Pravo ispit by 8h6Tr9

VIEWS: 0 PAGES: 7

									OPŠTE UČENJE O PRAVU

  1. Seminarski


  2. Pojam tumačenja prava i vrste tumačenja prava
     Pojam tumačenja (uopšte): Radi se o tumačenju materijalne pojave gdje postoji
     odašiljač koji odašilje materijalnu pojavu (znak) i drugo lice koje prima i tumači taj
     znak. Npr. Brodovi komuniciraju svjetlosnim znacima (morzeova azbuka) ili
     zastavicama.
     Što se tiče prava, odašiljač je parlament, a primalac je tumač zakona.
     Tumači zakona (mogu biti državni i nedržavni):
             a) Državni organi
             b) Privatna lica u postupku primjenjivanja prava. Ovo tumačenje nije
                 obavezno i nema onu snagu koju ima tumačenje koje vrše državni organi
             c) Naučnici (pravna nauka) Ovo tumačenje ima odreĎeni značaj i ulogu, mada
                 nije obavezno, tj. obavezuje snagom svog autoriteta

     Najveći autoritet kod tumačenja imaju sudovi jer svaki dan tumače pravo.

     Tumačenje prava znači utvrĎivanje pravnog smisla pravne norme.

     Tumačenje može biti široko (sistemsko) i tumačenje pojedine pravne norme.

     Sredstva tumačenja su jezik, logika, istorija norme, cilj norme, itd.

     Prema sredstvima postoje istoimene vrste tumačenja prava:

