waarnemen_selena by keralaguest

VIEWS: 7 PAGES: 16

									                                    Waarnemen
                                           Selena 8
    De herfst was maar een         de Lynx en de Kleine Leeuw         geleidelijke veranderingen,...).
povere waarnemingsperiode.         naar de Leeuw. Dit zijn relatief   Professionele       astronomen
Als het eens helder was, viel      onbekende sterrenbeelden die       hebben te weinig tijd om over
dat steeds heel ongelegen (in      nu een kans krijgen om eens        een         lange        periode
de examens bijvoorbeeld).          beter gekend te zijn.              planeetwaarneming te doen,
Toen het dan de tweede week           Het zou teveel plaats           dat wordt overgelaten aan
van       de       kerstvakantie   innemen om de gedetailleerde       amateurs, zoals jij en ik.
uitdraaide op kontinu heldere      zoekkaarten in Selena af te        Descartes is erg actief wat
nachten, werd daar dik van         beelden. Ook al omdat de           betreft     planeetwaarneming.
profiteerd. De volgende pagina     verantwoordelijke          voor    Wij werken nauw tezamen met
bewijst dit. Maar eerst dit:       komeetwaarneming in onze           de VVS werkgroepleider Mark
                                   onmiddellijke         omgeving     Bosselaers. Ik vond het
Komeet Schaumasse                  vertoeft, nl. Seppe Canonaco.      daarom aangepast de recente
                                   Via je hem of door iemand van      planeetwaarnemingen eens te
    Op 30 november 1911 ont-       Descartes vast te klampen,         tonen.
dekte te Nice, Frankrijk           kan je gemakkelijk aan die             Rond deze tijd is vooral de
Schaumasse een komeet. De          kaarten komen.                     planeet Mars goed zichtbaar.
komeet was periodisch met             Een bekende eigenschap          Hij bereikte echter maar een
een periode van ongeveer 8,2       van een komeet is diens            maximale schijnbare diameter
jaar. De komeet werd op 25         wazigheid. Ze wordt bepaald        van hooguit 15 boogseconden.
september 1992 herontdekt          met een DC-schaal (degree of       Wij waren dan ook erg verrast
door de Japanner Tsutomu-          condensation) van nul tot tien.    toen bleek dat we veel konden
Seki    m.b.v.    een    60-cm     nul is puntvormig en tien totale   zien op Mars. Je zal zien dat
telescoop. Het leuke aan deze      wazigheid. Deze twee extrema       alle waarnemingen gemaakt
komeet is dat ze zeer hoog         komen in de praktijk niet voor.    zijn van eenzelfde gedeelte
aan de hemel verschijnt. Ze           Ik hoop dat je eens op een      van het Marsoppervlak. Dit is
komt binnen 5 van het zenit       heldere avond de komeet op-        geen toeval. Mars beweegt
(hoogste punt aan de hemel).       speurt. Verricht dan een waar-     met een periode van 24h35m
Ze is dan ook over ettelijke       neming en geef die ook af. De      rond zijn as (net iets langer
maanden goed te volgen.            wetenschappelijke        wereld    dan de aarde). Bepaalde
Komeet Schaumasse is ook           dankt bij voorbaat.                gebieden hebben daardoor
van redelijke helderheid. Men                                         een waarnemingsvenster van
schat dat ze in begin maart        Mars                               enkele weken. Nu, de waar-
magnitude +7 zal bereiken.                                            nemingen zijn gemaakt in
Recente waarnemingen van              Waar ook al bij voorbaat        dezelfde periode, nl. de week
de helderheid van de komeet        bedankt     wordt,     is    bij   voor nieuwjaar. De seeing was
doen vermoeden dat dit wat te      planeetwaarnemingen. Als een       toen fenomenaal (en ook de
optimistisch     geschat     is.   ruimtesonde      een    planeet    vrieskoude).
Desalniettemin is deze komeet      bezoekt, bezorgt dat de                Het gebied dat we waarna-
een        ideaal     waarne-      mensheid een schat aan infor-      men, bestreek het Martiaanse
mingsobjekt. Het is dan ook        matie over de planeet maar de      lengteinterval van 270 tot 80.
mijn bedoeling om jullie           sonde vertoeft maar een            Het toeval wil dat in deze zone
daarvoor op te trommelen.          geringe periode bij de planeet.    de bekendste en mooiste
    Schaumasse beweegt van         Waarnemingen vanop aarde           strukturen te zien zijn. Syrtis
het sterrenbeeld de Stier over     gedurende een lange periode,       Major (de grote baai) is de
Perseus naar de Voerman            geeft informatie die een sonde     meest prominente struktuur.
waar ze in oppositie komt.         nooit te weten kan komen           Ze vertoonde een duidelijke
Daarna verplaatst ze zich via      (seizoensinvloeden,                niet een driehoekige vorm
zoals in 1988 gezien werd             Cuppens) rechts: ω355,7 (Wouter
(daar speelt ook ervaring een                '
                                      Krznaric).
rol in). Er waren enkele lich-
tere stroken en donkere               Afbeelding 4.links: ω 355,7 (Koen
vlekjes in te zien. Wat               Goossens) midden: ω xxx,x (Bert
onmiddellijk opviel was de            Timmers) rechts: ω 71,5 (Frank
geheldheid van de Marsbol.            Daerden).
We keken nu, in tegenstelling
tot de vorige opposities, naar
de noordpool waardoor vele
nieuwe strukturen zichtbaar
werden. Hellas, een heldere
ronde 'kuip' was nog net
gedeeltelijk aan de zuidrand te
zien.
    De struktuur die onze
harten stal, was Sabaeus en
het      aanliggende      Sinus
Meridianis (het Greenwich van
Mars). Ze vormen tezamen
een donkere sigaarvormige
zone. Opvallend was dat de
'tanden' in Sinus Meridianis,is
goed zichtbaar waren.
    Margeritifer Sinus en de
daarop volgende strukturen
gaf een chaotische beeld van
vlekjes en stroken. Aan het
noordelijk halfrond viel vooral
de     twee     rijen   vlekken
('kanalen') op die parallel via
een omweg Syrtis Major met
Margeritifer Sinus en Mare Aci-
dalium     verbonden.      Mare
Acidalium     vertoonde     veel
struktuur die overeenkwam
met de kaart. Het navolgende,
heldere Tempe werd vaak
opgemerkt. Nog een konstante
was de heldere noordpoolkap
die afgebakend wordt door
een donkere band.

Erwin Verwichte.

Afbeelding 1.De DC-schaal.

Afbeelding 2.Hoogtediagram van
P/Schaumasse 1992x (zon staat 17
onder de horizon).

