Docstoc

Krzemiany4

Document Sample
Krzemiany4 Powered By Docstoc
					KLASA 7. KRZEMIANY I GLINOKRZEMIANY PRZESTRZENNE
Ogólne wiadomości. Wiele z krzemianów (glinokrzemianów) tej gromady zalicza się do
minerałów skałotwórczych i do najbardziej rozpowszechnionych w naturze. W pierwszej
kolejności są to kwarce i skalenie- główne składniki granitów, gabr, gnejsów i innych skał.
Do tej gromady naleŜy takŜe nefelin (podstawowy minerał niektórych skał alkalicznych),
leucyt (faza mineralna w bazaltoidach). Wśród nich występują cenne kopaliny niemetaliczne
(mikroklin, zeolity), oraz takŜe minerały- rudy niektórych metali- nefelin (ruda Al), polucyt
(ruda Cs).
Szczegóły krystalochemiczne. W skład glinokrzemianów przestrzennych wchodzą kationy
K, Na, Ca. „Luźność” struktury przestrzennej dopuszcza częste wchodzenie do ich struktury
dodatkowych anionów (Cl-, CO32-, SO42- itp.) oraz wody konstytucyjnej w postaci molekuł
H2O.
      Struktury glinokrzemianów (krzemianów) przestrzennych są skomplikowane i
róŜnorodne: moŜliwe rozliczne kombinacje tetraedrów w trójwymiarowej przestrzeni.
Tak na przykład grupa kwarcu łączy rozliczne modyfikacje polimorficzne SiO2- α- i β-
kwarc, α- i β- trydymit, α- i β- krystobalit, stiszowit, koesyt i inne (obecnie znanych jest 12
modyfikacji polimorficznych SiO2). We wszystkich modyfikacjach, oprócz stiszowitu, Si
tworzy z tlenem tetraedryczne ugrupowania (SiO4)4-, w nich Si rozmieszcza się pomiędzy
czterema przylegającymi do siebie atomami O. Wiązania między O i Si są mieszane jonowo-
kowalencyjne, tetraedry łączą się ze sobą poprzez swoje wierzchołki (poprzez atomy tlenu)
tworząc nieskończony karkas trójwymiarowy z „pustkami” między tetraedrami. Obrót
tetraedrów w stosunku do siebie oraz motyw ich powtarzalności w przestrzeni moŜe być
róŜny, warunkując pojawienie się róŜnych według swojej końcowej struktury modyfikacji
polimorficznych SiO2. Układ krystalograficzny jest róŜny- regularny, heksagonalny,
tetragonalny, trygonalny, rombowy i jednoskośny, takŜe postaci kryształów są róŜne.
Szczególną formą krzemionki w przyrodzie w warunkach przypowierzchniowych są opale- są
to twarde hydroŜele krzemionki.
      W skaleniach teraedry ugrupowane są po 8 i 4 - takie ugrupowania łączą się tworząc
karkas w którym moŜna wyróŜnić trzy typy pustek o średnicy 0,15 - 0,28 nm, w niektórych z
nich rozmieszczone są kationy. W strukturze nefelinu wszystkie pustki są jednakowe i mają
całkiem inną konfigurację, one teŜ zajęte są przez kationy. Występują takŜe glinokrzemiany
przestrzenne- skapolity, kankrinit i inne- o duŜych pustkach, a w zeolitach te pustki są
wyjątkowo duŜe (do 0,9 nm w przekroju), nierzadko są one otwarte i łączą się ze sobą jak w
„gąbce”. W takich pustkach łatwo rozmieszczają się całe grupy i kompleksy jonów i molekuł,
czasem one swobodnie wymieniają się z otaczającym kryształ środowiskiem.
      Skład karkasu w glinokrzemianach przestrzennych jest róŜny, ze stosunkiem Al:Si,
równym od 1:1 (jak w nefelinie) do 1:3 (jak w kankrinicie). Występują takŜe minerały: na
przykład skalenie szeregu albit- anortyt, minerały szeregu skapolitu ze zmieniającym się
stosunkiem Al do Si.
Morfologia kryształów i cechy fizyczne. Izometrycznie rozwinięte kryształy charakteryzują
leucyt, sodalit, lazuryt, analcym, habazyt (wszystkie one posiadają regularną lub
pseudoregularną symetrią kryształów). Często bardziej lub mniej izometryczne są kryształy
skaleni, chociaŜ one krystalizują w układzie jednoskośnym i trójskośnym, oraz nefelinu
(heksagonalny). Istnieją przestrzenne glinokrzemiany o pokroju słupkowym, tyczkowatym
(skapolity, natrolity) i tabliczkowym (płytkowym) –heulandyt, stilbit. Na symetrię kryształów
wpływa nie tylko charakter struktury, lecz takŜe szczegóły rozmieszczenia w niej Al.
Cechy fizyczne minerałów moŜna scharakteryzować ogólnie. Struktury przestrzenne z
silnymi wiązaniami (kowalencyjno- jonowymi) z jednej strony oraz „luźność” struktury
(karkasu, obecność pustek)- z drugiej doprowadzają do tego, Ŝe prawie wszystkie minerały


                                                                                            52
posiadają twardość około 4,5- 6, a ich gęstość jest niewielka (około 2,1- 2,6 g/cm3), co
określa się takŜe nieduŜą masą atomową Na, Ca- głównych kationów w składzie
glinokrzemianów przestrzennych.
      Charakter wiązań i skład warunkują połysk szklisty i przezroczystość, a takŜe
półprzezroczystość minerałów. Minerały te nie zawierają z reguły pierwiastków-
chromoforów, dlatego ich własna barwa jest biała. Jednak właśnie w glinokrzemianach
przestrzennych najbardziej często w porównaniu z innymi krzemianami ujawniają się własne
centra barwne, związane z centrami „barwnymi”- defektami w strukturze minerałów. Taka
jest na przykład natura atramentowo-granatowej, gęsto-granatowej barwy sodalitu i lazurytu.
Dzięki „komórkowej”, „porowatej” strukturze tych minerałów do ich struktury wchodzą
niewspółmierne z O dodatkowe aniony o innych wiązaniach chemicznych. W sodalicie jest to
Cl-- typowy pierwiastek który tworzy związki o wiązaniach jonowych (promień 0,181 nm wg
Goldschmidta), w lazurycie jest to typowy dla siarczków (S2)2- o promieniu 0,206 nm, a takŜe
inne aniony siarki.
      Z powodu niejednorodności budowy struktur przestrzennych, obecności w nich pustek o
róŜnej konfiguracji osłabiających wiązania chemiczne, glinokrzemiany przestrzenne
wykazują bardzo dobrą łupliwość. Zazwyczaj łupliwość jest wyraŜona w kilku kierunkach.
Połysk na płaszczyznach łupliwości szklisty.
      Jak widać podobieństwo cech glinokrzemianów przestrzennych dobrze się tłumaczy
ogólnymi cechami ich budowy krystalicznej i występowaniem tych samych kationów w
składzie minerałów (Na, K, Ca), co nierzadko powoduje, Ŝe minerały te są bardzo trudne do
rozpoznawania.
Grupa 1. Minerały grupy SiO2.
    Kwarc SiO2
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- trygonalny (kwarc-β- niskotemperaturowy, stabilny w temperaturze
do 573º) i heksagonalny (kwarc-α- wysokotemperaturowy, stabilny 573-870º), pokrój
kryształów- słupkowy, igiełkowy, bipiramidalny, pseudoregularny, bliźniaki dofinejskie,
brazylijskie, japońskie, skupienia- druzy, ziarniste, drobno-ziarniste do skrytokrystalicznych-
„chalcedony”, zbite;
Twardość- 7, łupliwość- brak, przełam- muszlowy;
Barwa- bezbarwna, biała, róŜowa do czerwonej, Ŝółta (cytryn) do Ŝółto-brązowej, zielona,
niebieska, niebieskawo-fioletowa (ametyst), brązowa do czarnejo (morion), połysk- szklisty,
woskowy, matowy w agregatach zbitych;
Geneza- w Ŝyłach hydrotermalnych, epitermalnych, typu alpiejskiego, minerał skałotwórczy
granitów, i pegmatytów granitowych, piasków kwarcowych i kwarcytów, minerały
współwystępujące- kalcyt, fluoryt, skalenie potasowe, epidot, miki, zeolity, oraz wiele innych
minerałów;
Zastosowanie- w przemyśle ceramicznym i szklarskim, w budownictwie, metalurgii,
elektrotechnice, optyce, jako kamień ozdobny.
Występowanie:
     w świecie: Szwajcaria i Austria- liczne lokalizacje w Alpach; Włochy- Carrara, Tuscany; Francja- Bourg
d’Oisans, Isère; Rosja- Murzinka, JuŜnyj, Dodo, 100 km na W-NW od Saranpaul, Ural Mts.; Birma- Sakangyi,
Kathadistrict, Myanmar; Japonia- duŜe bliźniaki, Yamanashi Prefecture; Madagaskar- Tamboholehehibe;
Brazylia- liczne lokalizacje w Rio Grande do Sul, Minas Gerais, Goiás, Bahia; Urugwaj- okolice Artigas;
Kanada- Thunder Bay, Lake Superior, Ontario; USA- Mt. Ida to Hot Springs, Ouachita Mts., Arkansas;
Middleville, Herkimer Co., New York; Alexander i Lincoln Cos., North Carolina; Pala i Mesa Grande districts,
San Diego Co., California; El Capitan Mts., Lincoln Co., New Mexico; Crystal Park area, Beaverhaed Co. i
Little Pipestone Creek, Jefferson Co., Montana; Pikes Peak area, El Paso Co., Colorado; Meksyk- Veracruz i
Guerrero;



