TOKSIK END�STRIYEL KIMYASAL TEHLIKESINI ONEMSIYOR MUYUZ

							TOKSİK ENDÜSTRİYEL
KİMYASAL TEHLİKESİNİ
ONEMSİYOR MUYUZ?”
  Filiz HINCAL
  Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi
  Farmasötik Toksikoloji Ana Bilim Dalı

  HAMER- AFET TIBBI KONFERANSLARI-2010
  18 SUBAT 2010

                                               1
TOKSİK ENDÜSTRİYEL
KİMYASALLAR (TEK)
   Yaygın Ģekilde üretilen, depolanan,
    taĢınan ve kullanılan k.m.
       II. Dünya SavaĢı sonrası endüstri devrimini
        takiben modern yaĢamın vazgeçilmezleri
       Temel hedef yaĢam kalitesini yükseltmek




                                                      2
Toksik endüstriyel kimyasallar (TEK)
   Toksisite
   Büyük boyutlarda üretim, kullanım
     Ġnsan ve çevre için tehlike potansiyeli

   TEK tehlike potansiyelinin gerçek anlamda
    algılanması YENĠ
   Binlerce TEK, büyük miktarda
       üretim depolanma
       endüstride ve günlük yaĢam aktivitesi içinde kullanım
       milyonlarca taĢıt aracıyla yakın çevrede dolaĢım
       endüstriyel zehirli atıklar olarak çevreye giriĢ


                                                                3
NE KADAR KİMYASAL ?!
   Bilinen kimyasal madde sayısı: 50 milyon
       CAS kayıtlarındaki 50 milyonuncu madde
        7 Eylül 2009’da kaydedildi
       40 milyonuncu maddenin giriĢi 9 ay önceydi
       1990’da sayı: 10 milyon
       Bilimsel bilginin geliĢme hızı  
   Bilinen maddelerin 60.000-70.000’i düzenli üretim ve
    kullanımda
   OECD’ye üye 30 ülkede yılda >1 ton üretimi olan madde
    sayısı 4823 (2004 yılı)


                                                            4
TOKSİK ENDÜSTRİYEL
KİMYASALLAR ve kimyasal silahlar
   Tüm dünyada CWC kapsamına giren
    kimyasalların üretildiği, iĢlendiği ve
    depolandığı ~25.000 kimyasal tesis
   Ġki-yönlü kullanılabilen (dual-use) kimyasallar
       i- MeĢru endüstriyel kullanımı olan
       ii- Kimyasal silah olarak kullanılabilen




                                                      5
TOKSİSİTE
   KĠMYASAL veya
    FĠZĠKSEL BĠR
    ETKENĠN NEDEN        KĠMYASAL MADDENĠN
    OLDUĞU BĠYOLOJĠK      YAPISI VE FĠZĠKO-
    ZARAR                 KĠMYASAL
    ya da                 ÖZELLĠKLERĠ ĠLE
                          ĠLĠġKĠLĠ
   KĠMYASAL veya
    FĠZĠKSEL BĠR       “ZARAR-GÜCÜ” veya
    ETKENĠN             “ZARAR KAPASĠTESĠ”
    ZARAR VERME
    KAPASĠTESĠ

                                          6
  TOKSİSİTE-ZEHİRLİLİK

      “HEP ya da HĠÇ “ tarzında
  ifade edilebilen bir özellik değildir


                (Paracelsus!)
HER KĠMYASAL MADDE UYGUN DOZ ve VERĠLĠġ YOLUYLA
           ZEHĠRLĠ- TOKSĠK OLABĠLĠR
        ( e.g. SU, TUZ, OKSĠJEN bile)

                                             7
                TEHLİKE
KULLANIM                               TEMAS
KOŞULLARINA                            DERECESİNE




                    bağlı olarak
                   “az toksik” bir madde
              “çok toksik” bir maddeden daha
                        TEHLĠKELĠ
                           olabilir



                                                    8
SORU?

   100 kg soman (GB) taĢıyan bir bombanın
    öldürücü gücü mü daha fazladır
   200.000 litre’lik bir metilizosiyanat (MIC)
    tankının kazara patlaması sonucu salımı mı
    daha yüksek letalite gücüne sahiptir????