     1. Jezičko tumačenje je najvažnije tumačenje jer je vezano za jezički tekst norme i
        norma se tumači po pravilima jezika, interpunkcijskih znakova. Jezičko tumačenje
        predstavlja utvrĎivanje značenja (sadržaja) norme upotrebom pravila jezika koja su
        standardizovana i kodifikovana u nauci o jeziku. S obzirom da se jezik sastoji od
        riječi, skupova riječi i inerpunkcijskih znakova, to se jezičko tumačenje dijeli na
        leksičko, gramatičko, sintasičko i interpunkcijsko. Svaki jezički znak ima svoju
        sopstvenu ulogu i značenje u tekstu, tj. nije suvišan i beznačajan i ne smije se
        nanemarivati. Ukoliko znak ima više značenja, prvenstveno se uzima ono koje je
        uobičajeno i normalno, odnosno glavno značenje, a ne sporedno i izuzetno
        značenje.
     2. Vezano i slobodno tumačenje. Vezano je ono koje se drži striktno teksta norme, a
        slobodno nije vezano za tekst norme, tj. tumač potpuno slobodno tumači pravnu
        normu. Postoje pristalice i jednog i drugog. Ipak, preovladava shvatanje da je
        pravilnije vezano tumačenje jer kod slobodnog tumačenja postoji opasnost da se
        ode u proizvoljnost.
     3. Subjektivno tumačenje. Kod ovog tumačenja tumač tumači volju tvorca norme.
        Tu se postavlja problem tvorca jer on nikada nije jedno lice.
     4. Objektivno tumačenje je ono tumačenje koje normi daje cjelokupno društvo.
   5. Statičko i evolucionističko tumačenje. Statičko je ono koje je norma imala u
       momentu donošenja norme, a evolucionističko je ono koje norma ima u momentu
       tumačenja. Osnova evolucionističkog tumačenja je pretpostavka da se taj smisao
       mijenja (evoluira) od trenutka donošenja same norme do trenutka njene primjene.
       Npr. Prije 30 godina je bilo zabranjeno voziti preko 30 km/h. Statičkim
       tumačenjem, to bi značilo da je i danas zabranjeno voziti preko 30 km/h.
   6. Sistematsko tumačenje. Ovde se norma tumači u odnosu na cijeli sistem normi
       koji čine pravni sistem. Ovim tumačenjem se utvrĎuje pravo (istinito) značenje
       pravne norme pomoću njenog povezivanja sa drugim normama u pravnom poretku
       i sistemu prava.
   7. Istorijsko tumačenje. Kod istorijskog tumačenja ispituju se istorijske okolnosti od
       nastanka norme do momenta tumačenja norme. Istorijsko tumačenje prava
       predstavlja utvrĎivanje značenja norme tako što se ispituje uticaj različitih
       društvenih okolnosti na donošenje pravnih normi kao i uslovi i razlozi za promjene
       koje je pravna norma doživjela od trenutka donošenja do momenta tumačenja.
   8. Ciljno tumačenje. Ovde se tumači kakav cilj treba norma da postigne. Zadatak
       ciljnog tumačenja je da bliže ispita krajnji cilj norme i njenu vezu sa opštim
       ciljevima pravnog poretka. Npr. Norma je da se ide u vojsku sa 18 godina ili u
       školu sa 7. Za vojsku moramo imati 18, ali za školu ne moramo imati 7.
   9. Analogija. Kod analogije tumačimo isto istim, a to znači da ako postoji norma za
       jedan slučaj, onda na isti ili sličan slučaj koji nije regulisan primjenjujemo ovu
       postojeću normu. Analogijom se popunjavaju praznine.
   10. Tumačenje razlogom protiv (argumentum a contrario). Npr. Norma glasi:
       Zabranjeno je ići lijevom stranom ceste. Da li je dozvoljeno ići s desne strane?
       Ako bi primjenili tumačenje analogijom slijedi da je zabranjeno ići i desnom
       stranom. Ako bi primjenili tumačenje razlogom protiv slijedi da je dozvoljeno ići
       desnom stranom.
   11. Logičko tumačenje. Metoda logičkog tumačenja sastoji se u utvrĎivanju smisla
       teksta pomoću pravila logičkog mišljenja. Logičko tumačenje predstavlja provjeru
       i utvrĎivanje značenja norme primjenom pravne logike na značenja dobijena
       trugim sredstvima tumačenja.
   Zaključak:
   Pravo tumačenje je ono tumačenje koje utvrĎuje pravi smisao norme, a do njega se
   dolazi primjenom svih ovih vrsta tumačenja, ali se najvažnije jezičko tumačenje. Sva
   ostala moraju se bazirati na tome.
3. Pojam države i elementi države
   Država je organizacija koja raspolaže monopolom fizičke sile (vojska i policija) koja
   služi da održava onaj način proizvodnja koji je u interesu odreĎene društvene
   zajednice. Moderna država je zajednica slobodnih ljudi.
   Ratovi se vode zbog promjene svojinskih odnosa. Npr. II Svjetski Rat - dolazak
   komunizma (promjena svojinskih odnosa: privatno oduzeto i pretvorenu u društveno).
   Nakon zadnjeg rata se vraća na staro stanje. Francuska buržoaska revolucija. Do 1789.
   čovjek nije bio čovjek nego je prodavan sa zamljom. U SAD (rat Sjever-Jug) je
   davanje prava crncima. Do II Svjetskog rata žene nisu imale radnu sposobnost.
   Napredak je generalno spor.
   Elementi države:
   1. Teritorija države je cjelovit trodimenzionalan prostor na zemlji koji zauzima jedna
      država. Cjelovitost znači da je državna teritorija povezan prostor (ima izuzetaka:
      npr. Aljaska). Trodimenzionalnost znači da se državnom teritorijom pored kopna (i
      mora) smatra vazdušni prostor (do odreĎene visine) kao i zemljina utroba ispod
      državnog kopna. Veličina državne teritorije je odreĎena državnom granicom. Pošto
      se granice nalaze izmeĎu dvije države, potrebno ih je uspostaviti meĎudržavnim
      aktima.
   2. Državna vlast je svojstvo države, tj. njenih organa da izdaju obavezna pravila
      ponašanja, a oni na koje se te pravila odnose su dužni da im se pokoravaju. Vlast
      pretpostavlja postojanje odnosa nadreĎenosti i podreĎenosti iza koga kao garant
      stoji monopol sile. Vlast je legitimni društveni odnos, a to znači da većinski broj
      državljana prihvata i odobrava ciljeve za čije ostvarenje se pravila propisuju. Jedna
      od karakteristika je to što državna vlast na svojoj teritoriji ima svojstvo
      suprematije, odnosno sve zajednice i pojedinci na njenoj teritoriji moraju poštovati
      njena pravila ponašanja.
   3. Narod, stanovništvo. Sam pojam države koji je opisuje kao zajednicu ljudi upućuje
      na to da države nema i ne može biti bez ljudi. Narod jedne države čine samo oni
      ljudi koji su sa državom u posebno pravno ureĎenom odnosu što podrazumjeva
      meĎusobna prava i obaveze. Taj odnos je ustvari državljanstvo.
   4. Suverenitet (interni i eksterni). To je bitno svojstvo državne vlasti koje znači da je
      državna vlast vrhovna vlast. Da je država suverena, to znači da je državni poredak
      poredak iznad koga nema višeg poretka, a jedini poredak koji bi se mogao priznati
      kao viši od državnopravnog poretka jeste meĎunarodnopravni poredak. Interni -
      prema svojoj teritoriji, eksterni – prema drugim državama.

