GEOGRAFIA POLITYCZNA

Document Sample
GEOGRAFIA POLITYCZNA Powered By Docstoc
					                             GEOGRAFIA POLITYCZNA

I. METODOLOGICZNE PROBLEMY GEOGRAFII POLITYCZNEJ:

Wszyscy uważają proces polityczny i przestrzen za podstawowe atrybuty geografii
politycznej. Tematyke badawcza geografii politycznej można podzielic na trzy zakresy.
Pierwszy obejmuje badanie obszarow politycznych, drugi – ogniskuje się na panstwie, trzeci
– najbardziej współczesny – uwzglednia podejście behawioralne do procesow politycznych.

BADANIA OBSZAROW POLITYCZNYCH

Gdy Arystoteles tworzyl model :panstwa”, badal zależności występujące pomiedzy ludnością
a terytorium przez nia zamieszkanym. Określał jakie funkcje powinna pelnic stolica, armia,
granice i inne czynniki w odniesieniu do środowiska naturalnego, a szczególnie w zależności
od klimatu, który uważał za czynnik determinujący funkcjonowanie panstwa.
Deterministyczne podejście do wielu zagadnien, które złożyły się na podstawy koncepcji
geografii politycznej, przetrwalo do dzis w pogladach niektórych geografow.
Strabon, autor „Geografii”, podobnie jak Arystoteles był „etnocentrykiem” tzn.wierzyl, ze
jego ojczyzna ma idealne warunki przyrodnicze(klimat) i stosuje najlepsza technike
rzadzenia. Jednym z najbardziej znanych podróżników jest Abd al. Rahman ibn Chaldun.
Jego badania dotyczące istoty rozwoju jednostek politycznych prowadzily do teorii o
politycznej integracji i dezintegracji, a w koncu do koncepcji cyklicznego rozwoju panstwa.
Sladem starożytnych filozofow podążył tez Ch.L. de Montesquieu, który podkreślał
znaczenie krajobrazu i klimatu w formowaniu systemow rządów. Dostrzegal wiele powiązań
miedzy gospodarka rolna, zaludnieniem, systemami politycznymi i zatrudnieniem, obszarem
panstwa, żyznością gleb i sposobem rzadzenia. Jego dzielo „O duchu praw” jest przesiąknięte
determinizmem geograficznym. Buffon natomiast odrzucal determinizm, a mowil raczej o
wzajemnym wpływie człowieka i środowiska. C.Ritter wysunął cykliczna teorie rozwoju
panstwa, podobna do teorii A. ibn Chalduna, lecz oparta na analogii do rozwoju organizmu.
Termin „geografia polityczna” pojawil się w XVIII. m.in. w pracach ekonomisty francuskiego
A.R.Turgota oraz u filozofa niemieckiego I.Kanta, który geografie polityczna uważał za
dyscypline zajmujaca się badaniem zależności miedzy poszczególnymi jednostkami
politycznymi, a ich fizykogeograficznym zapleczem. W Polsce po raz pierwszy pojawil się w
książce K.Wyrwicza.

BADANIA NAD PANSTWEM

W XIXw. scierały się poglady racjonalistycznego indeterminizmu, który upatrywal przyczyny
kształtowania się stosunkow społecznych i politycznych w woli jednostek, z pogladami
deterministycznymi, wedlug których były one niezależne od woli człowieka.

Racjonalistyczny indeterminizm – zaklada w konsekwencji demokracje. Panstwo i
społeczeństwo jest tworzone z woli jednostek (umowa spoleczna), a jest zradzane wedlug tej
woli (demokracja). Rozwijal się glownie we Francji.

Determinizm – jest w swej konsekwentnej formie albo teokratyczny – powstanie i upadek
panstwa jest dzielem Boga, albo przyrodniczy – przyczyna powstania i rozwoju panstwa i
społeczeństwa SA warunki naturalne, czyli warunki geograficzne, albo rasa, czyli warunki
biologiczne. Rozwijal się główne w Niemczech.
F. RATZEL – w kształtowaniu jego filozofii badawczejduza role odegral K.Darwin i jego
teoria ewolucji. W swoich publikacjach porównywał panstwo do organizmu biologicznego,
wprowadzając pojecie „panstwa organicznego”. Tak jak organizm, potrzebuje ono
pożywienia w postaci przestrzeni życiowej – Lebensraum i surowcow. Panstwa stale
współzawodniczą o przestrzen i surowce. Jako organizm przechodza okres młodości,
dojrzałości i starosci z możliwością odmlodzenia się.
W 1896r. Ratzel przedstawil 7 praw rozwoju panstwa:
1)Przestrzen panstwa poszerza się wraz z ekspansja ludności majaca te sama kulture
2)Terytorialny wzrost nastepuje za innymi ekspansjami rozwoju panstwa
3)Panstwo rosnie przez wchłanianie mniejszych jednostek politycznych
4)Granica jest peryferyjnym organem panstwa, który odzwierciedla jego sile i rozwoj, stad
nie jest ona stala
5)Panstwa w trakcie rozwoju szukaja terenow nadających się do wchloniecia
6)Kierunek ekspansji przesuwa się od panstw bardziej do slabiej rozwiniętych cywilizacyjnie
7)Dazenie do ekspansji terytorialnej rosnie w miare poszerzania się obszaru

Żywotność panstwa można mierzyc jego wielkością. Pojecia położenia (Lage) i obszaru
(Raum) odgrywaja wiodaca role w metodologii badan Ratzla nad państwem. „Pojecie
położenia oznacza, ze żaden członek ciala politycznego, a nawetludzkosci, jakkolwiek bylby
oddalony, nie może być traktowany oddzielnie”, obszar zas oznacza, ze kazde panstwo należy
rozważać z punktu widzenia miejsca, które zajmuje w stosunku do swoich sąsiadów.


R.KJELLEN – wywarl decydujący wpływ na dalszy rozwoj i kierunek geopolityki
Niemczech. Geopolityka dla Kjellena była dzielem polityki jako syntetycznej nauki o
panstwie. Przedmiotem geopolityki „nie jest ziemia, lecz zawsze i wyłącznie ziemia
przeniknieta polityczna organizacja”. Terytorium dla Kjellena było „cialem panstwa”, dlatego
jest ważniejsze od ludności. Z tego punktu widzenia również terytorium można porównać do
wyodrębnionego organizmu (stad tak wazne jest znaczenia granic).
Kjellen wydzielil kilka kryteriow, wedlug których należy badac panstwo:
1)Kratopolityka – nauka o organizacji władzy
2)Socjopolityka – badanie stosunkow i potrzeb społecznych
3)Etnopolityka – badanie psychologii narofu
4)Ekopolityka – nauka o gospodarce
5)Geopolityka – badanie środowiska geograficznego panstwa

Biologiczno – organiczna teoria Kjellena stawiając na pierwszym miejscu panstwo jako
jedność geograficzna, trafila na podatny grunt w Niemczech po I wojnie swiatowej.
Kjellen uważał, ze panstwo stale współzawodniczy z sąsiadującymi panstwami, chcąc zdobyc
prawo do przewodzenia innym. Panstwa wieksze powinny rozciągać wladze lub
zwierzchnictwo nad mniejszymi, a na swiecie powinno istniec tylko kilka bardzo dużych i
krancowo silnych panstw, tzw.mocarstw. Kjellen, bedacy germanofilem, widział Europe jako
supermocarstwo kontrolowane przez Niemcy.


A.GRABOWSKY – wychodzil z zalozenia, ze geografowie uważają Ziemie i jej właściwości
za trwale, geopolityka zas, będąc czescia polityki, ujmuje to, co jest z Ziemi zmienne lub to,
co dla każdej epoki i dla każdego panstwa ma inne znaczenie. To dynamiczne ujecie
problemu sprawilo, ze zaliczono geopolityke do nauk politycznych i tym samym zaprzestano
ujmowania jej z „przyrodniczego” punktu widzenia.
Pewna odmiana geopolityki jest uprawiana wciąż geostrategia. W jej rozwoju istotna role
odegrali:

A.T. MAHAN – podkreślał role morza w zyciu panstwa, był wielkim orędownikiem budowy
potężnej floty marynarki wojennej. Jego zdaniem na rozwoj i utrzymanie potęgi morskiej
oddziałują:
1)Polozenie geograficzne
2)Fizyczne „ukształtowanie” panstwa (rodzaj wybrzeza)
3)Rozciągłość terytorialna (długość lini brzegowej)
4)Liczba ludności
5)Charakter narodowy
6)Sposób rzadzenia – czyli polityka rzadu sprzyja warunkom stworzonym przez środowisko i
ludzi i przyczynia się do rozwijania potęgi morskiej.
Mahan był zwolennikiem polityki sily. Nawoływał Stany Zjednoczone do zajecia Hawajow,
rozciągnięcia kontroli nad obszarem karaibskim i budowy kanalu łączącego Ocean Atlantycki
z Oceanem Spokojnym. Poglady Mahana odpowiadające potrzebom rozwijającego się
wówczas imperium amerykańskiego, wywarly duzy wpływ na polityke Th.Roosvelta.
Wszystkie propozycje mahana zostaly wprowadzone w zycie.


H.J. MACKINDER – tworca znanych koncepcji geopolitycznych w Wlk.Brytani. Uważał,
ze era potęgi morskiej już minela, na co wpływ mialy zmiana technologii i rozwoj transportu
kolejowego. W 1904r. na posiedzeniu Rogal Geographical Society w Londynie przedstawil
swoja koncepcje geopolityczna, która nazwal „Geograficzna os historii”. Zgodnie z ta
koncepcja kontynenty: Europa, Azja i Afryka tworzaWorld Island (wyspe swiata), która
otacza wewnetrzna strefa brzegowa oraz zewnetrzna strefa brzegowa obejmujaca : Japonie,
Wielka Brytanie, obie Ameryki, Australie oraz Afryke Poludniowa. Jaderem wyspy swiata, a
zarazem geograficzna osia historii swiata, jest tzw.Heartland, obejmujący Rosje, zachodnia
czasc Chin, Mongolie, Afganistan, Beludżystani Iran. Heartland tworzyl najwieksza naturalna
fortece, predysponowana do panowania nad swiatem, zgodnie z teza Mackindera, ze:
1)Kto rzadzi Europa Wschodnia, rzadzi Heartlandem
2)Kto rzadzi Heartlandem, rzadzi wyspa swiata
3)Kto rzadzi wyspa swiata, rzadzi swiatem
W pierwszej wersji tej koncepcji w roli władców swiata widział nie Rosjan, lecz Niemcow.
Dopiero w czasie II wojny swiatowej, gdy potega militarna Niemiec nie była już w stanie
sprostac sila sprzymierzonym, Mackinder zmienil zdanie. Mackinder miał wielu krytykow,
za czolowego uwazano Spykmana.


N.J. SPYKMAN – w swych pracach kładł nacisk na stosunki międzynarodowe i wpływ
geografii na polityke, lecz odrzucil niemiecka szkole geopolityki. Spykman wykazal slabe
strony teorii Heartlandu, a mianowicie przecenienie potencjalnych sil tego obszaru; jego
znaczenie w rzeczywistości było mniejsze z powodu niedostatkow transportu wewnętrznego i
slebego dostępu do niego. Spykman we wlasnej teorii geopolitycznej, próbował udowodnic,
ze zasadnicze znaczenie strategiczne i politycznemaja nie srodkowe, lecz obrzezne obszary
Eurazji, tzw. Rimland, które SA buforem miedzy mocarstwami ladowymi a morskimi. Zawarl
to w slowach „kto kontroluje obrzeza, ten rzadzi Eurazja, kontroluje losy swiata”.
A.P. SEVERSKY – prezentowal odmienna koncepcje, mowil o zmierzchu znaczenia sil
morskich i zalecal rozbudowe sil powietrznych. Po II wojnie swiatowej, gdy rozpoczęła się
era „zimnej wojny”, Seversky opublikowal książkę, w której powtórzył poglady o
nadrzędności sil powietrznych nad silami ladowymi i morskimi.

D.W. MEINING i D.J. HOOSON – zmodyfikowalikoncepcje Heartlandu i Rimlandu.
Meining sugerowal, ze Rimland jest terytorialnie bardziej zróżnicowany, niż to opisywal
Spykman. Hooson uściślił definicjeHeartlandu w zakresie takich kryteriow, jak zaludnienie,
stopien urbanizacji, zasoby surowcow i ich dostępność, czynniki gospodarcze oraz
uwarunkowania historyczne. Przesunął obszar Heartlandu bardziej na zachod ZSRR.

S.B.COHEN prezentowal bardziej innowacyjna koncepcje, dzieli on swiat na regiony
geostrategiczne. SA one właściwie strefami wpływów Stanow Zjednoczonych, krajow Europy
Zachodniej, ZSRR i Chin. Mysl ta rozwinął: rownowaga sil, która istniała miedzy Stanami
Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim w okresie zimnej wojny, i pozniejsze odprężenia,
mialy teoretyczne podstawy w geopolitycznym spojrzeniu na swiat, podzielony pomiedzy
eurazjatyckim Heartlandem i mocarstwami NATO. Wedlug Cohena przemijanie tego
porządku jest związane z gruntownymi zmianamigospodarki swiatowej, stosunkow
społecznych, z rozprzestrzenieniem zaawansowanej technologii militarnej oraz z nowo
powstałymi pradami ideologicznymi, odrzucającymi zarówno zachodni kapitalizm, jak i
wschodni komunizm. Po II wojnie swiatowej, wedlug Cohena, system globalny ewoluowal w
kierunku wyspecjalizowanej integracji, początkowo przez dwubiegunowość supermocarstw, a
nastepnie przez wielobiegunowość mocarstw. W ciagu ostatniego dwudziestolecia
rownowaga tego ladu swiatowegoulagla zaburzeniu w wyniki powstania sil regionalnych.
Zostanie ona przywrocona, gdy system osiagnie wyższy poziom specjalizacji – integracje
hierarchiczna. Integracja hierarchicznaopiera się na istnieniu panstw na roznych poziomach
rozwoju, które SA powiazane zarówno w skali swiatowej, jak i regionalnej. Wyłaniający się
system ma pieciostopniowa strukture hierarchiczna. Sile glowna tworza USA. ZSRR,
Wspolnota Europejska, Japonia i Chiny. Sily drugorzędne to silyregionalne, których
znaczenie ogranicza się do wlasnych regionow geopolitycznych. Trzeci i czwarty poziom
zajmuja panstwa, których zasieg jest ograniczony tylko od czesci ich wlasnych regionow.
Miejsce panstwa w hierarchii można oszacowac za pomoca wielu miar, takich jak:
1)Wielkość zasobow ludzkich i materialnych (ilość, jakość, rodzaj i poziom technologii i
kultury)
2)Zaawansowana technologia jadrowa
3)Stopien zawartości narodowej (zalezny od czynnikow społecznych, religijnych, etnicznych,
kulturowych i rasowych)
4)Wielkość zasobow polityczno – militarnych (okresla je stan uzbrojenia i sil zbrojnych,
militarna i ekonomiczna pomoc dla zagranicy, liczba ambasad itp.)
5)Ranga geograficzna zwiazana z lokalizacja w stosunku do innych panstw
6)Rodzaj i gęstość sieci powiązań międzynarodowych
7)Stopien jawności systemu narodowego
8)Ekonomiczne, polityczne i militarne możliwości oddziaływania w stosunku do możliwości
sasiadow
9)Cele i strategia rozszerzenia wpływów poza granicami
10)Liczba i złożoność spraw międzynarodowych
11)Percepcja, czyli wyobrażenia o swoim miejscu w swiecie

Osiagniecie równowagi swiatowej zdaniem Cohena nie jest możliwe przy obecnym podziale
swiata. Nie może to być swiat podzielony na dwie czesci, wzdłuż tradycyjnych linii
oddzielających potęgi morskie od poteg ladowych, ani swiat podzielony pomiedzy piec
mocarstw. Dotychczasowe zasiegi wpływów decydujące o współpracy lub sporach miedzy
głównymi silami, wedlug Cohena, będą nadal odgrywac decydujaca role w określaniu
przyszłego porządku geopolitycznego.

WSPOLCZESNA GEOGRAFIA POLITYCZNA

 Na rozwoj nowych pradow w naukach politycznych i w geografi politycznej mialy wpływ
poglady K.W.Deutscha, który zwracal uwage na znaczenie przepływu informacji i
podejmowania decyzji dla kształtowania struktury społeczeństwa, a w następstwie
zachowania równowagi społecznej. Spostrzeżenia Teutscha SA chetnie wykorzystywane
przez geografow interesujących się problematyka nowo powstałych panstw niezależnych.
Wzoruja się oni w pewnym stopniu na pogladach Teutscha i usiłują określić stopien
modernizacji panstwa, rodzaj przepływu informacji, innowacji i dobr. Czesc geografow wraca
do klasycznych interpretacji makrogeograficznych, w tym również tych, które wykorzystuja
teorie wzrostu organicznego.