                                                  9
    TOKSİSİTE
   GB X Metilizosiyanat (MIC)
         GB (IDLH): 0.035 ppm
         MIC (IDLH): 3 ppm

   GB ~100 kez daha toksik

    IDLH (YaĢam ve Sağlık için Akut Tehlike Düzeyi)



                                                      10
GB X MIC Letalite Potansiyeli
    200.000 L’lik MIC tankı
      200.000 L x 0.96 (özgül ağ.) = 198.000 kg
    GB
      100 kg’lık füze baĢlığı ile atıĢ



    MĠKTAR FARKI: 198.000/100 = 1980
    TOKSĠSĠTE FARKI: ~ 100



              Bu miktarda MIC (1980 /100) = 19.8
                    ~20 kez daha letal

                                                    11
TEK MARUZİYETİ
   Endüstriyel kazalar
   Transportasyon kazaları
   Doğal afetler (yangın, sel, fırtına, deprem)
   Endüstriyel tesislerin, taĢıyıcı araçların
    kundaklanması, saldırıya uğraması
   Endüstriyel tesislerin konvansiyonal
    silahlarla hasarı
       Askeri harekat
           Kazai
           Kasıtlı
    •   Terörist saldırı
         • Sabotaj- kundaklama

                                                   12
TOKSĠK ENDÜSTRĠYEL
   KĠMYASALLAR




KĠMYASAL AFETLER

                     13
ENDÜSTRİYEL KAZALAR

   Üretim, depolama
       Patlama, yangın, boru patlaması, saçılma,
        dökülme
   Transportasyon
       Demiryolu, kara yolu,deniz/nehir taĢımacılığı, boru
        hatları




                                                          14
KİMYASAL KAZALAR
   Herhangi bir yerde, herhangi bir zamanda
    olabilir
   Kimyasal bir tesisin olmadığı yerde de olabilir
       Kamyonlardan sızıp dökülme, tanker devrilmesi
       Kimyasal buharlarının rüzgarla yağmurla
        taĢınması
   Büyük boyutlarda olmayabilir- medyaya
    yansımayabilir, ama...


                                                        15
KİMYASAL KAZALAR- etkileri
   Patlama etkisi
   Yangın etkisi
   Toksik tabiata bağlı etkiler
   Sosyal / psikolojik etkiler




                                   16
SEVESO KAZASI
   Seveso, Italya- 10 Temmuz 1976
   Milano’ya 20 km -küçük bir kasaba
   ICMESA Chemical Company
   Triklorofenol (TCP) üretimi yapan bir
    reaktörde patlama
   Bilinen en zehirli maddelerden biri olan
    dioksin (TCDD) içeren beyaz bir gaz
    bulutunun çevreye yayılma


                                               17
SEVESO KAZASI
   Kısa süre sonra hayvan ölümleri ~3000
   Patlamadan 5 gün sonra hastaneye baĢvuru 
   15 çocuk ciltde inflamasyon nedeniyle
    hastaneye yatırıldı
   447/1600 kiĢide cilt reaksiyonları, “klorakne”
   Dekontaminasyon ve karantina için 40 milyar
    liret- 2 yıl sonra bunun 3 katı bütçe
   Yıllarca izlem: Periferal nöropati, klorakne ve
    kc enzim indüksiyonu
   Kanserojenite, teratojenite ?!