   Vatikan je mini država, ali je izuzetno suveren-moćan. Moć je i u proizvodnji
   (Njemačka je izgubila u II Svjetskom ratu jer je nadjačana u proizvodnji). EU ima 25
   zemalja, ali SAD ima 53. Teritorija ne mora da bude jedinstvena (Aljaska).
4. Pojam i vrste demokratije i autokratije
   Pojam demokratije: vladavina naroda. Poredak u kome vlast pripada većini graĎana, u
   kome većina graĎana bira neposredne nosioce vlasti, kontroliše njihov rad i može ih
   pozvati na odgovornost se naziva demokratijom. U savremenom svijetu su čiste
   demokratije objektivno nemoguće, a čiste autokratije, iako moguće, nisu poželjne i
   izložene su kritikama i pritiscima demokratske javnosti. Zbog toga su na sceni
   mješoviti oblici u kome preovlaĎuju elementi jednog ili drugog oblika.
   Elementi:
          - Svijest graĎana, tj. politička kultura ili politička svijest graĎana kao osnov
              uspješnog učestvovanja u političkoj djelatnosti i uticanje na političku vlast
              kao stvarni politički subjekt, a ne kao objekt nečijeg odlučivanja. Čovjek
              mora biti svjestan onoga što je dobro i onoga što je loše za njega i za
              njegovu grupu, kao i za druge grupe globalnog društva.
       -    Standard, materijalna neugroženost graĎanja. Za potpuniju demokoratiju,
            za visoku kulturu koja uvijek prati, nužan uslov je viši stepen materijalnog
            standarda.
       - Postojanje sloboda i prava, garancije za ostvarivanje prava. Nije dovoljno
            da sva ta i druga prava, koja su najčešće garantovana ustavnim normama
            budu samo deklarativna, već su potrebna i efikasna sredstva za njihovo
            ostvarivanje i zaštitu. Sloboda medija, politički pluralizam, izbornost i
            smjenjivost najviših organa vlasti, zakonitost i ustavnost djelovanja državih
            organa i službenih lica, javnost rada svih nosilaca državnih i društvenih
            funkcija, politička i pravna odgovornost istih.
Vrste: Politička, socijalna, neposredna, posredna
       - Antička demokratija je demokratija antičkih grčkih gradova-polisa,
            posebno Atine. To je bila više vrsta autokratije jer je vlast imao mali broj
            ljudi.
       - Formalna i stvarna demokratija, kao i politička i socijalna demokratija
            ostvaruju se kao oblici predstavničke- reprezentativne demokratije koja je
            osnovni oblik moderne graĎanske demokratije.
       - Neposredna demokratija je oblik političkog ureĎenja u kome čitav narod
            neposredno, sam vrši vlast. Tu ne postoji razlika izmeĎu državne
            organizacije i naroda, pa je to negacija države. Danas postoje samo
            elementi takve demokratije: narodna inicijativa, referendum, narodni veto i
            plebiscit
       - Posredna demokratija je takav oblik demokratije u kome narod bira svoje
            predstavnike u organe državne vlasti.

