Informe Anual 2010
Instituto Nacional de Derechos Humanos
VANANGA RAPA NUI
RESUMEN EJECUTIVO
HE HURI KI TE
En 2010 entra en funciones el Instituto Nacional de Derechos Humanos, un hito en
la construcción de institucionalidad en la materia. Se trata de un órgano público
independiente, autónomo, pluralista y estable en el tiempo, al que corresponde
velar por la protección y promoción de los derechos humanos en el país. Requerirá
lograr en dicho proceso, la legitimidad y apoyo de la ciudadanía, finalmente
titulares de los derechos que el Estado debe promover, garantizar y respetar.
I te matahiti 2010 i haka e’a ai te kona e tahi te ingoa he Institucione o te me’e he
Derecho o te Tangata. He mata’ite i te haka tere inga o te Derecho o te Tangata i te
nga kona anga ena he Inititucione Pública. E topa ke ro’ana a ia mai te nga kona
anga ena o te henua, e ai ro ‘ana to’ona autonomía, ta’ana anga mo te ta’ato’a no, e
haka hio hio mo te noho inga ta’ato’a ‘e ma’ana e u’i, e hapa’o, e haka makenu i te
haka tere inga o te Derecho o te Tangata i te henua Tire. Mo te anga nei, e hanga
ro’a ki te ha’u’u takoa o te nu’u ta’ato’a , ‘e mo haka mao atu pe ira takoa ‘a e haka
hangu te me’e nei he derecho e te Estao, e haka angi angi riva riva, ‘e e mo’a.
Corresponde al Instituto presentar, cada año en el mes de diciembre, un informe
sobre los avances, retrocesos y desafíos en derechos humanos, aportando
recomendaciones para que el Estado cumpla cabalmente con sus obligaciones. Para
la construcción de este diagnóstico es relevante la interlocución con la sociedad
civil, la cooperación con organismos públicos, y la comunicación con los órganos
competentes en derechos humanos de Naciones Unidas y de la Organización de
Estado Americanos.
Pauro te matahiti i te ava’e era o Koro, e papa’i e te Institucione nei i te parau e
‘a’amu tahi i te anga i haka tere i oho mai ai i te matahiti o runga o te me’e nei he
Derecho o te Tangata, he aha te anga i tano, he aha te anga i hape, he aha te anga
toe mo anga, he aha te anga kai anga hia o he tetahi atu rave’a ata riva riva mo te
haka tere inga o te me’e nei he derecho o te tangata. ‘Ana papa’i o runga o te anga
1
nei, e hanga ro’a ki te mana’u o te tangata ta’ato’a, e ha’u’u e te nga kona anga ena
o te Estado, e ‘ite tahi e te kona anga era o te Naciones Unidas ‘e e te nga kona ena
o te Organizaciones o te Estado Americano.
El Informe 2010, Informe Cero, en su primera parte desarrolla los conceptos claves
en derechos humanos, las fuentes normativas y obligaciones nacionales e
internacionales del Estado en la materia. Asimismo, establece el marco
metodológico que se utilizará para medir los avances e insuficiencias para el pleno
ejercicio de estos derechos en el país.
Te ‘a’amu o te matahiti 2010, te me’e ra’e he haka tere i te nga roa parauti’a mau
era o te derecho o te tangata, he haka tano ki te ley, he haka tano ki te anga parati’a
pehe haka tere inga o te internacional ‘e o te nacional o runga o te anga nei. Pe ira
takoa ana, he u’i he anga e tahi rei mo haito i te roa o te anga mo tano o mo ta’e
tano ana haka tere te me’e nei he derecho i te henua Tire.
La segunda parte del Informe aborda la situación de los derechos humanos en
Chile, a partir de las preocupaciones y pronunciamientos de la comunidad
internacional: (1) institucionalidad en derechos humanos; (2) realidad del
derecho de igualdad y no discriminación de las mujeres, los pueblos indígenas,
las personas privadas de libertad, los refugiados/as, la infancia y adolescencia y
las diversidades sexuales; y (3) justicia y reparación de las violaciones graves a
los derechos humanos.
Te rua me’e, he ‘a’amu o runga o te u’i hanga o te derecho o te tangata ia Tire, mo
haka tano ki te huru o te u’i inga, o te mana’u inga, o te tangata o te comunidad
internacional: (1) he haka intitucione i te me’e derecho o te tangata; (2) te parauti’a
o te derecho o te tangata ‘ana haka tano tahi mo te ta’ato’a, ta’e e vae te tangata,
ta’e e vae te ngavi’e, ta’e e vae te tangata o rote haka tere tuai, mo ta’e ‘amahingo ki
te nu’u haka utu’a pahe nu’u puru i rote hare ma’u auri, mo ta’e ‘amahingo ki te
nu’u pae mai mai haho hai kona ora, mo hapa’o mo mo’a i te ngapoki, i te mau
taure’are’a, mo ta’e ‘amahingo ki te nu’u hape hape (pahe hiku); (3) He rei e tahi
mo haka titika o te ‘ati nui nui mo hape ki te me’e nei he derecho o te tangata.
La revisión a la situación de los derechos humanos en Chile presentada en el
Informe Cero está lejos de agotar el amplio campo que estos cubren. El Instituto
abordará los derechos económicos, sociales y culturales; los derechos de las
personas que viven con alguna discapacidad; los derechos de los y las migrantes; el
derecho a vivir en un medioambiente libre de contaminación, el acceso a la justicia
y el derecho a un juicio justo, así como la forma en que se ejercen las libertades,
entre otros, serán objeto de análisis y evaluación a partir del 2011.
2
I u’i ai i te me’e ta’ato’a ‘a’amu nei I runga nei o runga o te derecho o te tangata i
haka tere ai i te matahiti nei, i ra atu era ‘a te rahí o te anga i ta’e anga. Te Institutto
e anga i te derecho o te hauha’a, o te noho inga ‘e o te haka tere inga o te curutura;
e haka tere riva riva i te derecho o te nu’u temeio, i te derecho o te nu’u kimi ora i
o’o mai mai haho, te derecho ‘ana nonoho i te henua ma’itaki, i te derecho mo te
riva riva o te ha’ava inga i rote hare ture, pe ira takoa ‘a te u’i inga i te noho ta’e
puru o te tangata, ‘e pe ira ‘a te tetahi atu huru o te derecho, te nga me’e nei he u’i
riva riva ‘e he anga riva riva ki ha’amata te matahiti nei 2011.
Institucionalidad en derechos humanos y mecanismos de protección
He haha’o inga ki rote institucione i te derecho o te tangata ‘e he haka tere inga
mo hapa’o i te tangata.