                                                      18
    ENDÜSTRİYEL KAZALAR
   Bhopal- Hindistan, 2/3 Aralık1984
   Union Carbide India Limited
    •   42 tonluk bir tankdan (basınç artıĢı sonucu) sızma
    •   Metilizosiyanat bulutu

                     Fosgen+izosiyanat
    •   ≥ 2800 hemen ölüm
    •   8000 -15000 toplam ölüm
    •   1400 kiĢi hemen yatırıldı
    •   50.000-150.000 hasar/etkilenme
    • Yüzlerce körlük
    • 5 milyon nüfusta panik
                                                             19
YIL    ŞEHİR/          NEDENİ        TEHLİKELİ     ÖLÜ   YARALI   TAHLİYE

       ÜLKE                          MADDE
1970   Osaka/          Patlama       Gaz            92     -         -
       Japonya
1972   Duque de        Proses        Gas (LPG)      39     51        -
       Brazil/Caxias   hatası
1974   Fixborough/     Patlama       Siklohekzan    23    104       300
       Ġngiltere
1976   Houston/        Trafik        Amonyak        6     178        -
       A.B.D.          kazası

1978   LosAlfaque      Trafik        Propilen      216    200        -
       Ġspanya         kazası
1979   Bremen/         Değirmen      Flor           14     27        -
       Almanya         kazası

1979   Mississaug      Tren kazası   Klor           -      -      25000
       Kanada
                                                                     20
YIL    ŞEHİR/ÜLKE     NEDENİ             Tehlikeli   ÖLÜM   YARALI   Boşaltma
                                         madde

1982   Tacoo/         Tank patlaması     Fuel oil    153    20.000   40.000
       Venezuela
1983   Ġstanbul/      Patlama            ?            42      50         -
       Türkiye
1984   River Dee/UK Ġçme suyunda         Fenol         -     250      (2milyon
                                                                     maruziyet)
                    kontaminasyon
1984   San Juanico/   Patlama            Gaz         452     4228    200.000
       Meksika                           (LPG)
1989   Ufa/           Boru hattı-sızma   Doğal       645       -         -
       Rusya                             gaz


1992   Çorlu/         Patlama            Metan        32      64         -
       Türkiye
1993   Bangkok/       Oyuncak            Plastik     240     547         -
       Tayland        fabrikası yangın
2001   Tolouse,       Gübre tesisi       Amonyum      30     2500        -
                                         nitrat
       Fransa         patlaması                                         21
   Günümüzde Savaş
       Klasik savaĢ tanımına uyan savaĢ alanları-
        konvansiyonal silahlar




                                         ???????!!!

       Kitlesel imha silahları
           CBW (Kimyasal ve Biyolojik)
           NBC (Nükleer, Biyolojik ve Kimyasal)
           CBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer)


                                                                22
BUGÜN- TEK kullanımıyla

   KĠMYASAL
    SĠLAH
    KULLANMAKSIZIN
    KĠMYASAL SAVAġ
   TOKSĠK SAVAġ


                          23
   ĠNSANOĞLU TARĠHĠ BOYUNCA
    ZEHĠRLĠ VE ZARARLI MADDELERLE
    ĠLGĠLENDĠ
   I. DÜNYA SAVAġI
       113.500 ton kimyasal gaz
       1.300.000 yaralı (Adolf Hitler dahil)
       Tüm savaĢ yaralılarının % 30’u kimyasal yaralı
        (% 70’i hardal)
   En sık ve kolay olan suların ve besinlerin
    toksik kimyasallarla kontamine edilmesi

                                                     24
TOKSİK SAVAŞ/
TOKSİK TERÖR
   Amaç
      Hasmın etkisiz hale getirilmesi veya
       yok edilmesi
      Askeri ve sivil alt yapıların tahribi,
       kontaminasyonu
      Korku, panik yaratmak,
       taktik ve psikolojik avantaj elde etmek

                                                 25
TOKSİK SAVAŞ/ TOKSİK TERÖR
Tercih Nedenleri

1. TEK’ların toksisiteleri klasik kimyasal
   silahlardan düĢüktür. AMA,       ortama
   salınan toplam madde miktarının fazlalığı
   tehlikeyi/riski büyük ölçüde yükseltir




                                             26
TOKSİK SAVAŞ/ TOKSİK TERÖR
Tercih Nedenleri
   2- TEK’lar
         Günlük, normal kullanımda
         Çok daha az güvenlik önlemi altında
         Yasal sınırlamalara tabi değil