                                                                                                         53
    w Polsce: w Jegłowej koło Strzelina; Złotoryji koło Kłodzka; Rudnej koło Regulic;
Porębie koło Krzeszowic; w okolicach Szklarskiej Poręby, w masywie ŚnieŜnika, Górach
Kaczawskich; w pegmatytach karkanoskich, strzelińskich, strzegomskich, oraz inne liczne
lokalizacje.
    Kristobalit (Cristobalit) SiO2
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- tetragonalny, pseudoregularny, pokrój kryształów- pseudo-
oktaedryczny, rzadziej pseudokubiczny, skupienia- dendrytowe, szkieletowe, sferolity,
włókniste lub skrytokrystaliczne („opal”), zbite;
Twardość- 6-7, łupliwość- brak, przełam- muszlowy;
Barwa- bezbarwna, biała, mleczna do Ŝółtej, połysk- szklisty, matowy;
Geneza- w pustkach i skałach wylewnych, w wyniku przeobraŜeń hydrotermalnych kwaśno-
siarczanowego typu, w gorących źródłach, przy metamorfizmie piaskowców, powstaje w
procesach diagenezy, w wyniku przekrystalizowania krzemianowych skał osadowych,
minerały współwystępujące- trydymit, kwarc, sanidyn, anortoklaz, fajalit, magnetyt, kaolinit,
alunit, „opal”.
Występowanie:
   w świecie: Meksyk- Cerro San Cristóbal koło Pachuca, Hidalgo; Santín mine, Santa Caterina, Guanajuato;
USA- Glass Mt., Little Lake i Sugarloaf Mt. koło Coso Hot Springs, Inyo Co., California; koło Crater Lake,
Klamath Co., Oregon; San Juan Mts., San Juan Co., Colorado; Niemcy- Mayen i Mendig, Eifel district;
Węgrzy- Sárospatak; Indie- Ellora Caves, Maharashtra; Nowa Zelandia- Tokatoka district, 150 km na N od
Auckland; Japonia- Goroyama, Nagano Prefecture; Futo, Szizuoka Prefecture;

    Tydymit SiO2
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- rombowy, pseudoheksagonalny; trójskośny (poniŜej 100°), pokrój
kryształów- płatki pseudoheksagonalne, klino-podobne, tabliczkowe, skupienia- promieniste,
rozetkowe;
Twardość- 7 (kruchy), łupliwość- niewyraźna, przełam- muszlowy;
Barwa- bezbarwna do białej, połysk- szklisty, moŜe być perłowy;
Geneza- tworzy się z gorących gazów w pustkach, jako fenokryształy w felzytowych skałach
wulkanicznych, rzadziej w bazaltach, w kontaktowo-zmetamorfizowanych piaskowcach,
minerały współwystępujące- kristobalit, sanidyn, kwarc, augit, fajalit, „hornblenda”, hematyt,
Fe-enstatyt, troilit.
Występowanie:
    w świecie: Meksyk- Cerro San Cristóbal, Pachuca, Hidalgo; USA- koło Portola, Plumas Co., Pomona, Los
Angeles Co., Bumpass Hill, Lassen National Park, Shasta Co., California; Mule Springs, 160 km na NE od
Lakeview, Harney Co., Oregon; San Juan Mts., San Juan Co., Colorado; duŜe kryształy- Thomas Range, Juab
Co., Utah; Niemcy- Bellerberg volcano, 2 km na N od Mayen, Eifel district; Włochy- Colli Euganei koło Padua,
Vicenza; Marriabu, Sardinia; Francja- Puy Capuchin, Puy-de-Dôme; Irlandia- Tardree Mt., Co. Antrim;
Japonia- Kumamoto, Kumamoto Prefecture; Yugawara, Kanagawa Prefecture; w meteorytach;
   w Polsce: w bazaltach Góry Świętej Anny (Śląsk Opolski) i okolic Strzegomia; takŜe w
opalu występującym w Koźmicach koło Ząbkowic Śląskich.
    Opal SiO2·nH2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- koloidalna krzemionka amorficzna, skupienia- nacieki, stalaktyty,
groniaste, nerkowate, kuliste, ziemiste, oolity;
Twardość-5.5-6.5 (kruchy), łupliwość- brak, przełam- muszlowy, nierówny;
Barwa- biała, Ŝółta, Ŝółto-zielona, pomarańczowo-czerwona, połysk- szklisty, tłusty, matowy,
iskrzysty;