El principal avance en la institucionalidad en derechos humanos es la creación del
Instituto Nacional de Derechos Humanos. Destaca también la inauguración del
Museo de la Memoria y los Derechos Humanos, que pasa a formar parte del
patrimonio de la sociedad y contribuye a garantizar que los hechos ocurridos en el
pasado no se vuelvan a repetir.
Te me’e nui nui mau i haka makenu ai I te institucione o te derecho o te tangata he
mataki
I te Intituto Nui o te Derecho o te Tangata. Pe ira takoa ‘a i mataki ai I te Museo o te
Memoria ‘e o te Derecho o te Tangata, e ai mai ena pahe patrimonio o te sociedad
‘e pe ira ana ha’u’u mo ta’e topa haka ‘ou o te nga ati topa era i mu’a ‘a.
Para el INDH el fortalecimiento de una red institucionalizada en derechos
humanos –estable, autónoma e independiente- debe ser una tarea fundamental
para el Estado en pos de configurar un sistema que proteja eficazmente los
derechos humanos. Para continuar en este desarrollo es necesario: (1) crear la
figura del Defensor del Pueblo u ombudsman; (2) suscribir y ratificar los
tratados internacionales que otorguen un campo mayor de protección a las
personas; (3) cumplir con las sentencias de la Corte Interamericana de Derechos
Humanos y las soluciones amistosas arribadas ante la Comisión IDH; (4)
establecer el Mecanismo Nacional de Protección contra la Tortura; y, (5)
fortalecer las acciones judiciales tutelares de derechos fundamentales (acción de
protección y amparo).
Mo te INDT te haka hangu mau o te anga nei he derecho o te tangata, ana haka
noho, ana haka topa ke mai rote tetahi kona ena o te Estado, e ai he anga nui nui e
3
tahi mo te Estado mo haka tere riva riva i te me’e parauti’a ki hapa’o mau ai i te
derecho o te tangata. Mo haka tere mo oho o te anga nei: (1) e u’i te nu’u mo
Ha’u’u ki te Tangata Henua; (2) e haka tere riva riva a rote ara o te tratado
internacional mo haka puai i te hapa’o inga i te tangata; (3) e haka tano ki te
haka eke era i runga i te Corte Internamericana o te Derecho o te Tangata ‘e ki te
haka titika mau era e te Comisione o te IDH; (4) he tapura e tahi Anga Nui mo
Hapa’o i te tangata mo ta’e Taparahi; ‘e (5) he haka hangu i te anga o te nu’u mo
ha’u’u i te hare ha’ava hai derecho parauti’a ( he anga mo hapa’o riva riva).
De especial interés es el cumplimiento por parte del Estado de Chile de las
sentencias de la Corte Interamericana de Derechos Humanos. Específicamente,
en el caso Palamara Iribarne se indicó la obligación de modificar la competencia de
la Justicia Militar a fin que sólo los militares sean juzgados por esta jurisdicción. En
la actualidad hay 2.750 causas por delitos de violencia innecesarias y detención
ilegal que afectan a civiles que son conocidas por esta justicia. En el caso
Almonacid Arellano, la Corte exigió que el Decreto Ley 2191 (Ley de Amnistía)
dejara de constituir un obstáculo para la investigación y sanción de las graves
violaciones a los derechos humanos ocurridos en el pasado.
Te me’e hanga mau he haka tano o te Estado o Tire ki te haka tere inga o te Corte
Interamericana o te Derecho o te Tangata. I te me’e topa era ki a Palamara Iribarne
i haka hangu ai mo haka noho o te ha’ava i rote hare ture Miriko pura mo te nu’u
miriko no. I te hora nei na e noho mai ena e 2.750 ture o runga o te moto o te
tangata kai tano hia mo ture koia ko te nu’u puru i rote hare ma’u auri kai tano
hia mo puru, ko angi angi riva riva ‘a e te rei nei. I te me’e topa era kia Almonacid
Arellano, i ki ai e te Corte pe nei ee
Amnistía) he to’o he haka tapa o puru haka ‘ou i te anga he kimi i te me’e rake
rake, i te me’e hape e topa e oho mai ena ki te derecho o te tangata mai mu’a ‘a.
Mujeres
He Ngavi’e.
Los más recientes avances en derechos de las mujeres están en la legislación que
establece igual salario para mujeres y hombres por igual trabajo, y aquella dirigida
a sancionar el femicidio.
Te anga I makenu o ‘anganira o runga o te derecho o te ngavi’e he me’e era he
legislación e ki ena i te ‘auhau mo te ngavi’e anga pehe anga era o te tangata e
‘auhau takoa pahe ‘auhau ki te tangata, e pe ira ‘a ki te ha’ava inga o te ture o te
tinga’i i te ngavi’e.
4
Sin embargo, el país sigue mostrando exclusión y segregación de las mujeres en
el mercado laboral: bajos índice de participación y, vinculación mayoritaria al
trabajo informal, precario y mal remunerado. Las cifras muestran que sólo un 32%
presenta una inserción laboral de tipo permanente, y el crecimiento del empleo
en los quintiles de mejores recursos es preferentemente en el mercado informal
y/o se trata de actividades temporales. Los derechos de pre y post natal son
accesibles solo al 66% de las mujeres que trabajan. En participación política, las
mujeres son el 15% de la Cámara de Diputados/as, el 5,3% en el Senado, el 23%
de las concejalías y el 12% las alcaldías. Para enfrentar las desigualdades en el
mercado laboral y en la participación política el Estado no se ha dotado de
mecanismos efectivos que permitan ir cerrando las brechas entre hombres y
mujeres.
Ka ai atu pe ira, te henua tire, e takea no mai ‘a te haka topa inga ke i te ngavi’e i
te nga kona anga ena: i raro era ‘a te ngavi’e anga, ki a raua te anga hope’a era o te
rake rake e topa era, te auhau rake rake. Te rahí o te tataku e takea mai ena e 32%
te rahi o te ngavi’e ai o te raua anga, ‘e te rahí ra’a mau e anga ena i te kona o
haho ki ai te anga. Te derecho o te raua haka ora tupu poki o poreko poki ki te
raki no era 66% o te nga vi’e anga e va’ai ena te haka ora. I rote anga poritika e
15% te rahi, i rote Camara o te Diputao, e 5,3% i rote Senao, e 23% i rote
concejalías ‘e e 12% i rote tavana henua. Mo haka tano ki te tangata i rote kona
rahí ra’a o te anga i te roa nei o te ngavi’e, kai anga ‘a te Estado i te rave’a parauti’a
mo haka kore o te haka topa ke o te vi’e mai te tangata.