        Bulunabilirlikleri  yüksek
        UlaĢılabilirlikleri klasik kimyasal
         silahlardan
              Kolay
              Maliyetleri düĢük
                                                27
TOKSİK SAVAŞ/ TOKSİK TERÖR
Tercih Nedenleri

3. TEK’lar letal etki oluĢturmaksızın hedef
   populasyonun etkisizleĢtirilmesi için de
   uygun
   Korkutmak,panik/kaos yaratmak ve
   oluĢan zararlı etkilerin uzun süre rahatsız
   edici olmasını sağlamak tercih
   nedenlerinden biri


                                              28
KİMYASAL TESİSLERE ASKERİ
SALDIRI
   YENĠ DEĞĠL
   1944-1945 , Müttefik kuvvetleri, B-17’lerle
    Mannheim, Munster, Neustadt’daki kimya
    fabrikalarına saldırdı
   Sırp Saldırıları- Kutina/ HIRVATĠSTAN
       Petrochemia - zehirli gaz/duman çıkıĢı
   Pliva Ġlaç fabrikası- Zagreb’in kuzeybatısında, hava
    bombardımanı
       Asit, amonyak, klor vd tehlikeli kimyasallar
       Hazırlıklılık, iyi planlama ve tahliye ile 1 kurban dıĢında baĢarılı
        savunma

                                                                               29
TEK Salımı

Son Balkan savaĢında yaĢananlar
 Etnik temizlik amaçlı TEK salımı

   Bosna’da endüstriden sağlanan klorla

    doldurulmuĢ el bombaları kullanıldı
      Miktar az, etkisi düĢük oldu




                                           30
TERÖRİST EYLEMLER ve TEK

   Nisan 1995, Oklahoma City- ABD
   9 katlı Alfred P. Murrah Federal Binası’nın
    önünde, amonyum nitrat ve petrol ile imal
    edilen bomba yüklü bir kamyonda patlama
     Binanın yarısı havaya uçuyor

     168 kiĢi ölü

     800 yaralı




                                                  31
TERÖRİST EYLEMLER ve TEK

 Temmuz 2005 - Londra metrosu
    Aseton peroksit içeren bombaların patlatılması
    56 ölü, 700yaralı
 Mart 2007- Felluce ve Ramadi – Irak
    Klor gazı yüklü kamyonlarla 3 intihar saldırısı
     2 ölü, 350 yaralı




                                                       32
KİMYASAL SİLAH/TERÖR AMAÇLI
KULLANILABİLECEK MUTAT
TEK’LAR
   Göz, cilt ve solunum irritanları (asitler,
    amonyak, akrilat, aldehit ve izosiyanatlar)
   Boğucu gazlar (klor, fosgen, H2S)
   Alev alıcı endüstriyel gazlar (aseton,
    alkenler, alkil halidler, aminler)
   Patlayıcı yapmak için kullanılabilecek
    oksidanlar (O2, butadien, peroksitler)

                                                  33
KİMYASAL SİLAH/TERÖR AMAÇLI
KULLANILABİLECEK MUTAT
TEK’LAR
   Kimyasal asfiksan olarak kullanılabilecek
    bileĢikler (anilin, nitril, siyanür bileĢikleri)
   Su kontaminasyonu için kullanılabilecek
    aromatik hidrokarbonlar (benzen)
   Kundaklayıcı olarak ve asfiksan olarak
    kullanılabilecek komprese hidrokarbonlar
    (doğal gaz, propan, isobutan)


                                                   34
KİMYASAL SİLAH/TERÖR AMAÇLI
KULLANILABİLECEK MUTAT
TEK’LAR
   Kundaklayıcı ya da su kontamine edici
    olarak kullanılabilecek sıvı yakıtlar
    (benzin, jet motoru yağı)
   Blister ajan olarak kullanılabilecek
    endüstriyel bileĢikler (dimetilsulfoksit))
   OP’li pestisitler
    (düĢük düzeyli sinir ajanı olarak)