                                                                                                         54
Geneza- hydrotermalny niskotemperaturowy, osadowy, wietrzenie krzemianów, organiczne,
minerały współwystępujące- chalcedon, kristobalit.
Zastosowanie- przemysł ceramiczny i chemiczny, jako materiał izolacyjny i kwasoodporny,
niektóre odmiany są kamieniami szlachetnymi (wykazujące opalescencję).
WyróŜniono wiele odmian opali wg barwy, własności fizycznych, efektów optycznych:
Opal szlachetny- o charakterystycznej opalescencji,
Opal ognisty- ceglastoczerwony do hiacyntowoczerwonego,
Opal mleczny- mlecznobiały,
Opal drzewny- jest pseudomorfozą po tkance drzewnej, widoczne są w nim słoje przyrostów
rocznych, często wykazuje opalescencję,
Hialit lub opal szklisty- bezbarwny, przezroczysty jak woda (łzy), o połysku szklistym,
Opal mszysty- zawiera dendrytowe wrostki tlenków manganu, agregaty których wyglądają
mech,
Opal prazowy- zielony, oraz wiele innych odmian.
Grupa 2. Skalenie i minerały pokrewne
SKALENIE POTASOWE. Do tej grupy skaleni zaliczane są mikroklin, ortoklaz, sanidyn-
polimorfy o składzie K(AlSi3O8). Bardzo często w tych minerałach występuje izomorficzne
podstawienie K przez Na. Z powodu duŜej róŜnicy w rozmiarach promieni jonowych K
(0,133 nm) i Na (0,098 nm) izomorfizm odbywa się tylko w wysokich temperaturach oraz w
szczególności, podczas szybkiej krystalizacji minerału. W trakcie następnego szybkiego
schłodzenia minerału Na pozostaje w skaleniu w pozycjach K. Dlatego najbardziej nasycone
Na zwykle są sanidyny, najmniej- mikrokliny. Podczas wolnego obniŜenia temperatury
pierwotnie homogeniczna faza krystaliczna rozpada się na dwie: główną fazą przewaŜnie K-
jest sanidyn, ortoklaz, mikroklin, w zaleŜności od prędkości schłodzenia; drugą- albit
Na(AlSi3O8). Zewnętrznie taki dwufazowy agregat przedstawia sobą kryształ lub ziarno
skalenia K, który zawiera orientowane płytkowe wrostki albitu, nazywane pertytami. W
sanidynie wrostki pertytowe praktycznie nie występują, w ortoklazie jest ich więcej, a w
mikroklinie jest ich duŜo i są one większe- czasem o grubości 1-1,5 mm.
      Morfologiczne kryształy wszystkich trzech minerałów prawie się nie róŜnią.
Cechą ogólną skaleni K jest tworzenie prostych bliźniaków, charakterystyczne dla nich są
bliźniaki zrostu, przerastania, a tym róŜnią się od plagiklazów, które tworzą bliźniaki
polisyntetyczne. Odmian bliźniaków skaleni K jest wiele. Najbardziej łatwo
rozpoznawalnymi są bliźniaki karlsbadskie ortoklazu: w nich jeden kryształ jest odwrócony w
stosunku do drugiego o 180o wokół osi pionowej. Taki zrost często posiada cztery
wierzchołki (po dwa wierzchołki u góry i u dołu).
      Barwa minerałów biała, szara, róŜowa (od wrostków hematytu), szaro- zielona (od
wrostków egirynu i innych minerałów zabarwionych), szmaragdowo- zielona. Ładne odmiany
o barwie szmaragdowo- zielonej nazywane są amazonitami (sądząc według stopnia
trójskośności najczęściej są to mikrokliny). Przyczyna takiego zabarwienia nie jest
wyjaśniona do końca. Przypuszczalnie jest ona uwarunkowana pojawieniem się centrów
barwnych kosztem zniekształceń w strukturze minerału podczas izomorfizmu: K+ + Si4+ →
Pb2+ + Al3+ lub K+ → Pb+.
      Połysk szklisty na płaszczyznach łupliwości i dobrze wykształconych ścianach, na
przełamie- tłusty, matowy. Łupliwość- w dwóch kierunkach pod katem 90 do 90o41’ wg ścian
pinakoidu. Twardość- 6.
      Skalenie potasowe tworzą się w procesach magmowych, w procesach hydrotermalnych,
metamorficznych. Są to główne minerały skałotwórcze granitów, pegmatytów, sjenitów,
sjenitów nefelinowych i innych, tworzą one wrostki porfirowe w kwaśnych skałach
efuzyjnych. W warunkach hydrotermalnych najczęściej pojawiają się w utworach wysoko- i


                                                                                        55
średnio-temperaturowych w składzie Ŝył rudnych lub obszarach zmian metasomatycznych
skał otaczających. W skałach metamorficznych (gnejsach, granitognejsach, gnejsogranitach)
minerały te tworzą się na stadiach maksymalnych przeobraŜeń głębinowych skał pierwotnych.
Najbardziej typowymi przeobraŜeniami wtórnymi skalenia K są – wysokotemperaturowego -
serecytyzacja      (grejzenizacja   i   muskowityzacja)     oraz    podczas     wietrzenia
(niskotemperaturowego) – kaolinityzacja.
      Skalenie K są surowcem dla przemysłu ceramicznego, niektóre odmiany wykorzysty-
wane jako kamienie szlachetne.
Kamień księŜycowy- Okazy skalenia potasowego i plagioklazów wykazujące świecenie
charakterystyczne, obserwowane w postaci błyszczących białych, niebieskawo-białych,
srebrzysto-niebieskich pasków przypominających światło księŜycowe. Efekt świecenia , który
często nazywa się efektem adularyzacji, powstaje w wyniku rozproszenia światła promieni
słonecznych na płaszczyznach zbliźniaczenia, a takŜe wzdłuŜ licznych linii napręŜeń
pochodzących od inkluzji w kryształach.
Kamień słoneczny- plagioklzy, głównie oligoklaz i labrador, z efektem awanturyzacji, który
powstaje w rezultacie odbicia promieni słonecznych od bardzo drobnych wrostków
łuskowatych hematytu, goetytu, muskowitu, biotytu, fuksytu itp. Zjawisko to wygląda jak
migotanie odbłysków świetlnych w odcieniach barw czerwonej, złotej (Ŝółtej), rzadziej
zielonej i niebieskiej.
    Mikroklin KAlSi3O8
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- trójskośny, pokrój kryształów- słupkowy wydłuŜony wg [001] lub
[100], bliźniaki karlsbadskie, bawenskie, manebachskie, a takŜe polisyntetyczne, skupienia-
szczotki, ziarniste, zbite;
Twardość- 6-6.5, (kruchy), łupliwość- doskonała wg {001} i {010}, przełam- nierówny;
Barwa- biała, kremowo-Ŝółta, czerwona, zielona, niebieska, połysk- szklisty, perłowy na
powierzchniach łupliwości;
Inne cechy rozpoznawcze- kąt łupliwości ~90º;
Geneza- w skałach magmowych (granity, sjenity), pegmatytach granitowych, w skałach
metamorficznych facji zieleńcowej i amfibolitowej, w Ŝyłach hydrotermalnych, minerały
współwystępujące- kwarc, plagioklaz sodowy, muskowit, biotyt, „horblenda”.
Zastosowanie- w przemyśle ceramicznym i szklistym, niekiedy jako kamień szlachetny.
Odmiany szlachetne: amazonit- od zielonej do niebiesko-zielonej.
Występowanie:
    w świecie: Norwegia- Fredriksvärn, Arendal; Lavrik; Rosja- Ilmeny Mts., Ural Mts.; półwysep Kolskij;
Szwajcaria- St. Gotthard, Ticino; Austria- Mt. Greiner, Zillertal, Tirol; Włochy- Baveno, Piedmont; USA-
Amelia, Amelia Co., Virginia; Haddam, Middlesex Co., Connecticut; Magnet Cove, Hot Spring Co., Arkansas;
Pikes Peak area, El Pasco Co., Crystal Peak, Teller Co., duŜe kryształy- Devil’s Hole beryl mine, Fremont Co.,
Colorado; Black Hills, Pennington i Custer Cos., South Dakota; Kanada- Bancroft, Ontario; Namibia- Klein
Spitzkopje; Brazylia- Fazenda- Bananal, Salinas, Urucum, Capelinha, Minas Gerais; Madagaskar- Ambositra;
Japonia- Kimpusan, Yamanshi Prefecture; Tanakamiyama, Otsu, Shiga Prefecture; Australia- Broken Hill,
New South Wales;
    w Polsce: znany jest z granitów tatrzańskich, dolnośląskich oraz budujących podłoŜe
krystaliczne Płn.-Wsch. części kraju, a takŜe jako składnik Ŝył pegmatytowych Dolnego
Śląska i Tatr.
    Ortoklaz KAlSi3O8
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- jednoskośny, pokrój kryształów- krótko-słupowy wg [001] lub
[100], tabliczkowy, wg [010], bliźniaki kontaktowe, przerastania, karlsbadskie, bawenskie,
manebachskie, skupienia- szczotki, ziarniste, zbite;


