ZEKA ALANLARI

							ZEKA ALANLARI

        Fatma ARICI
      farici@hacettepe.edu.tr

      Selen DEMİRTAŞ
  selendemirtas@hacettepe.edu.tr
                             Kaynakça
Acar, F. T. (2001). Duygusal zeka yeteneklerinin göreve yönelik ve insana
          yönelik liderlik davranışları ile ilişkisi: banka şube müdürleri
          üzerine bir alan araştırması. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal
          Bilimler Enstitüsü.
Armstrong, T. (2000). Multiple intelligence in the classroom (2nd ed.).
          Virginia: ASCD
Bekiş, T. (2006). Liderlikte ruhsal zeka üzerine uygulamalı bir çalışma.
          Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler
          Enstitüsü.
Çakan, S. H. (2006). Çoklu zeka teorisinin kimya eğitiminde uygulanması.
          Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
Ellison, J. (1984). The seven frames of mind. Psychology today, 18 (6), 21-24.
Erçetin, Ş. Ş. (2004). Örgütsel zeka ve örgütsel aptallık. Ankara: Asil Yayın
          Dağıtım.
Goleman, D. (2004). Duygusal zeka (25. Basım). İstanbul: Varlık Yayınları.
İlhan, A., Mirzeoğlu, D., Aktaş, İ. ve Demir, V. (2005). Çoklu zeka
          uygulamaları doğrultusunda işlenen jimnastik ve voleybol
          ünitelerinin öğrencilerin bilişsel ve devinişsel yönden gelişimlerine olan
          etkisi. Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 3 (1), 5-10.
                            Kaynakça
İşmen, E. (2001). Duygusal zeka ve problem çözme. Eğitim Bilimleri Dergisi,
          (13), 111-124.
Köksal, A. (2003). Ergenlerde duygusal zeka ile karar verme stratejileri
          arasındaki ilişkisi. Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal
          Bilimler Enstitüsü.
Özyer, K. (2004). Duygusal zeka ile örgütsel bağlılık ve bağlılığın alt formları
          arasındaki ilişkilerin saptanmasına yönelik ampirik bir çalışma.
          Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Tekindal, S. (2002). Sternberg’in üçlü zeka kuramı başarma zekası. Bilim ve
          Ütopya, 11 (101), 50-53.
Tezcan, D. (2004). Duygusal zeka ve iş tatmini arasındaki ilişkiyi belirlemeye
          yönelik bir araştırma. Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi
          Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Trotter, R. J. (1986). Three heads are better than one. Psychology today, 20
          (8), 56-62.
                            Kaynakça
Tuğrul, B. ve Duran, E. (2003). Her çocuk başarılı olmak için bir şansa sahiptir:
          zekanın çok boyutluluğu çoklu zeka kuramı. Hacettepe Üniversitesi
          Eğitim Fakültesi Dergisi, (24), 224-233.
Şahin, C. (2007). İzcilik uygulamalarının çoklu zeka kuramı açısından
          değerlendirilmesi. Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal
          Bilimler Enstitüsü.
Yeşilyaprak, B. (2001). Duygusal zeka ve eğitim açısından doğurguları. Eğitim
          Yönetimi, 7 (25), 139-146.
Yıldırım, E. (2006). Örgütsel öğrenmenin öncülü olarak örgütsel zeka: teori ve
          bir uygulama. Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler
          Enstitüsü.
Yılmaz, S. (2007). Duygusal zeka ve akademik başarı arasındaki ilişki. Yüksek
          lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Neden Çok
Boyutluluk?
      Neden Çok Boyutluluk?
• Klasik zeka tanımına göre zeka, bir
  bütündür.