                                                 35
TOKSİK TERÖR için kullanılan
TEK’ların kaynakları
   Kimyasal üretim tesisleri
   Besin üretim ve depolama tesisleri
   Hava alanlarındaki jet yakıt depoları
   Petrol boru hatları
   Rafineriler, benzin istasyonları ve depoları
   Petrol taĢıyan araçlar (kara,deniz,demiryolu)
   Doğal gaz boru hatları ve pompa istasyonları
   Siyanür ve cıva bileĢikleri kullanılan altın madenleri
   Pestisit üreticileri ve dağıtıcıları
   Eğitim, araĢtırma ve medikal lablar

                                                             36
KLOR
   Asfiksan - kimyasal silah ajanı
   II. Dünya savaĢında yoğun kullanım/büyük
    zayiat
   Günümüzde endüstride çok çeĢitli alanlarda
          YağsızlaĢtırıcı
          Ağartıcı
          Oksidan

     Ġçme ve kullanma sularının temizlenmesi
     Klorlu organik maddelerin sentezi

     Arıtma tesislerinde reaktif



                                                 37
KLOR
   Çevreye, kazai veya kasıtlı klor salımı çok
    kısa sürede (<30 dakika) çok sayıda insanda
    ani ölüm!
       DüĢük konsantrasyonda (1-2 ppm) tolere edilebilir
       3- 6 ppm - göz, burun mukoz membranlarda
        iritasyon
       6 ppm - daha ağır belirtiler
       100 ppm -öksürükle beraber, solunum yolu
        iritasyonu sonucu boğulma hissi
   1000 ppm - 5 dakika inhalasyonla ölüm
                                                        38
KLOR
   90 ton sıvı klor yüklü bir tren vagonuna
    yapılacak bir saldırı veya bir kazayla
      10 dakika içinde 3 km yol alacak toksik bir
       bulut oluĢumu
      Bulutun ~20 km’lik bir alana yayılması-
       öldürücü etki
      ġehirsel bir alanda

         17.500 ölüm
         10.000 ağır yaralı
         100.000 kiĢi hastanelik
         70.000 kiĢinin tahliyesi

   .




                                                     39
KLOR
   Benzer bir senaryo Washington DC’de
    ABD parlamentosu çevresindeki bir
    kutlama etkinliği için düĢünüldüğünde
       Saniyede 100 kiĢi ölür

       Ġlk 30 dakikada 100.000 kiĢi ölür

        >5 milyon dolar ekonomik zarar
        Toplam bilanço >> 11 Eylül 2001



                                            40
KLOR
   Groningen- Hollanda senaryosu
       Klor patlaması sonucu 45 dakika içinde 0,5 km²’lik
        bir alanda
       5.000 ölü
       17.800 yaralı




                                                         41
AMONYAK

   Benzer tehlike potansiyeli
     Endüstride yoğun kullanım

        Besin endüstrisi
        Soğutma tesisleri /tankları
        Buz sahalarında büyük hacimlerde
         depolanma



                                            42
ÇOK DAHA BÜYÜK TEHDİT!!!
   Hava alanlarındaki jet yakıt depoları
   Petrol boru hatları
   Rafineriler
   Benzin istasyonları ve depoları
   Petrol taĢıyan araçlar (kara,deniz,demiryolu)
   Doğal gaz boru hatları ve pompa istasyonları




                                                    43
Tehlikeli Kimyasal Maddelerin
Regülasyonu ve Sınıflandırılması
EC - Direktifleri
 Temel hedef, insan ve çevre sağlığını
  endüstriyel kimyasalların olası tehlikelerinden
  korumak
 Kimyasal madde envanterlerine (EINECS ve
  ELINCS) kayıtlı tehlikeli kimyasal madde sayısı
  5000
 Üye ülkelerdeki TEK bildirimleri, onay ve
  izlemleri mevcut AB direktifleriyle uyumlu
  yasalar çerçevesinde yapılmak durumunda
                                                44
ABD
   “Acil Planlama ve Toplumun Bilme Hakkı”
    yasası (EPCRA)
       Kimyasal endüstri kuruluĢlarının ürettikleri,
        depoladıkları ve çevreye verdikleri toksik
        kimyasallarla ilgili
         Bildirim yapma