Afbeelding 3.links: ω 319,1 (Erwin
Verwichte) midden: ω 343 (Wim
                                    Waarnemen
                                         Selena 10
    Het hoeft, denk ik, niet        nuttig om eens te overlopen          telescoop ziet. Probeer niet
meer gezegd te worden dat           hoe waarnemingen correct             het hele sjabloon te vullen met
Descartes in recente jaren een      bewerkt moeten worden.               dit stukje. Dan vernietig je de
reputatie heeft opgebouwd wat                                            mogelijkheid om groottemetin-
betreft planeetwaarnemen. We        Formulier                            gen te doen.
werken al twee jaren samen                                                   Let                           op
met Mark Bosselaers, de                 Een       waarneming        is   oriëntatieaanduidingen op het
leider van de V.V.S. werkgroep      absoluut niets waard als             formulier. Meestal staat aan de
Planeten. Op 27 februari l.l.       enkele gegevens mankeren.            bovenzijde          het      zuiden
hebben we tezamen al de             En manier om dit te voor-            aangegeven. Teken dan ook
eerste Planetendag gehouden,        komen, is om een passend             zo dat het zuiden inderdaad
dat trouwens een succes ge-         waarnemingsformulier            te   naar boven is. Je bepaalt het
noemd mag worden.                   gebruiken waar voor alle             zuiden        door     alleen     de
    Omdat Mark veel te veel         belangrijke gegevens plaats          declinatieas van je kijker te
werk heeft, hebben we               open      gelaten      is.   Een     bewegen. Duw je telescoop
toegezegd mee te helpen.            beginnend waarnemer doet er          richting zuiden. De richting
Frank          verwerkt       de    best aan zo vlug mogelijk een        waar de sterren in beeld
Marswaarnemingen en ik die          waarnemingsformulier            te   komen, is het zuiden.
van Saturnus.                       bezorgen en deze dan ook te              Vergeet vooral niet het
    Wat ook duidelijk is dat de     gebruiken. Formulieren kan je        westen aan te duiden, of in het
Belgische planeetwaarnemers         bij mij altijd verkrijgen. Goed      geval van planeetwaarneming
niet hoeven onder te doen           ingeoefende          waarnemers      de preceding side (kant waar
voor       zijn     buitenlandse    gebruiken         vaak      eigen    de planeet naartoe draait). Je
collega's.         In         het   formulieren die ze op zichzelf       vindt deze richting, door te
januarinummer van Sky &             hebben afgestemd.                    kijken in welke richting het
Telescope stonden Guiseppe              Alle formulieren hebben          objekt beweegt, als je niets
Canonaco en Frans Van Loo           eenzelfde, algemene opbouw.          doet (geen motoraandrijving).
van de sterrenwacht vermeld         De grootste plaats wordt                 Let verdomd op met
omwille van hun waardevolle         ingenomen           door       de    zenitprisma's. Gebruik ze liefst
Marswaarnemingen. Proficiat!        waarneming zelf. Op een              niet. Mocht je het toch doen,
                                    eventueel           voorgetekent     duidt dan goed aan dat je een
Waarnemen                           sjabloon wordt de waarneming         zenitprisma gebruikt hebt.
                                    verricht. Het is belangrijk het      Zorg ervoor dat op je tekening
   Als je door een telescoop        sjabloon ook juist te gebruiken.     het      zuiden       en     westen
naar de hemel kijkt, komt vaak      Bij een rond sjabloon dat voor       aangeduid zijn.
de drang op om dat stukje           het tekenen van een beeldveld            De afmetingen van het sja-
hemel vast te houden voor de        gebruikt     wordt     (deep-sky,    bloon zijn essentieel. Het is
eeuwigheid. Sommigen doen           kometen,...)        moet      het    daarom best steeds het
dat d.m.v. fotografie, anderen      beeldveld wat je door de teles-      officiele formulier te gebruiken
tekenen of beschrijven wat ze       coop      ziet,     overgebracht     en      altijd    van      hetzelfde
zien. Maar het is frustrerend       worden op het sjabloon, niet         exemplaar copies te maken.
als later blijkt dat wat je         alleen een klein stuk. Teken de      Copies van copies hebben de
getekent heb niet klopt, of dat     sterren in t.o.v. de rand van het    neiging een tikkel afwijkende
je iets vergeten bent, of dat       sjabloon zoals het staat t.o.v.      afmetingen te hebben.
niemand        anders        je     de rand van je beeld. Mocht je           Het       invullen van        de
waarneming        niet     kan      maar een stuk van een                gegevens op het formulier
ontraadselen, laat staan ze         beeldveld intekenen, teken           moeten liefst zo vlug mogelijk
waarderen. Het is daarom            dan dat in zoals je door de          gebeuren. Mocht je het tijdens
het waarnemen nog niet             contourtekening. Teken deze
gedaan hebben, doe het dan         tekening binnen nauwlettend         Erwin Verwichte
tijdens het opwarmen binnen.       over op een ander formulier.
De volgende gegevens mogen         Vaak      wordt    naast     een    Afbeelding 5.Het correct intekenen van
absoluut niet ontbreken:           afgewerkte tekening ook de          een beeldveld.
objekt                            contourtekening geplaatst om
datum (let op met na-midder-      alle verwarring te bannen.          Afbeelding 6.Jupiter, Guy Swennen,
nacht)                                 Er zijn twee mogelijkheden      12/03/93, Refr. 76mm f910mm,
                                                                       105x, geelfilter.
tijd (U.T.) in uur en minuten     om een afgewerkte tekening
(beter begin-en eindtijd).         voor te stellen. Ten eerste kan     Afbeelding 7.Jupiter, Koen Goossens,
kijker (type, diameter, brand-    je een potloodtekening maken.       02/04/93, Newt. 111mm f1000mm,
puntsafstand)                      Gebruik hiervoor verschillende      166x.
vergroting                        soorten potloden. Een vet
zenitprisma                       potlood voor de donkere             Afbeelding 8.Venus, Frank Daerden,
weersomstandigheden               gebieden en een licht potlood       08/01/93, Newt. 250mm f1450mm,
                                                                       241x.
(seeing en transparantie)          voor de helder. Begin eerst de
    Daarnaast zijn er nog bijko-   helder gebieden in te tekenen.      Afbeelding 9.Venus, Erwin Verwichte,
mende gegevens die je later            Een tweede mogelijkheid is      24/02/93, Newt. 150mm f1000mm,
kan opzoeken of berekenen.         een      puntjestekening.     De    111x.
    Een goede tip: teken en        verschillende       helderheden
schrijf tijdens het waarnemen      worden weergegeven door
verzorgd en duidelijk. Het komt    een dichtheid van puntjes.
al te vaak voor dat na het             Welke mogelijkheid je kiest,
waarnemen je aan je eigen          maakt niet uit. Kies die
waarneming niet meer uit kunt.     methode die je het best ligt.
Overloop aan het eind van een      Beide hebben hun voordelen
waarneming best eens het           en      nadelen.     Een     pot-
geheel. Kijk na of je alles kunt   loodtekening is realistisch en
lezen en dat je niets bent         kan redelijk vlug gemaakt wor-
vergeten. Nooit te overhaast       den. Het is wel moeilijk ze te
stoppen!                           copiëren. Puntjestekeningen
                                   zijn    weliswaar     goed     te
Tekenen                            copiëren, maar erg tijdrovend
                                   te maken. Een tip: bekijk veel
Het intekenen is het cruciale      waarnemingen van anderen
punt van heel je waarneming.       om te vergelijken.
Een slordige, onduidelijke             Belangrijk is niets te
tekening (ook al heeft deze        tekenen wat er niet was, of
veel informatieinhoud) zal niet    niets dat op het orgineel er
bekeken worden. Aan de             anders uitzag. Mocht je
andere kant moet het ook           twijfelen    of   je    tekening
geen kunstwerk worden. Het is      onduidelijk, is het aangeraden
de    bedoeling      éénduidige,   kommentaar bij de tekening te
wetenschappelijk       bruikbare   schrijven. Desnoods duidt je
informatie te tonen.               met pijlen aan welk gebied je
    De tekening die je achter      bedoelt.
de telescoop maakt, mag niet           Sterren worden meestal
ingekleurd zijn. Dat sticht        weergegeven als zwarte cir-
enkel verwarring. Het best is      keltjes waarbij de grootte van