Metody badawcze geografii politycznej można podzielic na:
1)Badania mikroskalowe – SA to badania prowadzone w obrebie panstwa, w okregach
administracyjnych i innych jednostkach regionalnych. Tradycyjnie geografia polityczna
koncentrowala się na panstwie i problemach międzypaństwowych lub ogólnoświatowych.
Obecnie liczne sa pracewykonywane w mikroskali, np.geografia wyborcza. Badania
mikroskalowe dotycza także obszarow zurbanizowanych.
2)Badania interakcji przestrzennej takich czynnikow, jak przeplyw towarow, usług i idei
na określonym obszarze. Analizuje się efekty przestrzenne czynnikow strukturalnych, a także
sile polityczna, konflikty, wartość systemow politycznych, polityke spoleczn
3)Tradycyjne badania mezo- i makroregionalne

Jedna z chronicznych słabości geografii politycznej, nawet w porównaniu z innymi galeziami
geografii, jest to, ze jest oparta na faktach, a nie na teorii. M.Glassner i H. de Blij stwierdzaja,
ze dysponuje ona bogatym materialem faktograficznym, natomiast oparcie teoretyczne jest
skromne. Waznymi tematami badawczymi, które mogą prowadzic do rozwoju geografii
politycznej, wedlug M.Glassnera sa:
1)Przestrzenne układy roznych zjawisk politycznych występujące na badanym obszarze
2)Proby laczenia procesow politycznych z formami ich przestrzennego rozmieszczenia, tak
aby typy wzorow zachowan politycznych na danym obszarze, w określonym czasie, można
było przewidzieć
3)Przestrzenna interakcja, która jest źródłem wielu hipotez o pojawieniu się określonych
zjawisk
4)Terytorialosc i percepcja
5)Koncepcje wyprowadzone z ekonomii, takie jak koszty lokalizacji i korzyści, koncepcje
regionu politycznego itp.


GEOGRAFIA POLITYCZNA W POLSCE

Geografia polityczna z jednej strony zajmuje się procesami przyrodniczymi, z drugiej zas
niepowtarzalnymi zjawiskami historycznymi. Laczy efekty dzialania praw przyrody i
prawidłowości społecznych. Rozwoj tej dyscypliny w Polsce rozpoczął się po I wojnie
swiatowej, choc jej początki sięgają drugiej polowy XIXProblematyke geografii politycznej
poruszali m.in. W.Pol, F.Szwarcenberg – Czerny lub W.Nalkowski. Na Nalkowskiego i
innych geografow tego okresu silny wplywwywarlo nowe podejście do geografii politycznej,
które zainicjowal Ratzel. Pod wpływem tych poglądów W.Nalkowski zbudowal teorie
„przejściowości” terytorium Polski. Przejściowość terytorium, rozumiana jako brak
wyraźnych granic naturalnych na wschodzie i zachodzie, jest wedlug tej teorii powodem
wszelkich nieszczęść spadających na Polske, z utrata niepodległości włącznie. Poglad ten
spotkal się z osta krytyka E.Romera. Przeciwstawil on teorii „przejściowości” teorie
„pomostowości” terytorium Polski. Pomostowość miedzy morzami oraz miedzy Wschodem
a zachodem była zdaniem Romera korzystna z punktu widzenia geopolitycznego.
Polska geografia polityczna z chwila odzyskania niepodległości przez Polske starala się
zaznaczyc i udokumentowac istnienie niepodległego panstwa, aby bronic interesow polski
przed atakami zagranicznych politykow, którzy kwestionowali prawo Polski do niepodległego
bytu. Szczególne miejsce w publikacjach z zakresu geografi politycznej zajmowaly
zagadnienia panstwa, granic i ludności. Geografowie polscy duza role przypisywali
wpluwowi środowiska geograficznego, na jego istnienie i rozwoj panstwa. Przez panstwo
rozumiemy terytorium i jego ludność. Taka definicje panstwa znajdujemy u Pawłowskiego
„…panstwo jest tworem przyrodzonym, w sklad którego wchodza dwa czynniki: kawalek
ziemi i gromada ludzka skupiona na owym kawalku…”. E.Romer stwierdzil, ze „…panstwo
ma za podstawe dwa elementy: narodowy i terytorialny, moralny i fizyczny…”. Uważał on
panstwo za organizm żyjący, którego rozwojem kieruje działalność ludzka, ale który jest
także uzależniony od swoich praw rozwojowych, tj. od środowiska geograficznego. W
odniesieniu do polski tym decydującym czynnikiem wedlug Romera był układ sieci drog
naturalnych wyznaczonych przez siec rzeczna naszego kraju. Z podobnym stanowiskiem w
sprawie panstwa wystąpił J. Loth, uważając panstwo za organizm zywy, który „aby
trwac...,dbac musi o to, aby się rozwijac”. Loth przedstawil klasyfikacje panstw z punktu
widzenia zajmowanego obszaru, kształtu, położenia, struktury wewnętrznej i stanowiska
mocarstwowego z określeniem ustroju politycznego”.
Zupełnie inna metoda posłużył się przy klasyfikacji panstw J. Smoleński. Wedlug niego
niezwykle wazne jest odkrycie praw rządzących zespołami panstw i roli poszczególnych
panstw w obrebie tych zespołów. Smoleński zdawal sobie sprawe z faktu, ze wyjaśnienie
rozwoju panstw samym tylko wpływem środowiska geograficznego jest niewystarczające. W
uzasadnieniu swojej teorii stwierdza, za stosunki ekonomiczne sa czynnikiem, który
warunkuje grupowanie się panstw w pewne zespoly i one rzutuja na ewolucje panstw oraz
decyduja o ich rozwoju lub upadku. Umiastowski poruszyl problem idealnych naturalnych
granic z punktu widzenia obronności. Idealem była granica naturalna, wyraznie zaznaczajaca
się w krajobrazie, umozliwiajaca jednak kontakt z sasiadami.
Glowny nacisk w badaniach geografii politycznej okresie międzywojennym był skierowany
na ustalenie roli czynnika terytorialnego, położenia i związanych z tym warunkow środowiska
– im przypisywano decydujące znaczenia w rozwoju organizmu państwowego. Mniej uwagi
poswiecono czynnikowi ludzkiemu. Ogolnie można stwierdzic, ze na problematyke badawcza
polskiej geografii politycznej okresu międzywojennego ciążyła rozbieżność poglądów
Nalkowskiego i Romera na temat położenia Polski oraz wynikających z tego skutkow
rozwoju politycznego i terytorialnego kraju. Prace z geografii politycznej dotyczyly
najczęściej zagadnien panstwa, granic i położenia geograficznego oraz odnosily się
bezpośrednio do terytorium Polski


PROBLEMY BADAWCZE GEOGRAFII POLITYCZNEJ OSTATNIEJ DEKADY
XXw.
Najnowsze studia z geografii politycznej dotycza systemow politycznych w skali
ponadnarodowej, panstwa narodowego, wewnatrzregionalnej lokalnej jednostki terytorialnej,
nowych pojec i wymiarow przestrzeni politycznej. Za szczególnie wazne uwaza się w
swiatowej geografii politycznej trzy zakresy problemowe:
- współistnienie systemow narodowych i politycznych
- wewnetrzna organizacje przestrzenna panstwa
- zdolności egzystencjalne malych panstw narodowych
Poza tymi zakresami badan geografii politycznej istnieja również inne o duzym znaczeniu, do
których realizacji stosuje się metody analizy geograficznej:
- plaszczyzna styku pomiedzy wielkimi międzynarodowymi ugrupowaniami gospodarczo –
politycznymi
- zgrupowania panstw i ich wewnętrzne napiecia
- obszary napiec i konfliktow na swiecie
- parametry przestrzenne roznych panstw w stosunku do grupy mniejszości, z określeniem ich
dynamiki
- stosunek ludzi do wielkich ideologii rozmieszczonych przestrzennie i przenikających się
wzajemnie w poszczególnych krajach i w skali swiata
- problemy ochrony środowiska w polityce międzynarodowej
- geografia karty praw człowieka


II. MAPA POLITYCZNA SWIATA

ZARYS HISTORYCZNY ZMIAN NA MAPIE POLITYCZNEJ SWIATA

Charakterystyczna cecha stosunkow panujących do czasow wielkich odkryc geograficznych
było rozbicie owczesnego swiata na izolowane obszary. Z powodu słabego rozwoju drog i
srodkow komunikacji obszary Afryki, Azji i Ameryki faktycznie były nie znane mieszkancom
Europy. W starożytności duza wiedze o swiecie mieli Fenicjanie, Kartagińczycy i Grecy,
znajacy dobrze obszary morz Śródziemnego i Czarnego oraz wybrzeza Europy Zachodniej.
Dopiero wraz z rozwojemgospodarczym oraz wewnętrznych i międzynarodowych powiązań
handlowych w europie zaczely powstawac wielkie panstwa, którym towarzyszyl proces
tworzenia się narodow. Dzieki rozwojowi transportu obszary dotychczas izolowane wiązały
się wzajemnie, a terytoria państwowe stawaly się jednym organizmem gospodarczym.
Rozpoczął się okres wielkich odkryc geograficznych, w którym trzy fakty odegraly bardzo
istotna role i zaważyły na podziele politycznym swiata na wiele wiekow. Były to: odkrycie
Ameryki przez Kolumba, podroz Casco da Gamy do Indii, pierwsza podroz dookoła swiata
Magellana. Grupe panstw odkrywcow i zdobywcow nowych terenow tworzyly: Portugalia,
Hiszpania, Holandia, Anglia i Francja, do których potem dołączyły Niemcy, Rosja i Stany
Zjednoczone. Pierwsze rozpoczęły podboj kolonii Portugalia i Hiszpania. Portugalia w XVIw.
Osiągnęła maksymalny zasieg imperium kolonialnego. Od konca XVIIw. Do początku Xix.
Trwala rywalizacja o hegemonie miedzy Wielka Brytania i Francja w Afryce, Azji i Ameryce.
Głównym źródłem sukcesow Wielkiej Brytanii w walce z jej konkurentem była silna flota.
Wielka Brytania dążyła przede wszystkim do opanowania morz i kontrolowania ważniejszych
szlakow morskich. Na kontynencie eurazjatyckim największych podbojow terytorialnych w
XVII i Xviii. dokonala Rosja, opanowując Syberie, Az po Ocean Spokojny oraz Azje
Srodkowa i Kaukaz, a w Ameryce Polnocnej – Alaske. Odkrycia geograficzne i podboje
kolonialne towarzyszace tym odkryciom przyczynily się do znacznego wzmożenia kontaktow
międzynarodowych w skali swiatowej. W XIXw. Nastąpiły dalsze zmiany na mapie
politycznej. Kongres wiedenski w 1815r. przyczynil się do powaznych zmian mapy
politycznej europy. Do konca XIXw. Wielka Brytania zakończyła podboj Indii i ugruntowala
pozycje w Azji i Afryce. Zmiany polityczne zaczly również z Ameryce. Na mocy pokoju
paryskiego w 1763r. zakończono walke francusko – angielska o Kanade, która stala się
posiadłością brytyjska. Uzyskanie niepodległości przez kolonie angielskie w Ameryce i
wydarzenia polityczne w Europie staly się bodzcem do walki wyzwoleńczej w Ameryce
Łacińskiej przeciw Hiszpanii i Portugalii. W latach 1810 – 1825 kraje ladowe Ameryki
Łacińskiej uzyskaly niepodległość i staly się republikami. W tym okresie Hiszpania i
Portugalia znalazly się już poza mapa polityczna Ameryki Łacińskiej, jakkolwiek jezyk i
kultura świadczą nadal o ich wspolnych korzeniach. Nowy układ terytorialno – polityczny na
przelomie XIX i XXw. odzwierciedlal przemiany społeczno ekonomiczne, typowe dla ustroju
kapitalistycznego. Z mapy politycznej swiata zniknęły tzw. Ziemie niczyje. Wszystkie
obszary weszly w sklad panstw niezależnych lub staly się koloniami albo terytoriami
zaleznymi. Panstwa europejskie w pogoni za koloniami kierowaly się glownie checia
zapewnienia sobie źródeł surowcow i rynkow zbytu. Dosc istotnym motywem do podboju
niektórych terytoriow były także wzgledy strategiczne. Pierwsza wojne swiatowa uznano za
wojne majaca na celu nowy podzial swiata. Zmiany mapy politycznej swiata po I wojnie
swiatowej były wyrazem układu sil, kompromisu i scierania się roznych orientacji.



WSPOLCZESNA MAPA POLITYCZNA SWIATA

Od zakończenia II wojny swiatowej nastąpiły istotne zmiany na mapie politycznej swiata,
dotyczące zarówno granic politycznych, jak również układów geostrategicznych i
gospodarczych. Liczba panstw suwerennych wzrosla z 50 na początku XXw. Do 192 w
1994r. Proces politycznej dezintegracji, badacy następstwem rozpadu wielonarodowych
panstw i dekolonizacji, trwa nadal. Równocześnie zaznacza się rosnaca tendencja do
politycznej i gospodarczej integracji międzynarodowej, wynikajaca z potrzeb zmian w
układach produkcji i tworzenia sprawniejszej, a przez to efektywniejszej gospodarki
swiatowej oraz z potrzeb współczesnej rewolucji naukowo – technicznej. Należy także
odnotowac wazne wydarzenia zainicjowane w 1989r. związane z wyzwoleniem się spod
radzieckiej dominacji krajow srodkowej i wschodniej Europy, oraz zjednoczenie Niemiec. W
1991r, przestal istniec Związek Radziecki. W miejsce ZSRR powstaly republiki nadbałtyckie
jako panstwa niezawisle oraz Wspolnota Niepodległych Panstw z Rosja na czele. W istotny
sposób na kształt mapy politycznej swiata po II wojnie swiatowej wpłynęło utworzenie
organizacji międzynarodowych o charakterze politycznym, gospodarczym, społecznym i
wojskowym. Organizacja Narodow Zjednoczonych z glowna siedziba w Nowym Jorku,
utworzona w 1945r. obecnie skupia 184 panstwa. Szczególnie wazna role pelni jako mediator
we wszelkiego rodzaju konfliktach i inicjator akcji mających na celu zachowanie pokoju oraz
promowanie postepu. ONZ ma wiele wyspecjalizowanych agend zajmujących się m.in.
wyzywieniem i rolnictwem (FAO), oswiata i kultura (UNESCO), zdrowiem (WHO),
rozwojem przemyslu (UNIDO), handlem i rozwojem (UNCTAD). Procz nich przy ONZ
działają także komisje regionalne. Duze znaczenia dla rozwoju międzynarodowych
stosunkow ma istnienie Banky Swiatowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego,
Ogolnego Porozumienia Taryf i Ceł (GATT). Z organizacji militarnych, które kształtowały
podzial swiata po II wojnie swiatowej, dwie z nich były najpotężniejsze: Pakt
Północnoatlantycki (NATO) oraz Układ Warszawski. W ostatnich latach doniosla role w
likwidacji napiec oraz rozwijaniuroznych form współpracy międzynarodowej w Europie
odegral powolany w Helsinkach Komitet Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE).
MAPA POLITYCZNA EUROPY SRODKOWEJ:

Od dawna uzywa się pojecia w sesnsie geograficznym, historycznym i politycznym, a nawet
kulturowym „Europa Srodkowa”, jednak dotychczas nie ma jednoznacznej definicji tego
obszaru. Termin Europa Srodkowa (Mitteleuropa) pojawil się w XIX w. i był wyrazem
pewnej owczesnej niemieckiej wizji geopolitycznej i ideologicznej, która odzwierciedlala
określone układy i perspektywy polityczne. Pojecie to narodzilo się po zjednoczeniu Niemiec
pod nadzorem pruskim po zwycięskich wojnach z Austria (1866) i Francja (1870). Potężne,
zjednoczone Niemcy staraly się rozszerzyc wpływy na tereny Austro – Wegier, krajow
baltyckich, Turcji i Bliskiego Wschodu. Kleska Niemiec po I wojnie swiatowej przekreślił te
dazenia. Powrot do idei Europy Srodkowej (Mitteleuropy) nastąpił w okresie
międzywojennym w geopolitycznych koncepcjach hitlerowskich Niemiec. Wraz z upadkiem
III Rzeszy i ten rozdzial geopolitycznego widzenia podzialu Europy zamknięto. W latach
dziewięćdziesiątych XX w. termin Europa Srodkowa nabral jeszcze innego znaczenia.
Rozpad panstw „obozu socjalistycznego” i otwarcie się panstw Europejskiej Wspólnoty
Gospodarczej na przyjecie ich do swego grona likwiduje ostry podzial na Europe zachodnia i
Europe Wschodnia. Powstaja nowe wzajemne układy, które maja przyspieszyc proces
zjednoczenia Europy. Przykładem tych procesow jest „inicjatywa pentagonalna”, w której
piec krajow : Austria, Czechoslowacja, Jugoslawia, Wegry i Wlochy postanowilo w 1990r.
podjąć blizsza wspolprace w zakresie gospodarki, problemow humanitarnych i ochrony
środowiska. Do grupy tej dołączyła Polska i grupa pentagonalna zmienila nazwe na grupe
heksagonalna. Przykładem trwającego procesu zmian w Europie Wschodniej jest tez
powstanie „grupy wyszechradzkiej”.