         Uygun koruyucu önlemler alma zorunluğu var

       “Toksik Maddeler ve Hastalıklar Kayıt Ajansı”
        (Agency for Toxic Substances and Diseases
        Registry/ ATSDR)

                                                        45
ATSDR
   SON DERECE TEHLĠKELĠ MADDELER
    (akut toksisitesi yüksek, 366 madde)
   TEHLĠKELĠ MADDELER (720 madde)
   TEHLĠKELĠ KĠMYASALLAR
    (kimyasal tesiste belirli miktarın üzerinde
    bulunuyorsa envanter/“Materyal Güvenlik
    Data Belgesi” gerekli)
   TOKSĠK KĠMYASALLAR
    (kronik etkileri olan, 325 kimyasal madde
    veya sınıf

                                                  46
NATO’nun TEK Sınıflaması
   Nato International Task Force- ITF-25
       Bir kimyasal maddenin askeri bir ortamda tehlike
        oluĢturabilmesi için kriterler
           Ortamda yeterli miktarda bulunması
           Solunum yoluyla yeterli toksisite göstermesi
           Solunum tehlikesine neden olacak bir (fiziksel) halde
            bulunması
       TEK tanımı
           LCt50 100.000 mg.dak/m3 (Herhangi bir memeli türünde)
           Herhangi bir üretim tesisinde yılda 30 ton üretilen endüstriyel
            kimyasal
           20C’de yeterli buhar basıncına sahip
           Toplam 98 TEK

                                                                           47
NATO ITF-25
   Listedekilerin çoğunluğu
         Evlerde
         Günlük yaĢamda
         Endüstriyel tesislerde
                 kağıt fabrikaları
                 plastik imalathaneleri
                 su arıtma tesisleri
                 atık yönetim tesisleri
                 araĢtırma laboratuvarlarında vd
              kolayca ve yüksek miktarlarda
               bulunabilen maddeler


                                                    48
NATO ITF-25
   “Tehlike Endeksi” (HI)
      Toksisite

      Fiziksel hal

      Global dağılım

      Üretici sayısı



    HI = (toksisite) × (fiziksel hal) ×
     (global dağılım) × (üretici sayısı)



                                           49
NATO ITF-25
   “Yüksek Ölçüde Tehlikeli” olanlar
        Yaygın olarak kullanılan, taĢınan ve depolanan
        Toksisitesi yüksek
        Kolay buharlaĢabilen maddeler

   “Orta Derecede Tehlikeli” olanlar
        Büyük miktarlarda üretilen
        Toksisiteleri yüksek olan
        Fakat kolay buharlaĢmayanlar

   “DüĢük Derecede Tehlikeli” maddeler
          Normal koĢullarda tehdit oluĢturmayan,
           teröristlerce silah olarak kullanılma olasılığı
           düĢük olan maddeler
                                                             50
TEHLİKE İNDEKSİ YÜKSEK
   DOKU ĠRĠTANLARI       SĠSTEMĠK ZEHĠRLER
   Amonyak               Arsin
   Boron triklorür       Boron triflorür
   Flor                  Diboran
   Formaldehit           Etilen dioksit
   Fosfor triklorür      Hidrojen florür
   Fosgen                Hidrojen sülfür
   Hidrojen bromür       Karbon sülfür
   Hidrojen klorür       Siyanür
   Klor                  Tungsten hekzaflorür
   Nitrik asit
   Sülfür dioksit
   Sülfürik asit
                                                  51
NATO ITF-25
   ORTA TEHLĠKE          DÜġÜK TEHLĠKE
   Akrolein              Arsenik triklorür
   Azot dioksit          Brom
   Etilen diromür
                          Nitrik oksit
   Fosfin
                          Paration
   Hidrazinler
                          Tetraetil kurĢun
   Karbon monoksit
   Metil bromür
                          Toluen 2,4-diizosiyanat
   Metil izosiyanat