de helderheid van de vlakjes       de cirkel de helderheid geeft
aan te duiden met cijfertjes (0    (grote cirkel: helder ster). Een
donker          10        helder   duidelijk verschil tussen de
bijvoorbeeld). Dit is een          groottes van de sterren geeft
                                   de tekening een mooi uiterlijk.
                                   Waarnemen
                                         Selena 11
    De zomerhemel biedt een       vertrekken. Enkele graden          tussen γ Lyrae en β Cygni. Er
deep-sky waarnemer de aller-      naar het oosten (naar rechts in    zijn twee mogelijkheden om
meeste mogelijkheden om           omgekeerd beeld) wacht ons         M56 te vinden: oftewel tussen
                                                           1    2
talrijke heldere objekten te      het eerste objekt op: ε en ε .     de twee sterren mikken en
bekijken. Ideaal om eens te       Dit is een wijde dubbelster van    maar wat zoeken, of star-
genieten van de hemelpracht       magnitude       5    die    een    hopping. We zullen het laatste
of om de eerste stappen te        gemakkelijke prooi is voor een     doen. Vooraleer te beginnen,
zetten in het waarnemen.          verrekijker. In de telescoop       kijk eens even naar de kaart.
                                  met grotere vergroting blijkt      Welke route zou je nemen? Mij
Laten we eens een rondritje
                                  elke komponent zelf ook nog        lijkt het best te vertrekken
maken langsheen zomerse at-
                                  eens dubbel te zijn. De            vanaf λ in rechte lijn naar 19
tracties.                         onderlinge afstand bedraagt bij    Lyrae, om vervolgens bij de
    De      hemel        wordt    de twee zowat 2,5".                ster nabij M56 te belanden.
gedomineerd door drie heldere         De heldere sterren onder       Om een idee te hebben
sterren die de zomerdriehoek      Wega          vormen        een    hoeveel      beeldvelden      de
vormen: Deneb (de Zwaan),         parallellogram. Tussen de          sterren uit elkander liggen,
Wega (de Lier) en Altaïr (de      onderste twee verschuilt zich      vergelijk je best eerst eens de
Arend). Met behulp van deze       een     klein    juweeltje:  de    afstand tussen λ en γ in je te-
drie sterren is het relatief      Ringnevel (M57). Voor iemand       lescoop met de afstand op de
eenvoudig ieder gewenst punt      die ze nog nooit met een tele-     kaart.
aan de hemelkoepel te vinden.     scoop gevonden heeft, wordt             M56 is een klein, korrelig
De objekten die ik zal            dit wel even wennen. Maar          bolneveltje     dat   niet    zo
bespreken, zijn met een kleine    moeite wordt beloond. Het          spectaculair is als M13 of M92
telescoop allemaal te zien. Ik    beste is te vertrekken van β       in Hercules maar toch zeer
zal ook bespreken wat men         Lyrae. Als deze in een kleine      mooi is omdat ze in een
van het verrekijkerbeeld moet     vergroting onder aan de            sterrenrijk gebied ligt. Het is
verwachten.                       beeldrand staat, moet de           erg te betwijfelen of dit objekt
                                  Ringnevel bovenaan in beeld        in een verrekijker zichtbaar zal
De Lier                           te zien zijn. M57 is een klein,    zijn. Mocht je ze toch zien, ver-
                                  grijs, ovaalvormig vlekje. In      wittig me dan.
    Richt de telescoop naar de    een grotere vergroting wordt
blauwwit heldere fonkel Wega.     de donkere opening in de           Vos en Pijl
Dit is het uitstekende moment     nevel duidelijk zichtbaar. De
om de zoeker af te stellen. Zet   Ringnevel is een planetaire
                                                                         Vanuit M56 is het niet meer
Wega in het midden van het        nevel, de restant van een
                                                                     ver naar de heldere ster β
beeldveld van de kijker.          novaexplosie. De centrale ster
                                                                     Cygni, oftewel Albireo. Deze
Vervolgens stel je Wega in het    is niet zichtbaar. Dit objekt is
                                                                     ster vormt het hoofd van het
midden van de kruisdraad van      niet     zichtbaar    in    een
                                                                     sterrenbeeld de Zwaan. Het is
de zoeker. Om eens te             verrekijker.
                                                                     een prachtige dubbelster. De
controleren zou je de kijker          Voor ons volgende objekt
                                                                     beide     leden     zijn    van
een even verdraaien om dan        gaan we gretig gebruik maken
                                                                     respectievelijk derde en vijfde
met behulp van de zoeker          van de sterrenatlas: het wapen
                                                                     magnitude. Het systeem is
Wega opnieuw in beeld te          van elke stersoldaat. Richt de
                                                                     vooral zo mooi omwille van het
verkrijgen.                       kijker op de onderste ster van
                                                                     kleurcontrast tussen de gele
    Heb je een oculair met        het parallellogram: γ Lyrae.
                                                                     en de blauwe ster. In een
kleine vergroting op je kijker    Het objekt dat we zoeken, is
                                                                     telescoop is dit mooi te
steken? O.K., dan kunnen we       de bolvormige sterrenhoop
                                                                     genieten, terwijl de dubbelster
                                  M56. Ze ligt halverwege
in een verrekijker zichtbaar is,      grote     en      majestueuze      heb ik in de vorige Selena
mits het beeld zeer stabiel te        planetaire nevel M27: de           uitgelegd. Profiteer van de
houden: op statiefje zetten of        Halternevel. Een verrekijker       vakantie om de dieptes van
op je ellebogen steunen.              toont een rechthoekig vlekje.      het heelal te doorgronden.
    Een leuk tussendoortje is         Bij een vergroting van om de       Toon me vooral je resultaten.
een      uitstapje      naar      α   100x toont de nevel zich van
Vulpeculae.                  Deze     zijn beste zijde. Ze vult dan      Erwin Verwichte
'mosterdkleurige' ster ligt vijf      haast het volledige beeldveld.
graden ten zuiden van Albireo.                                           Afbeelding 10.M27, 03/08/92, Newton
    Voor        de         verdere    De Zwaan                           f1000 150, 100x.
verkenning van deze streek
gaan      we     uit    van     het                                      Afbeelding 11.Sky Atlas.
                                          Als je nog niet genoeg
sterrenbeeld de Pijl. De hel-
                                      hebt, kunnen we ons wagen
derste sterren van dit sterren-
                                      aan de gevulde schotel die de
beeld vormen een pijl die in
                                      Zwaan       ons     biedt.   Als
oostelijke richting wijst. Ze past
                                      uitvalsbasis    is    γ    Cygni
net in het beeldveld van een
                                      buitengewoon goed geschikt.
verrekijker. Tussen γ en ζ
                                      Deze ster vormt het centrum
Sagittae vertoeft de weinig
                                      van de kruisvorm die de
spectaculaire          bolvormige
                                      Zwaan vertoont. Al één graad
sterrenhoop M71. Het is pas in
                                      ten noorden van deze ster ligt
kijkers vanaf 20 cm dat deze
                                      de eerste sterrenhoop: NGC
sterrenhoop tot zijn volle recht
                                      6910. Het is een langwerpig
komt. Richt de telescoop op
                                      gevormd hoopje. Interessanter
het paar α-β Sagittae. Vergelijk
                                      is de vierkante hoop M29 twee
wederom        de       onderlinge
                                      graden ten zuiden van γ Cygni.
afstand in het beeldveld met
                                      Het verrekijkerbeeld toont een
de afstand op de kaart.
                                      wazig neveltje. Tussen γ Cygni
Langsheen de richting van het