• İnsanları tek bir boyut üzerinde normalin
  üzerinde veya altında olarak değerlendiren
  bu anlayış, 1980’lerden itibaren etkisini
  kaybetmeye başlamıştır (Sevinç, 2003).
Çok Boyutlu Zeka

        • Gardner (1995) zekayı,
          ‘’bir kişinin bir veya birden
          fazla kültürde değer bulan
          bir ürün ortaya koyabilme,
          günlük yaşantısında
          karşılaştığı sorunları etkin
          ve verimli bir şekilde
          çözebilme yeteneği’’
          olarak tanımlamaktadır
          (akt. Sevinç, 2003).
Psychology Today, June 1984
             Çok Boyutlu Zeka
• Gardner’a göre zekanın özellikleri:

 1. Her insan kendi zekasını arttırma ve geliştirme
  yeteneğine sahiptir.
 2. Zeka, yalnızca değişmekle kalmaz; başkalarına da
  öğretilebilir.
 3. Zeka, insandaki beyin ve zihin sistemlerinin birbiri ile
  etkileşimi sonucu ortaya çıkan çok yönlü bir olgudur.
 4. Zeka, çok yönlülük göstermesine rağmen, kendi içinde
  bir bütündür.
                   (İlhan, Mirzeoğlu, Aktaş ve Demir, 2005)
         Çok Boyutlu Zeka
5. Her insan, çeşitli zeka alanlarının
 tümüne sahiptir.
6. Her insan, zeka alanlarından her birini
 belli bir düzeyde geliştirebilir.
7. Çeşitli zeka alanları genellikle bir arada
 belli bir uyum içerisinde çalışır.
8. Bir insanın her alanda zeki olabilmesinin
 birçok yolu bulunmaktadır.
                        (İlhan ve diğer., 2005)
             Çok Boyutlu Zeka
• Gardner’ın zeka alanları

 1. Sözel – Dilsel Zeka (Linguistic Intelligence)
 2. Mantıksal – Matematiksel Zeka (Logical –
  Mathematical Intelligence)
 3. Uzamsal - Görsel Zeka (Spatial Intelligence)
 4. Bedensel – Devinimsel Zeka (Bodily – Kinesthetic
  Intelligence)
 5. Müzikal - Ritmik Zeka (Musical Intelligence)
 6. Sosyal Zeka (Interpersonal Intelligence)
 7. İçsel Zeka (Intrapersonal Intelligence)
 8. Doğa Zekası (Naturalist Intelligence)
                                            (Armstrong, 2000)
         Sözel – Dilsel Zeka

• Anlamları düşünsel, eylemsel iletişime
  dönüştürme; sözcükleri, kavramları etkili,
  akıcı yazarak, konuşarak açıklama,
  tartışma yeteneklerini ifade etmektedir
  (Erçetin, 2000; akt. Şahin, 2007).
          Sözel – Dilsel Zeka


• Sözel – Dilsel zekası
  gelişmiş olan insanlar
  hangi özelliklere
  sahiptir?
 Mantıksal – Matematiksel Zeka

• Örüntüleri tanıma kapasitesi, soyut
  sembollerle çalışma (örnek; sayılar,
  geometrik şekiller) ve bilginin ayrı ve
  bağımsız parçaları arasındaki ilişkileri fark
  etme ya da bağıntıları görme yeteneğidir
  (Stanford, 2003; akt. Şahin, 2007).
Mantıksal – Matematiksel Zeka
• Bu zeka alanı, yalnızca sayısal işlemler
  yapabilme, zor matematiksel problemleri
  çözebilme, geometrik şekillerle çalışabilme
  anlamına gelmez. Kişinin bilimsel
  düşünme becerilerini (problemi tanıma;
  hipotezleri kurma; hipotezleri sınama;
  verileri yorumlama; sonuçları oluşturma)
  geliştirmesine de yardımcı olur (Çakan,
  2006).
Mantıksal – Matematiksel Zeka


               • Mantıksal –
                 Matematiksel zekası
                 gelişmiş olan bireyler
                 hangi özelliklere
                 sahiptir?
      Uzamsal - Görsel Zeka