PERCEPCJA SPOLECZNA MAPY POLITYCZNEJ

Geografowie zajmujący się geografia polityczna wykazuja duze zainteresowanie badaniami
podejmowania decyzji. Jednym z najważniejszych czynnikow wpływających na
podejmowanie decyzji jest wyobraznia, a w geografii – wyobrażenia miejsca, bezpośredniego
otoczenia, kraju, swiata czyli mapy pamięciowej. W rozwazaniach na temat map
pamięciowych często siegamy do położenia punktu „centralnego”. Dla dziecka punktem
centralnym jest jego dom. Jest to najbardziej znany mu punkt, najważniejsze miejsce na
swiecie. W swiecie dorosłych najbliższe i najważniejsze sa: dom, miasto, nastepnie panstwo i
pozostala czesc swiata. Każdy z nas przyjmuje inna skale wartościowania miejsc przy
wykonywaniu mapy pamięciowej. Dodając do określenia punktu centralnego slowo
„strategiczny”, zaczynamy myśleć geopolitycznie. Mapy pamięciowe lub wyobrażeniowe sa
oparte na indywidualnej percepcji swiata, prawie zawsze kształtowanej przez wpływy
miejscowe i kulture lokalna. Percepcja przestrzeni przekazanej na mapie jest uwarunkowana
także przez wykonywany zawod. Wszystkie mapy zniekształcają rzeczywistość. Do
podstawowych elementow mapy naleza: odwzorowanie, skala i przyjęte symbole. Mapy oraz
inne odwzorowania graficzne mogą zawierac rozne informacje. Do celow politycznych sa
publikowane również mapy propagandowe. Maja one często forme szkicu lub karykatury.
Map propagandowych uzywa się tez w wojnie psychologicznej. Odgrywaja one wazna role w
probach urabiania opinii publicznej. Nie ma zadnych podstaw, aby sadzic, ze mapy tego typu
będą mialy mniejsze znaczenie w przyszłości.



III PRZESTRZEN GEOPOLITYCZNA
PANSTWO I NAROD – POJECIE PANSTWA

Panstwo jest terytorialna i suwerenna organizacja przymusu, dzialajaca w interesach
gospodarczych, politycznych i ideologicznych ludzi zamieszkujących określone terytorium.
Terytorium panstwa obejmuje lad za wszystkimi wodami wewnętrznymi, przestrzen pod
powierzchnia ziemi, obszar powietrzny oraz przylegający pas wod morskich. Za terytorium
panstwa uwaza się również w aspekcie prawnym poklady statkow morskich i samolotow,
pływających i latajacych pod bandera danego panstwa. Cechami panstwa sa: terytorium,
ludność i suwerenna wladza. Organizacja panstwa spelnia okreslona role w zakresie służenia
dobru ogolnemu obywateli. Do niej należy obrona przez wrogiem zewnętrznym, działalność
gospodarcza, utrzymanie porządku i bezpieczeństwa wewnętrznego, promowanie rozwoju i
dobrobytu społeczeństwa. Panstwo zajmuje szczególne miejsce wśród innych organizacji
społecznych.

Problem suwerenności można rozpatrywac w aspekcie zewnętrznym i wewnętrzny:
1)W aspekcie zewnętrznym rozumienia suwerenności mamy na uwadze stosunki danego
panstwa z innymi panstwami. Stosunki te zgodnie ze wspolczesna doktryna i zasadami prawa
międzynarodowego powinny kształtować się na zasadzie poszanowania równości i wolności.
2)W aspekcie wewnętrznym panstwo stanowi najwyzsza zwierzchność w stosunku do osob i
organizacji w nim działających, czyli ksztaltuje wszystkie stosunki społeczne wewnątrz
panstwa.
Problem suwerenności w formie zasad ujal francuski filozof i polityk Jean Bodin następująco:
 - suweren ma wyłączność kompetencji prawodawczej
 - suweren nie jest związany wlasnym prawem, może je zmieniac
 - suweren ma monopol na dysponowanie przymusem

Praktyka miedzynarodowa zna następujące zinstytucjonalizowane formy ograniczonej
suwerenności:
1)Protektorat
2)mandat
3)Powiernictwo
Obecnie wszystkie te formy maja jedynie wartość historyczna.

Panstwo spelnia funkcje wewnetrzna i zewnetrzna:
a)funkcja wewnetrzna – obejmuje równocześnie działalność, administracyjna, gospodarcza,
kulturalna i wychowawcza.
b)funkcja zewnetrzna – zwiazana jest z organizowaniem stosunkow z innymi panstwami oraz
obrona panstwa przez agresja z zewnatrz. Sluza temu dyplomacja i wojsko.
Panstwo przez swe organy prowadzi działalność wladcza, polegajaca na stanowieniu norm
(wladza ustawodawcza), wydawaniu decyzji (wladza wykonawcza) oraz orzekaniu wyrokow
(wladza sadownicza).

System organow państwowych i ich aparat pomocniczy to aparat panstwa. Może on być
roznie zbudowany, lecz najpowszechniejsze sa dwa modele:
1)Model centralistyczny – w którym naczelne ograny panstwa zastrzegaja sobie
maksymalna liczbe spraw zaleznych od ich decyzji
2)Model zdecentralizowany – występujący w dwoch wariantach:
 a)administracyjnym – organy niższego szczebla, majaduze uprawnienia, ale wladzacentralna
może stale ingerowac w jego dzialania
 b)samorządowym – organ terenowy ma zastrzezone do wyłącznej kompetencji pewne
sprawy


USTROJOWE FORMY PANSTWA

Ustrojem politycznym panstwa nazywa się sposób, w jaki jest realizowane państwowe
kierowanie społeczeństwem, tzn. metody rzadzenia, stosunek organow centralnych do
organow terenowych oraz strukture prawno – organizacyjna danego panstwa. Jednym z
pierwszych, który dokonal klasyfikacji form ustrojowych panstwa był Arystoteles.
Podzielil je następująco:
GRUPA A                    GRUPA B
1)Monarchia                1)Tyrania
2)Arystokracja             2)Oligarcha
3)Politeja                  3)Demokracja

Jednym z najstarszych podziałów form ustrojowych panstwa, jest podzial na monarchie i
republike. Doniosłego spostrzeżenia na temat form ustrojowych panstwa dokonal
Machiavelli. Uważał on, ze forma ustrojowa panstwa zalezy od zadan, które panstwo ma do
spełnienia.

Forma ustrojowa musi być funkcjonalnie przystosowana do zadan panstwa. Trzy grupy
czynnikow wpływających na forme ustrojowa panstwa:
1)Układ sil społecznych
2)Zadania panstwa
3)Tradycje kulturowe oraz aktualne idee polityczne kraju
Podzial na monarchie i republike nie ma dzis wiekszeho znaczenia, ponieważ zarówno w
jednym, jak i w drugim funkcjonuja systemy parlamentarne, a także dyktatury roznych
odmian.
Niezależnie od podzialu na monarchie i republiki wyroznia się następujące formy
ustrojowe współczesnego panstwa:
1)Parlamentarna (wystepujaca zarówno w republice, jak i monarchii)
2)Prezydencka (wystepujaca tylko w formie republikańskiej, ponieważ prezydent jest glowa
panstwa)
3)Faszystowska (mogaca występować w republice i w monarchii)
4)Dyktature wojskowa (wystepujaca zarówno w formie prezydenckiej, jak i w monarchicznej)
5)Konwentu


Ad 1
System parlamentarny charakteryzuje się nadrzedna pozycja parlamentu wobec rzadu, który
sprawuje wladze wykonawcza, odpowiada przed parlamentem. Parlament powoluje lub
odwoluje rzad. Jezli rzady sprawuje partia, która dominuje w parlamencie, w rzeczywistości
parlament jest pod kontrola rzadu.

Ad 2
Forma prezydencka panstwa wywodzi się ze Stanow Zjednoczonych. W klasycznej postaci
północnoamerykańskiej ustroj ten odznacza się silna wladza prezydencka. Prezydent jest
wybierany w wyborach powszechnych i on powoluje członków rzady, którzy po uzyskaniu
akceptacji parlamentu odpowiadaja wyłącznie przed prezydentem. Jednoczesnie najwyższe
cialo przedstawicielskie, dwuizbowy Kongres, ma szerokie uprawnienia kontrolne i jest od
prezydenta niezależny. Prezydent współdziała z Kongresem. Dopełnieniem
północnoamerykańskiego systemu prezydenckiego jest kontrola konstytucyjności ustaw przez
Sad Najwyższy.
System prezydencki ma również Francja. Rozni się on jednak od Północnoamerykańskiego
tym, ze:
1)Utrzymuje stanowisko premiera, który jest pierwszym wykonawca decyzji prezydenta
2)Zachowuje zasady politycznej odpowiedzialności rzadu przed parlamentem
3)Nie ma instytucji zajmującej się kontrola konstytucyjności ustaw

Ad 3
Ustroj faszystowski rozwinął się na szersza skale w okresie międzywojennym i polegal na
całkowitym odejściu od tradycyjnych form parlamentarnych. Pelnie władzy ustawodawczej i
wykonawczej sprawuje jednoosobowo wódz. Rola parlamentu jest znikoma.
Charakterystyczne jest dla tej formy panstwa, rozwijanie organizacji paramilitarnych.

Ad 4
Dyktatury militarne staly się tradycja panstw Ameryki Łacińskiej (tzw. junty wojskowe).
Charakteryzuja się one odsunieciem porządku konstytucyjnego, który okresla funkcjonowanie
instytucji prezydenckiej oraz zapewnia prawa obywatelskie.

Ad5
Konwent, jako forma ustrojowa, istnieje tylko w jednym panstwie – w Szwajcarii. Ustroj ten
charakteryzuje jedność parlamentu i rzadu. Wedlug konstytucji z 1874r. organem
ustawodawczym jest dwuizbowy parlament – Zgromadzenia Związkowe, składające się z
Rady Narodowej, wybieranej na 4 lata w glosowaniu powszechnym i rady Kantonów,
wybieranej przez parlament kantonow. Organem wykonawczym jest 7 osobowa Rada
Zwiazkowa wybierana przez Zgromadzenie Związkowe, które co roku wybiera także, spośród
członków tej rady, prezydenta republiki. Prezydent pelni funkcje glowy panstwa i
przewodniczy Radzie Związkowej.

Stosunek centralnych organow panstwa do organow poszczegolnych jednostek terytorialnych
wchodzących w skal danego panstwa może opierac się na zasadzie hierarchicznego
podporządkowania jednostek niższego rzadu jednostkom wyższego rzadu. Mamy wtedy
jednolita (unitarna) budowe panstwa. Jeżeli natomiast panstwo sklada się z mniejszych
organizmow państwowych, mających pewien zakres władzy suwerennej, to mowimy o
panstwie federalnym. Państwem unitarnym jest np. Polska, a państwem federalnym Republika
Federalna Niemiec.


POJECIE NARODU

Narod jest społecznością naturalna, która odznacza się wielka spoistością i żywotnością.
Dojrzewanie świadomości narodowej jest procesem bardzo dlugim. Proces formowania się
narodow (nawet w Europie) nie zakończył się i ciagle jest możliwe powstanie przy
określonych roznicach językowych, kulturowych i religijnych nowych narodow.
Współcześnie w dyskusjach na temat narodu i narodowości dominuje socjologiczny punkt
widzenia, zgodnie z którym wiez narodowa widzi się jako swoisty, wykształcony w ciagu
wiekow stan i odrzuca się wszelkie poglady doszukujące się w pojeciu narodu tresci natury
biologicznej, jak „wspolnota krwi” itp.
W pogladach na te kwestie występują 3 glowne tendencje:
1)Koncepcja narodu jako wspólnoty duchowej, kulturowej i uznanie świadomości narodowej
za podstawowy czynnik tworzący narod. Wiez narodowa oparta jest na wiezi emocjonalnej i
intelektualnej, a wiec na odczuciach psychicznych i akceptowaniu określonych przekonan
oraz wartości społecznych. W XXw. koncepcje ta reprezentowali m.in. M.Weber i F.
Znaniecki
2)Koncepcja narodu jako zjawiska społecznego. Traktowala ona narod przede wszystkim jako
wspólnotę polityczna, która dazy do niezależnego bytu politycznego we wlasnej organizacja
państwowej
3)Koncepcja narodu jako historycznej wspólnoty danej zbiorowości. Świadomość narodowa
wyraza się tu w postaci poczucia wspólnoty i solidarności wewnętrznej i jej odrębności na
zewnatrz.

Wspolnota narodowa ma wielkie znaczenie dla społeczeństwa i obok panstwa stanowi jeden z
najważniejszych czynnikow integrujących spolecznestwo.
Z kwestia narodowosciowa wiaze się wiele pojec dotyczących zycia codziennego, stosunkow
miedzy ludzmi i miedzy panstwami. Naleza do nich:

PATRIOTYZM – oznacza postawe społeczno – polityczna oparta na zasadach miłości i
przywiązania do ojczyzny, jedności i solidarności z wlasnym narodem. Obrona ojczyzny i jej
interesow, dzialanie na rzecz rozwoju wspólnoty narodowej i państwowej sa przejawem
patriotyzmu.

NACJONALIZM – postuluje podporządkowanie wszelkich problemow politycznych i
społecznych walce o interesy narodowe przeciw innym narodom. Przyjmuje zasade, ze
obowiązki człowieka wobec wlasnego narodu zwalniaja go od wszelkich zobowiązań
moralnych wobec innych narodow, jeśli te zobowiązania nie sa zgodne z realizacja dążeń
wlasnego narodu. Odznacza się pogarda, nietolerancja i wrogością wobec innych narodow,
przybierając forme szowinizmu. Nacjonalizm w literaturze naukowej od Pol. XIXw. I w
polityce ma 2 znaczenia:
1)Nacjonalizm agresywny, zmierzający do podporządkowania slabych panstw i narodow,
panstwom silniejszym
2)Nacjonalizm narodow uciskanych i zagrozonych w swym suwerennym bycie politycznym,
bedacy reakcja na nacjonalizm narodu panującego i silniejszego.

Jeśli uczuciu patriotyzmu towarzyszy życzliwość, tolerancja, szacunek i chec udzielania
pomocy innym narodom, taka postawe nazywamy internacjonalistyczna. Internacjonalizm,
opiera się na określonej tresci ideowej, zakładającej, ze każdy narod wnosi wkład do
ogólnoludzkiej kultury.

KOSMOPOLITYZM – termin ten okresla postawe nihilistyczna w odniesieniu do wlasnego
narodu, ojczyzny, traktujaca te pojecia jako przestarzale i zaściankowe. Współczesne
koncepcje kosmopolityczne sa bardzo zróżnicowane, od skrajnie negujących sens utrzymania
panstw narodowych po orientacje propagujące rozwoj wszechstronnej współpracy
międzynarodowej

WIELOKULTUROWOSC – jako program dzialania jest odwrotnością segregacji etnicznej,
kulturowej i społecznej. Wiele krajow zróżnicowanych narodowościowo odmiennie
rozwiazuje sprawy współżycia grup etnicznych w granicach panstwa. Współżycie to może
układać się biegunowo roznie:
- na zasadzie wzajemnego poszanowania, np. w Szwajcarii
- na zasadzie konfliktow i wojen etnicznych, np. w bylej Jugosławii lub Indiach
Wiele jednak panstw etnicznie zróżnicowanych, szczególnie tych kolonizowanych przez
Europejczykow, jak Kanada i Australia, wprowadzilo polityke wielokulturowa, uczaca
współżycia zamiast antagonizmow.
W celu zrozumienia roznych form systemow budowanych przez jednostki należy uwzględnić
specyficzna role, jaka pelnia wartości ideologiczne w poszczególnych grupach. Istnieja 2
podtawowe układy ideologiczne, które może wybierac grupa dominujaca wobec grup
mniejszościowych i ich kultur.
1)Pluralizm zewnętrzny – zaklada, ze kazda grupa etniczna będzie miala możliwość
kultywowania wlasnych wzorow zycia wspólnotowego oraz dziedzictwa kulturowego i
jezyka, przy czym nie zwraca się tu specjalnej uwagi na zagadnienie ulatwiania interakcji
kulturowych.
2)Pluralizm wewnętrzny – kladzie duzy nacisk na interakcje kulturowe, gdyz w swej czystej
postaci, glosi, ze każdy ma możliwość uczestniczenia w procesie internalizacji wartości
kulturowych charakterystycznych dla roznych grup, przez tworzenie dualistycznych
systemow wartości kulturowych.

W konsekwencji możemy otrzymac 2 modele ogolnego rozwoju społeczeństwa
wieloetnicznego (pluralistycznego).
Pierwszy jest oparty na zasadzie dwustronnej współpracy miedzy ludzmi miejscowymi i
pochodzenia obcego, zarówno na płaszczyźnie osobistej, jak i grupowej.
Drugi model jest zdecydowanie różny i w odniesieniu np. do społeczeństwa amerykańskiego
(ale nie tylko) odpowiada znanej ideologii anglokonformizmu. Zaklada ona uznanie
wyższości kultury grupy dominującej i nakazuje, aby inne grupy zrezygnowaly z wlasnej
tradycji, wierzen i jezykow oraz zasymilowaly się z grupa dominujaca.