                                      en η Cygni krioelt het van
paar komen we (naar onder in
                                      open sterrenhopen. Het is een
omgekeerd beeld) bij 9
                                      erg sterrenrijk gebied. De
Vulpeculae       terecht. Twee
                                      verrekijker        is       hier
graden verder ligt de mooie
                                      onontbeerlijk.
losse      open       sterrenhoop
                                          Een      boeiende      open
Cr399, beter bekend als
                                      sterrenhoop is NGC 6866 die
Brocchi's cluster. Brocchi is de
                                      in de driehoek α-γ-δ Cygni ligt.
tekenaar van de A.A.V.S.O.
                                      Het vereist redelijk wat werk
omgevingskaarten              voor
                                      om via star-hopping er te
variabele        sterren.       De
                                      geraken. Het loont echter zeer
sterrenhoop        beslaat     een
                                      de moeite. Deze hoop is
gebied van 1,5 aan de hemel.
                                      verrassend compact. Het is
De spreiding van de sterren
                                      een persoonlijke aanrader.
geeft de hoop de bekende
roepnaam             'omgekeerde
kleerhanger'. Deze hoop is erg        Slotbemerking
aan te raden om met de
verrekijker te bekijken.                 Deze objekten zijn slechts
    Voor het volgende objekt in       een kleine fractie van de
het Vosje keren we terug naar         wonders         die       de
buur de Pijl. Dit maal                zomersterrenhemel te bieden
vertrekken we vanuit het punt         hebben. Ze zijn een begin
van de pijl: γ Sagittae. Na vijf      naar het ontdekken van de
graden in noordelijke richting        pracht van de sterrenhemel.
te bewegen, stoot je op de            Hoe je tekening moet maken,
                                       Waarnemen
                                            Selena 12
   Volgens het wiskundige            gecatalogiseerd en de zwakke        gaat    nu    de    planetoïde
regeltje van Titius en Bode          planetoïden worden op een           minstens       drie      maal
moest tussen de baan van             systematische         'sleepnet'-   waarnemen om hieruit een
Mars en Jupiter nog een              methode via fotografie opge-        voorlopige baan te berekenen.
planeet aanwezig zijn. Een           speurd. De Belg Els is daar         Uit de gegevens van verloren
werkkring werd opgestart om          zeer in bedrijvig. In het zelf      voorwerpen probeert men
op systematische wijze jacht         ontdekken van planetoïden zie       tezamen met jouw waarne-
te maken naar de nieuwe              ik geen heil tenzij je beschikt     mingen een passend object te
planeet. Intussen werkt de           over professionele apparatuur,      vinden dat jouw kandidaat zou
nieuwe directeur van de              veel geld en geduld of enorm        kunnen zijn, waarbij men nooit
sterrenwacht van Palermo,            veel geluk.                         zeker kan zeggen of jouw
Guiseppe Piazzi aan zijn                 Veel nuttig werk kan echter     object misschien niet gewoon
stercatalogus.   Op      nieuw-      gedaan      worden      in   het    een heel nieuwe planetoïde is.
jaarsnacht     1801,      terwijl    herontdekken van planetoïden.       Je ziet dat het een heel puz-
iedereen aan het vieren is,          Er zijn heel veel planetoïden       zelwerk is.
ontdekt    hij   de      eerste      waarvan de baan heel slecht
planetoïde. Het viel hem op          gekend is. Om een baan goed         Praktisch
dat het lichtpuntje langzaam         te kennen heeft men minstens
doorheen     het   sterrenveld       drie waarnemingen nodig. In
                                                                            Wijzelf kunnen als sport
voortbewoog. De planetoïde           de meeste gevallen is dat niet
                                                                         eens een gekend en helder
kreeg de naam Ceres en               aanwezig.
                                                                         planetoïde opzoeken en deze
nadien kreeg hij er nog                  Hoe gaan we dan te werk?
                                                                         nauwkeurig enkele dagen na
duizenden broertjes bij.             We      bezorgen      ons    de
                                                                         elkander bekijken. We zien
                                     gegevens van die verloren
                                                                         mooi hoe ze van plaats
Planetoiden                          voorwerpen       inclusief   de
                                                                         verandert. Het is zelfs mogelijk
                                     gegevens van de gekende
                                                                         eens uit gemeten posities een
    Planetoïden            zijn      planetoïden. Ze zijn bij de
                                                                         baan op te stellen die we dan
brokstukken bestaande uit            V.V.S wel te vinden. Vervol-
                                                                         vergelijken met de gekende
ijzer of gesteente. De grootste      gens wordt gewoon syste-
                                                                         baan. Ik stel de planetoïde
planetoïde is Ceres met een          matisch de hemel afgespeurd
                                                                         Ceres voor. Ze bereikt een
diameter van 1003 km.                door elke nacht een stukje
                                                                         helderheid    van      7,4   bij
    Nu werpt zich natuurlijk         hemel in stukjes te foto-
                                                                         oppositie. Ceres bevindt zich
automatisch de vraag op wat          graferen of visueel te bekijken.
                                                                         dan in het sterrenbeeld de
we nu als waarnemers aan             Na verloop van tijd herhaalt
                                                                         Walvis. Gebruik het bijge-
planetoïden hebben? Het              men dit. Als er een lichtpuntje
                                                                         voegde hulpkaartje.
antwoord is: meer dan je zou         van plaats verschoven is,
vermoeden.                           wordt er gewerkt. Men kijkt na
                                     of men niet toevallig een al        Veranderlijken
                                     gekende planetoïde aan de
Op ontdekking                        haak heeft. is dat niet zo, dan         De schijnbare helderheid
                                     gaat men na of het geen             van planetoïden blijft zeker
    In de tijd na Piazzi kon         komeet is, en als die niet          niet constant. Net zoals de
iedereen die een klein tele-         gekend is, moet men dat zo          planeten, draaien ook de
scoopje had op planetoïden-          vlug mogelijk doorgeven want        planetoïden rond hun eigen
jacht gaan. Goldschmidt was          er is meer roem te oogsten bij      as. Daardoor wordt de aarde
al over de vijftig toen hij nog 14   het ontdekken van een komeet        steeds een wisselende zijde
planetoden ontdekte.                 dan van een planetoïde.             getoond. Als de planetoïde nu
    Tegenwoordig is dat niet             Als het geen komeet is,         aan één zijde een donker
meer zo gemakkelijk. Alle            wordt het nu moeilijk. Men          oppervlak heeft en aan het
heldere objecten zijn al
ander een helder, dan zal de      zonnestelsel       net   in    de    heb ik jullie een nieuw deurtje
helderheid       sterk     gaan   kijkrichting van een ster staat.     op een kier gezet.
verschillen, net zoals bij de     Vanuit ons zicht staat ze er
Saturnusmaan Japetus, die         dus voor. Dat hemellichaam           Erwin Verwichte
zijn naam te verdanken heeft      kan de maan, een planeet,
aan zijn helderheidsvariaties.    een komeet of een planetoïde         Afbeelding 12.De weg van Ceres in
                                                                       het najaar van 1993 (J. Meeus).
    Een andere oorzaak van        zijn.
helderheidsvariaties is de            In de wereld houden              Afbeelding 13.Omwille van de rotatie
onregelmatige vorm van een        mensen zich ermee bezig om           van de onregelmatige planetoïde is de