Respecto de la violencia contra las mujeres, el Estado aún no produce información
y estadísticas que permitan conocer la magnitud del problema en el país –de hecho
los femicidios se contabilizan a partir de información de prensa-, y las medidas de
protección han resultado insuficientes para garantizar su integridad física y su
vida. En los 47 femicidios conocidos durante 2010, varias de las víctimas
contaban con medidas cautelares. En relación a los derechos sexuales y
reproductivos, persisten normas y políticas que no satisfacen los estándares
internacionales con los cuales el país se ha comprometido, y que se expresan en las
dificultades de las mujeres para decidir autónomamente sobre su sexualidad y
reproducción, acceder a anticonceptivos y anticoncepción de emergencia, y en los
altos índices de embarazo adolescente.
O runga o te totoa i te ngavi’e, kai takea mai ‘a te anga o te Estado mo kimi, mo
haka angi angi riva riva i te pangaha’a o te ati i runga i te henua – e angi angi ena
mo tataku te ngavi’e ti’angi ki te mate ki haka e’a i runga i te ve’a -, e te rave’a mo
hapa’o ia raua kai tano ‘a mo hapa’o i te raua hakari ‘e i te raua noho inga. I rote 47
ngavi’e mamate i te tinga’i e angi angi nei o te matahiti 2010, me’e rahi o roto o
5
raua i ki ai, e haka hapao ro ‘a, ‘e i mamate no. I te haka tere inga o te piri tangata
‘e o te tupu poki, e ai ro ‘a te norma koia ko te política kai titika ‘ana ki te me’e
internacionales tapura era e tire pe nei ee< he haka tano tahi e raua ki ra me’e, e
takea no mai ‘a te ta’e haka tano ki te me’e hanga o te ngavi’e mo te raua haka tere
inga topa ke, mo te haka tere inga o te raua sexo ‘e o te haka poreko inga o te raua
ngapoki, te unu inga i te ra’au mo ta’e tupu o te poki, te veve veve o te rua ra’au
era, ‘e mo te rahí ra’a o te ngapoki vahine tupu poki kai pa’ari hia.
Pueblos indígenas
He tangata initio
La entrada en vigencia del Convenio N° 169 de la OIT es un hecho significativo en
la consagración y protección de los derechos de los pueblos indígenas. Su
implementación constituye el principal desafío para el Estado que exige, entre
otras medidas: garantizar el reconocimiento constitucional, el derecho a la consulta
y participación, y el derecho sobre las tierras, territorios y recursos naturales de los
pueblos indígenas. Esta obligación adquiere mayor relevancia en atención a que las
demandas levantadas por los pueblos indígenas se han dado en un contexto de
tensiones sociales y de violencia, y en la persistencia de diferencias preocupantes,
con la población no indígena, en el acceso y disfrute de los derechos económicos,
sociales y culturales.
I mataki era te me’e era he Convenio 169 e te OIT, he ai te me’e nui nui e tahi mo
haka tere i te anga ‘e i te hapa’o inga i te derecho o te tangata haka tere tuai. I haka
e’a era nei convenio he ai pehe me’e puai e tahi mo takea e te Estado pe neiu ee<
e ai ro’a te raua derecho mo haka ‘ui i te raua me’e hanga, i te derecho o raua ki te
henua, i te raua derecho ki te nga hauha’a henua. Te anga nei i ata puai ai ki horo
te ture e te tangata o te indígena, ki moto ki te raua noho inga ‘e koia ko te ani mo
u’i ki te raua ture ki te tangata ta’e indígena mo ai takoa po te raua derecho ki te
hauha’a, ‘e ki te haka tere inga o te raua curutura.
El Fondo de Tierras y Aguas Indígenas, administrado por la CONADI, ha sido
insuficiente para el reconocimiento de derechos a las tierras antiguas o ancestrales
y a la protección de los recursos naturales, respetando los patrones de uso y
ocupación tradicional. Este cuadro se ve agravado por la implementación de mega
proyectos de inversión en territorios indígenas, sin consulta previa con las
comunidades afectadas.
Te hauha’a o te Henua ‘e o te Vai e anga ena e te CONADI, kai tano ‘a mo angi
angi i te derecho ki te henua matamu’a ‘e mo hapa’o i te raua hauha’a natura, koia
6
ko mo’a i te pu’oko o te anga inga hai haka tere tuai. Te me’e nei ko ata ati atu ‘ana
i te anga o te nga proyecto riki riki ena i roto i te raua henua, kai ‘ui hia kia raua.
Diversidades sexuales
He sexo temeio
Las personas y colectivos de orientación sexual y de identidades de género
diversas han logrado hacer visibles la desigualdad y la discriminación que las
afectan. La mayor conciencia social respecto de la vulneración de sus derechos
fundamentales no se traduce aún en legislación que los proteja. En efecto, están
pendientes de adopción la legislación contra la discriminación y así como la
reforma de normas de manera que estas incluyan los derechos civiles de esta
población. El Estado debe producir información sobre la situación de las personas
de la diversidad sexual a fin de diseñar políticas públicas orientadas a superar las
desventajas que las afectan.
Te nga nu’u ena ko taui ‘a te raua haka tere inga pahe tangata o pahe vi’e (hiku) ko
haka takea ‘a i te raua ati e haka topa ke ena pehe nu’u ke. Te puai mau o te
mana’u ki te huru o te raua haka tere inga, kai u’i ‘a i te rave’a mo hapao i a raua.
Te mana’u mau e u’i ‘a i te rave’a mo tapura i te me’e mo haka kore o te
(discrimina) u’i ino ki te nu’u hiku, ‘e mo haka kore i te me’e he haka topa topa ke
ke i te tangata. Ka u’i e te Estado ka haka angi angi i te ati o te nga nu’u nei o te
huru ke o te raua haka tere inga, he kimi e tahi poritica o te henua mo haka kore o
te haka topa ke ia raua.
Niños, niñas y adolescentes
Ngapoki tane, vahine ‘e he taure’are’a
El Estado ha tomado acciones para reconocer a esta población su condición de
sujetos progresivos de derecho. A pesar de estos esfuerzos, preocupa la deserción
del sistema educativo de niños, niñas y adolescentes, particularmente en razón de
situaciones de pobreza y de maternidades tempranas. Vinculado a lo anterior,
107.676 realizan trabajos en condiciones incompatibles con su edad y sus
derechos de infancia.
Ko anga takoa ‘a e te Estado i te ley mo hapa’o takoa i te me’e he derecho o te
ngapoki ‘e o te taure’are’a. Ka ai atu pe ira, kai tano ‘a ki te huru o te hapi inga o te
ngapoki ‘e o te taure’are’a, ‘ana takea mai i te haka tere inga o te hua’ai veve te
7
hanautama inga o te ngapoki e riki riki no ‘a. I te topa o te me’e nei he takea mai te
rahí ra’a ena e 107.676 te rahí e anga ena i rote anga kai tano mo te raua matahiti ni
kai tano mo te raua derecho o te ngapoki.