Różny stosunek grupy większościowej (dominującej) do grup mniejszościowych
(imigrantow) daje podstawe do wydzielenia 4 typow stosunkow międzyludzkich, które mogą
istniec w społeczeństwach wielokulturowych (pluralistycznych):
1)Separatyzm – poszczególne grupy zachowuja swoje wartości kulturowe
2)Współdziałanie i kontakty dwustronne – grupy przyjmuja wartości kulturowe na zasadach
wzajemności
3)Synteza kulturowa – mieszkancy tworza nowy typ systemow, który zawiera elementy
pochodzące zarówno z większościowych (dominujących), jak i mniejszościowych źródeł
kulturowych
4)Konformizm – grupy po pewnym czasie przeznaczonym na adaptacje przyjmuja wartości
kulturowe grupy dominującej w danym kraju


PANSTWO I JEGO INSTYTUCJE A KWESTIA NARODOWA

Nauki polityczne XXw. skupily uwage m.in. na zagadnienie federalizmu jako formie panstwa.
Uznano, ze forma federalna panstwa może być uzyteczna jako:
1)Organizacja polityczna panstwa jednolitego pod względem narodowym, ale złożonego z
obszarow o roznej tradycji i strukturze
2)Organizacja panstwa wielonarodowego, forma organizacji panstwa może dac szanse
pokojowego współżycia roznym grupom etnicznym
Jednak aby to osiągnąć należałoby spełnić podstawowy warunek, a mianowicie, granice
członków panstw federacji powinny odpowiadac obszarowi etniczno – językowemu.
TERYTORIUM PANSTWA:

Podstawowym warunkiem istnienia panstwa jest posiadanie wlasnego terytorium. Terytorium
panstwa jest obszarem podległym suwerennej władzy. W sklad terytorium panstwa wchodza:
lad wraz z wodami śródlądowymi (jeziora, rzaki), morze przybrzeżne (morskie wody
wewnetrze i morze terytorialne), przestrzen powietrzna nad ladem i morzem przybrzeżnym
oraz podziemie położone pod nimi. Prawo międzynarodowe, Karta Narodow Zjednoczonych
uznaja zasade nienaruszalności terytorium panstwa i jego integralosci. Zasieg terytorium
panstwa wyznaczaja granice. Z geograficzno – politycznego punktu widzenia zwraca się
szczegolna uwage na: wielkość i kształt terytorium panstwa. Waznym problemem jest także
rozwoj terytorialny panstwa. Z wielkości terytorium panstwa mogą wynikac zarówno
korzyści, jak i niedobory. Wielki terytorialnie kraj niekoniecznie musi być zasobny w
bogactwa stosowne do jego wielkości. Lokalizacja, fizjografia, kształt panstwa często
podnosza lub obniżają wartość jego terytorium. Oceniając panstwo pod względem jego
wielkości terytorialnej należy wziąć pod uwage efektywność terytorium narodowego. Wielkie
panstwa sa narazone na niebezpieczeństwo rozpadu. Powierzchnia ladowa swiata i zasoby
podstawowych surowcow, od których zalezy rozwoj gospodarczy, sa ograniczone. Panstwo,
które ma duzy obszar, ma wieksze prawdopodobieństwo uzyskania tanich surowcow w
granicach kraju.
Biorac pod uwage wielkość terytorium panstwa, swiat można podzielic na następujące
grupy panstw:
 - wielkie o powierzchni powyżej 2,5 mln km2, np. Rosja, Kanada
 - duze o powierzchni powyżej 350 tys. km2, np. Francja, Meksyk
 - srednie o powierzchni od 150 tys. Do 350 tys. km2, np. Wielka Brytania, polska
 - male o powierzchni od 30 tys. Do 150tys. km2, np. Holandia, Liberia
 - bardzo male o powierzchni poniżej 30 tys. km2, np.Burundi, Monako
Przy tak ogromnej rozpiętości wielkości terytorium panstwa wprowadzono pojecia
geopolityczne na określenie kategorii ich wielkości. I tak bardzo male panstwa, takie jak
Liechtenstein i Monako, sa nazywane mikropanstwami. Nieco wieksze panstwa, takie jak
Brunei, Gambia I Cypr, sa nazywane minipanstwami.
Istnieja jeszcze dwie jednostki terytorialne: enklawa i eksklawa.
ENKLAWA – jest to terytorium panstwa lub czesc, ze wszystkich stron otoczona przez
terytorium ladowe innego panstwa, np.Watykan i san marino we Włoszech.
EKSKLAWA – to czesc terytorium innego panstwa otoczona ze wszystkich stron przez
obszar obcego panstwa, nie stanowiaca suwerennej jednostki politycznej.

Kształt terytorium panstwa. Wielkość terytorialna jest tylko jednym z elementow
charakterystyki panstwa, który wpływa na jego funkcjonowanie i jego międzynarodowe
zachowanie, drugim jest kształt terytorium. Można wydzielic kilka kategorii panstw z
punktu widzenia kształtu:
1)Panstwa o wydłużonym kształcie, np. Chile, Norwegia, Szwecja, Togo, Gambia, Wlochy,
Panama. Duza rozciągłość terytorialna stwarza utrudnienia w zarzadzaniu krajem, ogranicza
dostępność do centrum decyzyjnego, stwarza możliwości ruchow separatystycznych na
obszarach skrajnych.
2)panstwa o zwartym terytorium w kształcie prostokąta lub prawie okrągłe. Daje to wiele
korzyści, a mianowicie: krotka granice, brak półwyspów i wysp, ulatwia komunikacje ze
wszystkimi czesciami kraju i w konsekwencji umozliwia skuteczna kontrole i dobre
zarzadzanie krajem
3)Panstwa prawie zwarte terytorialnie , lecz z odnogami w formie półwyspów lub korytarzy
wystających poza glowny obszar panstwa; takie panstwa maja często problemy z
administrowaniem. Tak jest np. w Zairze.
4)Panstwa o rozerwanym terytorium, składającym się z kilku czesci rozdzielonych przez
innepanstwa lub wody międzynarodowe. Często nazywa się je panstwami rozczłonkowanymi
lub o wieloczłonowej strukturze terytorialnej. Ze względu na duze oddalenie poszczególnych
czesci kraju kontrola rzadowa i zarzadzania mogą być niesprawne, co może sprzyjac ruchom
separatystycznym. Przykładem takiego panstwa jest Indonezja, Malezja.

GRANICE POLITYCZNE PANSTWA

Granice panstwa w pojeciu prawnym to powierzchnia prostopadla do powierzchni ziemi,
oddzielajaca terytorium jednego panstwa od terytorium innych panstw lub od obszarow nie
mających niczyjej suwerenności. Granica panstwa oddziela także strefy: podziemna i
powietrzna. Sa granice ladowe i wodne. Podstawa prawna granic panstwa jest z reguly
umowa miedzynarodowa. Ustalenia granic państwowych dokonuje się przez ich opisi
wyznaczenieogolnego przekroju linii granicznej na mapie o dużej skali. Nastepnymi
czynnościami sa delimitacja i demarkacja, czyli szczegółowe określenie, wytyczenie i
oznakowanie granicy w terenie. Granice sa niezbędnym komponentem suwerennego panstwa.
Swiat złożony z suwerennych panstw jest swiatem podzielonym granicami. Granice sa także
istotnym elementem współczesnej gospodarki swiatowej. Istota każdej granicy polega na
rozdzieleniu dwoch roznych obszarow: istota granicy państwowej polega na określeniu
zasiegu terytorialnej zwierzchności poszczególnych panstw i niedopuszczeniu do działań na
wlasnym suwerennym terytorium wl;adzy i praw innego panstwa. Klasyfikacja granic
politycznych wyroznia kilka ich kategorii:
 - naturalna – przez granice naturalna rozumie się zwykle granice oparte na elementach
geomorfologicznych, takich jak gory, rzeki, brzegi jezior lub morz.
 - geometryczna – sa wyznaczone wzdłuż równoleżników i południków, nie uwzględniają ani
właściwości przyrodniczych, ani kulturowych terenu dzielonego.
 - narodowa
Problemem istotnym przy omawianiu granic sa spory graniczne miedzy sąsiadującymi
panstwami, Z punktu widzenia prawa międzynarodowego wyroznia się spory graniczne i
spory terytorialne.
Spor graniczny – dotyczy roznic stanowiskastron co do interpretacji przebiegu linii granicznej
ustalonej traktatem
Spot terytorialny – nastepuje wtedy, gdy jedna ze stron kwestionuje ważność samego traktatu
ustanawiającego granice.
Zmienność granic. Obszarami o znacznej zmienności granic w wyniku konfliktow
międzynarodowych sa: Bliski Wschod, Azja Południowo – Wschodnia, oraz srodkowa
Europa. Największe przesuniecia terytorialne w konsekwencji zmian granic w XXw.
nastąpiły w Europei. Wśród przyczyn braku stabilizacji granic najczęściej wymienia się:
  - nieistnienie naturalnych barier
  - sprzeczności ideologiczne i zróżnicowanie w poziomie rozwoju sąsiadujących panstw
  - rozbieżności miedzy granicami politycznymi i etnicznymi.


PODZIAL TERYTORIALNY PANSTWA I JEGOPROBLEMY NA PRZYKLADZIE
POLSKI
Problem podzialu terytorialnego pojawia się zawsze w okresach przeobrażeń ustrojowych.
Wynika to z konieczności dostosowania terytorialnych ram dzialania terenowych organow
władzy i administracji do nowych zadan. Podzial terytorialny dlugo istniejący w terenie
wpływa scisle na układ stosunkow społecznych i ekonomicznych, dostosowuje się do niego
także układ powiązań komunikacyjnych. Po 1950r. uznano, ze owczesna gmina stanowi
jednostke zbyt duza, co utrudnialo organizacje zycia oraz oddalalo wladze od społeczeństwa.
W 1954r. zamiast wielkich gmin utworzono wielkie gromady. Szczupłość terytorialna gromad
i ich niewydolosc ekonomiczna i spoleczna spowodowaly, ze nie były one zdolne podolac
nałożonym na nie obowiązkom. Czesc z tych obowiązków musiały przejac powiaty, ale te z
kolei, przekazaly czesc swoich dotychczasowych zadan województwom, a województwa –
rzadowi. W konsekwencji nastąpiła nadmierna centralizacja administracji. W 1959r. podjęto
proby decentralizacji władzy i administracji terenowej. W 1973r. do dyskusji nad projektem
reformy podzialu terytorialnego Polski włączyła się Komisja Planu Krajowego Komitetu
Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN. Ekspertyza KPZK PAN w malym stopniu
posłużyła do podjecia w 1975r. decyzji rzadowej o zmianie podzialu terytorialnego Polski.
Wprowadzono podzial dwustopniowy, zlikwidowano powiaty jako zbędne ogniwo pośrednie,
zwiekszono liczbe gmin do 2327, zwiększając ich obszar. Po 15 latach powrócono do sprawy
podzialu terytorialnego polski. Proces zmian w administracji publicznej zapoczątkowała
reforma gminna z 1990r. W praktyce kazde podejmowane lub wyznaczone zadanie ma swój
terytorialny zasieg. Należy zdecydowac, które z zadan dla danej jednostki terytorialnej ma
szczególne znaczenie, i tym zadaniom. Odmiennych rozwiązań w podziale terytorialnym
wymagaja miasta. Trzeba przy tym zastanowic się nad takimi zagadnieniami jak:
1)Miejsce miasta w podziale terytorialnym
2)Ustalanie granic miast na terenach niezurbanizowanych
3)Ustalanie granic miast na terenach zurbanizowanych
4)Miasta wydzielone
5)Podzial wielkich miast na dzielnice – zakres uprawnien dzielnic


STOLICA PANSTWA

Niezależnie od tego, jakie były początki stolicy, zawsze decydujące sa jej funkcje pełnione
wobec panstwa i wobec sąsiadów – ma odzwierciedlac zamożność, organizacje i sile panstwa.
Prawie wszystkie panstwa przeznaczaja znaczna czesc budżetów na budowe miast
stołecznych, które odpowiadalyby aspiracja panstwa. Miasto stołeczne odgrywalo wazna role
w tworzeniu jezyka narodowego, rozwijaniu idei politycznych, kulturalnych, świadomości
narodowej, a także w budowie organow jednolitej administracji oraz jednolitego rynku
wewnętrznego. Obecnie stolice wszystkich krajow zachodniej i srodkowej Europy, w pelnym
tego slowa znaczeniu, były już nimi w XV i XVIw. Ze wszystkich stolic europejskich jedynie
Londyn i Paryz były stolicami nieprzerwanie, siedem miast piastowalo ta funkcje od XVw.
Od XVIw. I przez caly XVIIw. W stolicach europejskich panstw nastąpił wielki wzrost liczby
mieszkańców, równocześnie zmienil się charakter miast i ich wewnetrzna struktura. Wielkie
monumentalne budowle podkreślały centralizacje władzy, palace krolewskie i cesarskie
wsiadczyly o absolutyzmie władzy, budynki rzadowe wskazywaly na charakter i funkcje
scentralizowanego panstwa. Po okresie absolutyzmu nastąpił rozwoj burżuazji, która również
zaznaczyla obecność w architekturze stołecznych miast, wprowadzając neoklasycyzm jako
ostatni styl przed nadchodzaco rewolucja przemyslowa. Zwiększyła się rola przemyslu i
biurokracji, obie wycisnęły pietno na architekturze miast stołecznych. Ostatnim stadium
rozwoju miast stołecznych jest okres postindustrialny. Zwiazana z nim architektura preferuje
nowoczesne technicznie konstrukcje, kroluje budownictwo wysokie, o prostej, ale
funkcjonalnej architekturze.
Stolica tradycyjnie jest siedziba parlamentu, rzadu i rezydencja glowy panstwa. Tu znajduje
swoja siedzibe większość ambasad panstw obcych i biur organizacji międzynarodowych. W
większości panstw stolica jest także najbardziej :kosmopolitycznym” miastem kraju. W
panstwach o strukturze federalnej miasto stołeczne musi również pelnic funkcje zespalające.
Stolica musi być źródłem sily i autorytetu, zapewniac sprawna kontrole nad krajem, a także
obrone panstwa przed niepożądanymi wpływami zewnętrznymi. Niektórzy geografowie
zajmujący się geografia stolic twierdza, ze istnieja stolice naturalne i stolice „sztuczne”.
W badaniach geograficznych nad stolicami stosuje się wiele metod, lecz za najbardziej
efektywne jest uwazane podejście morfologiczne. Problem stolicy ujmuje się w powiazaniu
jej z obszarem zalążkowym, rdzeniowym panstwa. Z tego punktu widzenia stolice możemy
podzielic na trzy rodzaje:
1)Stolica stala – nazywana często stolica historyczna, gdyz pełniła funkcje wiodącego
centrum administracyjnego, gospodarczego i kulturalnego kraju przez kilka wiekow. Do tej
grupy naleza: Rzym, Londyn, Paryz, Ateny,
2)Stolica ustanowiona – powstala przez swiadomy wybor. Takie stolice powstaly glownie w
czasach nowożytnych
3)Stolica podzielona – w niektórych panstwach funkcje rzadzenia nie sa skoncentrowane w
jednym miescie, lecz podzielone miedzy dwa lub wiecej miast. Jest to prawie zawsze
kompromis niż wygoda w zarzadzaniu państwem. W królestwie Holandii, parlament ma
siedzibe w Hadze, palac krolewski znajduje się w Amsterdamie, „oficjalnej” stolicy kraju.
Przy analizie stolic wazne znaczenie maja nie tylko czynniki ekonomiczne, polityczne,
kulturalne i strategiczne, ale również psychologiczne mieszkańców miasta stołecznego i
obywateli kraju. Stolica musi jednak spełniać współczesne funkcje, musi być również
miastem nowoczesnym. Stolica jest wizytowka panstwa.