                                                                       helderheid variabel.
planetoïde. Ze zien er vaak uit   zulke      sterbedekkingen      te
als mislukte aardappelen. De      voorspellen. Men berekent op         Afbeelding 14.Planetoïde 22 Kalliope.
helderheid van een planetoïde     welk deel van de aarde men
wordt bepaald door de grootte     precies de bedekking kan zien.
van het oppervlak dat we          Deze boodschap wordt de
vanaf de aarde kunnen zien.       hele wereld rond gestuurd,
    Neem een planetoïde met       tezamen met een sterrenkaart
een sigaarvorm. Als de spits      waar de ster op staat
van de sigaar naar de aarde       aangegeven. Mensen gaan
gericht staat, zien we maar       dan langsheen deze lijn staan.
een klein oppervlakje. De         Ze meten het exacte tijdstip
helderheid van de planetoïde      dat de ster achter de
is klein. Als we langszij de      planetoïde gaat (de ster 'dooft'
sigaar kijken, zien we een        uit) en het tijdstip dat ze terug
groot oppervlak. De helderheid    te voorschijn komt.
is groot.                             Bovendien plaatst men ook
          De                      doelbewust        mensen       op
helderheidsvariaties zijn vaak    plekken die van deze lijn
in de orde van tiende mag-        afwijken. Die mensen zien dan
nitudes. Uit de periode van de    maar een klein stukje van de
variaties haalt men de            planetoïde de ster bedekken,
rotatieperiode van de             of helemaal niet. Door al de
planetoïde. Deze techniek         gemeten tijdstippen van die
wordt ook toegepast bij           plaatsen bijelkaar te brengen,
kometen. Zo heeft men             kan een profiel van de
kunnen aantonen dat de            planetoïde opgesteld worden.
komeet van Halley om zijn
                                      Op deze wijze kent men
eigen as draait.
                                  ook onmiddellijk de diameter
                                  van de planetoïde. Er zijn
Vorm                              echter zeer grote problemen.
                                  De berekeningen zijn nooit
    Planetoïden       hebben
                                  heel precies omdat de baan
onregelmatige vormen. Hoe
                                  slecht gekend is of de positie
weten we dit eigenlijk ? Het
                                  van de ster maar benaderd is.
wordt deels maar vermoed
                                  De lijn van bedekking kan dus
omdat de maantjes van Mars,
                                  gerust      enkele     honderden
die ingevangen planetoïden
                                  kilometers afwijken. Men moet
zijn, er zo onregelmatig
                                  wat geluk hebben. De Belgen
uitzien. Er is echter een
                                  zijn er nog niet in geslaagd.
methode om vanaf de aarde
                                      Wat onthouden we van dit
de vorm van een planetoïde te
                                  artikel? Planetoïden zijn toch
bepalen. Deze methode heet
                                  niet zo saai, maar je moet toch
sterbedekkingen.         Een
                                  wat uithoudingsvermogen en
sterbedekking is wanneer een
                                  interesse hebben. Hiermee
hemellichaam      uit     het
                                     Waarnemen
                                         Selena 13
   Jupiter is de reus onder de planeten met een                         de oostrand van het beeldveld
diameter van 142000 km. Dat is meer dan tien                            (daar waar de sterren in beeld
                                                                        komen). Op die manier heb je
maal groter dan de aarde diameter. Maar dat is
                                                                        meer tijd om te kijken.
zeker niet het enigste verschil met onze thuis-                              Jupiter geeft nu meer prijs.
planeet. Jupiter is een gasplaneet. Die naam is                         De planeet heeft een opval-
enigszins bedriegelijk. De bovenste lagen, het                          lend afgeplatte vorm. Dit is het
wolkendek, bestaan uit gas maar alles daaronder                         gevolg van de snelle rotatie
is een soort vloeistof.                                                 van de planeet. Deze bedraagt
                                                                        gemiddeld zo'n kleine tien uur.
                                     de vier grote manen van                 Het eerste zicht van de pla-
 Het is veel moeilijker te begrij-   Jupiter. In volgorde van           neet is teleurstellend. Er is
pen hoe een gasplaneet in            afstand tot de planeet zijn dit:   'niets' op te zien. Wees
elkaar steekt, omdat alles ten       Io, Europa, Ganymedes en           geduldig; de ogen hebben tijd
opzichte van elkaar beweegt.         Callisto. Io heeft 80 minuten      nodig om te wennen. Elke
Met andere woorden, men              nodig voor één omwenteling         keer dat je naar Jupiter kijkt,
krijgt nooit hetzelfde zicht van     terwijl Callisto er 16 dagen       ga je iets meer zien. Het
Jupiter te zien. Er zijn geen        over doet. Elke avond zien we      eerste wat zal opvallen, zijn
vaste oppervlaktedetails. De         een andere stand van de            evenwijdige, donkere strepen.
wetenschappers zijn er zeer in       maantjes. Soms zie je maar         De snelle rotatie sleurt de
geïnteresseerd om de be-             drie (of nog minder) maantjes.     wolken mee in zijn beweging.
wegingen in het wolkendek            Een maantje bevindt zich dan            Het wolkendek kent twee
dagelijks bij te houden, maar        in de schaduw van Jupiter          verschillende       types     van
ze hebben noch de tijd, noch         (verduistering) of staat recht     wolken: de donkere (banden)
het geld daarvoor. Daarom is         achter (bedekking) of recht        en de lichte wolken (zones).
het aan de amateur om deze           voor (overgang) Jupiter. Deze      Banden en zones wisselen
taak over te nemen.                  gebeurtenissen zien we niet zo     zich steeds af. Ze hebben
                                     duidelijk met een verrekijker.     allemaal,      via    een     slim
Een kennismaking                     Daarvoor      is   iets   licht-   uitgedokterd systeem, een
                                     krachtigers nodig.                 kodering meegekregen (zie
    Jupiter verschijnt aan de                                           figuur 2).
hemel als een felle, geelwitte       Een wereld                              Met de telescoop is het ook
schittering. Dit jaar vind je hem                                       mogelijk de maantjes beter te
in het sterrenbeeld de Maagd.            Als je voor het eerst naar     bekijken. Soms kan het
Als je naar buiten gaat (in          Jupiter kijkt, wordt één ding      gebeuren dat een maan plots
tabel I staat vanaf welk uur),       erg duidelijk. Het is verdomd      weg is, of dat er plots één bij
zie je hem op een twintigtal         vervelend. Je wil zo veel          is. Dit is een bedekking, de
boven de horizon in het              mogelijk van Jupiter zien.         maan verdwijnt in (of komt
zuidoosten.                          Daarom gebruik je een grote        tevoorschijn uit) de schaduw
    Door een verrekijker geeft       vergroting. Hierdoor is het        van Jupiter. Tabel II geeft een
Jupiter een matter uitzicht. Al      beeldveld van de telescoop zo      lijstje van tijdstippen wanneer
vlug valt op dat het licht komt      ingeëngd dat het Jupiter-          dit zal
van een klein schijfje. Op eens      beeldje voorbijzoeft, zodat je     gebeuren. Voor oppositie (tij-
merk je kleine lichtpuntjes          eigenlijk niets gezien hebt.       dens oppositie staan zon en
dicht bij de planeet op. Was dit     Daarom de wijze raad: als je       Jupiter recht tegenover elkaar
nu een illusie? Steun je             nog niet zoveel met de             aan de hemel) zien we
ellebogen op een tafel of            telescoop gewerkt hebt, begin      meestal verschijningen en
plaats de verrekijker tegen een      dan met een kleine vergroting.     erna vooral verdwijningen.
muur. Op die wijze trilt het         Na wat oefening kan je pro-                  Moeilijker om te zien
beeld minder. En warempel,           beren uit te vergroten, maar       als beginnend waarnemer is
de puntjes zijn echt. Het zijn                                          een maanovergang. De maan
                                     niet te veel. Plaats Jupiter aan
                    datum                           tijd             maan                    type