El delito de trata de personas afecta principalmente a niñas, niños y adolescentes.
La legislación actual es deficiente en la protección de las personas porque solo
considera la trata internacional con fines de explotación sexual. En la Región
Metropolitana, el 74% de los niños, niñas y adolescentes víctimas de trata
quedan por fuera del amparo de la ley. El país requiere dotarse de una normativa
que amplíe el delito a las múltiples formas de explotación –entre ellas, la sexual, la
laboral y el tráfico de órganos- y sancione tanto la captación y traslado nacional
como internacional.
Te rake rake mau e noho mai ena, na i roto i te huru o te hapa’o inga o te ngapoki
‘e i te taure’are’a. Te ley nei o te hora nei, kai ai ‘a te me’e riva riva mo hapa’o i te
haka tere inga tano mo te ngapoki raua ko te nu’u taure’are’a, o ira e anga ena hai
tratao e tahi o te henua o haho e riva no mo haha’o ki te nga anga era he ho’o i te
raua hakari. I te kona no ena ko Santiago o Tire te rahí e haka anga mai ena i te
anga he ho’o i te raua hakari e 74% te rahí ra’a o te ngapoki nei ‘ina he hapa’o e te
Estado. E anga te Henua e tahi me’e ata puai e haho’o ki rote ley mo te nga rake
rake nei mo haka kore i te anga kikino ki te ngapoki, mo haka kore o te anga moe i
te ngapoki, mo haka kore i te anga he toke i te hakari o te ngapoki mo ho’o i te
organo ki te moni, ‘e mo rova’a o te toke i te ngapoki ki haho mo ho’o.
Respecto de la aplicación de la ley de responsabilidad penal adolescente,
preocupa la opción preferente por privar de libertad a los/as infractores, sin
esfuerzos consistentes por buscar otras alternativas con énfasis en la rehabilitación
y reinserción. Desde su entrada en vigencia, la población adolescente privada de
libertad aumentó de 5.090 a 12.365.
Ki te huru o te haka nui nui i te ley era mo puru o te ngapoki matahiti pe raro, ko
u’i ‘a i te ta’e tano o te me’e era e puru i te ngapoki kai ata kimi hia i te rave’a mo
hapi i te ara riva riva mo haka tere i te raua noho inga. Mai te hora haha’o era i nei
ley i ata rahí ai te ngapoki puru i rote hare ma’u auri mai te 5.090 ki te rahí era he
12.365.
Población carcelaria
He nu’u puru i rote hare ma’u auri
8
El sistema penitenciario está en crisis desde hace años. Chile es el segundo país de
la región con más población carcelaria, después de Estados Unidos; en varios
recintos, la sobrepoblación es mayor al 200% de la capacidad instalada.
Ko rahi ‘a te matahiti o te ati o te anga he puru i te tangata, ko Tire te rua henua
ata rahi o te nu’u puru i rote hare ma’u auri, ki Marite; me’e rahi te hare puru e ai
ena ia tire, ko ata onga atu ‘ana pe runga te rahi o te nu’u puru pehe piti hanere
por ciento ki te rahi o te tangata mo puru i roto i ra hare ma’u auri.
El hacinamiento y las inhumanas condiciones en que viven las personas privadas
de libertad, la insuficiencia de recursos para la rehabilitación y la re inserción
laboral, y la aplicación de regímenes de castigo contrarios a los estándares
internacionales son ejemplos de las principales vulneraciones de derechos que
afectan a esta población. En 2010, solo un 1.21% de la población carcelaria en
Chile ha accedido a los Centros de Estudio y Trabajo (CET).
Te rake rake, ‘e te ta’e tano o te noho inga o te nu’u puru, te me’e kore mo haka
riva riva o raua mo kore o te raua rake rake, mo riva mo anga, ‘e u’i te utu’a e haka
tano ki te nga ha’aaura’a o te tetahi henua o haho, e takea mai ena te hape, te ta’e
tano ki derecho o te nu’u puru ta’ato’a. I te matahiti 2010, e tahi, e piti ahuru ma
ho’e por ciento te rahi o te nu’u puru i rote hare ma’u auri ia Tire i haha’o ki rote
me’e he Centro o te Hapi o te Anga he (CET) e ki ena.
La política criminal carcelaria, consecuencia de una lógica penal persecutoria que
castiga preferentemente los ilícitos con privación de libertad, está a la base del
problema. El Consejo de Reforma Penitenciaria plantea la necesidad de adoptar
medidas basadas en una política carcelaria moderna, acorde con los estándares
internacionales, con énfasis en la rehabilitación y reinserción de la persona privada
de libertad. Tal política debiera tener en cuenta las necesidades particulares que
tienen reclusos y reclusas. A ello es importante agregar la necesidad que
Gendarmería se convierta en una institución con personal capacitado y dotado de
insumos suficientes de manera que su acción sea respetuosa de los derechos de las
personas privadas de libertad.
Te política ena mo haka utu’a i te tangata e puru i rote hare ma’u auri, ko ia te
tumu o te ati. Na e u’i mai ena e te Consejo o te Reforma Penitenciaria i te rave’a
mo haka api i te u’i inga i te utu’a mo te tangata, e haka tano ki te haka tere inga o
te anga puru o haho, mo hapi i te tangata ko puru ‘a mo haka riva riva ‘ana haka
e’a mai rote hare ma’u auri. E angi angi riva riva e nei política he aha he aha te
me’e tano mo te ka tangata o vi’e hare ma’u auri. Pe ira ‘a, e amui takoa te hauha’a
ki te gendarmería mo ai he institucione e tahi e ai te raua tangata ko angi angi riva
9
riva ‘a i te hapi mo ha’u’u ki te nu’u puru ‘e mo ai pe ira ana mo’a i te derecho o te
nu’u puru i rote hare ma’u auri.
Población en situación de refugio
He tangata tetere mai mai te nga henua o haho
La adopción este año de la Ley N° 20.430 sobre Protección de Refugiados
constituye un hecho valioso, que deberá completarse con la adopción de un
reglamento que facilite la aplicación efectiva de esta legislación.
Te ‘a’aru inga i te matahiti nei o te ley nei he 20.430 o runga o te Hapa’o inga o te
nu’u i tetere mai mai te henua o haho, he anga nui nui e tahi, e anga haka ‘ou e tahi
me’e mo haka ata titika o te ley nei.
Durante el año 2009 se había reconocido la calidad de refugiados a 185 personas,
el 91,35% de nacionalidad colombiana. ACNUR informa que para ese mismo año
están pendientes de resolución 498 casos. Un aspecto que preocupa es el
establecimiento de la práctica de pre admisibilidad para el reconocimiento de la
condición de refugio, procedimiento no contemplado en la Ley, que incide
negativamente en el derecho a acceder a la protección internacional y compromete
el principio de no devolución. Esta situación afecta, particularmente a las personas
que ingresan por la frontera norte del país. Asimismo, la población refugiada en el
país enfrenta problemas para acceder en condiciones de igualdad al ejercicio de los
derechos económicos, sociales y culturales.