                                                                                                           56
Twardość- 6-6.5, (kruchy), łupliwość- doskonała wg {001} i {010}, oddzielność wg {100),
(110), ( 1 10) i ( 2 01), przełam- muszlowy, nierówny;
Barwa- bezbarwny, biała, szara, jasno-Ŝółta, świeŜo-czerwona, zielona, połysk- szklisty,
perłowy na powierzchniach łupliwości;
Geneza- najczęstszy składnik granitów, pegmatytów granitowych, sjenitów, krystalizuje w
pustkach bazaltów, w skałach wysokiego stopnia metamorfizmu, jako produkt K-przeobraŜeń
hydrotermalnych, minerały współwystępujące- albit, muskowit, biotyt, „horblenda”, szerl,
beryl.
Zastosowanie- w przemyśle ceramicznym i szklistym, niekiedy jako kamień szlachetny.
Występowanie:
     w świecie: Szwajcaria- St. Gotthard, Ticino; Val Giuv, Tavetsch, Graubünden; Austria- Zillertal, Tirol;
Włochy- Baveno, Piedmont; Pfitschtal, Trentino-Alto Adige; San Pierro in Campo, Elba; Niemcy- Epprechstein,
Bavaria; Carlsbad, Bohemia; Manebach, Thuringia; Anglia- Cornwall; Rosja- rejon Murzinki- Alabaszki koło
Jekaterinburga, Ural Mts.; USA- Paris i Buckfield, Oxford Co., Maine; Cornog, Chester Co., Blue Hill i
Lieperville, Delaware Co., Pennsylvania; Pala i Mesa Grande district, San Diego Co., California; Mt. Antero,
Chaffee Co., Colorado; Crystal Pass, Goodsprings, Clark Co., Newada; Meksyk- Guanajuato; Japonia-
Tanokamiyama, Shiga Prefecture; Madagaskar- kryształy jubilerskiej jakości, Ampandrandava, Fianarantsoa;
Itrongay koło Betroka;
    w Polsce: występuje jako składnik skał magmowych, np. granitów dolnośląskich;
bliźniaki karlsbadskie występują wśród granitów karkanoskich oraz granitów strzegomskich.
    Sanidyn KAlSi3O8
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- jednoskośny, pokrój kryształów- tabliczkowy, wg [010] z
przekrojem kwadratowym, igiełkowy w agregatach sferolitycznych, bliźniaki karlsbadskie,
rzadko bawenskie, manebachskie, skupienia- krystaliczne;
Twardość- 6, łupliwość- doskonała wg {001}, wyraźna wg {010}, oddzielność wg {100),
przełam- muszlowy, nierówny;
Barwa- bezbarwna, biała, połysk- szklisty, perłowy na powierzchniach łupliwości;
Geneza- w ryolitach, fonolitach, trachytach, agregaty sferolityczne w szkliwie wulkanicznym,
K-skały maficzne, wysoko-temperaturowe kontaktowo-metamorficzne (facji sanidynowej), i
w hydrotermalnie zmienionych skałach, w nodulach eklogitowych w kimberlitach, minerały
współwystępujące- kwarc, Na-plagioklazy, muskowit, biotyt, „horblenda”, magnetyt.
Występowanie:
     w świecie: Niemcy- Drachenfels, Siebengebirge, Rhine; Hohenfels, Mendig, Mayen, Laacher See, Eifel
district; Francja- Mt. Dore, Auvergne, Puy Gros du Laney, Puy-de-Dôme; Włochy- Vesuvius i Monte Somma,
Campania; Monte Cimine, Lazio; Japonia- Daichi, wakayama Prefecture; Korea Płn.- Kanchin-do, Meisem-
gun; USA- Toole, Toole Co., Utah; Cottonwood Canyon, Peloncillo Mts., Cochise Co., Arizona; duŜe kryształy-
Rabb Canyon i Black Range, Grad Co., New Mexico; Kanada- Bernic Lake, Manitoba; Mont Saint-Hilaire,
Quebec; Meksyk- Sierra de San Francisco, Durango;
   w Polsce: w skałach wylewnych Dolnego Śląska, a takŜe w tufach z Filipowic koło
Krzeszowic.

                                                SKALENIE WAPNIOWO- SODOWE - Są dwa
  minerał        stosunek Ab do An             skrajne człony naleŜące do ciągłego szeregu albit-
 albit (Ab)          Ab100-80                  anortyt (albit Na(AlSi3O8) i anortyt Ca(Al2Si2O8)) i
 oligoklaz           Ab80An20                  minerały o składzie pośrednim (tabela). Wszystkie
  andezyn            Ab60An40                  razem nazywane są plagioklazami. Od czasów
  labrador           Ab40An60                  Tshchermaka ich istnienie tłumaczy się izo-
  bytownit           Ab20An80                  morfizmem heterowalencyjnym według schematu
anortyt (An)         An80-100                  Na+ + Si4+ → Ca2+ + Al3+.




                                                                                                         57
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- trójskośny, pokrój kryształów- słupkowy, tabliczkowy, często
bliźniaki polisyntetyczne oraz takŜe wg innych praw zbliźniaczenia, skupienia- albit
hydrotermalny – wachlarzykowe, ziarniste;
Twardość- 6-6.5, łupliwość- doskonała wg {001}, dokładna wg {010}, niewyraźna wg {110},
przełam- nierówny, muszlowy;
Barwa- biała do szarej, niebieskawa, zielonkawa, czerwonawa, takŜe ze efektami świetlnymi,
połysk- szklisty, perłowy na powierzchniach łupliwości;
Geneza- główny składnik granitów, granodiorytów, diorytów, gabrodiorytów alkalicznych,
bazaltów, andezytów, pegmatytów granitowych, Ŝył typu alpejskiego, meteorytów, minerały
współwystępujące- muskowit, biotyt, ortoklaz, kwarc.
Zastosowanie- niekiedy w przemyśle ceramicznym, w budownictwie, niektóre odmiany
uŜywane są jako kamień ozdobny.
Albit drobnotabliczkowy nosi nazwę clevelandytu;
Oligoklaz czasami zawiera wrostki hematytu dzięki którym uzyskuje się efekt kamienia
słonecznego;
Labrador odznacza się częstym występowaniem pięknej gry barw (labradorescencja);
Bytownit i anortyt oprócz typowych wystąpień, spotykane są w meteorytach.
Występowanie:
    w świecie: Albit- Szwajcaria- St. Gotthard, Ticino; Tavetsch, Graubünden; Francja- Roc Tourné koło
Modane, Savoie; Austria- Mt. Greiner, Zillertal, Tirol; Włochy- Baveno, Piedmont; Pfitschtal, Trentino-Alto
Adige; Rosja- Miass, Ilmeny Mts., Ural Płd.; USA- Haddam i Middletown, Middlesex Co., Connecticut;
Amelia, Amelia Co., Virginia; Diana, Lewis Co. i Dekalb, Macomb, Pierrepont, St. Lawrence Co., New York;
Prince of Wales Island, Alaska; Pala i Mesa Grande district, San Diego Co., California; Kanada- Bathurst i
Wicklow Township, Hastings Co., Ontario; Brazylia- Virgem da Lapa i Moro Velho, Minas Gerais; Oligoklaz-
Szwecja- Danviken koło Stockholm; Ytterby; Norwegia- Arendal, Tromöy Island at Alve, Tvedestrand;
Finlandia- Kemiö (Kimito) Island; Niemcy- Silberberg koło Bodenmais, Bavaria; Wyspy Kanaryjskie-
Tenerife; USA- Fine i Macomb, St. Lawrence Co, New York; Corundum Hill, Chester Co. i Media, Delaware
Co, Pennsylvania; koło Hawk, Bakersville, Mitchell Co., North Carolina; Kanada- Lake Harbour, Baffin Island,
Northwest Territories; Andezyn- Kolumbia- w lawach andezytowych Andes Mts., Marmato; Francja- St.
Raphaël, Estérel Mts., Var; koło Changey, Haute-Saône; Niemcy- Bodenmais, Bavaria; Włochy- Mt. Arcuentu,
Sardinia; Islandia- Vapnefjord; Norwegia- Sannidal i Arendal; USA- Sanford, York Co., Maine; Japonia-
Kaneda, Miyagi Prefecture; Naka, Iwojima Island; Kuzahara, Toyama Prefecture; Korea- Minsen; Australia-
Cape Grand, Victoria; Labrador- Kanada- Ford Harbour, Pauls Island, Labrador, Newfoundland; Lake St.
John, Qubec; USA- na N od New York, Adirondack Mts; Sagebrush Flat, 37 km na N od Plush, Lake Co.,
Oregon; San Marcos Mts., San Diego Co. i na W San Gabriel Mts., Los Angeles Co., California; Meksyk-
Pinacate volcanic field, Sonora; Włochy- Vesuvius, Campania; Mt. Etna, Sicily; Finlandia- Ylämaa koło
Lappeenranta; Norwegia- Langesundsfjord-Lavrik-Tvedalen area; Islandia- Surtsey Island; Bytownit- Kanada-
Ottawa, Shawmere anorthosite, Foleyet Township, Ontario; Yamaska Mt. koło Abbotsford, Quebec; Szkocja-
Rhum Island; Anglia- Eycott Hill koło Keswick, Cumberland; Norwegia- Närödal; Grenlandia- Fiskenæsset i
Storo; RPA- Bushveld complex, Transvaal; USA- Stillwater complex, Montana; Cornwall, Lebanon Co. i
Phoenixville, Chester Co., Pennsylvania; koło Lakeview, Lake Co., Oregon; Lucky Cuss mine, Tombstone,
Cochise Co., Arizona; Grants district, McKinley Co., New Mexico; Australia- Isa Valley; Anortyt- Włochy-
Monte Somma i Vesuvius, Campania; Mt. Monzoni, Val di Fassa, Trentino-Alto Adige; Cyclopean Islands;
Szwecja- Tunaberg, Södermanland; Finlandia- koło Lojo; Rosja- Bogoslowsk i Barsowka, Ural Mts.; Japonia-
Miyakejima Island, Tokyo Prefecture; Toshinyama, Tochigi Prefecture; Zao volcano, Yamaga Prefecture; Otaru,
Hokkaido; USA- Great Sitkin Island, Aleutian Islands, Alaska; Grass Valley, Nevada Co., California; Kanada-
Amitok Island, Labrador, Newfoundland;
    w Polsce: Albit- w pegmatytach granitów strzegomskich i strzelińskich, okolic Jeleniej
Góry, Gór Sowich; Oligoklaz- składnik gnejsów Gór Sowich oraz granitów dolnośląskich;
Labrador- występuje w gabrach w Woliborzu i BoŜkowie koło Nowej Rudy (Dolny Śląsk);
Anortyt- w szczelinach przecinających gabro w Woliborzu koło Nowej Rudy, w bazaltach w
Jałowca koło Lubania.