                    8 maa                       1h57                 I                          2

                    22 maa                     23h30                 III                        1

                    23 maa                     23h57                 I                          2

                    3 apr                      22h25                 II                         2

                    8 apr                      21h54                 I                          2

                    8 mei                      21h07                 I                          1

            Tabel II. Verduistering van manen (I: Io, II: Europa, III: Ganymedes, IV: Callisto). Type 1 is
            een verdwijning, type 2 een verschijning.
                                                                                                             h   m   s
beweegt dan voor de planeet-           elkaar bewegen. Aan de                      rotatietijden zijn: 9 50 30
                                                                                                     h  m  s
schijf heen.                           evenaar draait alles het snelst             (systeem I) en 9 55 41 (sys-
                                       omwille van de middel-                      teem II).
Wetenschappelijk                       puntsvliedende kracht (die                      Ik hoop dat dit verhaal je
                                       voel je als je op een draaiend              moge stimuleren om Jupiter dit
   Er zijn zoveel waardevolle          rad zit).                                   jaar eens in het vizier te
dingen te verrichten in het                 Om alles een beetje bij te             nemen. Alvast succes.
waarnemen van Jupiter. Zo is           kunnen houden, heeft men
men geïnteresseerd in het              afgesproken               twee              Erwin Verwichte
heel precies klokken van een           rotatiesystemen      ingevoerd.
verduistering van een maantje.         Men heeft de gemiddelde                     Afbeelding 15.5 december 1993,
Het meeste werk valt echter te         rotatietijd aan de evenaar als              4h55m, Newton D114mm f900mm,
doen bij het bijhouden van de          systeem I en die van elders als             167x, Koen Goossens.
wolkenformaties op Jupiter.            systeem II genomen. Het
Men merkte vlug dat er een             berust dus helemaal op                      Afbeelding 16.De banden en zones
groot verschil bestaat in de           afspraak. Een wolk op 30                   van Jupiter.
bewegingssnelheid          van         systeem I betekent dat die
wolken dicht bij de evenaar en         wolk op 30 ligt van een
wolken     er     verder   van         fictieve wolk die met een afge-
verwijderd. Omdat Jupiter niet         sproken snelheid beweegt. Die
vast is, kan alles vrij t.o.v.         per afspraak vastgelegde

              Tabel I.Tijden vanaf wanneer je Jupiter kan
              zien. De tijden zijn in U.T. (in wintertijd één
              uur bij tellen, in zomertijd twee uur).
                       datum                   uur


                       10 feb                  1h

                       2 maa                   0h

                       22 maa                  22h

                       11 apr                  21h

                       1 mei                   19h
                                       Waarnemen
                                             Selena 14
                                                                         het blad getekend. Teken
De maan heeft op de zon na het meeste invloed                            vooral niet te klein. Let er ook
                                                                         goed op dat de onderlinge
op de mensheid. Er zijn zelfs theorieën die stellen                      verhoudingen goed zijn want
dat er zonder de maan geen leven op aarde                                de rest van de tekening
mogelijk zou zijn. Sinds de vluchten van het                             baseert zich daarop.
Apolloprojekt is de aandacht voor de maan                                     Vervolgens gebeurt het
alsmaar gedaald. Dat wil echter niet zeggen dat er                       vastleggen van de details. Ik
niets mee aan te vangen is.                                              plaats dan het doelgebied aan
                                                                         de oostzijde van het beeldveld
                                     afzonderlijk heten. Ze hebben       en laat het doorheen het
         Iedereen heeft er de        allemaal      erg    romantische    beeldveld lopen. Ik let daarbij
pest aan als de maan vol is,         namen gekregen zoals: zee           heel goed op de details die ik
maar is dan weer overweldigd         der wolken of zee der stilte.       als volgende wil intekenen. Als
door het asgrauwe licht op de            In de verrekijker kan je de     ik tevreden ben, plaats ik ze
onverlichte zijde van de maan        grootste kraters zien. Neem er      op het papier, anders herhaal
wanneer die maar enkele              een eenvoudige maankaart bij        ik nogmaals de procedure.
dagen oud is.                        zodat jet kan nagaan welke               Bega in godsnaam niet de
    Twee type astronomen             kraters te zien zijn.               fout met de potlood te
voelen zich door de maan                 Het toffe werk begint met       beginnen kleuren op de
aangetrokken: kunstenaars en         een telescoop. Je krijgt het        tekening. Achteraf weet je niet
timers. De eersten worden            gevoel naar een andere              meer wat je bedoelde. Het si
geboeid door de schoonheid           wereld weggetoverd te zijn,         tijd geworden om het artistieke
en     diversiteit  van    het       een dode wereld in een spel         talent in te ruilen voor gezond
maanlandschap. Ze zetten             van     licht     en    schaduw.    verstand. Om de helderhe-
dan ook alles in het werk om         Oriënteren         wordt     een    heden van de verschillende
deze te ontdekken en vast te         voorzichtig tasten met een          details vast te leggen wordt
leggen d.m.v. een tekening of        degelijke kaart als gids. Na        een        tiendelige     schaal
foto. De timers gebruiken            een tijdje kom je een maan-         ingevoerd. 0 is wit en 10 is
bedekkingen van sterren door         streek tegen dat je mooi vindt.     zwart. Daartussen gradeert de
de maan om betere gegevens           De wens komt dan vlug op om         helderheid van lichtgrijs tot
te hebben over de maanbaan           het zicht, toch zeker voor een      donkergrijs. Duidt eerst de
en de strukturen aan de              stukje, voor de eeuwigheid          details aan die ofwel wit, ofwel
maanrand. Beide types zullen         vast te leggen. Er zijn twee        zwart (schaduw) zijn. De
nu aan bod komen.                    opties:         tekenen        of   andere strukturen kan je dan
                                     fotograferen. Ik zelf weet van      met deze vergelijken. Ik geef
Kunstenaars                          het laatste geen snars af zodat     toe, in het begin wil dat niet zo
                                     ik het maar over het tekenwerk      lukken. Oefening baart kunst.
                                     zal hebben.                              Als     dat    gedaan     is,
    De maan is vooral bekend
                                         Elke              beginnende    ontbreken nog enkel de vitale
voor zijn mares en kraters.
                                     waarnemer-tekenaar maakt de         gegevens: datum, uurtijd (in
Sommigen onder ons kennen
                                     fout om een te groot stuk van       U.T.), kijkertype en vergroting.
die allemaal zo goed alsof het
                                     de maan te willen intekenen.        Vergeet vooral niet de naam
hun eigen buurt was. En ze
                                     Waarschuwen heeft weinig            van het getekende gebied, of
willen die buurt liefst tot in het
                                     nut. Als je de les nog niet         duidt     het    tenminste     zo
kleinste detail kennen. het
                                     geleerd hebt, zal de praktijk       nauwkeurig aan op een kaart
voordeel van de maan is dat je
                                     die je beslist nog leren. Eens      mocht je de naam niet weten.
met het blote oog al veel kan
                                     het doelgebied afgebakend is,       Het is toch een beetje stom
zien. Probeer eens de donkere
                                     kan het ruwe werk beginnen.         dat je een mooie tekening van
mares in te tekenen. Zoek dan
                                     De grote strukturen worden op       een krater hebt, maar het
in een boekje op hoe ze
 Tabel 1. Sterbedekkingen.
  datum      tijd          naam             magnitude       ver.       P          h

  18 mei     23h34,6m      19 Sex           5,9             1          88         9

  18 jun     20h56,3m      68 Vir           5,6             1          91         23

  21 jun     22h30,6m      ω Oph            4,6             1          105        18

  18 jul     20h41,0m      ω1 Sco           4,1             1          69         18

  18 jul     20h59,5m      ω2 Sco           4,6             1          108        17

  20 jul     22h32,9m      μ Sgr            4,0             1          105        18

  20 jul     23h30,3m      15 Sgr           5,4             1          43         16
 Ver.: 1: verdwijning, 2: verschijning, P: positiehoek gemeten vanaf het noorden op de maan
 richting oosten, h: hoogte boven horizon.