I te matahiti 2009, i haka angi angi ai te rahi o te nu’u oho mai mai haho e 185
tangata, te rahi ra’a mau ena e 91,53% te rahi he tangata o Colombia. Te me’e he
AGNUR ko ha’aki mai ana pe nei e… mo ra matahiti mau ‘a e ai no ‘a e 498
tangata toe mo haka riva riva o te raua parau. Te me’e toe e mana’u nei, he anga e
tahi mo haka tere riva riva mo angi angi mau ai ko ai, ko ai te nu’u i tetere mai mai
te henua o haho, ina pa’i kai haka eke ki runga ki te ley, he ta’e tano pa’i mo u’i
mai i te hapa’o mai haho, pe ira he ta’e tano mo haka hoki haka ‘ou ki te raua
henua. Te me’e nei e topa ena ki te tangata o’o mai a te norte o Tire. Pe ira takoa ‘a
e ‘ati mai ena te tangata ta’ato’a o’o mai mai haho ina he rova’a te raua derecho mo
noho i te henua tire pahe tangata tire ta’ato’a no.
Violaciones graves a los derechos humanos
He hape nui nui ki te derecho o te tangata.
Las violaciones masivas y sistemáticas a los derechos humanos, como consecuencia
de una política de Estado durante la dictadura militar, significaron la desaparición
10
y ejecución extrajudicial de 3.195 personas, y la privación de libertad y aplicación
de tortura por razones políticas para otras 28.459. El número de víctimas
seguramente aumentará cuando termine el proceso de calificación de la Comisión
Asesora para la Calificación de Detenidos Desaparecidos, Ejecutados Políticos y
Víctimas de Tortura.
Te hape nui nui ki te derecho o te tangata, i haka tere ai e te Estado i te hora era o
te miriko, i takea mai ai te rahi o te tangata y ngangaro e i ti’angi ai 3.195 kope, ‘e i
puru i rote hare ma’u auri, ‘e i torotura te rahi mau e 28.495 kope. Ka ai atu pe ira,
ki oti te tataku i te rahi ra’a mau i ngangaro e te Comisione Asesore o te
Calificacione o te nu’u Puru, o te nu’u ngangaro, o te nu’u Politica i pupuhi hai
hango, o te nu’u i Torotura.
Los procesos de verdad y reparación han sido sostenidos en el tiempo con políticas
y programas que, junto con reconocer los hechos ocurridos, han procurado
restablecer la dignidad de las víctimas y sus familiares, y repararlas por el daño
sufrido. La justicia, en cambio, ha sido lenta y si bien mostró avances desde el año
2004, ha sufrido también retrocesos a partir de 2007 por la aplicación de
instituciones jurídicas que hacen inocua las sanciones establecidas. Sólo respecto
del 33% de las víctimas de desaparición forzada y ejecución extrajudicial se han
interpuesto acciones judiciales, y las víctimas sobrevivientes de tortura no cuentan
con la asesoría de órganos públicos.
Te anga ki te parauti’a, ki te haka titika ko haka ma’u ‘ana i rote rahi o te matahiti
hai política koia ko te angi angi riva riva i te me’e topa era, ko u’i ‘ana mo haka
haumaru i te haka tere inga o te hua’ai o te nu’u ti’angi era, ko haka riva riva ‘ana i
te rake rake topa era.
Ka ai atu pe ira, kora’iti no te anga o te hare ha’ava e oho mai ena i takea ro te
makenu inga mai te matahiti 2004, mai te matahiti 2007 i hoki haka ‘ou ai a tu’a i te
huru o te haka tere inga o te intitucione o te kona ha’ava o te ta’e anga i te nga ley
haka e’a era. E 33 no % o te nga nu’u ti’angi era i rova’a mo horo i rote hare ha’ava,
‘e te nga nu’u era ko torotura ‘ana na e ora mai ena, kai rova’a te tangata o te nga
kona público ena mo ha’u’u kia raua i te ture.
RECOMENDACIONES
HE VA’AI O TE RAVE’A
Introducción
He haka unga
11
Parte de las facultades que la ley 20.405 le otorga al INDH es elaborar un informe
anual sobre la situación de los derechos humanos en Chile, con el objeto de ‚hacer
las recomendaciones que estime convenientes para su debido resguardo y respeto‛ (artículo
3). Estas recomendaciones tienen por objeto influir en el actuar del Estado, de
manera tal que en el ejercicio de sus diversas funciones, se respeten y protejan los
derechos humanos, colaborando con la constitución de una sociedad democrática
que los respeta.
He rave’a e tahi o te ley 20.405 he va’ai ki te INDH mo papa’i ki runga i te parau i
te ‘a’amu i rote matahiti o runga o te derecho o te tangata ia Tire. ‚Mo haka eke i te
rave’a tano mo hapa’o riva riva i te derecho ‘e mo mo’a‛ (artículo 3). Te rave’a nei mo
haka tano e te Estado, i rote rahi ra’a anga o raua, e ite i te mo’a, i te hapa’o i te
derecho o te tangata, pe ira ‘ana ha’u’u i te anga inga o te tangata democrática koia
ko mo’a.
Las recomendaciones que a continuación se plantean están dirigidas a todos los
poderes del Estado, para que cada uno ellos –en el ámbito de su competencia-
contribuya de mejor manera al cumplimiento de las obligaciones de garantizar y
respetar los derechos humanos de todos y todas.
Te nga rave’a nei, mo haka tere e te kona anga ta’ato’a ena o te Estado, mo u’i e
raua i rote raua anga inga – mo haka ‘ata riva riva i te hora era o te haka tere i te
raua anga mo mo’a i te derecho o te tangata ta’ato’a.
i. RECOMENDACIONES GENERALES
I. HE VA’AI RAVE’A TA’ATO’A NO
1. Generación de información
1. He haka ite I te anga.
Los poderes del Estado tienen la obligación de generar información pública que
permita identificar y evaluar los avances y dificultades en materia de derechos
humanos. En particular, la información tiene que reflejar la situación de los
distintos sectores, grupos y colectivos de manera que permita encauzar la política
pública y la reforma legislativa que supere las desigualdades. La incorporación de
género, edad, pertenencia étnica, discapacidad, orientación sexual y nacionalidad,
entre otros factores, en la producción estadística de todos los poderes del Estado es
información básica para constatar el cumplimiento de los derechos humanos.
