામ અમલ પાડ ું ને

ૂ

ં

ઘરમાં ને ગામમાં બધાંએ એ વધાવી લીધુ.ં બધાંને ખબર હતી જ કે શકરના ં

ૂ

પર્િત ઠા અને છત અમલને આભારી હતાં.

□ □ 

ગાધીબાપ ુ આ મશાળાને શ થયાને છ વરસ વીતી ગયા ં છે .

ં

ુ ે ે

મા તરની કનહ અને ગામોના આગવાનોની ધગસને કારણે શાળાની છાપ

ૂ ુ ૂ ૂ ે

દર સધી પર્સરી ગઈ છે . દર દરને ગામથી પણ િવ ાથીર્ઓ આ શાળામા ં

ં

આવવા માડયા છે .

ુ

ચાલ ુ વરસથી તો આ શાળામા ં મિટર્ક સધીના વગ શ થઈ ગયા

ે

ે

છે . આ વરસે તો મિટર્કના અિગયારમા ધોરણમા ં ફક્ત બાર જ િવ ાથીર્ઓ









M

ં

છે . આવતા વરસે તો એમા ં આ શાળામાથી જ બે િવ ાિથર્નીઓ પણ

આવવાની છે . હવે બહારથી પણ કન્યાઓ અહીં ભણવા આવે એ માટે









O

ે

મા તર કન્યાછાતર્ાલય શ કરવાની વતરણમા ં પડયા છે .









C

ં ૂ

ગબો કોઈ ધધામા ં િ થર ન થઈ શકતા ં દરને બી ગામ ચા યો

ે ં ે ં

ગયો છે . વનચદ શઠ પણ હવે પોતાની હાટડી તો સભાળે છે પણ એમનો

Y.

વભાવ બદલાઈ ગયલો લાગે છે . જો કે હજુ કોઈ ગરજાઉ માણસ મળી

ે

LA

ુ

જાય તો એનો અંગઠો પોતાના ચોપડામા ં પડાવી લવાન ુ ં એ ચકતા નથી.

ે ૂ



ં ૂ

સપણર્

A





ુ

અનકર્મ>

K

A

ST

PU









ે

હિરયાળી ધરતીના ં મનખ 123