Pojam autokratije: vladavina pojedinca
Autokratija predstavlja oblik političkog sistema u kome državni poglavar, monarh,
diktator ne izvodi svoju vlast iz volje naroda ili nekih značajnih dijelova društva, već
vlada na osnovu ličnog ugleda (harizme), na osnovu religijskih ili tradicionalnih
shvatanja i na oružanoj sili kojom upravlja jedan broj njemu vijernih moćnika. Većina
stanovnika nema uticaja na bilo koji način na političku vlast i više su podanici nego
slobodni graĎani.
Vrste: Plutokratija - vladavina bogatih, Oligarhija - vladavina manjine, Aristokratija -
vladavina moćnih i slavnih
Pojavni oblici: Staljinizam, Fašizam, Pinoče, Titoizam, Mao Ce Tung, Kastro
        - Oligarhija predstavlja državu u kojoj se uz državnog poglavara u vlasti
            učestvuje po vlastitiom pravu i manji dio društva koji je i ekonomski
            vladajući stalež, dok je većina stanovništva isključena iz političkog
            odlučivanja.
        - Aristokratija: Ako se u oligarhiji vladajuća manjina postavlja na osnovu
            porjekla.
        - Plutokratija: Ako se u oligarhiji vladajuća manjina posavlja na osnovu
            bogatstva.
    5. Oblici državne vlasti: Predsjednički sistem, parlamentarni sistem, konventski sistem,
        mješoviti sistem.
        Ukoliko državu odredimo kao političku i pravnu organizaciju, tada se sadržina vršenja
        državne vlasti ispoljava kao stvaranje i primjena prava, pri čemu je pravo političko
        sredstvo „u rukama države“ pomoću koga ona vrši vlast.
        Tri najzastupljenija oblika državne vlasti su:
-   Predsjednički sistem je najbliži podjeli vlasti. Najtipičniji predsjednički sistem je
    uspostavljen u SADu ustavom od 1787. Predsjednički sistem SAD je zasnovan je na ideji
    o najdosljednijoj podjeli vlasti izmeĎu zakonodavih, izvršnih(upravnih) i sudskih organa.
    To znači da svaka vlast treba da vrši isključivo one poslove koji joj po prirodi stvari
    pripadaju te da bude što nezavisnija od druge dvije vlasti. TakoĎe, zbog materijalne
    nadmoći zakonodavne vlasti , sudska i upravna vlast su zaštićenje od zadiranja
    zakonodavne vlasti u njihov domen i učinjene su jednakim. U ovom sistemu ne postoji
    vlada kao posebna institucija, pa ne postoji ni premijer. Obje funkcije vrši predsjednik koji
    se bira neposredno. U ovom političkom sistemu i obliku državne vlasti naročito je snažan
    položaj predsjednika koji je istovremeno i šef države i šef upravne vlasti, po čemu je ovaj
    sistem i dobio ime.
-   Parlamentarni sistem je najbliži ravnoteži (jednakih) vlasti. Proizvod je engleske političke
    tradicije koji se razvijao i usavršavao nekoliko vijekova. Prisutan je u većini nekadašnjih
    engleskih kolonija (Commonwealth) Parlamentarni sistem nije ustanovljen odreĎenim
    ustavno-pravnim ili nekim drugim zakonskim aktom iz čijih bi se odredaba moglo vidjeti
    kakva je njegova organizacija i politička suština. Engleska čak nema ustav u
    formalnopravnom smislu, nego ime akte čisto ustavnog karaktera (Petition of Rights, Bill
    of Rights) Podjela vlasti je značajno manja (umjerenija) nego u predsjedničkom sistemu.
    Značajna karakteristika ovog sistema nije parlament jer on postoji i u drugim sistemima,
    nego uticaj parlamenta na druge dvije vlasti, naročito na izvršnu. Razvojem drugih
    sistema došlo je do pada monarhija, dok je ovde došlo do njenog ograničavanja, te su
    nastali House of Lords i House of Commons. Izvršnu vlast u Engleskoj ima vlada. Šef
    države u engleskom parlamentarnom sistemu je monarh. On nije vrhovni državni organ