PODZIAL POLITYCZNY MORZ I OCEANOW

Obszary morskie pod względem statusu prawno – politycznego dzielimy na:
Wody wchodzące w sklad terytorium państwowego nazywamy wodami terytorialnymi lub
morskim terytorium panstwa, i morza otwarte.
R.Bierzanek i J.Symonides dziela obszary morskie na:
1)Wchodzące w sklad terytorium państwowego
2)podlegające w ograniczonym stopniu jurysdykcji suwerennego panstwa
3)Znajdujące się poza granicami jurysdykcji państwowej
Polozenie polityczno – prawne obszrow morskich, zasady ich delimitacji oraz sposoby
korzystania z nich sa określone przez prawo międzynarodowe i prawo wewnętrzne. Pierwsza
kodyfikacje podzialu morz podjęła w 1949r. Komisja Prawa Międzynarodowego. W
pierwszej konferencji prawa morza ONZ uczestniczylo 86 panstw. Przyjęto na niej 4
konwencje:
1)W sprawie morza terytorialnego i strefy przyleglej
2)W sprawie morza otwartego
3)W sprawie rybołówstwa i konserwacji zasobow żywych morza otwartego
4)szelfu kontynentalnego
Nie udalo się jednak wyraznie określić szerokości morza terytorialnego. Na II konferencji
prawa morza w Genewie również nie osiągnięto porozumienia w tej kwestii. W 1967r. do
porządku Obrad Zgromadzenia Ogolnego ONZ wpisano punkt dotyczący pokojowego
wykorzystania dna morza poza granicami jurysdykcji państwowej. Prace III konferencji
prawa morza ONZ trwala 10 lat, ale uzyskane wyniki uznano za jeden z najważniejszych
osiągnięć w historii stosunkow międzynarodowych. Na XI sesji, 30 kwietnia 1983r. przyjęto
konwencje o prawie morza bedaca swego rodzaju konstytucja morz i oceanow, która reguluje
sposoby uzytkowania, badania i ochrony morz. Obszary morskie wchodzące w sklad
terytorium państwowego dzielimy na:
1)Morskie wody wewnętrzne – obejmuja wody znajdujące się miedzy ladem a wewnetrzna
granica morza terytorialnego. Zalicza się do nich zatoki, których brzegi naleza do jednego
panstwa, a ich rozwarcie u ujscia nie przekracza 24 mil morskich, a także wody tzw. zatok
historycznych, choc ich szerokość rozwarcia jest wieksza niż 24 mile morskie.
Dekret z 23 marca 1956r. o ochronie granic państwowych do morskich wod wewnętrznych
Polski zalicza:
a)czesc Zatoki Nowowarpieńskiej Zalewu Szczecińskiego
b)czesc zatoki Gdańskiej
c)czesc Zalewu Wiślanego
d)wody portow i red, czyli miejsc gdzie statki zawijaja w celu zaladowania lub wyladowania
pasażerów i towarow.
Wody wewnętrzne podlegaja całkowitej i wyłącznej władzy panstwa nadbrzeżnego,
obejmującej również przestrzen powietrzna nad morzem i dno morskie. Problem wod
historycznych (w tym i zatok) nie jest uregulowany w prawie międzynarodowym. Za zatoki
historyczne sa uznawane m.in. zatoka Laholm w Szwecji, zatoka Hudson w Kanadzie, Morze
Biale w Rosji.
Konwencja o parwie morza z 1982r, wprowadzila nowa kategorie wod wewnętrznych, tzw.
wody archipelagowi, na których obowiazuje prawo nieszkodliwego przepływu. Przez
przeplyw nieszkodliwy w mysl art. 14 konwencji genewskiej rozumie się przeplyw, który nie
zagraza pokojowi lub bezpieczeństwu panstwa nadbrzeżnego. W czasie pokoju z prawa
nieszkodliwego przepływu mogą korzystac także okrety wojenne, a lodzie podwodne tylko
wynurzone.
2)Morze terytorialne – pas wod morskich położony miedzy wybrzeżem albo wodami
wewnętrznymi a morzem otwartym jest nazywany morzem terytorialnym i wchodzi w sklad
terytorium panstwa. Obszary morskie podlegaja ograniczonej jurysdykcji lub suwerenności
panstwa nadbrzeżnego obejmuja morski pas przylegly oraz szelf kontynentalny. Morski pas
przylegly oznacza obszar morza otwartego o określonej szerokości, przylegający do
zewnętrznej granicy morza terytorialnego. Problem związany z wykorzystaniem szelfu przez
Polske uregulowano ustawa z 1997r.
Morze otwarte (morze pelne) – obejmuje wody morskie znajdujące się poza granicami morza
terytorialnego. Istota morza otwartego jest obowiazujaca na nim zasada swobodnego
korzystania z bogactwa oraz wolności żeglugi, układania przewodow komunikacyjnych i
rurociągów, przelotu nad nimi, badan naukowych. Na dnie morz otwartych występują bogate
zloza surowcow mineralnych zawierających m.in. nikiel, miedz, kobalt, mangan.

Ciesniny i kanaly morskie o znaczeniu międzynarodowym.
Ciesniny morskie sa naturalnymi drogami wodnymi łączącymi morza i oceany. Czesc z nich
ma tylko znaczenie lokalne, a czesc stanowi wazne międzynarodowe szlaki komunikacyjne.
Większość ciesnin znajduje się w strefie morza terytorialnego, dlatego III konwencja
genewskaprzyjela uchwale, ze nie można zakłócac nieszkodliwego przepływu obcych statkow
przez ciesniny, które mogą lezec w strefie morza terytorialnego. Szczegolna pozycje wśród
ciesnin zajmuje Ciesnina Gibraltarska, droga na Morze Śródziemne i Ocean Atlantycki. Obok
ciesnin morskich wazna role w żegludze odgrywaja kanaly morskie. Za międzynarodowy
kanal morski uwaza się sztuczna droge wodna laczaca dwa otwarte dla żeglugi
międzynarodowej obszary morskie. Wlonosc żeglugi obowiazuje na kanalach: Sueskim,
Panamskim, Kilońskim. Ciesniny morskie i kanaly o znaczeniu międzynarodowym odgrywaja
bardzo wazna role w stosunkach międzynarodowych, nie tylko w rozwoju stosunkow
handlowych, ale i militarnych. Skracając droge przyspieszaja wymiane towarowa, obniżają
koszt transportu.

PANSTWA SRODLADOWE A SPRAWA MORZA

Zagadnieniem o pierwszoplanowym znaczeniu praktycznym dla panstw śródlądowych jest
problem swobodnego dostępu do morza. Domagaja się one zagwarantowania udzialu w
eksploatacji mórz. Dostep do morza panstw śródlądowych odbywa się na zasadzie tranzytu
przez terytorium innych panstw. Realizacja zasady tranzytu wymaga zawierania
odpowiednich porozumien miedzy panstwami śródlądowymi a panstwami nadbrzeżnymi.
Ruch tranzytowy przez terytorium innego panstwa nie podlega zadnym oplata celnym.
Panstwo tranzytowe zachowuje pelna suwerenność nad terytorium tranzytowym. Dla panstw
śródlądowych wazne znaczenie ma również zagwarantowanie im prawa do korzystania z
bogactw morz i oceanow lezacych poza granicami jurysdykcji panstw nadbrzeżnych.
Eksplatacja bogactw w strefach ekonomicznych panstw nadbrzeżnych przez panstwa
śródlądowe jest możliwe tylko po zawarciu porozumien dwustronnych.

PRZESTRZEN POWIETRZNA, KOSMICZNA I PODZIAL POLITYCZNY NIEBA

W sklad terytorium panstwa wchodza: przestrzen ladowa, morska i powietrzna rozciagajaca
się nad obszarem ladowym i morskim. W 1919r. w Paryzu podpisano miedzynarodowa
zasade obowiazujaca wszystkie kraje, mowiaca, ze „kazde panstwo ma pelna i wylaczna
suwerenność nad przestrzenia powietrzna ponad swoim terytorium”. W 1967r. podpisano
traktat o zasadach prowadzenia badan i wykorzystania przestrzeni kosmicznej lacznie z
Księżycem i innymi cialami niebieskimi. Wprowadzil on zasade wolności kosmosu,
polegajaca na pelnej równości panstw w jego badaniu i wykorzystaniu, zabronil jego
zawłaszczania i umieszczania w nim objektow, które moglyby Stanowic zagrozenie dla
swiata. Mamy wiec tu do czynienia ze zróżnicowaniem na przestrzen powietrzna, podlegajaca
suwerenności państwowej i kosmos, który nie może podlegac zawłaszczeniu.
Wysylanie pierwszego sztucznego satelity Ziemi w 1957r. przez ZSRR otworzylo nowy
rozdzial w podziale politycznym swiata. Istotne znaczenie z punktu widzenia podziałów
politycznych ma wyznaczenie wewnętrznej granicy kosmosu, gdyz okresla ona zasieg
suwerenności panstwa w przestrzeni powietrznej. W 1959r. Zgromadzenie Ogolne ONZ
powołało staly Komitet do Spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej, w
którym od 1962r. działają dwa podkomitety : naukowo – techniczny i prawny. Do
niewątpliwie waznych spraw związanych z podzialem przestrzeni powietrznej i przestrzeni
kosmicznej naleza regulacje polityczna – prawne wykorzystania sztucznych satelitow Ziemi
oraz cial niebieskich. W 1961r. Zgromadzenie Ogolne ONZ uchwalilo rezolucje gloszaca, ze
prawo międzynarodowe, lacznie z Karta Narodow Zjednoczonych ma być również stosowane
do przestrzeni kosmicznej i do cial niebieskich, które mogą być badane i wykorzystywane
przez wszystkie panstwa zgodnie z prawem międzynarodowym i nie podlegaja zawłaszczeniu
przez panstwa. Dyspozycje traktatowe z 1968r. odnoszące się do cial niebieskich i
przestrzeni międzyplanetarnej, zawieraja 3 podstawowe zasady:
1)Wolności kosmosu – tzn. ze badanie i wykorzystywanie przestrzeni kosmicznej, lacznie z
Księżycem i innymi cialami niebieskimi, powinno być dokonywane dla dobra i w interesie
wszystkich krajow
2)Niezawłaszczalności kosmosu – tzn. kosmos ani nawet jego czesc nie mogą należeć do
zadnego panstwa
3)Przetrzen kosmiczna i ciala niebieskie mogą być wykorzystywane wyłącznie do celow
pokojowych



IV GEOGRAFIA ORIENTACJI POLITYCZNYCH
Geografia orientacji politycznych działalność badawcza skupia wokół problematykiwyborow
parlamentarnych lub samorządowych oraz partii politycznych, które w tych wyborach czynnie
uczestnicza. Za klasycznego przedstawiciela tych badan uwaza się A.Siegfrieda, który
opracowal kartograficzne wyniki wyborow we Francji. Z poliskich geografow problemem
tym zajmowal się J.Wąsowicz, który opracowal mape wyborcza Rzeczpospolitej Polskij.

WYBORY

Geografia orientacji politycznych jest scisle powiazana z problemem wyznaczania okręgów
wyborczych. Ustalenie właściwych granic okręgów wyborczych jest niezwykle wazne dla
prawidłowego uzyskania wynikow wyborow. Okręgi wyborcze można wyznaczyc w taki
sposób, aby uzyskac przewage jednej orientacji nad druga lub faworyzowac któregoś z
kandydatow. Partie rządzące mogą doprowadzic do takiego wyznaczenia kręgów, które
pozwoli im utrzymac się przy władzy. Aby tego uniknąć, ustalaniem zasięgów okręgów
wyborczych w wielu demokratycznych krajach zajmuja się niezależne komisje wyborcze, co
zapewnia właściwy rozklad glosow wyborcow.
Systemy partyjne i orientacje polityczne sa oparte na kryteriach klasowych, religijnych lub
etnicznych, które również mogą być wazne w określeniu segregacji rezydencjalnej, dlatego
można w przybliżeniu określić obszary popierające takie lub inne ugrupowania polityczne.
W Polsce w wyborach parlamentarnych w 1991r. Sojusz Lewicy Demokratycznej zyskal
najwięcej glosow w 11 sposrod 37 okregow wyborczych. Unia Demokratyczna w 10, partie
chłopskie w 9. Nastąpił polityczny podzial kraju, w którym można wyroznic 3 glowne
obszary:
1)Polska katolicko – chlopska – obejmuje polnocne Mazowsze i pd – wsch czesc kraju. Jest to
czesc Polski najbardziej tradycyjna, o najwyższym stopniu religijności, ze znaczna liczba
ludności wiejskiej.
2)Polska demokracji prawicowej – obejmuje duze miasta oraz pd – zach i zachodnia czesc
kraju. Jest to obszar o wysokim stopniu zurbanizowania, uprzemysłowienia i dużych skupisk
inteligencji związanej z osrodkami nauki i kultury.
3)Polska demokracji lewicowej – polnosna i zachodnia czesc kraju. Na tym obszarze
przewaza ludność naplywowa, umiarkowany stopien urbanizacji.

Przykłady: brytyjski, wloski i polski potwierdzaja reguly zasad procesow wyborczych
wpływających lokalnie na decyzje glosujacych.
1)Glosowanie na kandydata, zwykle określane jako efekt przyjacielsko – sąsiedzki. Polega on
na tym, ze kandydat otrzymuje dodatkowe glosy ze swego okregu wyborczego.
2)Glosowanie dla sprawy, gdy dany problem ma dla wyborcow w określonych okregach
wieksze znaczenie niż inne
3)Efekty kampanii wyborczej odzwierciedlaja rożnice wpływów
4)Efekt sąsiedzki jest najczęściej analizowany wpływem regionu geograficznego na wyniki
glosowania.
IDEOLOGIE

Termin ideologia obejmuje system poglądów, pojec społecznych, politycznych dotyczący
stosunkow społecznych. Ideologia spelnia doniosla funkcje spoleczna. Jest świadomością
danej zbiorowości, jest srodkiem przekazu doświadczenia społecznego. Przyczynia się do
integracji jednostek danej zbiorowości, wzmacnia jej spójność, spelnia role stymulatora i
inspiratora lub hamulca działań społecznych.

PARTIE POLITYCZNE

Współcześnie przez partie polityczne rozumie się masowe organizacje, których celem jest
zdobycie władzy w celu realizacji określonych interesow klasowych i grupowych. Partie
polityczne zrodzil ustroj burżuazyjny, ale nowoczesne partie zdolne do organizowania
szerokich mas powstaly dopiero w II polowie XXw. Realizacja klasowych interesow nie
oznacza, ze partie polityczne sa związane tylko z jedna klasa spoleczna. Im bardziej
różnorodne interesy reprezentuje partia, tym mniej jest zwarta, co objawia się w sporach
wewnątrz-partyjnych. Partie polityczne sa scisle powiazane z organizacja panstwa. Na nich
jest oparty system parlamentarny, sa one niezbędnym czynnikiem tworzenia rzadu,
formowania decyzji politycznych, kontroli pracy rzadu przez partie opozycyjne.
Podstawowym kryterium podzialu partii sa interesy grupowe. Biorac jednak pod uwage
przeważający „interes” danej partii wyroznia się w praktyce następujące partie
polityczne:
1)Partie burżuazyjne – typowa taka partia jest np. angielska partia konserwatywna
2)Partie robotnicze – partie socjalistyczne i socjaldemokratyczne, partie pracy itp.
3)Partie klas i warstw pośrednich i chłopstwa lub drobnych kupcow i przedsiębiorców oraz
rzemieślnikow – partie skandynawskie, PSL w Polsce, Partia Agrarna we Włoszech
4)Partie reprezentujące interesy narodowe lub regionalne np. Liga Polnocna we Włoszech
5)Partie faszystowskie – obecnie ruch neofaszystowski odnowil się we Włoszech, Francji,
Wielkiej Brytanii, Niemczech, Rosji oraz wielku innych krajach. W programach tych partii
odżywaja hasla: prymatu partii i panstwa w społeczeństwie, czystek etnicznych, oraz potrzeba
silnego wodza narodu.
Partie w ustroju panstwa tworza pewna całość w ramach struktury politycznej, która
nazywamy systemem partyjnym. Systemy partyjne odzwierciedlaja układ sil politycznych w
społeczeństwie. Dzieli się je:
1)Systemy jednopartyjne – partia rzadzaca utrzymuje się przy władzy przez dłuższy czas, a
jedynie zmienia przywódców, którzy realizuja wlasne programy, tak jest np. w Meksyku
2)Systemy dwupartyjne – gdzie dwie główne partie polityczne zmieniaja się w
sprawowaniu rzadu, w zależności od tego, która z nich zwycięża w wyborach, tak jest np. w
Wielkiej Brytanii, gdzie głównymi partiami sa partia konserwatywna (Torysi) i partia pracy
(Latour Party).
3)Systemy wielopartyjne – gdzie dziala wiele rownorzednych partii zdolnych do tworzenia
rzadu i dopuszczanych do jego tworzenia, np. Francja, obecnie Polska, Wegry, Rosja
Najprostsza klasyfikacja partii politycznych jest podzial na lewice i prawice. Partie
prawicowe dążą do utrzymania wielu więzi międzynarodowych, podczas gdy partie
lewicowe, tworzące „międzynarodówki”, sa wazna czescia historii i tradycji partyjnych o
roznych odniesieniach ideologicznych i moralnych. W programach partii prawicowych
dominuja wartości nie związane z ekonomia, takie jak nacjonalizm, religia.
V EKOPOLITYKA GLOBALNA
POJECIE EKOPOLITYKI

Ekologia jako nauka o „gospodarce” przyrody może i powinna wskazywac człowiekowi drogi
zabezpieczenia się przed ujemnymi konsekwencjami eksploatacji dobr naturalnych i calej
gospodarki ludzkiej. Ekopolityka zajmuje się gospodarczymi, ekologicznymi i etycznymi
skutkami zmian w środowisku naturalnym z perspektywy stosunkow międzynarodowych.
Ekopolityke nazywa się tez współczesnym widmem krążącym po swieciei nękającym
politykow i gospodarke. W ekopolityce nie sa wazne granice, tradycyjne zasady stosunkow
międzynarodowych, wazne sa jedynie doktryny porządku międzynarodowego oraz normy
wartości, które pomagaja ja kształtować.
W historii ludzkości nastąpiły dwie rewolucyjne zmiany gospodarcze, które zasadniczo
przekształciły ludzkie środowisko naturalne. Rewolucja agrarna, zwiazana z wprowadzeniem
upraw roślin i hodowli zwierzat, wplunela na poprawe wyżywienia, zwiększyła zasoby
energii i umożliwiła gromadzenie znaczniejszych zasobow żywności niż w gospodarce
łowieckiej i zbierackiej. Druga rewolucja była rewolucja przemyslowa, która spowodowala
niezwykly postep technologiczny.
Ekopolityka globalna zajmuje się problemami racjonalnego wykorzystania środowiska,
monitoringiem i kontrola zasobow naturalnych oraz urzeczywistnianiem sprawiedliwości
społecznej w stosunkach międzynarodowych.