• Gardner (1983) uzamsal zekayı, üç
  boyutlu bir nesnenin şekil ve görüntüsünü
  hayal edebilme ya da başka deyişle,
  dünyayı doğru algılama ve algılama
  üzerine gördüğünü yansıtabilme yeteneği
  olarak tanımlamıştır (akt. Çakan, 2006).
Uzamsal - Görsel Zeka


           • Uzamsal zekası
             gelişmiş olan insanlar
             hangi özelliklere
             sahiptir?
  Bedensel – Devinimsel Zeka
• Tüm vücut ve vücut parçalarını etkin bir
  biçimde kullanarak problem çözme, bir
  şeyler üretme, materyalleri ustaca
  kullanma kapasitedir.
• Hareketlerle, jest ve mimiklerle kendini
  ifade etme, beyin ve vücut
  koordinasyonunu etkili bir biçimde
  kullanabilme becerisidir.
                      (Tuğrul ve Duran, 2003)
   Bedensel – Devinimsel Zeka


• Bedensel –
  Devinimsel zekası
  gelişmiş olan insanlar
  hangi özelliklere
  sahiptir?
       Müzikal - Ritmik Zeka

• Ritm ve ses tonu ile ilgili örüntülerin
  tanınması ve kullanılması gibi kapasiteler
  ile çevreden gelen seslere, insan sesine
  ve müzikal enstrümanlara duyarlılık olarak
  nitelendirilmektedir (Stanford, 2003; akt.
  Şahin, 2007).
        Müzikal – Ritmik Zeka


• Müziksel – Ritmik
  zekası gelişmiş olan
  bireyler hangi
  özelliklere sahiptir?
              Sosyal Zeka
• İnsanlarla sözlü ya da sözsüz iletişim
  kurma; bir bireyin ruhsal durumunu,
  duygularını okuma; grupta işbirliği ile
  çalışma; karşıdaki kişinin bakış açısıyla
  dinleme; empati kurma; sinerji kurma ve
  yaratma yeteneğidir (Bümen, 2002; akt.
  Şahin, 2007).
Sosyal Zeka


      • Sosyal zekası
        gelişmiş olan bireyler
        hangi özelliklere
        sahiptir?
               İçsel Zeka

• Kişinin kendini tanıması, ruh halini
  çözümlemesi ve kendi beklentilerini
  algılama yeteneğidir (Kazak ve diğer.,
  1999; akt. Şahin, 2007).
                 İçsel Zeka


• İçsel zekası gelişmiş
  olan bireyler hangi
  özelliklere sahiptir?
             Doğa Zekası
• Doğaya ve çevreye duyarlı olabilme,
  doğadaki ayrıntıları ve ilişkileri fark
  edebilme yeteneğini içeren zeka alanıdır
  (Ayaydın, 2004; akt. Şahin, 2007).
• En son üzerinde çalışılan zeka alanı
  olması nedeniyle eğitim ve öğretimde
  kullanılmasına ilişkin çalışmalar hala
  devam etmektedir (Çakan, 2006).
               Doğa Zekası


• Doğa zekası gelişmiş
  olan insanlar hangi
  özelliklere sahiptir?
          Var mı Arttıran? 
• Tüm zeka alanlarına ek bir dokuzuncu
  zeka alanı olarak Gardner (1999), hayatın
  anlamı ve hayatın başlangıcı gibi insanın
  var oluşu hakkındaki sorulara karşı
  duyarlılık olarak tanımladığı ‘Varoluşçu
  Zeka’dan (Existential Intelligence)
  bahseder. Ancak bununla ilgili araştırmalar
  devam etmektedir (akt. Çakan, 2006).
Hangi Zeka Alanı
 Çoklu Zeka Kuramının Eğitim -
Öğretim Ortamlarında Kullanılması
           Duygusal Zeka