    već ima samo simboličku ulogu. U parlamentarnom sistemu se (suprotno predsjedničkom)
    bira (direktno) vladajuća stranka iz čijih redova se formira vlada.
-   Konventski sistem je najbliži jedinstvu vlasti. Dok prdsjednički sistem insistira na
    dosljednoj podjeli vlasti, a parlamentarni sistem na njenoj ravnoteži, konventski sistem
    nastoji da ostvari premoć zakonodavne vlasti i da izvršnu vlast tretira kao svoju
    „produženu ruku“ koja se nalazi pod stalnim nadzorom. Dok je šef države u
    predsjedničkom sistemu oličena u predsjedniku, u parlamentarnom je šef države
    reprezentativna ličnost, u konventskom je ta funkcija u sjeni ostalih funkcija, te je sveden
    na simbolički značaj. Cilj ovakvog sistema je da se u skupštini pored najviše zakonodavne
    vlasti skoncentriše i izvršna vlast. Šef države je predsjednik savjeta (dio skupštine
    zadužen za izvršnu vlast) koji ima simboličku ulogu.
    6. Pravna norma se definiše kao pravilo o ponašanju ljudi (subjekata prava)
        sankcionisano monopolom fizizičke sile kojim raspolaže država. Pravne norme su
        najprostiji činilac prava te se ne mogu razložiti na svoje sastavne dijelove pri čemu bi
   svaki dio sačuvao pravni karakter. Sastoji se od dispozicije (naredbe) i sankcije. Mora
   postojati pretpostavka dispozicije i pretpostavka sankcije.
   Pretpostavka dispozicije (hipoteza) pravne norme je onaj njen element u kome se
   odreĎuju uslovi po kojima se pravna norma primjenjuje (obično sadrži opis činjenične
   situacije na koju norma treba da se primjeni).
   Dispozicija može biti formulisana kao zabrana, naredba ili ovlašćenje. Dispozicija
   predstavlja primarno (osnovno) pravilo ponašanja koje kao normativni element pravne
   norme predstavlja nalog jedne volje upućen drugim subjektima u društvu kako treba
   da se ponašaju.
   Pretpostavka sankcije predstavlja prekršaj ili delikt. Ona je nužni i obavezni element
   pravne norme , tj. uslov za primjenu sankcije.
   Sankcija pravne norme je onaj element pravne norme koji normi daje pravni karakter i
   po kome se ona razlikuje od ostalih društvenih normi. U njoj je sadržano sekundarno
   pravilo ponašanja koje se primjenjuje u slučaju da nije primjenjena dispozicija ,tj.
   kada doĎe do delikta. Norma glasi: Svako onaj ko ima imovinu (pretpostavka
   dispozicije) dužan je da plati porez (dispozicija). Ako ne plati (pretpostavka sankcije)
   slijedi ... (sankcija).
   Sankcije mogu biti krivične sankcije (kazne) i graĎanske sankcije. Primjer graĎanske
   sankcije: Razbijen prozor - (novčana) naknada ili restitucija (vraćanje u prethodno
   stanje). U slučaju graĎansko pravnog delikta sankcije prema licima se sastoje od
   naknade imovine ili neimovinske štete koja je nastupila deliktom. U slučaju izvršenja
   disciplinskog delikta, sankcije se sastoje u oduzimanju ili ograničavanju nekih prava
   ili u novčanim kaznama.
   Sankcije prema pravnim aktima: Pravni akti se poništavaju.
   Postoji više vrsta dispozicije pravne norme:
            1. Sa neodreĎenom sadržinom. Ovakve dispozicije sadrže nedovoljno
                 precizno odreĎeno pravilo ponašanja, pri čemu se precizno odreĎivanje
                 pravila ponašanja prepušta drugom subjektu, po pravilu sudu ili organu
                 uprave koji će ga u svakom konkretnom slučaju precizirati. Ovakve
                 dispozicije postoje jer su društveni odnosi prekomplikovani da bi ih pravo
                 moglo pratiti. (npr. udio supružnika u zajedničkoj imovini se naknadno
                 precizira na osnovu visine zarade, stepen i vrstu pomoći, učešće u