EKSPLOZJA LUDNOSCIOWA

Spośród problemow demograficznych podstawowe znaczenie ma u schyłku XXw. szybki
wzrost liczby ludności swiata, określany jako „eksplozja ludnosciowa”. Stosunki
demograficzne są ważnym czynnikiem wpływającym na zjawiska polityczne. Jednym z
ciekawszych zagadnien dotyczących wzrostu liczby ludności swiata po 1650r. jest jej szybkie
zwiekszanie się, trwające do dzis. Szczegółowe analizy przyrostu naturalnego ludności
wykazaly, ze miedzy rozwojem uprzemysłowienia a wzrostem liczby ludności istnieje
odwrotna zależność. Pod koniec XIXw. Nastąpiło zróżnicowanie procesow demograficznych.
W krajach zacofanych wskaźniki demograficzne sa gorsze, lecz i tu wysilki rządów i
organizacji międzynarodowych prowadza do podniesienia się poziomu zycia i ograniczenia
rozprzestrzeniania się epidemii. Zainteresowania ekopolityki szybkością przyrostu liczby
ludności swiata wynikaja m.in. z odnoszenia tego przyrostu do zasobow naturalnych oraz
skutkow oddziaływania ludzi na biosfere na skutek degradacji środowiska naturalnego.
Zwiększający się przyrost naturalny, stały lub nizszy współczynnik urodzen można
przewidzieć na podstawie rozwoju gospodarczego i wskaźników ekonomicznych. Kryteria na
podstawie których sporządza się prognozy ludnościowe, musza być jasno określone, tak aby
można było dość precyzyjnie przewidywac zmiany na przyszłość. Eksperci ONZ rozważaja 2
rodzaje założeń:
1)Niezmienny wskaźnik przyrostu naturalnego
2)Zmienny wskaźnik przyrostu naturalnego zalezy od sytuacji społeczno – ekonomicznej
panstwa
Głownym problemem eksplozji ludnościowej jest to, ze trudności nią powodowane występują
w skali swiatowej, natomiast trzeba je rozwiązać w poszczególnych krajach.


SWIATOWY RYNEK ŻYWNOŚCI
Istota współczesnych swiatowych problemow żywnościowych wiaze się ze
współzależnościa trzech czynnikow:
1)Rzeczywistymi potrzebami
2)Zdolnościami nabywczymi (popytem)
3)Możliwościami produkcyjnymi
Rzeczywiste zapotrzebowanie na żywność zalezy od liczby ludności i jej struktury oraz
wymagań dietetycznych. Staje się popytem tylko wtedy, gdy glodni ludzie maja pieniadze na
zakup żywności. Światowy rynek żywności jest również kształtowany przez liczne naturalne i
ekonomiczne uwarunkowania wpływające na rozwoj produkcji rolnej.
Rozmiarow glodu i niedożywienia we współczesnym swiecie dokładnie nie określono. Około
2/3 ludnosci swiata żyjącej w krajach slabo rozwiniętych spozywa tylko ¼ swiatowej
produkcji protein. Na wolnym rynku produktow rolnych nie ma ochrony dla biednych i nie
ma też gwarancji, ze każdy kraj zanim wyeksportuje płody rolne za granice, nakarmi najpierw
swoich obywateli. Żywność zatem odgrywa obecnie ważna rolę programie ekspolityki
globalnej oraz w międzynarodowych stosunkach. Handel międzynarodowy płodami rolnymi
jest jedna z możliwości uzupełnienia braków własnej produkcji. Głównymi eksporterami
płodów rolnych sa: Stany Zjednoczone, Argentyna, Francja, Australia i Nowa Zelandia oraz
Kanada. Wielcy importerzy to Europa zachodnia i Japonia. Żywność może być wykorzystania
jako broń lub środek nacisku w stosunkach międzynarodowych. Zaspokojenie potrzeb
żywnościowych zalezy jednak głownie od: ilości ziemi nadającej się do uprawy, wody
dostępnej dla rolnictwa i technologi uprawy ziemi oraz kapitalu. Poza czynnikami
ekologicznymi wpływającymi na ograniczenie strefy uprawnej ważny jeśli nie decydujący
jest czynnik ekonomiczny, czyli opłacalność podejmowanych prac. Obserwowany wyrazny
wzrost wydajności osiagany na ziemi uprawnej jest rezultatem zastosowania nowych
technologii do produkcji rolnej. Mechanizacja zastąpiła sile żywa w wielu pracach.
Doprowadzilo to w efekcie do zmniejszenia zatrudnienia w rolnictwie, przy wielokrotnym
zwiekszeniu produkcji. Nowa produkcja przyczynila się do wzrostu produkcji żywności i
pewnego uzależnienia jej od warunkow przyrodniczych, ale ściślej powiązała ją ze źródłami
energii. Wynika stad prosta zależność – ceny żywności będą wzrastaly wraz ze wzrostem cen
energii. Jest to tzw. współzależność technologiczna.

SWIATOWA POLITYKA ENERGETYCZNA

Pierwszym źródłem energii wykorzystywanym w rozwoju ludzkości była energia sloneczna.
Zaleta energii słonecznej jest jej praktycznie nieograniczona odnawialność. Większość
osiągnięć rewolucji przemysłowej powstala jednak dzieki opanowaniu technologii
wykorzystania paliw kopalnych jako źródła energi i substytutu sily ludzkiej. Czesciowym
rozwiązaniem swiatowego problemu energetycznego może być bardziej efektywne
wykorzystanie energi słonecznej. Dodatkowym, leczdotychczas słabo uzywanym, źródłem
energii jest grawitacja, m.in. wykorzystanie perzyplywu fal morskich oraz energii wiatru.
Ważna role w wielu rozwiniętych krajach odgrywa energia jądrowa. Zużycie energii wzrasta
bardzo szybko. Energia stala się głownym czynnikiem uwzględnianym w założeniach
współczesnej ekopolityki. Kopalne surowce paliwowe sa kluczowe w większości działań
gospodarczych, sa tez waznym towarem w handlu międzynarodowym – na paliwa przypada
około polowa importu i eksportu surowców. Wiele organizacji międzynarodowych, a w tym
OPEC, probuje kształtować wielkość dostaw paliw na rynku swiatowym. Pierwszym paliwem
kopalnym wykorzystywanym w znacznych ilościach był węgiel kamienny. Struktura
pozyskiwanej energii jest nastepujaca: 64% pochodzi z paliw kopalnych, a 21% to energia
wodna. Energia jadrowa stanowi 15% całości energii. Stale poszukuje się nowych rozwiązań
technologicznych w energetyce. Jest to niezbędne do dalszego rozwoju ekonomicznego
krajow uprzemysłowionych. Nowe technologie sa glownie związane z energia jadrowa. We
współczesnym swiecie występują scisle związki miedzy rozwojem ekonomicznym a
wzrostem zużycia energii. Wystepowanie kryzysow energetycznych nie jest zjawiskiem
nowym, charakterystycznym dla epoki przemysłowej.

PRZYSZLOSC POLITYKI ENERGETYCZNEJ

Długofalowa polityke energetyczna w przyszłości będą kształtowały takie czynniki,
jak:
1)Uświadomienie społeczeństwu, ze ustawiczny wzrost eksploatacji złóż paliw kopalnych
prowadzi do ich wyczerpania i w konsekwencji do wzrostu cen energii
2)Zmiany w sytuacji politycznej i ekonomicznej krajow eksploatujaca rope naftowa mogą
wpłynąć na stosunki z krajami importującymi rope naftowa
3)pojawienie się nowych technologii w energetyce, które mogą się wiązac z gazyfikacją
węgla

GEOPOLITYCZNE ZNACZENIE ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO NA
PRZYKLADZIE REGIONU KASPIJSKIEGO

Morze kaspijskie otacza 5 krajow: Rosja, Iran, Kazachstan, Turkmenistan i Azerbejdżan.
Kraje te korzystające ze wspolnej bazy surowcow energetycznych i rozstrzygające
uwarunkowane geopolitycznie problemy ich przesylania, składają się na tzw. region kaspijski.
Kraje wokół Morza Kaspijskiego i położone w jego najbliższym sąsiedztwie (bez Iranu)
stanowily do 1991r. republiki Związku Radzieckiego. Od czasu uzyskania niepodległości
borykaja sie one jednak z licznymi trudnościami natury gospodarczej i społecznej. Podstawa
ich gospodarki jest eksploatacja złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, lecz na wydobycie i zbyt
surowcow wpływają nie tylko uwarunkowania techniczne, ale tez społeczne i polityczne.
Obecnie większość pól naftowych i gazowych regionu kaspijskiego to jedne z najbardziej
atrakcyjnych obszarow do inwestowania przez międzynarodowe firmy. Kilka znaczących
firm naftowych Zachodu, takich jak: Cheveron, Exxon i Mobil, uczestniczy w programach
eksploatacji złoz ropy naftowej i gazu w Azerbejdżanie, Turkmenistanie i Uzbekistanie.
Istnieja jednak przeszkody polityczne i techniczne hamujące eksploatacje złóż ropy naftowej i
gazu w tym regionie. Obecność zachodnich firm naftowych w regionie kaspijskim jest dla
Rosji konkurencyjna. Infrastruktura techniczna regionu kaspijskiego jest ponadto bardzo
słabo rozwinięta, a wszystkie istniejące dotad szlaki transportowe sa zorientowane na
Moskwe. Miejscowy przemysl naftowy, przy współudziale kapitalu zachodniego, zabiega o
budowe nowej sieci rurociągów o kierunku wchód – zachód z pominieciem terytorium Rosji.
Budowe rurociągu wchód – zachód hamuja rozne układy polityczne. Przebiegowi rurociągu
przez terytorium Iranu sprzeciwiaja się Stany Zjednoczone, które chca utrzymac izolacje
Iranu. Również porozumienia sojusznicze Rosji i Iranu, przy sprzeciwie Rosji, jeśli chodzi o
budowe tego rurociągu, sprawiaja, ze jest to przedsięwzięcie trudne do realizacji. Konflikty
etniczne to wazny problem, a jego rozwiązanie jest konieczne, aby w regionie kaspijskim
mogło dojść do strategicznego współdziałania na wieksza skale. Kraje regionu kaspijskiego
dążą ponadto o współprace z NATO i wykazuja chec integracji z Wspolnota Europejska. Te
zainteresowania, jak i projekt rurociągu wschód – zachód z pominieciem terytorium Rosji,
budza sprzeciw tej ostatniej. Na zachodzie przygotowano ogólne zalozenia programowe
pomocne w rozwiązaniu problemów regionu kaspijskiego, według nich należy:
1)Zbudowac infrastrukture techniczna łącząca wszystkie kraje regionu kaspijskiego, a tym
samym zredukowac prawdopodobieństwo konfliktu wyrosłego m.in. z roznic w poziomie
zycia
2)Zdynamizowac nowe narodowe identyfikacje przez podejmowanie działań sprzyjających
postepowi także w sąsiednich krajach
3)Skierowac pomoc Zachodu bezpośrednio do ludności regionu, a nie do rządów, w dodatku
pomoc powinna mieć aspekt bardziej humanitarny, z większym naciskiem na przestrzeganie
praw człowieka

GLOBALNE PROBLEMY Z WODA

Spośród zasobow wodnych kuli ziemskiej 97% przypada na wode słoną mórz i oceanow.
Pozostale 3% stanowi woda słodka, lecz jej ¾ wystepuje w postaci lodowcow i pokrywy
lodowej. Większość pozostałej ¼ tworzą wody gruntowe. Woda jest jednym z najbardziej
uniwersalnych surowcow, niezbędnych w procesie metabolicznym organozmow żywych, w
tym człowieka. Dzienne zapotrzebowanie organizmu ludzkiego na wode wynosi 2,5 l.
Ogromne ilości wody pochłaniają procesy przemysłowe. Woda jest także wykorzystywana w
hydroenergetyce. Zapotrzebowanie na wode stale rosnie, szczególnie w krajach
uprzemysłowionych. Największe ilości wody słodkiej na powierzchni Ziemi znajduja się w
jeziorach i rzekach afrykańskich – 30%, nastepnie w Wielkich Jeziorach w Ameryce
Polnocnej – 25% oraz jeziorze Bajkał – 18%. Do nawadniania uzywa się obecnie wód
głębinowych oraz odsalanej wody morskiej. Gromadzenie wód płynących nastepuje w
sztucznych zbiornikach powstałych przez budowe zapór. Największymi zaporami sa: Karina
w Zambii i Akosombo w Ghanie. Spiętrzanie wód daje gospodarce olbrzymie korzyści, ale
ma także negatywne skutki dla zycia biologicznego i społecznego.
Waznym źródłem wody sa wody głębinowe. Stanowia one 0,5% całkowitej ilości wody na
Ziemi. Perspektywa wyczerpania się zasobów wody słodkiej skłania człowieka do
doskonalenia technologii pozyskiwania wody słodkiej z wody słonej mórz i oceanow.
Odsalanie wody morskiej na wieksza skale jest jednak bardzo kosztowne i nie można obecnie
mowic o skali przemysłowej tego procesu. Sugeruje się także wykorzystanie jako źródeł
zaopatrzenia w wode lodowców na Grenlandii i Antarktydzie. W Polowie lat pięćdziesiątych
amerykańscy eksperci zaproponowali plan wspólnego wykorzystania wód Jordanu, Jarmużu i
Litanii przez Izrael i sąsiadujące z nim panstwa arabskie. Projekt odrzuciala jednak Liga
Arabska.
W Polsce zasoby wody sa skromne, a postępujący postep demograficzny, urbanizacyjny i
pzemyslowy wywoluje staly wzrost zapotrzebowania na wode. Badania hydrologiczne
wykazaly, ze w Polsce wystepuje nie tyle absolutny deficyt wody, ile deficyt wody czystej.
Do najważniejszych czynnikow konfliktogennych w Polsce naleza:
1)Czynniki naturalne – wynikające z ograniczoności zasobów i coraz gorszej jakości źródeł
zasilania
2)Czynniki demograficzne – związane ze zwiekszajaca się liczna ludności
3)Czynniki techniczne – spowodowane rozwojem infrastruktury technicznej
4)czynniki ekonomiczne – związane z dazeniem do obnizania kosztów eksploatacji zasobów
wodnych.
Zasobność wód powierzchniowych w stosunku do 1 mieszkanca stawia Polske na
przedostatnim miejscu wśród krajów Europy. Istnieje przekonanie, ze zasoby wodne sa
dobrem ogolnym, a wiec tak jak powietrze, powinny być za darmo. W efekcie istnieje wielkie
marnotrawstwo wody. W obliczu niedoboru wody i wzrastających kosztow jej pozyskania
waznym kierunkiem rozwojowym staje się poszukiwanie skutecznych metod oczyszczania
ścieków, pozwalających na ponowne wykorzystanie wody. Pelne uzdatnianie wody
pochodzącej ze ścieków jest przeciętnie pięciokrotnie tańsze od dostarczania świeżej wody.


EKOPOLITYKA - TECHNOLOGIA – ROZWOJ

Rozwoj technologiczny i wzrost uprzemysłowienia stwarza wiele problemów natury
ekologicznej, ekonomicznej i społecznej. W stosunkach międzynarodowych udzial w
swiatowym pozyskiwaniu energii może służyc jako wskaźnik siły we wzajemnych relacjach.
Panstwa, które sa zaliczane do rozwiniętych technologicznie lub wysoko uprzemysłowionych,
kontroluja większość produkcji energii w skali swiatowej i maja przewage nad panstwami
technologicznie mniej rozwiniętymi. Wiele, panstw chcąc uniezależnić się od dyktatu
eksporterów ropy naftowej, zaczęło szukac paliw zastępczych. Obecnie większość
rozwiniętych technologicznie krajow czerpie korzyści z tego, ze ich wysokie technologie
pozwalaja na korzystna wymiane handlowa z krajami słabo rozwiniętymi, sprzedając im
produkty przemysłowe drożej i kupując surowce taniej.