• Uzmanlara göre akademik zeka (IQ)’nın
  yaşamdaki başarıyı etkileyen faktörler
  içindeki payı, en kötümser tahminle %4,
  en iyimser tahminle %20’dir (Cooper &
  Sawaf, 1997; Goleman, 1998; akt.
  Yeşilyaprak, 2001).
         Duygu - Zeka İlişkisi
• Duygusal zeka konusundaki çalışmalar, zeka
  seviyeleri en üst düzeyde olan bireylerin gerek iş
  gerekse özel yaşamlarında neden her zaman en
  iyi olmadıklarını araştırmakla başlamıştır
  (Cooper & Sawaf, 1997).
• Duygusal zekanın arkasındaki temel önerme,
  ‘başarının ve mutluluğun zekanın ötesinde
  daha başka şeylere bağlı olduğudur’
  (Cherniss, 1998).
                                   (akt. Acar, 2001)
             Duygusal Zeka
• Duygular ile ilgili literatür incelendiğinde,
  ‘duygusal zeka’ kavramının farklı yazarlar
  tarafından farklı şekillerde adlandırılmış
  olduğu gözlemlenmektedir:
     Duygusal Bölüm (Cooper&Sawaf, 2000)
     Sosyal Zeka (Thorndike, 1920)
     Kişisel Zeka (Gardner, 1983)
                              (akt. Tezcan, 2004)
           Duygusal Zeka
• Duygusal zeka terimi ilk kez 1990’da Peter
  Salovey ve John Mayer tarafından
  kullanılmıştır. Salovey ve Mayer duygusal
  zekayı, ‘kendisinin ve başkalarının
  hislerini gözleyip düzenleyebilmek;
  hisleri, düşünce ve eyleme kılavuzluk
  edecek şekilde kullanabilmek’ olarak
  tanımlamışlardır (Salovey & Mayer, 1990;
  akt. Yeşilyaprak, 2001).
     Duygusal Zeka Modelleri
• Salovey ve Mayer, duygusal zekayı dört
  boyutta ele aldıkları bir yetenek modeli
  oluşturmuşlardır.
     1. Duyguları algılama ve tanımlama
     2. Duyguları düşüncede kaynaştırma
     3. Duyguları anlama
     4. Duyguları kontrol etme
                             (akt. Yılmaz, 2007)
     Duygusal Zeka Modelleri
• Cooper ve Sawaf (1997), duygusal
  zekanın dört temel boyutundan
  bahsetmişlerdir:
     1. Duygusal okur yazarlık
     2. Duygusal uygunluk
     3. Duygusal derinlik
     4. Duygusal simya
                          (akt. Özyer, 2004)
     Duygusal Zeka Modelleri
• Bar-On ise duygusal zekayı, çevresel talep
  ve baskılarla baş edebilmeyi sağlayan,
  bilişsel olmayan kabiliyet, yeterlilik ve
  yeteneklerin bir düzeni olarak
  tanımlamıştır .
• Bar-On ‘bilişsel olmayan’ kavramını
  özellikle vurgulamıştır.
                            (akt. Özyer, 2004)
      Duygusal Zeka Modelleri
• Bar – On (2006), duygusal zekayı kendi içinde alt
  boyutlara ayrılan beş bölümde inceler:
      1. Kişisel EQ
         Duygusal öz farkındalık, girişkenlik, benlik saygısı, kendini
                gerçekleştirme, bağımsızlık
      2. Kişilerarası EQ
         Empati, sosyal sorumluluk, kişilerarası ilişkiler
      3. Şartlara ve çevreye uyum EQ
         Problem çözümü, gerçeklik testi, esneklik
      4. Stres yönetimi EQ
         Stres toleransı, dürtü kontrolü
      5. Genel ruh hali EQ
         Mutluluk, iyimserlik
                                                             (akt. Yılmaz, 2007)
       Duygusal Zeka Modelleri