                 domaćinskim poslovima, odgajanje djece i sl.). Zajednička imovina je ona
                 imovina koju su bračni drugovi stekli
                              i. tokom braka
                             ii. radom (ne zajedničkim)
            2. Alternativne dispozicije predstavljaju alternativno postavljano pravilo
                 ponašanja. One daju obavezanom subjektu slobodu izbora izmeĎu više
                 ravnpravnih pravila ponašanja. (npr. obavezu mogu ispuniti predajom 10 kg
                 brašna ili 10 l ulja ili bicikla)
            3. Ovlašćujuća dispozicija (normativno široko postavljena, npr. mogu se
                 zaključiti svi ugovori samo pod uslovom da nisu protivni javnom poretku
                 (ustav, propisi, moral))
7. Subjekti i objekti prava
Subjekti prava su fizička i pravna lica i samo oni mogu biti nosioci prava i obaveza.
Fizička lica stiču pravnu sposobnost roĎenjem (mogu je steći i prije roĎenja ukoliko je
to u njihovom interesu), poslovnu sposobnost se vezuje za razvoj svijesti i volje
fizičkih lica i stiče se s odreĎenim uzrastom (sa 18 godina - punoljetstvom), bračnu sa
18 (ili sa 16 odlukom vanparničnog suda), testamentalna sposobnost je sa 16 godina,
radna sa 15, deliktna sa 14 (razbijanje prozora), prestaju biti subjektom prava
momentom smrti ili sudskim proglašenjem nestalog lica umrlim.
Pravna lica stiču i pravnu i poslovnu sposobnost upisom u sudski registar. Taj registar
vodi osnovni ili opštinski sud.
Pravno lice je skup fizičkih lica koji imaju svoju imovinu, organizaciju i koja su
priznata od pravnog poretka. Pravna lica se dijele na javno pravna i privatno pravna,
zavisno od toga u čijim rukama je imovina (npr. bolnica može biti i u privatnim i u
državnim rukama)
Pravna sposobnost je sposobnost biti nosilac prava i obaveza.
Poslovna sposobnost je sposobnost svojim izjavama volje sticati prava i obaveze.
Objekti prava
Objekt je sve ono na šta je upereno/na šta se odnosi subjektivno pravo ili povodom
čega nastaje pravni odnos. Oni predstavljaju pazlog ili povod pravnog odnosa, sponu
koja povezuje subjekte prava u pravni odnos. Objekti mogu biti objekti ekonomskog
prometa:
         1. Stvari koje su namjenjene tržištu (robe). Npr. Pravim kod kuće stolicu a ne
            prodajem - ta stolica nije stvar u pravnom smislu. Postoje stvari koje su van
            prometa kao npr. javna dobra (putevi, mostovi, zaštićeni spomenici kulture,
            nacionalni park). U ograničenom prometunalaze se npr. lijekovi, oružje,
            municija... jer za njih moramo dobiti dozvolu. Postojala su i tzv. dobra
            mrtve ruke (zemljišta i kuće koje su se dodjeljivale kolonistima poslije II
            Svjetskog rata 1946.-1948. Kolonisti su postali vlasnici i zemlje i kuća, ali
            ih nisu mogli otuĎiti u roku od 30 godina.)
         2. Ljudske radnje. Moraju biti
                          i. moguće, npr. preskočiti Miljacku nije moguće
                         ii. odreĎene (odredive)
                        iii. dozvoljene, npr. kupiti drogu nije dozvoljeno
         3. Lična dobra
                          i. čast,
                         ii. ugled,
                        iii. ime. Postaju objekti prava kada se povrijede.
         4. Autorska prava (muzika, filmovi, tekstovi...) BiH ima zakon o aut. pravu,
            ali još nije aktivna zaštita autorskih prava. Zaštita se ranije ostvarivala kod
            Saveznog zavoda za patente u Beogradu.
            Danas se smatra da čovjek više nisu objekti prava mada je u u ljudskoj
            istoriji bilo perioda kada je to bio.

								
To top