                                                                                                         58
SKALENIE BAROWE
Słabo w przyrodzie rozpowszechniony skaleń barowy Ba(Al2Si2O8) tworzy kryształy
mieszane z K(AlSi3O8). Człony zwierające więcej niŜ 90% Ba(Al2Si2O8) są określane nazwą
celsjan. Najbardziej rozpowszechnione są hyalofany, w których zawartość celsjanu nie
przekracza 30% mol.
    Hyalofan (K,Ba)Al(Si,Al)3O8
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- jednoskośny, pokrój kryształów- kryształy podobne do osobników
adularu czy ortoklazu, skupienia- ziarniste, zbite;
Twardość- 6-6.5 (kruchy), łupliwość- doskonała wg (001), dokładna wg (010), kąt łupliwości
90º, przełam- nierówny, muszlowy;
Barwa-bezbarwna, biała, mięso-czerwona, połysk- szklisty;
Geneza- występuje w kontaktowo-metamorficznych i polimetamorficznych wzbogaconych w
Mn lub w złoŜach rud manganu, minerały współwystępujące- Mn-epidot, rodonit,
rodochrozyt, spesartyn, Mn-tremolit, analcym..
Występowanie:
    w świecie: Szwajcaria- Lengenbach quarry, Binntal, Valais; Szwecja- Jakobsberg, Långban i Harstingen
mine koło Persberg, Värmland; Sjö mine koło Grythyttan, Örebro; Rosja- Sludianka koło Bajkału, Syberia;
Bośnia-Hercegowina- duŜe kryształy, Zagradski Creek koło Busovaca; Szkocja- Aberfeldy; USA- Franklin,
Sussex Co., New Jersey; Johnsburg, Warren Co., New York; Kanada- Nisikkatch Lake, Saskatchewan;
Australia- Piggery Creek, Broken Hill, New South Wales; Japonia- Kaso mine, Tochigi Prefecture; Minakami,
Gumma Prefecture; Namibia- Otjosondu.

Grupa 3. Krzemiany i glinokrzemiany inne poza skaleniami i zeolitami –
SKALENIOWCE:
    Nefelin (Na,K)AlSiO4
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- heksagonalny, pokrój kryształów- grube heksagonalne lub
dwunastościenne słupy, tabliczki, skupienia- ziarniste, zbite, masywne;
Twardość- 5.5-6, łupliwość- niewyraźna wg{10 1 0}, {0001}, przełam- półmuszlowy,
nierówny;
Barwa- bezbarwna, biała, szara, Ŝółtawa, czerwonawa; połysk- szklisty, tłusty;
Geneza- składnik magmowych skał alkalicznych (sjenity nefelinowe), gnejsów, gabr
alkalicznych, spotykany w tufach i lawach, pegmatytach, powstaje jako produkt
metasomatozy sodowej, minerały współwystępujące- skalenie potasowe, plagioklaz,
pirokseny sodowe, amfibole sodowe, leucyt, oliwin, augit, diopsyd;
Zastosowanie- w przemyśle szklarskim i ceramicznym.
Występowanie- w świecie: Włochy- Vesuvius i Monte Somma, Campania; Niemcy-
Katzenbuckel, Odenwald, Baden-Württemberg; Norwegia- Langensundsfjord area;
Portugalia- Sierra de Monchique; Grenlandia- Tunugdliarfik Fjord; Kangerdluarssuk
Plateau; Ilímaussaq intrusion; Rosja- masyw Łowoziero, półwysep Kolskij; Kongo (Zair)-
Nyiragongo volcano, Kivu Province; USA- Litchfield, Kennebec Co., Maine; koło Magnet
Cove, Hot Springs Co. i Granite Mt. koło Little Rock, Pulaski Co., Arkansas; Iron Hill,
Gunnison Co., Colorado; Point of Rock, Colfax Co., New Mexico; Kanada- Bancroft district,
Ontario; wyjątkowo duŜe kryształy- Davis Hill, Mont Saint-Hilaire, Quebec;
w Polsce: znany jest z dolnośląskich bazaltów, z trachyfonolitów okolic Bogatyni koło
Turoszowa; z cieszynitów okolic Cieszyna, Bielska, śywca.




                                                                                                      59
    Sodalit Na8Al6Si6O24Cl2
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- regularny, pokrój kryształów- kryształy są rzadkie, 12-ściany
rombowe, skupienia- ziarniste, masywne;
Twardość- 5.5-6 (kruchy), łupliwość- niewyraźna wg {110}, przełam- nierówny, muszlowy;
Barwa- bezbarwna, biała, Ŝóltawa, zielonkawa, od jasno do ciemno-niebeiskiej, czerwonawa,
połysk- szklisty, tłusty;
Geneza- w sjenitach nefelinowych, fonolitach i skałach pokrewnych, w Ca skałach
metasomatycznych, w pustkach skał wulkanicznych, minerały współwystępujące- nefelin,
kankrynit, Ti-andradyt, egiryn, mikroklin, sanidyn, albit, kalcyt, fluoryt, ankeryt, baryt.
Zastosowanie- kamień szlachetny;
Występowanie:
    w świecie: Grenlandia- Kangerdluarssuk Plateau; Tunugdliarfik Fjord; Ilímaussaq intrusion; Norwegia-
Langesundsfjord; Rosja- masywy Chibiny i Łowoziero, półwysep Kolskij; Włochy- Monte Somma i Vesuvius,
Campania; Niemcy- Bellerberg volcano, 2 km na N od Mayen, Eifel district; USA- Litchfield, Kennebec Co.,
Maine; Magnet Cove, Hot Spring Co., Arkansas; Kanada- Bancroft, Ontario; Mont Saint-Hilaire, Quebec;
wzdłuŜ Ice River, Kicking Horse Pass, British Columbia; Boliwia- Cerro Sapo, Cochabamba.