Te nga pu’oko ena o te Estado, ma’ana e haka angi angi riva riva i te ve’a i rote nga
kona anga ena mo angi angi ‘e mo u’i i te ta’e tano o runga o te derecho o te
12
tangata. E haka ‘ite tahi te huru o te tangata o te ta’ato’a kona, o te ta’ato’a nu’u,
mo ai pe ira he haka kore te haka totopa inga ke ke i te tangata. E u’i takoa ki te
ngavi’e, ki te nu’u o te ta’ato’a no matahiti o rote tangata haka tere tuai, e u’i riva
riva ki te nu’u temeio, ki te nu’u taui o te raua huru ‘e ki te nu’u o te tetahi henua,
ana haha’o ki rote haka tere inga o te Estado mo noho riva riva o te derecho pahe
tangata.
2. Ratificación de Tratados Internacionales pendientes
2. He haka tika inga i te Tratao Internacional kai mao ‘a.
El Congreso Nacional en virtud de la facultad que la Constitución Política le
otorga, debe ratificar los tratados internacionales en materia de derechos humanos
pendientes. En especial se insta a agilizar la aprobación del Protocolo Opcional de
la Convención sobre la Eliminación de todas las Formas de Discriminación contra
la Mujer, la Convención sobre el Estatuto de los Apátridas y la Convención para
Reducir los Casos de Apátrida, el Protocolo Facultativo de la Convención sobre
Derechos Económicos, Sociales y Culturales, la Convención sobre la
Imprescriptibilidad de los Crímenes de Guerra y de los Crímenes de Lesa
Humanidad, y la Convención Internacional contra el Reclutamiento, la utilización,
la financiación y el entrenamiento de mercenarios.
Te Congreso Nui ko ha’ati’a a e te Constitución Politica, mo haka titika i te tratado
internacionale o te anga e toe no ‘a o te derecho o te tangata. He u’i tahi i te rave’a
ta’ato’a mo haka kore o te haka huru ke ki te nga vi’e, he anga o runga o te Estatuto
o te Apatrida ‘e he Convención o mo haka ‘iti o te Anga o te Apatrída, he protocolo
Facultativo o te Convención o runga o te Derecho o te Hauha’a, ‘e o te Curutura, he
Convención o te o runga o te tinga’i tangata i te tama’i o runga o te ati ki te tangata,
‘e he Convención Internacional o runga o te Reclutamiento, he anga inga, he
‘auhau inga ‘e he hapi inga o te nu’u mo te tama’i
3. Cumplimiento de Sentencias de la Corte IDH y soluciones amistosas de la
CIDH
3. He ha’atura ki te Sentencia o te Corte IDH ‘e ki te haka riva riva o te CIDH.
Las sentencias de la Corte Interamericana de Derechos Humanos son vinculantes
para el Estado de Chile. Los órganos colegisladores deben adecuar la legislación
interna a los estándares que estas establecen. En particular, se debe armonizar la
legislación a fin de privar de todo efecto jurídico al Decreto Ley de Amnistía 2191
(caso Almonacid Arellano) y reformar la Justicia Militar (caso Palamara Iribarne),
en particular en lo referido a delimitar la competencia de la Justicia Militar sólo a
13
delitos militares y a personal militar. Asimismo, el poder ejecutivo y legislativo
deben cumplir con los acuerdos que el Estado chileno ha convenido a través de
soluciones amistosas ante la Comisión Interamericana de Derechos Humanos,
como es el caso de la reforma al régimen de sociedad conyugal que aún se
encuentra pendiente.
Te ha’ava inga o te Corte Interamericana o te Derecho o te Tangata ko amui tahi ‘a
ki te Estado o Tire. Te nga kona colegislaore ena e haka tano ki te nga legislacione
ena o roto o te tetahi noho inga. Ka ai atu pe ira, e haka amui mai te legislación mo
ai pe ira ‘ana kore te me’e jurídico o te Decreto o te Ley era o te Amnistía tapa’o
2191 ( o runga o te ture era o Almonacid Arellano) ‘e ‘ai ka reforma te ha’ava inga
era o te miriko ‘e ki te nu’u o te miriko. Pe ira ‘a te poder ejecutivo raua ko te
legislativo e ha’atura ki te anga era o Estado o Tire raua ko te Comisione
Interamericana o Derecho o te Tangata mo riva riva o te raua haka tere inga, pahe
oho inga era o te reforma o te noho inga o te nu’u haipo-ipo na e noho mai ena kai
oti ‘a.
4. Promoción de los derechos humanos
4. He haka angi angi I te Derecho o te tangata.
En general corresponde al Estado de Chile fortalecer una cultura de respeto a los
derechos humanos. Se alienta al Poder Ejecutivo a desarrollar campañas de
difusión y promoción de los derechos humanos que tengan por objeto modificar
los estereotipos sociales que reproducen la inferiorización de grupos
históricamente discriminados.
He anga mau ‘a o te Estado o Tire he haka hangu i te cultura nei he mo’a i te
Derecho o te tangata, He haka hangu i te Poder Ejecutivo mo u’i i te rave’a mo
haka ‘ite ki te ta’ato’a o runga o te me’e nei he derecho o te tangata mo haha’o i te
vananga ki runga i te ley o haka huru ke haka ‘ou ki te tangata haka tere tuai.
5. Medidas para la igualdad y la no discriminación
5. He rave’a mo haka tano I te tangata pe tu huru tahi ‘a
Generar e implementar, por parte de los poderes ejecutivo y legislativo, un debate
informado para la adopción de medidas de facto que aceleren la igualdad, en
especial para quienes son parte de grupos en situación de vulnerabilidad.
14
He u’i ‘e he haka tano e te nu’u o te poder ejecutivo ‘e legislativo, e tahi haka piri
mo tatake o runga i te nga me’e nei mo u’i i te anga mo haka horou i te me’e nei,
mo ke’o ke’o o te haka piri inga i te tangata mo riva riva o te nu’u e haka topa ke
no ena.
6. Reforma Justicia Militar y ley antiterrorista
6. He Reforma o te Ha’ava Miriko ‘e he ley mo haka kore i te hakamataku
El poder judicial y el Ministerio Público deben velar por la aplicación excepcional
de la ley Anti terrorista, de manera de evitar que los ilícitos que se producen con
ocasión de la protesta social sean juzgados por esta legislación especial. Asimismo
se recomienda al Poder Legislativo y Ejecutivo avanzar en una nueva reforma que
la haga compatible con las garantías del debido proceso. En este marco es
aconsejable asegurar la dependencia de Carabineros al Ministerio del Interior para
el desempeño de su función relacionada con el orden público.