PROBLEMY SPOLECZNE

Kraje wysoko uprzemyslowione, importijace syrowce, nie chca eksportowac nowoczesnych
technologii, lecz wysoko przetworzone produkty. Powszechne jest przekonanie, ze kraje
uprzemysłowione powinny wspierać rozwój innych krajów w celu zmiejszenia dystansu
miedzy krajami bogatymi i biednymi, ze dzieki międzynarodowym korporacjom nastapi
ożywienie gospodarcze Trzeciego Świata, ze na skutek korzystnej wymiany handlowej
miedzy Trzecim Światem a krajami wysoko uprzemysłowionymi nastapi zmniejszenie różnic
w warunkach zycia i wzrost dochodu narodowego w krajach biednych. Praktyka pokazała, ze
żadnego z tych celów dotychczas nie osiągnięto. Rozwój nowych technologii zmienia zasady
industrializacji. Obecnie tylko zaawansowane technologie, m.in. przemysł precyzyjny,
elektroniczny, stwarzaja szanse na znaczący postep i rozwój. Z tej szansy korzystaja dzis
kraje Azji Południowo - Wschodniej. Stare koncepcje rozwoju przeżyly się, a nowe kształtuja
już inne układy ekonomiczne, społeczne i polityczne. Tereny uprzemysłowione zmieniaja
wyglad, a równocześnie powstaja ośrodki przemysłowe na obszarach dotychczas słabo lub
zupełnie nieuprzemysłowionych, lecz dysponujących odpowiednia przestrzenia, na której
można zbudowac nową infrastrukture, bez obciążeń przeszłością technologiczna. Zmienia się
sposób produkcji, wielkość przedsiębiorstw, źródła zaopatrzenia w surowce, a w
konsekwencji sposoby lokalizacji działalności produkcyjnej.
Dynamika nowych przestrzeni według G.Benki jest oparta na 3 zasadniczych
elementach:
1)Przemyśle o wysoko zaawansowanej technologii, tworzącej nowe gałęzie i nowe produkty
2)Usługach na rzecz producentów, których liczba rośnie
3)Na dzialalnosci rzemiosła, jak również na małych i średnich przedsiębiorstwach
Lokalizacje ośrodków nowych technologii w jakimś kraju można analizować stosując:
a)makrospojrzenie – polegające na ustaleniu pozycji analizowanego kraju na mapie
przedstawiające rozmieszczenie zaawansowanych (nowych) technologii w świecie
b)mikrospojrzenie – polegające na analizie rozmieszczenia przemysłów zaawansowanych
technologii na mapie kraju.
Rozój gospodarczy świata nie przebiega harmonijnie, zarówno w skali makro (różnice miedzy
panstwami) jak i mikro (różnice miedzy regionami wewnątrz kraju). Specjaliści od nowych
technologii zastanawiaja się, jak przez dyfuzje zaawansowanych technologii zapewnic rozwoj
krajow nowo wstępujących do Unii Europejskiej bez osłabienia dynamiki integracji
technologicznej i ekonomicznej krajów będących członkami zjednoczonej Europy.
Podstawowym problemem jest określenie wpływu polityki naukowej i technologicznej na
spójność państw Unii Europejskiej. Można brac pod uwage 2 przypadki:
1)Koncentracje zaawansowanej technologii na obszarach specjalnie wybranych
2)Dyfuzje technologii i współpracę obejmujące zainteresowane panstwa
Transfer wysoko zaawansowanych technologii z zewnatrz, jak i wewnątrz rozwój tej
gałęzi może się odbywac przy:
1)zapewnieniu właściwego klimatu politycznego do rozwoju badań i rozwoju
technologicznego
2)Rozbudowie potencjału naukowo – badawczego
3)Rozbudowie infrastruktury społeczno – ekonomicznej i technicznej
4)Zaawansowanej urbanizacji
Niespełnienie któregokolwiek z tych warunków utrudnia napływ kapitału i związanych znim
nowych technologii. Niezwykle wazne jest posiadanie nowoczesnej bazy materialnej
programowej kształcenia. Stopień zaangażowania panstwa w rozwój nauki można mierzyc
liczba ludzi z wyższym wykształceniem, a także liczna studentów szkół wyższych na 10 000
mieszkańców. W krajach o zaawansowanych technologiach współczynniki te sa bardzo
wysokie, i odwrotnie w panstwach slabo rozwiniętych, bądź ze wzgledów ekonomicznych,
bądź politycznych, wskaźniki wykształcenia społeczeństwa sa bardzo niskie.
W celu zapewnienia sprawnego funkcjonowania ośrodków zaawansowanych technologii jest
niezbedna infrastruktura techniczna o najwyższym standardzie swiatowym. Konieczna jest
sprawna komunikacja i szybki transport, dogodne połaczenia lotnicze. Nowe zaawansowane
technologie wymagaja również nowych rozwiązań urbanistycznych uwzględniających pełna
infrastrukture spoleczna i techniczna. W wielku panstwach powstaly już centra naukowo –
produkcyjne, pracujące nad rozwojem zaawansowanych technologii. Nazwano je
technopoliami. Krajami, które wykorzystuja wysoko zaawansowane technologie i które
stworzyly znane w swiecie technopolie, sa: Stany Zjednoczone, Kanada, Wielka Brytania,
Szwecja, Wlochy, Niemcy, Francja.


VI STOSUNKI MIEDZYNARODOWE I OTWARTOSC POLITYCZNA
PANSTW – PROBA TYPOLOGII

ZARYS PROBLEMU

Społeczność miedzynarodowa to ogol panstw suwerennych, utrzymujących stosunki
wzajemne regulowane przez prawo międzynarodowe. Konieczność współpłaszczyznowego
rozwiązywania roznych problemow międzynarodowych prowadzila do zwoływania
konferencji, a w konsekwencji powstania pierwszych organizacji międzynarodowych.
Społeczność miedzunarodowa charakteryzuje maly stopien wewnętrznego zorganizowania. O
sile i aktywności poszczególnych panstw świadczy ich stopien otwartości. Otwartość panstw
jest przedmiotem zainteresowan wielu dyscyplin naukowych, a w tym i geografii politycznej,
która podejmuje proby przestrzennego (regionalnego) uporządkowania panstw ze względu na
ich stopien otwartości w stosunkach międzynarodowych. W polityce i geografii politycznej
wielokrotnie podejmowano problem hierarchizacji panstw. Wymieniano przy tym rózne
kategorie, które należy uwzględniać, np. miejsce panstwa w polityce międzynarodowej i sile
jego oddziaływania na te polityke, potencjal gospodarczy, militarny, znaczenie położenia
geograficznego, potencjal ludnościowy, otwartość itp. Zdefiniowanie otwartości nie jest
latwe. Probe zdefiniowania otwartości panstwa podjeli geografowie amerykańscy, S.Cohen i
L. Rosenthal, uważając, ze otwarty system polityczny mam maksymalny stopien
zewnętrznych związków z innymi analogicznymi systemami w hierarchi politycznej. Związki
te sa mierzone przez regulowane politycznie przemieszczanie się ludzi, przedmiotow oraz
poglądów i przejawiaja się w specjalizacji, intensywności i kosmopolityzmie wykorzystania
przestrzeni geograficznej. Zamkniety system polityczny poszukuje takich sposobow, aby
odciac się od innych analogicznych systemow. Ta polityczna i ekonomiczna izolacja
przejawia się w rozległym i uogólnionym wykorzystaniu przestrzeni geograficznej.
Otwartość polityczna przejawia się w aktywności panstwa na forum międzynarodowym
zarówno w dwustronnych kontaktach miedzy panstwami, jak również w uczestnictwie w
pracach organizacji międzynarodowych, obejmujących caly swiat bądź jego czesci.
Aktywność ta jest zwiazana z dbałościa o interesy wlasnego kraju, z zainteresowaniem losami
swiata oraz możliwością wpływania na nie.
Otwartość gospodarcza jest okreslana przez relacje zachodzące midzy panstwami na polu
gospodarczym. O stopniu otwartości gospodarki panstwa świadczy poziom wymiany z
zagranica, tj. wielkość eksportu i importu towarów i surowców.
Wielka role we współczesnym świecie odgrywa otwartość społeczna, związana z wymianą
naukową, kontaktami kulturalnymi, sportowymi i turystycznymi. Kontakty te przyczyniaja się
do likwidacji uprzedzeń wzajemnych, a przede wszystkim mają wpływ na stosunki polityczne
i gospodarcze. Wszystkie formy otwartości wzajemnie się przenikają i kształtujja aktualną
polityke zagraniczna rządów panstw.
Przeciwstawieniem otwartości jest izolacja. Koncepcja izolacjonizmu, w skrajnej postaci
zbliżonej do ksenofobii, była jedna z podstaw polityki starożytnych Chin. Tendencje
izolacjonistyczne pojawily się w XVIIw. W Japonii. Również Wielka Brytania na przełomie
XIX i XXw. prowadziła polityke izolacjonizmu, pozostając poza sojuszami europejskimi
organizowanymi przez Niemcy oraz Francje i Rosje. Wybuch I wojny swiatowej położył kres
polityce izolacjonizmu. Kolejne pojawienie się tendencji izolacjonistycznych, chociaz na
mniejsza skale, można dostrzec w stosunkach międzynarodowych w drugiej Polowie XXw.
Krajami, które w dużym stopniu kierując się wzgledami ideologicznymi, podjeły polityke
izolacjonizmu były Chiny Ludowe, Albania, Kambodża oraz czesciowo Korea Polnocna. Po
II wojnie swiatowej nastapił zasadniczo odwrót od izolacjonizmu ku otwartości panstw.
Obecnie bardzo modna jest doktryna globalizmu. Wywodzi się ona z poglądów A.T. Mahana,
H. Mackindera i N.J. Spykmana, a niektórzy upatruja jej źródeł także w niemieckiej szkole
geopolityki okresu międzywojennego.
Otwartość panstw świata mozna określic na podstawie:
1)Przynależności do organizacji międzynarodowych
2)Liczby ratyfikowanych konwencji międzynarodowych
3)Liczby przedstawicielstw dyplomatycznych
4)Wizyt dyplomatycznych w roku badanym
5)Udziału eksportu w tworzeniu dochodu narodowego
6)Liczby turystów zagranicznych w stosunku do liczby mieszkańców
Do określenia stopnia otwartości politycznej, gospodarczej i społecznej można stosowac
wskaźniki syntetyczne (SI), natomiast do oceny rozkładu przestrzennego panstwa o zbliżonej
wartości SI wskaźnik autokorelacji przestrzennej.

CHARAKTERYSTYKA I ROZKLAD PRZESTRZENNY WSKAŻNIKÓW
OTWARTOŚCI

Przynależność do organizacji międzynarodowych uważa się za jeden z przejawów aktywności
politycznej państw na forum międzynarodowym. Panstwa majace aspiracje do pełnienia roli
znaczącego członka społeczności międzynarodowej, dbające o prestiż, a zarazem o korzyści,
jakie z tego mogą wpływac dla własnego kraju, uczestnicza w wielu organizacjach, zarówno o
zasięgu regionalnym, jak i ogólnoświatowym. Z panstw przynależnych do ponad 1000
organizacji międzynarodowych należy wymienic: Francje, Niemcy, USA, Wileka Brytanie,
Belgie, Włochy, Holandie, Kanade, Szwajcarie. W mniej niż 100 organizacjach
międzynarodowych znajduje się 5 panstw europejskich: Watykan, Andora, Albania, San
Marino i Liechtenstein. Udział w organizacjach międzynarodowych wiąże się z wysokimi
opłatami członkowskimi.
Żadnych konwencji międzynarodowych nie ratyfikowały Maledywy i Vanuatu, najwięcej –
240 ratyfikowała Francja. Przejawem utrzymania kontaktów miedzy panstwami jest
posiadanie placówek przedstawicielskich na ich obszarach. Panstwa sa reprezentowane przez
ambasady i konsulaty lub misje oraz wysokie komisje. Do grupy panstw o największej liczbie
przedstawicielstw dyplomatycznych należą: USA, Wielka Brytania, Belgia, Niemcy, Japonia,
Chiny, Włochy i Egipt.
Liczba wizyt dyplomatycznych świadczy o aktywności panstw tylko w obrebie badanym.
Badając stopien otwartości panstwa za pomoca liczby wizyt na najwyższym szczeblu można
wziąć pod uwage zarówno wizytujące osobistości, jak i wizytowane panstwa.
Udział handlu zagranicznego w tworzeniu dochodu narodowego zalezy od rozwoju
gospodarczego poszczególnych panstw. Struktura obrotów towarowych panstwa, nasilenie i
kierunki handlu oraz udzial w ogólnej produkcji daja obraz o sile gospodarki i stopniu
otwartości panstw. Wskaźnikiem oceniającym znaczenie handlu zagranicznego dla
gospodarki danego panstwa jest najczęściej wielkość eksportu i importu w przeliczeniu na 1
mieszkanca.
O atrakcyjności turystycznej panstwa decyduje wiele czynnikow, jak położenie geograficzne,
atrakcyjność krajobrazowa, walory kulturowe oraz dostępność turystyczna (baza hotelowa,
transport, restauracje zróżnicowane cenowo). Nie bez znaczenia jest również nastawienie
ludności zamieszkujące poszczególne kraje i ich otwartość na turystyke oraz polityka rządów,
która może zachęcać lub odstręczać turystów. Dużą role odgrywa tu także moda i utarte
opinie oraz reklama. Największe wartości współczynnika turystyki zagranicznej odnotowuja
w Europie: Monako, Szwajcaria, Austria, Hiszpania, Francja, Włochy; w Ameryce: Bahama,
Jamajka, Kanada; kraje Bliskiego Wschodu: Singapur, Samoa, Tonga, Fidżi.
W celu wyodrębnienia grup panstw o zbliżonym stopniu otwartości posłużono się
wskaźnikiem syntetycznym (SI). Otrzymano 4 grupy panstw o roznym stopniu otwartości:
1)SI > 0,5
  W tej grupie znalazło się 27 panstw, z czego 1 w Afryce, 4 w Ameryce, 2 w Azji i 20 w
   Europie
2)0,5 > SI > O
  Do tej drupy zaliczono 56 panstw, z czego 16 w Afryce, 13 w Ameryce, 15 w Azji, 10 w
  Europie, 2 w Oceanii
3)O > SI > -0,5
  Do tej grupy zaliczono 68 panstw, z czego 29 w Afryce, 15 w Ameryce, 22 w Azji, 2 w
  Europie
4) – 0,5 > SI
  W tej grupie znalazły się 32 panstwa, z czego 10 w Afryce, 5 w Ameryce, 13 w Azji, 2 w
   Europie, 2 w Oceanii
 Grupe panstw o najwyższych wartościach SI stanowią państwa wyłącznie europejskie.
Do grupy panstw o najmniejszej otwartości naleza przede wszystkim kraje biedne, o bardzo
niskim dochodzie narodowym oraz panstwa niedawno powstale, często małe i leżące na
uboczu, tak jak Tonga i Nauru lub Bhutan. W grupie tej znajduja się także panstwa, które
świadomie prowadziły lub prowadza polityke izolacji, jak Albania i Afganistan.
Na działalność panstwa na forum międzynarodowym niewątpliwie duży wpływ wywiera
przeszłość historyczna i związane z nia doświadczenia.

PRZESTRZENNE ASPEKTY OTWARTOSCI PANSTW

Dyfuzja cech, symboli i wzorców zachowań politycznych w przestrzeni międzynarodowej jest
jednym z wielu zjawisk wynikających z otwartości panstw. Jednak także sama otwartość jak
cecha polityczna panstwa może być przedmiotem dyfuzji. Jednym z zagadnien scisle
związanych ze zjawiskiem dyfuzji przestrzennej jest tzw. efekt sąsiedztwa, polegający na
tym, ze prawdopodobieństwo stania się nowym, użytkownikiem innowacji jest wieksze w
przypadku pozostawania w bezpośredniej bliskości z dotychczasowym nosicielem innowacji,
niż w przypadku potencjalnych użytkowników znajdujących się dalej od niego.
Miedzy stopniami otwartości panstwa a jego miejscem zajmowanym w polityce
międzynarodowej zachodzi ścisła zalezność. Jak już wspomniano, pozycja polityczna panstwa
w świecie zalezy od takich czynnikow, jak: potencjał ludnościowy, ekonomiczny i militarny,
położenie geograficzne, sytuacja wewnetrzna kraju. Od tego zalezy stopien otwartości kraju,
który jest jednoczesnie jednym z elementow wpływających na range panstwa i jego prestiż
międzynarodowy. Posługując się wartością wskaźnika syntetycznego otwartości SI oraz
wykonana na jego podstawie mapa można stwierdzic, ze wśród 27 panstw swiata mających
wskaźnik SI > 0,5 znajduja się:
1)Wszystkie panstwa o statusie mocarstw, bedace stalymi członkami Rady Bezpieczeństwa
ONZ (Stany Zjednoczone, były ZSRR, Chiny, Francja i Wielka Brytania)
2)Siedem najbardziej rozwiniętych panstw swiata (Stany Zjednoczone, Japonia, Francja,
Niemcy, Wielka Brytania, Włochy, Kanada)
3)Dziesięć spośród dwunastu panstw członkowskich Uni Europejskiej
4)Dwanaście spośród szesnastu panstw należących do NATO
5)Pięć spośród sześciu mocarstw atomowych
Są to panstwa o wielkim potencjale ludnościowym, ekonomicznym i militarnym. Stopień
otwartości tych panstw jest adekwatny do zajmowanej pozycji w świecie.
Za istotne ceche, sprzyjajaca rozwojowi panstwa, uwaza się dostępność do morza. Wielkość
powierzchni kraju jeset jednym z czynnikow określających potencjał gospodarczy, militarny i
polityczny panstwa, choc nie zawsze. Wielkość terytorium panstwa może odgrywac
pozytywna role tylko wtedy, gdy inne czynniki środowiska geograficznego (klimat, gleba itp.)
sa korzystne. O otwartości panstwa w tym przypadku bardziej decyduje intensywność
wykorzystania obszaru niż jego wielkość.
Bardzo waznym czynnikiem kształtującym gospodarke panstwa, a przez to wpływającym na
stopień jego otwartości, sa zasoby naturalne. Większość panstw najbardziej otwartych
dysponuje różnorodnymi surowcami mineralnymi.
Bardzo duze znaczenie dla otwartości panstwa ma dostępność komunikacyjna. O tym
decyduje również polozenie geograficzne panstwa na kontynencie, w regionie i na swiecie.
Panstwa Europy zachodniej, przez które przebiegaja liczne szlaki komunikacyjne, gdzie
krzyżują się trasy z poludnia na polnoc i ze wschodu na zachod, osiągnęły najwyższe wartości
stopnia otwartości. Panstwa wyspiarskie natomiast, nie leżace na głownych szlakach
morskich, maja bardzo ograniczone kontakty z innymi panstwami. W grupie najmniej
otwartych panstw znalazly się: Napal, Bhutan, Jemen i Mongolia, które maja niewielka
długość dróg i linii kolejowych, a zarazem leżą z dala od największych skupisk ludzkich.
Czynnikiem, który we współczesnym swiecie nie odgrywa już tak znaczącej roli jak dawniej,
jest charakter granic. Granice panstwa, przebiegające przez trudno dostępne tereny, nie
stanowia dzis, w dobie wysoko rozwiniętej techniki rakietowej, zbyt dużego utrudnienia.
Narody wpływaja na stosunki międzynarodowe, na otwartość ich panstw m.in. dzieki
doświadczeniom historycznym, nagromadzonym wartościom cywilizacyjno – kulturalnym.
Decyduje o tym również wkład narodu do rozwoju i funkcjonowania stosunkow
międzynarodowych. Jeśli z owych tradycji, wartości i orginalnosci wynika poszanowanie dla
innych narodów, równe ich traktowanie i tolerowanie odmienności systemów wartości,
wzrasta prestiż panstwa, a zarazem możliwości zwiekszenia jego wpływu na stosunki
międzynarodowe. Pozytywnym przykładem może być Szwajcaria, negatywnym Jugoslawia
oraz kraje Bliskiego Wschodu.
Reansumujac szeroko pojmowane środowisko geograficzne nie jest czynnikiem
ograniczającym stopien otwartości panstwa, choc może ułatwić lub utrudnic rozwój
stosunkow międzynarodowych. Wchodzimy w ere, w której Zycie gospodarcze, kulturalne i
polityczne podlega procesom internacjonalizacji.