    Lazuryt Na6Ca2Al6Si6O24[(SO4),S,Cl,(OH)]2
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- regularny, takŜe jednoskośny lub trójskośny, pokrój kryształów- 12-
ściany rombowe, rzadziej sześciany, skupienia- ziarniste, wtrącenia, masywne;
Twardość- 5-5.5 (kruchy), łupliwość- niewyraźna wg {110}, przełam- nierówny;
Barwa- glęboka-niebieska, lazurytowa, fioletowo-niebieska, zielonkawo-niebieska, połysk-
szklisty;
Geneza- kontaktowo-metamorficzny minerał w wapieniach, minerały współwystępujące-
kalcyt, piryt, diopsyd, humit, forsteryt, muskowit;
Zastosowanie- kamień szlachetny, do wyrobu przedmiotów dekoracyjnych, biŜuterii i farb-
ultramaryny.
Występowanie
     w świecie: Afganistan- Sar-e-Seng, Badakhshan Province; Rosja- w basenach rzek Sludianka i Bystraja,
Sajany Mts. Koło Bajkału, Syberia; TadŜykistan- złoŜe LiadŜwardarinskoje koło Iskaszyma, Pamir Mts.;
Włochy- Monte Somma, Campania; Alban Hills, Lazio; USA- Ontario Peak i Cascade Canyon, San Bernandino
Co., California; North Italian Mt., Gunnison Co., Colorado; Kanada- 15 km na N od Lake Harbour, Baffin
Island, Northwest Territory; Birma- Thabapin koło Mogok, Myanmar; Chile- wzdłuŜ Cazadero River koło
Ovalle.

Szereg kankrynitu
    Kankrynit Na6Ca2Al6Si6O24(CO3)2
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- heksagonalny, pokrój kryształów- słupkowy, skupienia- ziarniste,
zbite, masywne;
Twardość- 5-6 (kruchy), łupliwość- doskonała wg {10 1 0}, niewyraźna wg (0001), przełam-
nierówny;
Barwa- bezbarwna, biała, jasno-niebieska, do szarawo-niebieskiej, miodowo-Ŝółty,
pomarańczowa, czerwonawa, połysk- szklisty, perłowy, tłusty;
Inne cechy rozpoznawcze- często występuje jako minerał wtórny po nefelinie;
Geneza- pierwotny minerał skał magmowych alkalicznych, włączając pegmatyty w sjenitach
nefelinowych, takŜe jako produkt przeobraŜeń nefelinu, minerały współwystępujące- nefelin,
sodalit, natrolit, ortoklaz, minticellit, Ti-andradyt, zyrkon.
Występowanie:


                                                                                                      60
    w świecie: Rosja- Miass, Ilmeny Mts., Ural Płd.; półwysep Kolskij; Norwegia- Tvedalen; Langesundsfjord;
Szkocja- Loch Borolan, Assynt; Niemcy- Laacher See, Eifel district; Włochy- Vesuvius, Campania; USA-
Gardiner i Litchfield, Kennebec Co., Maine; Pennsburg, Chester Co., Pennsylvania; Iron Hill, Gunnison Co.,
Colorado; Point of Rock, Colfax Co., New Mexico; Kanada- Mont Saint-Hilaire, Quebec.

    Wiszniewit (Na,Ca,K)6(Si,Al)12O24[(SO4),(CO3),Cl2]2-4·nH2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- heksagonalny, pokrój kryształów- słupkowy, skupienia- ziarniste,
masywne;
Twardość- 5-6, łupliwość- doskonała wg {10 1 0}, niewyraźna wg {0001}, przełam-
nierówny;
Barwa- jasno-fioletowa, jasno-niebieska do ciemno-szarej, połysk- szklisty, matowy;
Inne cechy rozpoznawcze-
Geneza- w sjenitach poikilitowych egirynowo-nefelinowo-sodalitowych oraz w pegmatytach
tychŜe skał, minerały współwystępujące- egiryn, nefelin, kanrynit, sodalit, skolecyt.
Występowanie:
w świecie: Rosja- Kurochkin Log, Gory Wiszniowyje, Ilmeny, Płd. Ural; Karnasurt, Alluaiv, wzdłuŜ rzeki
Czinglusuai, masyw Lovoziero oraz masyw Kowdor, Kola; masyw Synyrskij, płn Pribajkalie; Szkocja- Allt a’
Mhuillin, Loch Borralan; Szwecja- Alnö Island; Grenlandia- Gardiner complex

Szereg skapolitu obejmuje izomorficzne tetragonalne krzemiany szkieletowe Na i Ca
zawierające dodatkowe aniony Cl-, (CO3)2-, (SO4)2-, którego skrajnymi ogniwami są marialit
i mejonit.
    Marialit 3NaAlSi3O8·NaCl
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- tetragonalny, pokrój kryształów- słupkowy zwykle spłaszczone
piramidalne zakończenie, zbrudzenie ║[001], skupienia- ziarniste, włókniste, masywne;
Twardość- 5.5-6 (kruchy), łupliwość- wyraźna wg {100}, {110}, przełam- nierówny,
muszlowy;
Barwa- bezbarwna, biała, szara, róŜowa, fioletowa, brązowa, pomarańczowo-brązowa,
połysk- szklisty, perłowy, tłusty;
Geneza- w skałach regionalnie zmetamorfizowanych, zwłaszcza w marmurach, Ca-gnejsach,
granulitach, łupkach chlorytowych, takŜe w skarnach, niektórych pegmatytach,
pneumatolitycznie i hydrotermalnie przeobraŜonych maficznych skałch magmowych, skałach
wulkanicznych, minerały współwystępujące- plagioklazy, granat, pirokseny, amfibole, apatyt,
tytanit, cyrkon;
Zastosowanie- niektóre odmiany wykorzystywane są jako kamień szlachetny.
Występowanie:
    w świecie: Włochy- Pianura, Campania; Rosja- Sludianka, koło Bajkała; USA- Hamburg i Franklin, Sussex
Co., New Jersey; Natural Bridge, Jefferson Co., Macomb, St.Lawrence Co. i Olmsteadville, Essex Co., New
York; French Greek, Chester Co., Pensylvania; Kanada- Bear Lake, Pontiac Co., Quebec i Bancroft, Ontario;
Meksyk- La Panchita mine koło Ayoquezco, Oaxaca; Brazilia- Serra da Chibita, Rio Pardo, Minas Gerais;
Madagaskar- Tsarasaotra i Betroka; Tanzania- Mpwapwa, Morogoro regionm Dodoma.