E u’i riva riva e te poder judicial ‘e e te Ministerio Público mo haha’o riva riva i te
ley o te haka kore haka mataku, mo haka kore o te ha’ava inga nei i te nu’u i te
hora era ko ai ‘a te raua ture ki te Estado. Pe ira takoa ‘a, he ani ki te Poder
Legislativo ‘e ki te Poder Ejecutivo mo haka makenu e tahi reforma api mo haka
tano ki te haka tere inga i te proceso. Ki te huru o te me’e nei, e riva no mo va’ai i te
haka tere inga o te Muto’i ki te rima o te Ministerio o te Interior ma’ana e u’i pe he
raua ‘ana haka tere i te raua anga.
II. RECOMENDACIONES ESPECÍFICAS
II. RECOMENDACIONES ESPECÍFICAS
1. Acelerar la creación del Mecanismo Nacional de Prevención de la Tortura, en
cumplimiento del Protocolo Facultativo de la Convención contra la Tortura y
Otros Tratos o Penas Crueles, Inhumanos o Degradantes de las Naciones Unidas.
1. He haka horou te Rave’a Nacional mo Haka Kore o te Tortura, mo haka tano ki
te Anga o te Protocolo e haka eke ena mo haka kore o te Tortura, mo haka kore o te
tetahi ati, ‘e mo ai o te Tetahi Tapura mo kore o te ati ‘amahingo ki te tangata, o te
Naciones Unidas.
2. Reanudar el debate legislativo en torno a la creación de la figura del Defensor
del Pueblo u ombudsman, como una manera de continuar la conformación de una
red institucional que promueva y proteja los derechos humanos.
2. He tatake mo haka api haka i te legislativo mo o’o o te rave’a mo Ha’u’u ki te
Tangata henua, mo rava’e e te intitucione i te rave’a mo haka makenu i te hapa’o
inga i te derecho o te tangata.
15
3. Agilizar por parte del poder ejecutivo y legislativo el debate y tramitación de la
ley anti discriminación, y garantizar que su texto contemple al menos la obligación
inmediata de no discriminar y una acción de tutela judicial.
3.- He haka horou i te me’e he Poder ejecutivo ‘e i te Poder legislativo ana anga i te
ley mo haka kore o te haka topa ke i te tangata, mo ai pe ira ana tapura horou e te
ley nei i te me’e mo haka kore o te haka topa ke i te tangata.
4. El poder Judicial debe garantizar el acceso a recursos judiciales efectivos y
agilizar los procesos que permitan determinar las responsabilidades penales por
graves violaciones a los derechos humanos, reafirmando el carácter inamnistiable e
imprescriptible de tales crímenes.
4. E haka takea e te Poder Judicial pe nei ee
horou o te anga inga o te ture mo takea horou o te ta’e tano ki te derecho o te
tangata, e haka angi angi riva riva te hape o te ha’ava inga ta’e tano.
5. El poder ejecutivo debe fortalecer y dar continuidad a los esfuerzos desplegados
en la preservación de la memoria en materia de violaciones graves a los derechos
humanos, velando por la sustentabilidad de las instituciones dedicadas al rescate,
conservación y difusión del patrimonio histórico en esta materia.
5. E haka puai e te Poder ejecutivo i te makenu inga o te ngatu hangu nei mo haka
ma’u’a’au i te me’e he hape nui nui ki te derecho o te tangata, ‘e mo hapa’o i te nga
intitucione ena te raua anga he haka titika , he haka Maranga, he haka ‘ite ki te
ta’ato’a i te me’e tuai o te anga nei.
6. Todos los poderes del Estado deben garantizar la efectiva implementación del
Convenio N° 169 de la OIT, especialmente lo referido al reconocimiento
constitucional de los pueblos indígenas y la institucionalización del derecho a la
consulta y la participación de acuerdo a los estándares que el instrumento
establece.
6. Te nga kona Honui ta’ato’a ena o te Estado, e haka hahata te ara mo te hakatere
riva riva o te Convenio 169 o te OIT, te roa hope’a mau ki te roa era he angi angi
riva riva i te Tangata haka tere Tuai, e pe ira ‘a, e haka hio hio te anga nei pe nei
eee< e haka ‘ui te raua me’e ta’ato’a i ra’e ki te anga, e haka tano ki te rave’a haka
e’a nei.
7. Evaluar el impacto de la aplicación de ley 20.348 sobre igual remuneración, de
manera de valorar la eventual necesidad de adoptar una reglamentación que le de
eficacia.
16
7. E u’i riva riva te haha’o inga o te ley 20.348 ki te huru o te ‘auhau inga, ki takea
mai ai te hanga parauti’a o te haka tere inga ite anga mo te riva riva.
8. Redoblar los esfuerzos para erradicar la violencia contra las mujeres a través,
entre otras medidas, la promoción de campañas sostenidas destinadas al cambio
de conductas arraigadas en la sociedad, la inclusión del problema en el currículo
escolar y la capacitación a funcionarios/as públicos competentes en la materia
fundamentalmente del poder judicial y del Ministerio Público.
8. E ‘ata haka puai te hangu o te anga mo haka kore i te me’e ‘ino ki te ngavi’e, hai
tetahi atu rave’a, e haka ata hangu te haka angi angi i te huri inga o te me’e riva
riva ki te ta’ato’a, e haha’o takoa ki rote hare hapi ‘e e hapi ki te nu’u anga o rote
nga kona anga ena o te Estado te hakatere inga parauti’a o te kona ha’ava ‘e o te
Ministerio Público.
9. Se insta al Ministerio de Salud a aprobar dentro de un plazo razonable el
Reglamento de la Ley N° 20.418 que Fija Normas sobre Información, Orientación y
Prestaciones en Materia de Regulación de la Fertilidad, de manera de completar el
marco normativo en esta materia.
9. E haka horou te Ministerio o te Hare haka ora maui-ui ‘ana haka tere i te
Reglamento o te Ley nei he 20.418 e Tapura ena i te me’e he Norma o runga o te
haka ‘ite, o runga o te haka angi angi, ‘e o runga o te Va’ai hai Rave’a mo Regula i
te u’i hanga i te tupu poki, mo haka oti i te haka tere inga o te rave’a nei.
10. El Congreso y el Poder Ejecutivo deben avanzar en forma decidida hacia el
reconocimiento de los derechos civiles de las diversidades sexuales, y con ello
facilitar que estas accedan a los beneficios de las políticas sociales.
10. Te Congreso raua ko Poder Ejecutivo e angi angi riva riva ‘ana haka makenu te
derecho mo te nu’u hiku, mo ai pe ira ana rova’a takoa e raua te i rote política te
hauha’a e va’ai ena ki te ta’ato’a no.
11. Los poderes del Estado deben avanzar en la reforma al sistema penitenciario a
fin que supere las condiciones indignas en que viven las personas privadas de
libertad. El debate de estas reformas es un tema país que involucra la política
criminal de la última década, de manera que esta se oriente hacia la resocialización
de los/las internos/as y eliminar la sobrepoblación y hacinamiento carcelario.