• Goleman ‘Duygusal Zeka’ adlı
  kitabında duygusal zekayı,
  ‘kendini harekete
  geçirebilme, aksiliklere
  rağmen yoluna devam
  edebilme, dürtüleri kontrol
  ederek doyumu
  erteleyebilme, ruh halini
  düzenleyebilme, sıkıntıların
  düşünmeyi engellemesine
  izin vermeme, kendini
  başkalarının yerine
  koyabilme ve umut besleme’
  olarak tanımlamıştır (Goleman,
  2004).
      Duygusal Zeka Modelleri
• Goleman (1998), duygusal zekayı beş bölümde ele
  almıştır:

      1. Özbilinç (Self-awareness)
      2. Duyguları yönetebilme (Emotional self-regulation)
      3. Kendini harekete geçirebilme (Motivation)
      4. Başkalarının duygularını anlayabilme (Emphaty)
      5. İlişkileri yürütebilme (Social skills)

                                   (akt. Yeşilyaprak, 2001)
              Duygusal Zeka

• Bilim insanları, EQ’yu her zaman ve her
  yaşta geliştirilip ilerletilebilen, öğrenilebilir
  bir zeka alanı olarak görmektedirler
  (Shapiro, 1998; Weisinger, 1998;
  Goleman, 2001; akt. Yeşilyaprak, 2001).
Literatürde Duygusal Zeka ile
        İlgili Çalışmalar
Sternberg’in üçlü zeka kuramı
     BAŞARMA ZEKASI




           Pscyhology Today, August 1986
          Başarma Zekası
• Sternberg’e (1986) göre zekanın 3 temel
  bileşeni vardır:
      1. İşlemsel bileşen
      2. Zeka ve çevre arasındaki bağlantı
      3. Yaşantılar doğrultusunda zekayı
  değiştirme için bir mekanizma

                          (akt. Şahin, 2007)
           Başarma Zekası

• Sternberg’in üçlü zeka kuramı, kapsam
  yerine düşünme süreçlerini vurgular ve
  yargılamanın, değerlendirmenin,
  eleştirmenin, yaratıcılığın, keşfetmenin,
  planlamanın, uygulamanın nasıl
  yapılacağını ele alır (Tekindal, 2002).
           Başarma Zekası
• Sternberg (1995) üçlü zeka kuramında
  (triarchic theory) analitik (veya akademik)
  zeka, yaratıcı zeka ve pratik zeka olmak
  üzere üç zeka türünden söz ederek
  başarmak için bu üçünün arasında bir
  dengenin oluşması gerektiğini vurgular
  (akt. Tekindal, 2002).
             Analitik Zeka
• Analitik zeka, kritik düşünmeyi kullanır.
  Kritik düşünme, yargılamayı,
  değerlendirmeyi, eleştirmeyi, nedeni
  açıklamayı, incelemeyi ve karşılaştırmayı
  gerektirir (Thomas, Thorne & Small; akt.
  Tekindal, 2002).
              Yaratıcı Zeka

• Yenilik, esneklik ve orijinalliktir. Yaratıcı
  zeka, fikirleri ve problemleri iyi formüle
  etmeyi gerektirir (Sternberg, 1996; akt.
  Tekindal, 2002).
              Pratik Zeka

• Pratik düşünme, pratik yapmayı,
  göstermeyi, uygulamayı, kullanmayı,
  tamamlamayı gerektirir (Thomas ve diğer.;
  akt. Tekindal, 2002).
            Başarma Zekası

• Başarma zekasının
  bu üç öğesinin ne
  zaman, nasıl
  kullanılacağını bilmek
  sadece sahip
  olmaktan daha
  önemlidir !
          Başarma Zekası

• Başarma zekası bir alandan diğerine aynı
  değildir. Başarma zekasını meydana
  getiren tek bir genel yetenek veya IQ
  yoktur; o, gerçek hayattaki başarı
  bulgularının gerektirdiği yeteneklerle
  örtüşmektedir (Tekindal, 2002).
         Başarma Zekası Kişilere
              Öğretilebilir !