antwoord op de vraag welke               nauwkeurig       getimed     te
het is, steeds verschuldigd              worden. Het vergt dus enig
blijft.                                  vakmanschap, waar ik hier niet
         De volgende morgen              dieper op in ga. In de bib van
gebeurt het afwerken. De                 de sterrenwacht ligt een
werktekening wordt                       prachtig en uitgebreid boek
overkalkeerd op een mooi,                daarover.
ongekreukt blad. Haal hiervoor                De timers zijn nog meer
verschillende types potloden             genteresseerd in rakende
boven. De details worden vol-            sterbedekkingen. De maan
gens de aangegeven nummer                scheert dan net aan de ster
ingekleurd. De zwarte stukken            voorbij. De ster wordt door het
kunnen eventueel met inkt                profiel van de maanrand
opgevuld worden. Het
                                         telkens als deze achter een
eindresultaat is natuurlijk
                                         maanberg verdwijnt, bedekt.
afhankelijk van je artistieke
                                         Dat spel van verdwijnen en
vaardigheden maar vergeet
nooit dat de nauwkeurigheid              verschijnen wordt op de voet
waarmee de details                       gevolgd. Op die manier kan
ingetekend zijn, primeert.               namelijk de vorm van de
                                         strukturen op de rand beter
Timers                                   bepaald worden. De volgende
                                         gunstige rakende bedekking is
                                         pas voor december. Bert zal je
   Langsheen zijn pad aan de
                                         in de 'Astronomische kalender'
hemel bedekt de maan heel
                                         tijdig daarvan op de hoogte
wat sterren, heldere en zwak-
                                         brengen.
ke. Mensen berekenen zulke
gebeurtenissen. Ze willen
                                         Erwin Verwichte
weten wanneer de bedekking
begint en eindigt. Waar ergens           Afbeelding 17.Theophilus, 20/08/89,
aan de rand de ster verdwijnt            Newton 150 f1000, 111x.
en waar verschijnt ze terug? Is
                                         Afbeelding 18.Een rakende
dat aan de verlichte of                  sterbedekking.
onverlichte zijde? In tabel 1
vind je er enkele tabelleert.
Zulke sterbedekkingen dienen
tot op de tiende sekonde
                                          Waarnemen
                                                Selena 15
Saturnus is zeker en                 haast in het vlak van de             waar de ringen voor de
vast het allermooiste                ecliptica (onze kijkrichting)        planeet gaan, is een donkere
                                     zodat we ze erg afgevlakt zien.      band. Dat is de schaduw van
objekt aan de hemel, al
                                     De scheiding van Cassini is          de ringen op de planeet. Het is
zeg ik het zelf. Alhoewel            erg moeilijk te zien en dan ook      het opvallendste verschijnsel
de reus Jupiter volop in             maar voor een heel klein             op de planeet.
de belangstelling staat,             gedeelte. Volgend jaar wordt              Aan      het    noordelijke
mogen we niet vergeten               het nog erger. Dan zullen de         halfrond (onderste gedeelte in
dat zijn kleinere broer              ringen verdwijnen. We kijken         een omkerende kijker) is de
ook zijn opwachting                  recht op de zijkant van de           noordequatoriale band te zien.
                                     ringen. Omdat deze zeer dun          Het is een donkere strook die
maakt.
                                     is, zien we vanop aarde niets.       het heldere evenaarsgebied
    Descartes kent een traditie
                                     Dit heet een ringvlakpassage.        scheidt van de noordelijke
wat betreft planeetwaarnemen.
                                     Alhoewel Saturnus niet meer          pool.
De 'anciens' zijn allemaal
                                     fotogeniek is, zal het een heel           Ervaren        waarnemers
toegewijde planeetaanbidders,
                                     boeiende          tijd     voor      rapporteren           regelmatig
die het jongere publiek in hun
                                     planeetwaarnemers worden.            donkere en heldere vlekjes op
sleeptouw nemen.
                                                                          de planeet. Ze zijn zeer
    Saturnus is de afgelopen
                                     Kenmerken                            moeilijk te zien. Er wordt dan
jaren gekend als zijnde een
                                                                          ook hevig gediscussieerd of ze
zomerobjekt. Hij kroop steeds
                                                                          wel inderdaad allemaal be-
maar tot op geringe hoogte               De eerste indruk door de
                                                                          staan en hoe ze evolueren. In
boven de horizon. Daar komt          telescoop is die van een kleine
                                                                          de herfst van 1990 was er
nu langzaamaan verandering           schijf met oren. Plaats de
                                                                          geen        discussie.     Toen
in. 1995 zal het laatste jaar zijn   planeet in het midden van het
                                                                          verscheen        er     in    de
dat Saturnus zich onder de he-       beeldveld en tracht voorzichtig
                                                                          evenaarszone een grote hel-
melequator bevindt. Dit jaar         uit te vergroten. Maar overdrijf
                                                                          witte vlek (zie Selena 1, blz 9).
bereikt hij dan ook al een           daarin niet. Want tezamen met
                                                                          Ze was eerst klein en duidelijk
culminatiehoogte van 31.            het     beeld    is    ook     de
                                                                          omlijnd. Later smeerde ze uit
    Op 2 juni stond de               luchtturbulentie             mee
                                                                          zodat de randen waziger
ringenplaneet in kwadratuur          uitvergroot zodat het beeld
                                                                          werden. Zo'n verschijning is
(zon en planeet staan op een         alsmaar bibberig wordt. Het
                                                                          vrij zelden, eens om de dertig
hoek van 90 van elkaar aan          ideale is een vergroting van
                                                                          jaar.
de hemel verwijderd). De             tussen de 150 en 200 keer, in
oppositie is gepland voor 1          het beste geval tot 300 keer.
september (zon en planeet                Saturnus is een gasplaneet       Achter de telescoop
staan op een hoek van 180           die zo snel om zijn as draait
van elkaar). Tot die datum zal       dat zijn polen afgeplat zijn. Dat    In tabel 1 vind je de uren van
de schijnbare diameter van de        is     duidelijk     te      zien.   opkomst en ondergang. Voor-
planeet aangroeien tot bijna 19      Kenmerkend          voor      een    dat    Saturnus      op     een
boogsekonden.                        gasplaneet is dat niet elk deel      fatsoenlijke hoogte staat, duurt
                                     met dezelfde snelheid -              het wel nog een uur na op-
Verloren pracht                      ronddraait. Rond de evenaar          komst.
                                     doet Saturnus er 10h14m00s               Voor het waarnemen van
                                     over     om     één     toer    te   de ringen zijn het magere
    De    ringen     zijn  voor
                                     volbrengen terwijl op hogere         tijden. De scheiding van
Saturnus wat staartveren voor
                                     breedtes dat tientallen minuten      Cassini is slechts aan de
een pauw zijn. Maar de
                                     trager is.                           topjes zichtbaar. De planeet is
planetaire      'veren'      zijn
                                         Na een tijdje kijken, vallen     daarentegen       veel     beter
uitgetrokken. Het ringvlak staat
                                     enkele dingen op. Bij de plek        waarneembaar       omdat     de
                                                                                        Erwin Verwichte

                                                                                        Tabel   I     opkomst    en
                                                                                        ondergangstijden.