                                                52
TEHLİKE MESAFESİ
  Bazı Toksik Endüstriyel Kimyasal Depoları için Tehlike Mesafeleri
Kimyasal                               Miktar            Gündüz   Gece

Klor                                   100 ton’a kadar   2.5 km   5 km
Fosgen                                 50 ton’a kadar
Amonyak                                500 ton’a kadar
Hidrojen siyanür (sıcak iklimde)       50 ton’a kadar
Hidrojen sülfür                        50 ton’a kadar
Metil izosiyanat                       50 ton’a kadar
Hidrojen siyanür (soğuk iklimde)       50 ton’a kadar    1 km     2.5 km
Hidrojen florür                        100 ton’a kadar
Kükürt trioksit                        50 ton’a kadar
Azot tetraoksit                        50 ton’a kadar
Hidrojen klorür                        50 ton’a kadar
Amonyak                                100 ton’a kadar
Brom                                   50 ton’a kadar
Kükürt dioksit                         50 ton’a kadar
Akrilonitril                           50 ton’a kadar


                                                                           53
Endüstriyel Kazalarla İlgili Yasa ve
Yaptırımlar
       Seveso sonrası, EC’de bir dizi teknik
        çalıĢma
           1982’de Seveso Direktifi
            Patlama, yangın, zehirli gaz salımı gibi büyük
             endüstriyel kazaların önlenmesi, denetimi ve olası
             sonuçlarının azaltılması için gerekli önlemlerle ilgili
        Bhopal ve Basel kazaları sonrası, elde edilen
         deneyimlerin ıĢığında
         1996, Seveso 2- Direktifi
        (Council Directive 96/82/EC on the control of major
           accident hazards involving dangerous substances.
           http://mahbsrv.jrc.it/Framework-Seveso2-LEG-EN.html )

                                                                       54
Seveso 2 Direktifi
   Yeni yaklaĢım! Kimyasal tesislerden
    kaynaklanan riskleri “halkın bilme hakkı”
       Endüstriyel kuruluĢların faaliyetleri, kullandıkları
        TEK’lar ile ilgili halkı bilgilendirmeleri
       Olası büyük kazaların halka verebileceği zarar
        konusunda bilgilendirme
       Bir kaza anında halkın haberdar edilmesi ve
        korunma ve müdahale konusunda bilgilendirme




                                                               55
”Büyük Endüstriyel Kazaların
 Kontrolü Yönetmeliği”
1.     Çevre ve Orman Bakanlığı. Büyük Endüstriyel
       Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik Taslağı
       http://www.cevreorman.gov.tr/belgeler3/beko_taslak
       1.doc
      Eğer iyi tartıĢılır, hazırlanır, ortaya konabilirse,
       endüstriyel kazaların kontrolü ve önlenmesi için
       önemli bir adım
        Risk yönetimi, risk demokrasisi, büyük kazaları
         önleme politikası, güvenlik raporları acil durum
         planları, harici acil durum planları, bilgi edinme gibi
         kavramlar getiriyor

                                                             56
Resmî Gazete, 26 Aralık 2008,
Sayı: 27092 (Mükerrer)
   Tehlikeli Maddelerin ve Müstahzarların
    Sınıflandırılması, Ambalajlanması ve
    Etiketlenmesi Hakkında Yönetmelik
   Kimyasalların Envanteri ve Kontrolü
    Hakkında Yönetmelik
   Tehlikeli Maddeler ve Müstahzarlara ĠliĢkin
    Güvenlik Bilgi Formlarının Hazırlanması ve
    Dağıtılması Hakkında Yönetmelik


                                                  57
ÖNERİLER
   TEK’lara maruziyetten kaynaklanan halk
    sağlığı tehlikelerini önlemek/ en aza indirmek
    için ön koĢullar
     Farkındalık yaratmak

     Algılamak

     Hazırlıklı olmak




                                                 58
ÖNERİLER
   Regülasyonlar
   Merkezi otorite
   Kurumlar arası koordinasyon
   Yöreye özgü plan/program