11. Te Poder o te Estado e haka makenu takoa i te reforma o te anga he puru i te
tangata i rote hare ma’u auri, mo haka riva riva i te raua noho inga i rote hare
17
puru, te tatake o runga o te reforma nei he anga e tahi o te henua koia ko te me’e
política o te nga hora nei, ki riva ai mo haka rehe o te rahi o te nu’u puru i rote hare
ma’u auri.
12. Si bien los tribunales de garantías cuentan con facultades para velar por la
corrección del cumplimiento de las penas, la realidad demuestra que es
fundamental establecer tribunales con dedicación exclusiva para supervisar la
ejecución de las penas privativas de libertad, en especial aquellas establecidas bajo
el sistema de reclusión nocturna.
12. Ka ai atu te me’e he Tribunal o te Garantía ta’ana anga he u’i i te me’e tano mo
te horo ture mo ha’ava, te parauti’a e takea no ‘a pe nei ee< e anga haka ‘ou e tahi
tribunal mo u’i riva riva i te anga inga o te ha’ava tangata mo puru i rote hare
ma’uauri, e ata u’i ki te nu’u era i te po no e puru era.
13. El Ministerio de Justicia y Gendarmería deben prestar especial atención a la
situación de las mujeres privadas de libertad, y específicamente fortalecer
programas que protejan a los hijos/as de las madres privadas de libertad y que
propendan a la mantención de los vínculos filiales.
13. Te Ministerio o te Justicia ‘e o te Gendarmería e u’i riva riva ki te haka tere inga
o te ngavi’e puru i rote hare ma’uauri, e u’i te programa mo hapa’o i te ngapoki o
te ngavi’e puru e ai ro ‘a te ngapoki, ‘e mo haka tano i te rave’a mo haka hahine no
ki te matu’a.
14. El Ministerio de Educación debe tomar medidas destinadas a asegurar la
igualdad y no discriminación en los establecimientos educacionales. Debe
asegurarse que tanto dentro de instituciones de educación públicas como privadas
se eliminen las prácticas discriminatorias contra todo niño, niña o adolescente, en
especial, de aquellos/as pertenecientes a grupos en situación de vulnerabilidad
como niños, niñas y adolescentes indígenas, refugiados y migrantes.
14. E u’i te Ministerio o te Hare Hapi e haka angi angi i rote hapi i te me’e pe tu
huru tahi ‘a te tangata ta’ato’a. Ka haha’o riva riva ki rote nga hare hapi ena o te
Estado ‘e ki rote tetahi hare hapi ena te anga nei he haka kore te me’e he haka topa
topa ke i te ngapoki ‘e i te taure’are’a, te anga nei e ata puai ‘ana haka tere ki te
ngapoki veve o te indígena, ki te ngapoki o’o mai mai te henua o haho.
15. El Estado a través de los Poderes Ejecutivo, Judicial y Legislativo debe adoptar
medidas administrativas, judiciales y legislativas pertinentes y eficaces con el
18
objeto de erradicar el trabajo infantil. Particular énfasis deben tener las medidas
que se adopten para erradicar las peores formas de trabajo que sujetan a de niños,
niñas y adolescentes a formas de explotación económica y laboral que impiden el
ejercicio de sus derechos fundamentales.
15. E u’i riva riva e te Estado raua ko te Podere Ejecutivo, e te Podere Judicial ‘e
Legislativo i te haka tere inga o te anga nei e haka titika ana anga mo haka tano ki
anga o te ngapoki. Ka ai atu pe ira, e takea riva riva te haka makenu inga o te
rave’a nei mo te riva riva o te ngapoki, ‘e o te mau taure’area’ o haka anga haka ‘ou
e te rave’ino ki te anga ta’e tano topa ke ki te raua derecho pahe tangata.
16. El Estado a través de los Poderes Ejecutivo, Judicial y Legislativo debe limitar el
uso de la privación de libertad como medida inmediata para los/as jóvenes
procesados en virtud de la ley 20.084 sobre Responsabilidad Penal Adolescente,
reservando esta medida para casos excepcionales, en los cuales de todos modos, el
énfasis debe estar en la pronta reinserción del adolescente.
16. Te Estado raua ko te Poder Ejecutivo, koia ko te poder Judicial ‘e Legislativo e
u’i te rave’a mo haka rehe i te utu’a he puru ta’ue i te taure’are’a e e’a ena i runga i
te ley 20.084 o runga i te Haka Tere i te Utu’a ki te Taure’are’a, mo topa o te utu’a
nei mo te me’e he hape nui-nui mau ‘a, ka ai atu pe ira e takea no ‘a te haka topa
inga i te taure’are’a.
17. El Congreso debe dictar legislación especial que regule el delito de trata
modificando el actual artículo 367 bis del Código Penal en pos de sancionar toda
forma de explotación, incluida la trata interna de personas.
17. E papa’i e te Congreso i te legislación tano mo haka titika mo haha’o ki rote
araticulo 367 o te Código o te Ha’ava mo haka utu’a i te hape ta’ato’a e haka anga
ena i roto i te tangata.
18. El poder ejecutivo debe agilizar el proceso de adopción del Reglamento de la
Ley sobre refugiados a fin de garantizar su plena implementación.
18. E haka horou e te poder ejecutivo ana haha’o ki rote Reglamento era o te Ley i
te rave’a mo haka tere riva riva i te nu’u tetere mai mai haho.
19. El poder ejecutivo debe garantizar el acceso y goce efectivo a la población
refugiada, solicitante de refugio y reasentada, a los derechos económicos y
sociales, proporcionado ayuda y asistencia humanitaria que permitan la
integración efectiva y la plena garantía del principio de no devolución.
19
19. E haka tano e te poder ejecutivo i te hah’o inga riva riva mai o te nu’u tetere
mai mai haho, o te nu’u nono’i mai mo nonoho riva riva o raua, mo ha’u’u pahe
tangata, ki takea ai te rave’a parauti’a mai te ha’amata ‘ana o haka hohoki ro.
20. El Ejecutivo debe garantizar que las solicitudes de refugio se tramiten de
conformidad con la ley, eliminando la práctica de pre-admisibilidad y asegurando
que la tramitación en todas sus etapas cumpla con los debidos requisitos formales
de manera de facilitar la apelación oportuna.
20. E haka titika e te ejecutivo ki te raua nono’i mo nonoho, e anga riva riva e haka
tano ki te ley, e haka kore i te me’e he hihi-hihi ‘e mo haka titika riva riva i te anga
inga ta’ato’a ki tano ai ki te raua huru mo te hora era o te ture.
TRADUCCIÓN
Gentileza de Clementina Tepano, Conadi Rapa Nui.
2011.
20