VS lijden nu zelf onder patent op duur medicijn

Natuurwetenschap

in het Nieuws

nummer 31, februari 2007

Alle artikelen zijn ingekort. De volledige artikelen zijn, net

als de digitale versie van deze krant te vinden op:

www.phys.uu.nl/natunieuws/





"Er zijn aanwijzingen dat alcoholisme bij op de gezondheid bekend, maar er zijn al meer



DNA, Stamcellen mannen sterker overerfbaar is.

Alcoholverslaving zie je ook meer bij mannen.

dan 6000 verschillende soorten gevonden. Er

lopen tal van onderzoeken naar bijvoorbeeld

Vrouwen grijper eerder naar slaappillen," het effect op diverse kankersoorten,

& Klonen vertelt de psychologe.

Vandaar dat ze voor mannen koos bij deze

huidveroudering, afslankeffecten en hart- en

vaataandoeningen.

studie. Een woordvoerder van de Wageningen

Universiteit, waar Schijlen zijn onderzoeken

deed, verwacht niet dat er snel gezondere

Alcoholisch gen Elke dag een kakelvers eitje fruit- en groentesoorten in de winkel zullen

liggen. Daarvoor is het onderzoek nog te

Drankzucht diep in DNA tegen de kanker experimenteel. Maar dat de genetisch

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 Volkskrant, 20 januari 2007 gemodificeerde producten op termijn de

gewone, en minder gezonde soorten

De ene zuipschuit smacht meer naar Onderzoekers hebben kippen genetisch verdringen, lijkt wel zeker

alcohol dan de andere. Psychologe zo gemanipuleerd dat ze eieren met

Esther van den Wildenberg onderzocht menselijk eiwit leggen. Slim?

de verschillen in drankzucht bij

Maastrichtse mannen met verschillende Het maken van geneesmiddelen en andere

varianten van een gen. medisch werkzame stofjes is bewerkelijk en

kostbaar. Het kan dan goedkoper, sneller en

Alcoholisme wordt voor ongeveer de helft efficiënter zijn die stoffen door genetisch

bepaald door genen. Eén van die genen in dit gemanipuleerde organismen te laten maken.

complot ligt op het zesde chromosoom en Zo worden bacteriën al jaren ingezet voor de

komt in twee variaties voor: een G- en een A- bulkproductie van insuline. Als biofabriekjes.

versie. Mensen met de G-versie, het G-allel,

hebben een veel sterkere hunkering naar Voor complexere eiwitten heb je echter hogere

alcohol. organismen nodig. Biotechnologiebedrijven Genen uit onder andere druiven en alfalfa zorgen

zoals het Nederlandse Pharming sleutelen ervoor dat in tomaten meer gezondheids-

Zo'n stoornis wordt vastgesteld als iemand aan daarom aan transgene geiten, koeien en bevorderende stoffen ontstaan.

een aantal criteria voldoet. Daar horen konijnen die de nuttige stofjes afscheiden in

bijvoorbeeld controleverlies, het vertonen van hun melk.

alcoholtolerantie en

ontwenningsverschijnselen bij. "Gek genoeg is Aan dat rijtje kan de kip worden toegevoegd. Kanker komt én blijft door

Deze week meldde het Roslin Institute bij

een duidelijke hunkering naar alcohol geen

Edinburgh – waar in 1996 schaap Dolly, de

zelfde genfout

maatstaf," zegt Van den Wildenberg, die juist NRC, 25 januari 2007

die alcoholzucht onderzocht. eerste zoogdierkloon, werd geboren – dat ze

kippen zó hebben gemanipuleerd dat ze eieren

leggen met eiwitten waarmee je onder meer Het opnieuw activeren van één niet

een kankermedicijn kunt maken. meer werkend gen in tumoren is

voldoende om die kankers te doden.

Voor het kankerveroorzakende p53-gen

Druivengen maakt tomaat is deze week aangetoond dat het de

kanker ook in leven houdt.

gezonder

Met twee publicaties in de Nature van vandaag

Trouw, 1 februari 2007 en een derde publicatie in het

wetenschappelijke tijdschrift Cell, laten drie

Genen uit onder andere druiven en concurrerende onderzoeksgroepen zien dat

alfalfa zorgen ervoor dat in tomaten tumoren vaak maar door één beslissende

meer gezondheidsbevorderende stoffen genfout in leven blijven en groeien. Het

ontstaan. Met deze genetische beslissende gen dat een tumor groeiend houdt,

modificatie zouden op termijn allerlei is bijna altijd een van de kankerbevorderende

fruit- en groentesoorten nog veel of -onderdrukkende genen die de afgelopen

gezonder kunnen worden dan ze al zijn. decennia bekend zijn geworden.