ringen weinig in de weg staan.        waarnemingsformulier              te     datum           opkomst       ondergang
Jarenlang werd het zuidelijk          kapen. Deze is bij Descartes
halfrond door de ringen van           zonder probleem te verkrijgen.           9 aug           20h05         6h41
het zonlicht onttrokken. Het is       Hierop staat een sjabloon en
nog wat donker wanneer het            een lijst met gevraagde                  19 aug          19h24         5h58
terug wat licht ziet. Het             waarnemingsgegevens                      29 aug          18h44         5h14
verschil met het noordelijk           (datum,       tijd      ,telescoop,
halfrond is vrij duidelijk.           vergroting, enz...).                     8 sep           18h03         4h31
    Er zijn eigenlijk heel wat            Probeer        zo       getrouw
                                                                               18 sep          17h22         3h47
banden zichtbaar op de                mogelijk de ringen in te
planeet. Er is wel een                tekenen (merk op dat het                 28 sep          16h42         3h04
geoefend oog voor nodig               linker       en        rechterdeel
omdat ze kontrastloos zijn. De        symmetrisch zijn). Dat geldt             8 okt           16h02         2h22
NEB (Noord Equatoriale Band)          ook voor de banden. De                   18 okt          15h21         1h40
is niet te missen. Dit komt           ringschaduw op de planeet is
vooral     omdat        de      EZ    een goede referentie. Plaats             28 okt          14h41         0h59
(Equatoriale Zone) zo helder          deze      het      eerst.     Schat    alle tijden in U.T.
is, waardoor het kontrast met         nauwkeurig zijn afstand tot de         (uit Hemelkalender 1994, J. Meeus)
de band verhoogd wordt.               beide polen.
Deels achter de ringen is zijn            Belangrijk is te weten             Afbeelding 19.Uiterlijk van Saturnus in
                                                                             1994.
broer, de SEB (Zuid Equato-           welke kant het westen is (p:
riale Band) verborgen. Boven          preceding).        Vermijdt      het   Afbeelding 20.boven: 10 juli 1994,
de ringen ligt de STB (Zuid           gebruik van een zenitprisma.           2h55, refr. 110 f1300, 104x, Wouter
Gematigde Band). Onder de             Op die manier staat de p-zijde                 '
                                                                             Krznaric.
NEB, iets minder duidelijk, de        steeds links (een zenitprisma          onder: 17 juli 1994, 2h50, refr. 200
NTB (Zuidelijk Gematigde              keert richtingen om).                  f1800, 180x, Erwin Verwichte.
Band). De polen zijn donker.              Tot slot: laat je werkje niet
Probeer of je de banden kan           liggen maar kopieer het en             Afbeelding 21.diameter van
zien.                                 stuur het naar ons op. Richt je        saturnusevenaar.
    Heb je zin in een tekening        telescoop naar het mooiste
(ja toch ?), dan is de eerste         objekt aan de hemel !
vereiste        een         korrekt
                                    Waarnemen
                                         Selena 16
De herfststerrenhemel          twijfeld het boeiendste ster-        beeldveld krijgen. h en χ Per
is het schouwspel van          renbeeld aan het herfstelijke        horen fysisch niet bijeen. De
                               firmament. Die faam heeft het        ene staat enkel haast in
de mythe rond de
                               voornamelijk te danken aan de        dezelfde kijkrichting als de
Griekse held Perseus.          tweelingssterrenhoop h en χ          andere.
Hij was het lief van           Perseï. Je vindt ze door tussen          De omgeving van dit paar
Andromeda,      wiens          de sterren η Per en δ Cas te         is bestukt met tientallen kleine
ouders Cassiopeia en           zoeken. In een maanloze              sterrenhopen.       Met     een
Cepheus waren. Hij             nacht zijn ze al met het blote       verrekijker in de hand kan je
bereed het vliegende           oog zichtbaar als twee wazige        ze tijdens een donkere nacht
                               sterretjes. Vandaar dat ze           allemaal      ontdekken.     De
paard Pegasus en ver-
                               oorspronkelijk een sternaam          heldersten zijn M103 en
sloeg     zowel    het         gekregen hebben. Het beeld in        NGC457            in         het
zeemonster Cetus als           een         verrekijker         is   buursterrenbeeld Cassiopeia.
de       slangenvrouw          overweldigend, zelfs beter dan
Medusa.                        met een telescoop omdat een          Het hart van Perseus
                               telescoop het beeld te zeer in-
   Perseus is omwille van de   engt zodat de pracht ervan
                                                                        Ten zuiden van h en χ Per
grote verscheidenheid aan      verloren gaat. Je kan al blij zijn
                                                                    ligt de heldere ster η Per. Het
waarnemingsobjekten onge-      mocht je ze beide in één
                                                                    is een mooie dubbelster. De




Afbeelding 22.Perseus.
                                                           m
twee komponenten hebben            helderheid van 2,2 maar om                   10/11               17u30
                                         d   h   m  s
een helderheid van 4de en          de 2 20 48 56 zwakt de ster
9de magnitude. De onderlinge       gedurende een duur van 5 uur                 27/11               22u18
                                                m
afstand bedraagt 28" wat goed      af naar 3,4 om na 20 minuten
te doen is met een kleine          weer in helderheid toe te                    30/11               19u12
telescoop. Het bijzondere aan      nemen. Algol is een be-
dit paar is het mooie kleur-       dekkingsveranderlijke. Twee                  20/12               20u54
kontrast tussen een gele en        sterren draaien nauw om el-
een blauwe ster.                   kaar heen met een periode                    23/12               17u42
                                            d   m
    Laat de kijker op de           van 2 20 ... Eén ster is
dubbelster gericht en neem de      lichtkrachtig,     de     andere
verrekijker ter hand. De           lichtzwak. Het baanvlak van          Alle tijden zijn in U.T.
sterren tussen α en δ Per          het paar ligt precies in onze        (uit Hemelkalender 1994)
vormen       een      duidelijke   kijkrichting.    Wanneer       het
groepering. De hoop valt uit-      zwakke broertje voor de -
een in twee stukken: een           krachtige schuift (bedekking),
trapezium rond σ Per aan de        neemt de totale helderheid af
zuidzijde en een grote kronkel     (primair minimum). Als het
in het noorden nabij α Per. Is     zwakke broertje achter de
deze samenhoping van relatief      krachtige verdwijnt, neemt de
heldere sterren       toevallig?   totale helderheid ook af maar
Neen. Ze vormen samen de α         lang niet zo fel (secundair
Perseï-associatie. De ironie wil   minimum). In tabel 1 zijn
dat de ster die zijn naam aan      tijdstippen     van bedekking
deze hoop geschonken heeft         gegeven. Enkele uren voor en
er zelf niet toebehoort. Een       na de bedekking kan je
associatie is een losse            helderheidsschattingen
verzameling van sterren die uit    verrichten         (vergelijkings-
éénzelfde wolk geboren zijn.       sterren: α Per 1,76 ; η And
Ze zijn dus allemaal even oud.     2,26 ; η Per 2,93 ; δ Per 3,01 ;
Onze zon maakt ook deel uit        α Tri 3,41 ; κ Per 3,80).
van een associatie waartoe de
meeste van de helderste            Afsluiter
sterren aan de hemel ook
toebehoren.                                                             Afbeelding 24.Bedekkingsveranderlijke
                                      In het westelijk deel van
                                   Perseus ligt de mooie, kleine        Algol.
Duivelsster                        planetaire nevel M76. Hij wordt
                                   ook wel de 'Kleine Halternevel'
         De     Griekse   held     genoemd. Hierboven zie je er
Perseus      houdt    in   zijn    een impressie van.
rechterhand een zwaard en in
zijn linkerhand het afgehakte      Erwin Verwichte
hoofd van Medusa vasthoudt.        Afbeelding 23.M76, 5/12/91, Newton
Medusa kon met haar blik           150 f1000, 40x.
mensen in steen doen veran-
deren. De twee sterren β en ρ      Tabel 1. Tijdstippen van bedekking
Per stellen de ogen voor. Ze       van Algol.
zijn beiden veranderlijke ster-
ren. De Italiaan Montanari ont-           datum      uur
dekte dat β Per, onder vrien-
den beter gekend als Algol,               7/11                 20u36
een veranderlijke helderheid
heeft. Normaal heeft Algol een

								
To top