LIDERZY SWIATOWEJ POLITYKI

Otwartość panstwa sprawia, ze poszukuja one nowych rozwiązań. Niemal cały XXw. był
wiekiem wielkich konfrontacji gospodarczych, militarnych, a nastepnie politycznych.
Konfrontacje systemow w skali swiatowej rozpoczął w 1949r. ZSRR, powołując Rade
Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG), bedaca próba stworzenia własnej strefy
wpływów gospodarczych. Dwa lata pozniej szesc panstw Europy Zachodniej utworzyło
Europejska Wspólnotę Wegla i Stali, która w 1957r. przekształcono w Europejska Wspólnotę
Gospodarcza (EWG), od 1992r. Unię Europejską. Najsilniejsza pozycje w swiecie przez jakis
czas miała EWG, wspierana do pewnego czasu przez Stany Zjednoczone i Kanade. Unia
Europejska jest oparta na przyszłościowej idei powstania Europejskich Stanów
Zjednoczonych, a obecnie umożliwia stworzenie warunków nie skrępowanej paneuropejskiej
wyminany handlowej. Europejski handel jest oparty na różnego rodzaju porozumieniach i
umowach o wolnym handlu. Sa to UE i EFTA, umowy o wolnym handlu miedzy EFTA a
niektórymi krajami środkowej Europy, w tym z Polska, oraz strefa wolnego handlu
obejmujaca kraje CEFTA.
Unia Europejska ustala warunki współpracy we wlasnej strukturze na zasadzie
protekcjonizmu, szczelnie zamykając swoje rynki przed towarami japońskimi, amerykańskimi
i wschodnioeuropejskimi. Gdy Ameryka Północna ze Stanami Zjednoczonymi zorientowała
się, ze taka polityka UE może doprowadzic ja do utraty pozycji lidera gospodarczego w
swiecie, utworzyla własna organizacje pod nazwa Północnoamerykańskie Porozumienie o
Wolnym Handlu (NAFTA). NAFTA ma przysporzyć każdemu krajowi członkowskiemu
miejsc pracy, ułatwić przepływ kapitału, towarów i usług. Powołanie NAFTA świadczy, ze
nastepuje pewne przegrupowanie międzynarodowych układów i ze Stany Zjednoczone
przywiązuja coraz mniejsza wage do partnerstwa z Europa.

VII GLOBALISTYKA W GEOGRAFII POLITYCZNEJ I W
GEOPOLITYCE

POJECIE GLOBALISTYKI

Stopień otwartości panstw prowadzi do globalistyki, która zajmuje się politycznymi,
gospodarczymi i kulturalnymi procesami w skali swiatowej. Globalistyka korzysta z dorobku
badawczego i pojęć teoretycznych innych dyscyplin naukowych, szczególnie z ekonomii,
Hendlu międzynarodowego i nauk politycznych zajmujących się stosunkami
międzynarodowymi, oraz geopolityka. Podejście globalistyczne ujawnia struktury globalne
sprawiające, ze wymiana miedzynarodowa staje się możliwa. Świat w ujeciu globalistyki nie
jest tylko zbiorem 194 panstw, system swiatowy jedynie układem powiązań handlowych i
gospodarczych lub siecią przepływów towarów miedzy panstwami. Swiat to spoleczna
struktura globalna. Jej istnienie powoduje, ze globalistyka wyodrębnia się jako kierunek
badawczy zajmujący się systemem swiatowym.

GENEZA I ROZWOJ GLOBALISTYKI

Zainteresowanie problemami określanymi obecnie jako globalne pojawiło się już w XIXw. W
procesie rozwoju globalistyki można wyróżnić, jeśli chodzi o geneze problemów globalnych,
dwa źródła wynikające z potrzeby dzialania człowieka:
1)Konieczność ratowania ludzkości (utopiści) – na wizje przyszłości utopistów mialy
wpływ obserwowane przez nich sprzeczności pomiedzy rzeczywistościa a oczekiwaniami.
Jakkolwiek różnili się oni miedzy soba co do sposobów rozwiązywania narastających
problemów, łaczyła ich teza, ze w swiecie brak właściwego ładu. Koncepcje ich choc oparte
na wyobrazni, były chetnie akceptowane przez opinie publiczna. Przedstawicielami tego
kierunku byli: Th. Malthus, B. Russel, J. Neuman, A. Clarke. Wymienić należy także
działający od 1968r. Klub Rzymski, miedzynarodowa organizacje zajmujaca się badaniami
nad rozwojem ludzkości.
2)Potrzeba zarzadzania globalnego i tworzenia „jedni” swiata w celu rozwiązywania
jego problemów – twórcy tej koncepcji wiążą natomiast swe nadzieje z ponadpaństwowymi
organizacjami decydenckimi, których celem dzialania jest rozwiązywanie lub regulowanie
narastających problemów. Zasadnicze sa tu kwestie godzenia sprzeczności pomiedzy
interesami organizacji gospodarczych, które maja zasieg międzynarodowy, a interesami
panstwa w sensie politycznym, które pozostaje i działa w ustalonych jego granicach.
Wyrożnia się przy tym globalizacje „od góry”, powiązaną w różny sposób z globalizacja
polityczna – podejmowane inicjatywy przez organizacje ponadpaństwowe przekazywane w
dół, oraz globalizacje „od dołu”, bedaca wynikiem tzw. ruchów wspierających inicjatywy
ponadpaństwowe przez międzynarodowe układy o róznym rodowodzie, ruchy społeczne lub
regionalne, ale nie bedace organizacjami ponadpaństwowymi.
Jako początek inicjatywy „od góry”, można potraktowac spotkanie w lipcu 1944r.
przedstawicieli 45 panstw w Breton Woods. W czasie tego spotkania omawiano projekty
kierowania gospodarka swiatowa przedstawione przez J. Keynesa i H.D. Whita. Powołano
m.in. Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Swiatowy. Poza Keynesem i Whitem do
twórców kierunku zarzadzania globalnego zalicza się N. Thrifta i A. Elkinsa.
Cecha globalistyki jest jej interdyscyplinarność.
W Anioł w artykule „Zależności globalne a stosunki międzynarodowe” wymienił 3
podstawowe cechy problemów globalnych:
1)Ogólnoświatowa skala, a wiec problemy te dotycza calej ludzkości, maja charakter
ponadpaństwowy i ponadregionalny, w mniejszym lub większym stopniu obiektywnie
oddziałuja na rozwój wszystkich społeczeństw
2)Olbrzymia waga, czyli, ze problemy te maja charakter krytycznych zagrożeń, toteż sa
szczególnie istotne z punktu widzenia perspektyw człowieka.
3)Sposób rozwiązywania, aby problemy te przezwyciężyć jest potrzebna możliwie ścisła i
szeroka współpraca wszystkich zainteresowanych stron, co z reguły jest równoznaczne z
koniecznościa zjednoczenia w tym celu wysiłków i działań całej społeczności
międzynarodowej.
W szerszym ujęciu globalistyke należy traktować jako nauke zajmujaca się badaniem systemu
swiatoego. Jej głównym przedmiotem zainteresowań będzie wówczas rozwój polityki i
gospodarki swiatowej. Jakkolwiek studia nad systemem swiatowym powinny obejmowac
szeroki profil problemów, rozwiązywanych rożnymi metodami, jednak wszystkie prace
musza uwzględniać dwa podstawowe założenia:
1)Przyjąć, ze globalny system istnieje na zewnatrz społeczeństw narodowych
2)System swiatowy wpływa na rozwój lub niedorozwój wielu społeczeństw narodowych,
tkwiących w strukturach globalnych. W rezultacie rozwój lub niedorozwój jakiegoś kraju
bardziej zależy od miejsca, które ten kraj zajmuje w swiatowym podziale pracy, niż od jego
potencjału narodowego.
Przejawem globalizacji procesow społecznych i gospodarczych jest także powstający
międzynarodowy sektor usług oraz miasta światowego.

JAKIE PROBLEMY GLOBALNE I JEKI ROZWIAZANIA?

Najczęściej wydziela się następujące gripy problemów globalnych:
1)Ogólnospołeczne – wojna i pokój, przezwyciężanie zacofania i zabezpieczenie wzrostu
ekonomicznego
2)Człowiek i społeczeństwo – postep naukowo – techniczny, twórczość i kultura, eksplozja
demograficzna, problemy zdrowotne
3)Człowiek i przyroda – zasoby, aprowizacja, środowisko ekologiczne
4)Swiatowy system globalny
Na spotkaniu Klubu Rzymskiego w Hanowerze w 1989r. jego członkowie postanowili
dokonać analizy sytuacji, w jakij znalazł się swiat, i zadania, jakie w związku z tym ma do
spełnienia klub. W wyniku zaprezentowanych wówczas przemyśleń powstała książka
„Pierwsza rewolucja globalna – jak przetrwać?” A Kinga i G. Schneidera, w której autorzy
stwierdzaja, ze stojace przed nami problemy nie maja charakteru intelektualnego lub tylko
analitycznego. W gre wchodzą czyjeś istotne interesy i okreslona struktura władzy. W
rzeczywistym swiecie nieuchronnie działają sprzeczne interesy.
Wielu autorów uważa, ze rozwiązywaniem problemów globalnych, nawet katastroficznych,
powinny się zająć organizacje ponadpaństwowe. Szczególnie ważna rolę w tym działaniu
może odegrać polityka finansowa swiata.
Międzynarodowy system finansowy zglobalizował się do rozmiarów nie występujących dotąd
w innych sektorach gospodarki. Przykładem globalnego kierowania może być
miedzynarodowa bankowość i jej oddziaływanie na gospodarke i polityke swiata przez
ponadpanstwowa organizacje bankową, która jest Bank Rozrachunków Miedzynarowowych.
Ostatnio jest on postrzegany jako kierujący swiatowym rynkiem finansowym oraz jako jedyna
istniejaca instytucja zdolna do odgrywania roli międzynarodowego bankowego nadzorcy i
regulatora rynku finansowego.
Szczególnym przykładem międzynarodowego rynku finansowego jest eurorynek pieniężny.
Jest to ponadnarodowy rynek środków na rachunkach bankowych w najważniejszych
wymienialnych walutach swiata. Operacje eurorynku pieniężnego sa zawierane w walucie,
która nie jest waluta krajowa partnerów transakcji. Eurorynek nie podlega żadnym prawa
narodowym ani żadnej bezpośredniej kontroli narodowych lub międzynarodowych władz
monetarnych. Podstawowa zasada jego działania jest pełna swoboda konkurencji.
Przedstawione powyżej przykłady sa działaniami globalnymi od góry. Inna drogą
pozapaństwowego kierowania losami świata jest działalność organizacji międzynarodowych.
Maja one na celu łączenie grup inicjatywnych róznych panstw wokół wspólnego zadania. Sa
to dzialania globalne od dołu. Przykładem tego typu organizacji jest Greenpeace –
miedzynarodowa grupa aktywistów ochrony środowiska oraz Amnesty International –
organizacja zajmujaca się prawami człowieka.
BADANIA PROBLEMÓW GLOBALNYCH I ICH OSIAGNIECIA

Globalistyka od zakończenia II wojny swiatowej stara się wykazać, ze panstwa nie sa
jedynymi znaczącymi uczestnikami stosunków miedzynaropdowych. Pokazano dzieki niej
bezradność, a nawet hamujaca role panstwa jako podstawowego elementu struktury
międzynarodowej przy rozwiązywaniu problemów globalnych.
Realizowane prace badawcze z zakresu globalistyki można podzielić na kilka grup ze
względu na proponowany sposób rozwiązań badanych problemów:
1)Prace zakładające, ze problemy globalne współczesności mogą być przezwyciężane przez
rozbudowe mechanizmów rynkowych i rozszerzanie wolnej konkurencji na cały swiat. Sa one
związane z ideologia leseferyzmu.
2)Prace, które zmierzaja do przestawienia modelu rzadu swiatowego. Zakładaja one
wprowadzenie mechanizmów regulacyjno – koordynacyjnych, ustalonych na szczeblu
ogólnoświatowym. Uzasadnieniem tych działań jest stwierdzenie malejącego znaczenia
panstwa i rosnącej potrzeby współpracy ogólnoświatowej. Role regulacyjno – koordynacyjna
pełniłby demokratyczny organ, bedacy ponadnarodowa władza ustawodawcza, wyłoniony w
porozumieniu wszystkich narodów.
3)Prace zawierające propozycje rozwiązań najistotniejszych problemów globalnych przez
godzenie współczesnego policentryzmu życia międzynarodowego z racjonalna i planowa
interwencja różnych organów społeczności międzynarodowej. Podstawa takich działań
powinny być konkretne i długofalowe porozumienia miedzy panstwami lub grupami panstw.
4)Prace związane z potrzebami zamanifestowania solidarności z globalnym problemem, który
aktualnie dotknął ludzkość i który nagle wymaga podjęcia działan szerszej społeczności
swiatowej.
Wzrastajaca świadomość, stwierdza Z. Cesarz, sprawia, ze „odizolowanie się od wielu
zagrożeń swiatowych jest niemożliwe, skłania władze panstw do zachowań problobalnych i
kooperacyjnych”. Możliwa staje się więc eliminacja szkodliwej nieufności w życiu
międzynarodowym. Z badań wynika, ze nastepuje to pod wpływem:
1)Zwiekszenia się przepływu informacji miedzy panstwami
2)Eliminowania uprzedzeń oraz stereotypów ideologicznych, kulturowych i narodowych
3)Zastepowania pojęcia wroga i przeciwnika, pojęciem konkurent, a właściwie partner
4)Zwalczania kultu siły i militarnego myślenia społeczeństwa
5)Świadomości, ze globalny system potrzebuje do zaistnienia społeczeństwa dążącego do
naprawy słabości – globalnego spolecznstwa otwartego.

STOPIEN GLOBALIZACJI SWIATA – PROBA ANALIZY PRZESTRZENNEJ

Stopien globalizacji poszczególnych panstw można zmierzyć. Miernikami stopnia globalizacji
powinny być wskaźniki świadczące o uczestnictwie panstw w tym procesie, istotne z punktu
widzenia założeń definicji globalistyki. Wedlug autora jest to uczestnictwo w organizacjach
swiatowych, takich jak: Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Swiatowy i Światowa
Organizacja Handlu. Z dotychczasowych rozważań wynika, ze proces globalizacji jest
nieunikniony. Globalizacja oznacza integracje narodów i regionów, konieczność zmiany
struktur gospodarczych, co prowadzi do przekształceń w gospodarce swiatowej, do tworzenia
sieci wszechstronnych powiązań, powstania olbrzymich rynków, swiatowej wymiany
towarów i usług oraz nowych rodzajów konsumpcji. Rozwój badań naukowych i
wykorzystanie ich wyników sprawia, ze globalizacja ma aspekt kulturotwórczy. Globalizacja
nie może ograniczac się tylko do rozwiązywania kwestii ekonomicznych i wprowadzania
innowacji technologicznych.

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:229
posted:12/15/2011
language:Polish
pages:35