                                  59
ÖNERİLER
   Merkezi bir otorite
     Yönetim/koordinasyon/informasyon/

      rehberlik
      konularında iĢlevsel
   Olası tehditleri azaltmak için yapılması
    gerekenleri
     her yöreye ve her toplumsal/idari birime

      özgü olmak üzere belirlemek


                                                 60
ÖNERİLER
   Merkezi otoritenin desteğiyle, her yörede
    yapılması gerekenler
       Her toplumsal/idari birim kendi kimyasal afet
        riskini değerlendirmeli
       Tehdit unsuru TEK’ların yerel kaynakları/
        potansiyel kaynaklarını saptamalı
         Endüstri

         Demiryolları

         Ana otoyollar

         Askeri cephanelikler

         Terörist aktivitesi



                                                        61
ÖNERİLER
   Tehditin tanımlanması, değerlendirilmesi ve öncelik
    sıralamalarının yapılması
   Potansiyel maruziyet yollarının ve etkilenebilecek
    populasyonların belirlenmesi
   Potansiyel akut ve kronik tehlikelerin
    değerlendirilmesi
   Alt yapı ve çevresel faktörlerin potansiyel tehlikeye
    katkılarının belirlenmesi
   Bilgi, plan, eğitim ve yasal yaptırım ihtiyaçlarının
    belirlenmesi
   Tehlikenin hafifletilmesi ve önlenmesine iliĢkin
    ihtiyaç ve önlemlerin belirlenmesi
   Acil müdahale planlarının ve eksersizlerinin
    yapılması

                                                            62
ÖNERİLER
   Kimyasal tesislerin yakın çevresindeki duyarlı
    populasyon gruplarına DĠKKAT!
   Bulundurulan, üretilen maddelerin
       ayrıntılı envanterlerinin yapılması
       akut tehlikelerine iliĢkin bilgilerin belirlenmesi
       uygun tasnif ve güvenli depolama ile güvenlik ve
        müdahale ekiplerinin bilgilendirilmesi




                                                             63
ÖNERİLER
   Farklı kimyasallar farklı bakanlıklar tarafından
    regüle ediliyor
   TEK’ların potansiyel tehlikelerinin doğası
    nedeniyle disiplinler, bakanlıklar,
    departmanlar ve sektörler arasında yüksek
    dereceli bir koordinasyon gerekli
   Bu konuda ilk adım olarak, TEK’ların risklerini
    değerlendirme ve bilgi üretip yayma görevi
    üstlenen, örneğin ABD’deki ATSDR gibi, bir
    kurumun oluĢturulması düĢünülebilir

                                                   64
ÖNERİLER
   Bu kurum, ilgili diğer kurum ve kuruluĢlarla
    koordinasyon içinde
         Tehlikeli maddelerin envanter/kayıt iĢlemleri
         Toksisite profillerinin hazırlanması
         AraĢtırma
         Ġnformasyon toplanması
         Veri tabanlarının hazırlanması
         Kazai, kasıtlı ya da doğal afetler nedeniyle
          tehlikeli madde salımlarında
         Acil müdahale planları dahil eğitim
          gibi konularda iĢlevsel olmalı
                                                          65
BHOPAL KAZASI
   Tarihin en büyük endüstriyel afetinden
    alınacak dersler
   Kimi kayıtlara göre 500.000 kiĢiyi bulan
    yüksek hasar/etkilenmenin nedenleri
      Acil müdahale çok kötü ve yetersiz
      Tıbbi müdahale ve inceleme geç

      Etkili TEK (MIC) hakkında bilginin
       yetersizliği, tanı,tedavi ve müdahalenin
       geç ve güç olması



                                                  66
SONUÇ OLARAK

   TEK tehditi yabana atılamaz
   Bilgi, donanım, planlama ve eksersiz
    yönüyle “Hazırlıklı olmak” zorunluluktur
   Tüm taraflar bu gerçeğin arkasında
    olmalıdır




                                               67