• Başarma zekası
  gelişmiş olan
  bireylerin özellikleri
  nelerdir?
Başarma Zekasını Ölçme ve Sonuç


• Sonuç olarak;
  Ülkemizde bu zeka anlayışı ile ilgili henüz
  az araştırma yapılmış olması nedeniyle,
  bu zeka türleriyle ilgili testler geliştirmeye
  ve diğer zeka kuramları ile ilişkisi üzerinde
  durmaya ihtiyaç vardır.
      Örgütsel Zeka
(Organizational Intelligence)
            Örgütsel Zeka

• Alanyazın tarandığında örgütsel zeka
  yerine grup zekası, kolektif zeka,
  yarışmacı zeka gibi kavramlara da
  rastlamak olasıdır (Erçetin, 2004).
            Örgütsel Zeka

• Örgütsel zeka, örgütlerin sıradan
  etkinliklere ve beklenmeyen durumlara
  ilişkin kararlar almalarını sağlayan
  yetenekler ve bunları kullanma
  potansiyelidir (Mason, 1996; akt. Erçetin,
  2004).
            Örgütsel Zeka

• Örgütsel zeka, örgütün çevresine stratejik
  olarak uyum sağlamak amacıyla bilgi
  yaratma ve yarattığı bilgiyi kullanma
  yeteneğidir (Halal, 1997; akt. Yıldırım,
  2006).
             Örgütsel Zeka

• Örgütler bireyler gibi zekaları olan, kendi
  kendini uyarlayan karmaşık sistemler,
  yaşayan organizmalar olarak
  değerlendirilebilir (Erçetin, 2004).
             Örgütsel Zeka
• Çoklu bir bakış açısıyla çözümlenmesi
  gerektiği yargısıyla örgütsel zeka,
  örgütlerin dirimlerini sürdürmesini olanaklı
  kılan yeteneklerin bütünü ve bunların
  kullanımı olarak da tanımlanmıştır
  (Erçetin, 2004).
             Örgütsel Zeka
• Söz konusu yetenekler:

 1. Eylem ve tepkide çabukluk
 2. Değişen durumlara uyum sağlayabilme
 3. İşleyişte esnek ve rahat olabilme
 4. Sezebilme ve öngörülü olabilme
 5. Açık fikirli olabilme
 6. Hayal gücünü kullanabilme
 7. Yenilenebilme
                                    (Erçetin, 2004)
      Örgütsel Zeka Eylemde

• Örgütsel zekaya ilişkin yeteneklerin
  eylemsel boyutlarını oluşturan her bir
  eylem birden fazla yetenek ile ilgilidir
  (Erçetin, 2004).
Literatürde Örgütsel Zeka ile
       İlgili Çalışmalar
               Ruhsal Zeka
          (Spiritual Intelligence)
• Ruhsal zeka kavramını ilk olarak ortaya atan
  araştırmacılar Danah Zohar ve Ian Marshall
  olmuştur.
• Zohar ve Marshall’a (2004) göre ruhsal zeka,
  anlam ve değer problemlerine çözüm
  getirdiğimiz, hareketlerimizi ve yaşamımızı daha
  geniş, zengin ve anlam veren bir hale
  getirdiğimiz bir faaliyetin gidişinin veya bir yaşam
  yolunun diğerinden daha anlamlı olabileceğini
  değerlendirebildiğimiz temel zekamızdır.
                                     (akt. Bekiş, 2006)
              Ruhsal Zeka
• Clive Simpkins’e göre ruhsal zekanın
  kriterleri, dürüstlük, merhamet, bilincin tüm
  seviyelerine saygı, olumlu empati, kendini
  geniş bir bütün içinde görme duyarlılığı,
  cömertlik, evrenle senkronize olma arayışı,
  yalnız olmadan tek başına olmayı
  başarabilmedir (akt. Bekiş, 2006).
TEŞEKKÜRLER … 
ZEKA ALANLARI

        Fatma ARICI
      farici@hacettepe.edu.tr

      Selen DEMİRTAŞ
  selendemirtas@hacettepe.edu.tr