    Mejonit 3CaAl2Si2O8·CaCO3
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- tetragonalny, pokrój kryształów- słupkowy, skupienia- ziarniste,
zbite, masywne;
Twardość- 5-6 (kruchy), łupliwość- doskonała wg {10 1 0}, niewyraźna wg {0001}, przełam-
nierówny;




                                                                                                        61
Barwa- bezbarwna, biała, szara, róŜowa, fioletowa, niebieska, Ŝółta, pomarańczowo-brązowa,
brązowa, połysk- szklisty, perłowy, tłusty;
Geneza- w skałach regionalnie zmetamorfizowanych, zwłaszcza w marmurach, Ca-gnejsach,
granulitach, łupkach chlorytowych, takŜe w skarnach, niektórych pegmatytach,
pneumatolitycznie i hydrotermalnie przeobraŜonych maficznych skałch magmowych, skałach
wulkanicznych, minerały współwystępujące- plagioklazy, granat, pirokseny, amfibole, apatyt,
tytanit, zyrkon;
Zastosowanie- niektóre odmiany wykorzystywane są jako kamień szlachetny.
Występowanie
    w świecie: Włochy- Monte Somma i Vesuvius, Campania; Niemcy- Laacher See, Eifel district; Finlandia-
Pargas, Pusunsaari; Rosja- Sludianka koło Bajkała; Kanada- Gooderham, Ontario i Grenville, Quebec; USA-
Rossie, St.Lawrence Co., New York; Bolton, Worcerter Co., Massachusetts; Cutcane Greek, Fannin Co.,
Georgia;
   Skapolity w Polsce: w erłanach tworzących wkładki w gnejsach Gór Bialskich, w łupkach
amfibolitowych Gór Sowich oraz w skarnach związanych z granitami karkanoskimi (Kowary,
Karpacz).
Grupa 4. Zeolity
    Analcym
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- regularny, tetragonalny, rombowy lub jednoskośny,
pseudoregularny, pokrój kryształów- najczęściej 24-ściany deltoidowe, skupienia- ziarniste,
zbite, masywne, mogą wykazywać budowę koncentryczną;
Twardość- 5-5.5, (kruchy), łupliwość- bardzo niewyraźna wg {100}, przełam- półmuszlowy;
Barwa- biała, bezbarwna, szara, róŜowa, zielonkawa, Ŝółtawa, połysk- szklisty;
Geneza- w masie podstawowej lub pustkach zuboŜałych w Si skał zasadowych lub średnich,
w bazaltach i fonolitach, minerał utworów hydrotermalnych niskich temperatur, składnik skał
osadowych, np. piaskowców, mułowców lub skał ilastych, zwłaszcza przeławiconych tufami
wulkanicznymi, minerały współwystępujące- zeolity, prehnit, kalcyt, kwarc, glaukonit;
Występowanie
    w świecie: Włochy- Aci Castello, Cyclopean Islands; Val di Fassa i Alpe si Siusi, Trentino-Alto Aldige;
Rosja- Tunguska NiŜniaja, Krasnojarskij Kraj; Islandia- Breidhdalsheidhi; Anglia- Dean quarry, St.Keverne,
Lizard Peninsula, Cornwall; Szkocja- okolice Glasgow, Dumbartonshire; USA- Lake Superiordistrict, Houghton
Co., Michigan; Cornwall, Lebanon Co., Pennsylvania; Bergen Hill, Hudson Co. i West Paterson, Passaic Co.,
New Jersey; Góry Stołowe, Jefferson Co., Colorado; Price Greek quarry, Benton Co., Oregon; Kanada- Bay of
Fundy district, Nova Scotia; Mont Saint-Hilaire, Quebec; Australia- Flinders, Victoria;
   w Polsce: Międzyrzecze koło Cieszyna; bazalty dolnośląskie (Dębno koło Opola, Strzelce
Opolskie, Leśna, Przecznica, Strzegom; amfibolity Rybnicy i Unisław koło Jeleniej Góry.
    Heulandyt (Ca,Na2)Al2Si7O18·6H2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- jednoskośny, pokrój kryształów- tabliczkowy ║(010) i wydłuŜona,
często postać kryształow przypomina „trumnę”, skupienia- ziarniste, masywne;
Twardość- 3.5-4 (kruchy), łupliwość- doskonała wg {010}, przełam- półmuszlowy, nierówny;
Barwa- biała, szara, Ŝółta, czerwona, róŜowa, pomarańczowa, brązowa, czarna, połysk-
szklisty, perłowy na {010};
Geneza- w pustkach bazaltów, w bardzo zwietrzałych andezytach i diabazach, jako produkt
dewitrifikacji szkieł wulkanicznych i tufów, minerały współwystępujące- zeolity, datolit,
apofyllit, kalcyt.
Występowanie:
    w świecie: Islandia- Teigarhorn, Berufjord; Szkocja- w okolicach Glasgow, Dumbartonshire; Szwajcaria-
Giebelsbach koło Fiesch, Valais; USA- Paterson, Passaic Co. i Bergen Hill, Hudson Co., New Jersey; Goble,


                                                                                                        62
Columbia Co., Skookumchuck Dam koło Bucoda, Thurston Co., Washington; Kanada- Cape Blomiden, Nova
Scotia; Brazilia- Bento Gonçalves, Rio Grande do Sul; Indie- Nasik, Poona, Bombey district, Maharashtra;
Australia- Tambar Springs koło Gunnedah, New South Wales.
   w Polsce: bazalty dolnośląskie (Wielkie Drogi koło Opola, Mała Jama ŚnieŜna w
Karkanoszach) i melafiry Łomnicy koło Wałbrzycha i Suszyny koło Kłodzka; druzy
pegmatytowe granitów strzegomskich.
    Natrolit Na2Al2Si3O10·2H2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- rombowy, pseudotetragonalny, pokrój kryształów- krótko- do długo-
słupowy zakończony {111}, zbrudzenia ║wydłuŜeniu, skupienia- gwiaździste, splecione,
włóknisto-promieniste, ziarniste, zbite, masywne;
Twardość- 5-5.5 (kruchy), łupliwość- doskonała wg {110}, oddzielność wg {010}, przełam-
nierówny;
Barwa- bezbarwna, biała, szara, nienieskawa, zółtawa, róŜowa, połysk- szklisty, perłowy;
Geneza- w pustkach bazaltów i skał pokrewnych, jeden z późniejszych minerałów tych
utworów, wypełnia szczeliny w granitach, gnejsach, sjenitach, minerały współwystępujące-
zeolity, kalcyt, nefelin, sodalit, kwarc.
Występowanie:
     w świecie: Niemcy- Höwenegg quarry, Hegau, Baden-Württemberg; Francja- Puy de Marman koło Veyre,
Puy-de-Dôme; Anglia- Dean quarry, St.Kaverne, Lizard Peninsula, Cornwall; Irlandia- White Head,
Co.Antrim; Norwegia- Langesundsfjord, Tvedalen; Rosja- masywy Chibiny i Łowoziero, Kola; USA- Bergen
Hill, Hudson Co., Prospect Park, Passaic Co. i Chimney Rock quarry, Bound Brook, Passaic Co., New Jersey;
Livingstone, Park Co., Montana; Springfield, Lane Co., Oregon; Gem mine, San BenitoCo., California;
Kanada- Johnston asbestos mine koło Thetford; Mont Saint-Hilare, Quebec; Bay of Fundy district, Nova Scotia;
Ice River, British Columbia;
    w Polsce: bazlty Śląska Opolskiego (Góra Św. Anny, Walodrogi) i Dolnego Śląska
(Strzegom, Złotoryja, Rębiszów, Jałowiec), w cieszynitach w okolicach Cieszyna i Bielska.
    Chabazyt CaAl2Si4O12·6H2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ      krystalograficzny-      trójskośny,    pseudoheksagonalny,        pokrój    kryształów-
pseudoromboedryczny, bliski do postaci sześcianu, tabliczkowy, często bliźniaki, skupienia-
szczotki krystaliczne, ziarniste, masywne;
Twardość- 4-5 (kruchy), łupliwość- wyraźna wg {10 1 1}, przełam- nierówny;
Barwa- biała, Ŝółta, róŜowa, czerwona, bezbarwny, połysk- szklisty;
Geneza- w skałach wulkanicznych, np. bazalty, andezyty, rzadziej w wapieniach i łupkach,
hydrotermalnych, w pustkach i szczelinach Ŝył rudnych, w osadach jeziornych
przeławiconych tufami, w zmienionym szkle wulkanicznym, minerały współwystępujące-
zeolity, nefelin, melilit, oliwin, pirokseny, amfibole, aksynit, epidot, kalcyt, trydymit, dolomit.
Występowanie
    w świecie: Niemcy- Idar-Oberstein, Rhineland-Palatinate; Czechy- Repcice koło Ústí nad Lábem; Irlandia-
w wielu lokalizacjach; Szkocja- Kilmalcolm, Renfrewshire; Wyspy Owcze- Haeddin, Eysturoy; Dalsnipa,
Sandoy i Skutin, Nolsoy; Islandia- Breidhdasheidhi; USA- Paterson, Passaic Co. i Bergen Hill, Hudson Co.,
New Jersey; Góry Stołowe, Jefferson Co., Colorado; Goble, Columbia Co. i Springfield, Lane Co.,Oregon;
Kanada- Bay of Fundy district, Nova Scotia; Meksyk- Góry Stołowe, Rosarito Beach, Baja California; Indie-
Khandivali quarry koło Bombey, Maharashtra; Australia- Richmond i Collingwood, Victoria; Fairy Mount koło
Kyogle, New South Wales.
    w Polsce: granity strzegomskie (Grabinie, śółkiewka, Czernica); z Tatr, andezyty
pienińskie; bazalty dolnośląskie (Bębie koło Opola, Strzegom, Lipa koło Jaworu, Legnickie
Pole, Mała ŚnieŜna Jama w Karkanoszach, śerkowice koło Lwówka); z melafirów Suszyny
koło Kłodzka i Łomnicy koło Wałbrzycha.



                                                                                                         63
    Laumontyt CaAl2Si4O12·4H2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- jednoskośny, pokrój kryształów- słupy o kwadratowej podstawie z
ukośnym zakończeniem schodkowym, często wydłuŜone, skupienia- promieniste, tyczkowate,
włókniste, masywne;
Twardość- 3-4 (kruchy), łupliwość- doskonała wg {010}, {110}, przełam- nierówny,
Barwa- biała do szarej, róŜowa, Ŝółtawa, brązowawa, złoto-brązowa; połysk- szklisty,
perłowy na powierzchniach łupliwości;
Geneza- hydrotermalny, wyściela pustki w skałach magmowych, cienkie osadowe warstewki
wzbogacone w laumontyt mogą się tworzyć w wyniku rozłoŜenia analcymu lub
metamorfizmu plagioklazu, cementują piaskowce, minerały współwystępujące- zeolity,
apofyllit, datolit, kalcyt, chloryt.
Występowanie:
    w świecie: Francja- Huelgoat, Finistére; Rumunia- Săcărâmb (Nagyág); Szwajcaria- St.Gotthard, Ticino;
Austria- Floitental, Zillertal; Włochy- Baveno, Piedmont; Indie- Poona i Khandivali quarry koło Bombey,
Maharashtra; USA- Pine Greek, Bishop, Inyo Co., California; Drain, Douglas Co., Oregon; Bergen Hill, Hudson
Co. i Paterson, Passaic Co., New Jersey; Goose Greek quarry, Leesburg, Loudoun Co., Virginia; Keweenaw
Peninsula, Houghton i Keweenaw Cos., Michigan;
   w Polsce: w pustkach bazaltów w Dębnie koło Opola; w pustkach migdałowcowych
melafirów w Suszynie koło Kłodzka; W szcczelinach łupków amfibolitowych w Grodziszczu
koło Ząbkowic Śląskich, w druzach pegnatytów granotów strzegomskich (Grabina,
Graniczna, śółkiewka, Czernica, Zimnik).
    Stilbit NaCa2Al5Si13O36·14H2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- jednoskośny, pokrój kryształów- cienkie tabliczki, spłaszczone
wg[010], , skupienia- snopkowe, wachlarzykowe, globulkowe;
Twardość- 3.5-4 (kruchy), łupliwość- doskonała wg{010}, przełam- nierówny;
Barwa- biała, Ŝółtawa, szara, róŜowa, czerwonawa, pomarańczowa, jasno-brązowa do
ciemno-brązowej, połysk- szklisty, perłowy na powierzchniach łupliwości;
Geneza- nisko-temperaturowy hydrotermalny minerał, w pustkach bazaltów, andezytów oraz
rozlicznych skałach metamorficznych, powstaje w gorących źródłach, oraz jako składnik
cementujący w niektórych piaskowcach i konglomeratach, minerały współwystępujące-
zeolity, prehnit, kalcyt, kwarc.
Występowanie:
     w świecie: Islandia- Helgustardir Mine, Reydarfjord, Teigarhorn; Szkocja- Glasgow district,
Dumbartonshire; USA- Great Notch i Paterson, Passaic Co., New Jersey, Toutle River, Cowlitz Co. i
Skoookumchuck Dam, Thurston Co., Washington; Goble, Columbia Co. i Dollar, Lynn Co., Oregon; Kanada-
Bay of Fundy, Nova Scotia; Meksyk- Guanajuato; Brazylia- Rio das Antas, Bento Gonçalves, Rio Grande do
Sul; Indie- Bombey, Poona i Nasik regiony, Maharashtra;
   w Polsce: w druzach pegmatytowych granitów strzegomskich (śółkiewka, Czernica,
Zimnik) strzelińskich (Mikoszów, Strzelin), w utworach pegmatytowych i Ŝyłach
hydrotermalnych granitów karkanoskich (o/Jeleniiej Góry), w bazaltach Jałowca k/Lubania.
    Gmelinit (Na2,Ca)Al2Si4O12·6H2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- heksagonalny, pokrój kryształów- słupowy, piramidalny,
tabliczkowy, romboedryczny, zbrudzenia ║(0001), rzadziej ║ [0001], skupienia- promieniste,
ziarniste;
Twardość- 4.5 (kruchy), łupliwość- wyraźna wg {10 1 0}, przełam- nierówny;
Barwa- bezbarwna, biała, czerwonawo-biała, Ŝółtawa, zielonkawo-biała, połysk- szklisty;


                                                                                                        64
Geneza- tworzy się z fluidów wzbogaconych w Na, w bazaltach i skałach pokrewnych, takŜe
w pegmatytach, minerały współwystępujące- zeolity, kalcyt, aragonit, kwarc.
Występowanie:
     w świecie: Włochy- Montecchio Maggiore, Vicenza; Szkocja- Skye; Cypr- Pyrgos; USA- Bergen Hill,
Hudson Co., Great Notch, Paterson, Prospect Park, Passaic Co., New Jersey; Kanada- Five Islands i Two
Islands; Kazachstan- złoŜe Sokołowsko-Sarbajskie; Madagaskar- Bekiady; Australia- Flinders, Victoria.

    Pollucyt (Cs,Na)(AlSi2)O6·nH2O
Podstawowe cechy rozpoznawcze:
Układ krystalograficzny- regularny, pokrój kryształów- kryształy są rzadkie, sześciany, 12-
ściany rombowe lub 24-ściany deltoidowe, skupienia- drobno- ziarniste, masywne;
Twardość- 6.5-7 (kruchy), łupliwość- śladowa niewyraźna, przełam- nierówny, muszlowy;
Barwa- bezbarwna, biała, szara, lub z odcieniem róŜowego, niebieskiego, fioletoweg, połysk-
szklisty, tłusty, matowy;
Geneza- w granitowych pegmatytach Li, minerały współwystępujące- kwarc, spodumen,
petalit, ambligonyt, lepidolit, elbait, kasyteryt, columbit, apatyt, muskowit, skalenie potasowe,
albit, mikroklin.
Występowanie
    w świecie: Włochy- San Piero in Campo, Elba; Zimbabwe- Bikita; USA- Oxford Co., Maine; Kanada-
Bernic Lake, Manitoba; Pakistan- Shengus, Skardu i Gilgit; Afganistan- Nilaw.




                                                                   Opracowała: dr Irina Galuskina


                                                                                                  65

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:47
posted:12/19/2011
language:
pages:14