Bij het zien van welk glas voelt u zich het meest Tomaten bevatten net als onder meer appels, In de nu gepubliceerde onderzoeken is in

gelukzalig? spruitjes, rode wijn en peulvruchten veel muizen – op verschillende manieren – een

flavonoïden. Van deze stof is een gunstig effect stuk DNA in het p53-gen geplaatst dat ervoor



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 1 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

zorgt dat het gen niet werkt. De muizen prionen in het runderlichaam vouwen zich ook Griep, verkoudheid, acute bronchitis en keel-

groeien op met een niet-functionerend p53- verkeerd, waardoor eiwitklonters ontstaan. De en oorontsteking zijn infecties die veroorzaakt

gen en krijgen al snel kanker. Maar het dieren worden ziek, krijgen omvangrijke worden door virussen. Antibiotica werken

geïntroduceerde DNA heeft een „schakelaar‟ hersenbeschadigingen en gaan ten slotte dood. alleen tegen bacteriën. Dankzij eerdere

waardoor het in de levende muis met een Wetenschappers rond het Amerikaanse antibioticacampagnes is het gebruik ervan in

specifiek stofje uitschakelbaar is. Na toedienen België in vijf jaar tijd met 24 procent gedaald

biotechnologiebedrijfje Hematech in Zuid-

van dat stofje werd het p53-gen actief, stopte

Dakota kweekten een cellijn van een

de kanker met groeien en verdween zelfs vaak Holsteinstier, waarbij ze het gen dat codeert

grotendeels. voor het prioneiwit uit het DNA knipten. Deze Anti-hiv gel faalt

cellen gebruikten ze om klonen te maken. Zo noorderlicht.vpro.nl, februari 2007

werden er twaalf stierkalfjes geboren.

Kruisen mens en dier: handig Een vaginale gel die bedoeld was om

maar eng vrouwen tegen het aidsvirus te

NRC, 11 januari 2007 beschermen, blijkt het aantal

besmettingen in de praktijk juist te

verhogen. De proeven ermee zijn ijlings

De doorgaans liberale Britten durfden

Ziekte &

gestopt.

vandaag nog niet te beslissen of je een

embryo mag maken van een koe of Vrouwen in Zuid-Afrika, Benin, Oeganda en



Gezondheid

konijn en een mens. De Nederlandse India deden mee aan een experiment met het

wet geeft de wetenschap veel vrijheid. virusdodende middel Ushercell, 1333 in totaal.

Maar bij een tussentijdse evaluatie bleek, dat

De Chinese onderzoekster Hui Zhen Sheng

gebruiksters juist vaker besmet waren geraakt

maakte begin 2003 in het vakblad Cell

dan een controlegroep. De proef is daarom

Research bekend maakte dat zij menselijk

DNA had ingebracht in de eicel van een konijn Alles weten heeft een prijs met onmiddellijke ingang gestopt, kondigde

fabrikant Polydex Pharmaceuticals gisteren

en zo een embryo had gemaakt. Sindsdien zijn NRC, 19 januari 2007 aan. Ook een andere praktijkproef met

dit soort hybriden realiteit. Dat is zeker te

ditzelfde middel, onder 1700 Nigeriaanse

merken in het Verenigd Koninkrijk, dat geen

Van welke van de vele erfelijke ziekten vrouwen, is direct beëindigd, hoewel daar geen

verbod heeft op het maken van menselijke

zou je willen weten of je pasgeboren aanwijzingen waren voor een verhoogde

embryo‟s voor experimenten. Twee

baby eraan lijdt, vroeg Symone Detmar besmettingskans. De aandelenkoers van het

onderzoeksteams hebben een aanvraag lopen

van onderzoeksinstituut TNO aan Canadese Polydex stortte na die mededeling

voor onderzoek naar vergelijkbare studies als

ouders die net een kind hadden in.

die van Sheng, met gefabriceerde mens-dier-

gekregen of nog net niet. Ze vroeg het

embryo‟s. Chimaera‟s heten ze, naar monsters,

ook aan ouders van kinderen met

(deels geit, slang en leeuw) uit de Griekse

erfelijke ziekten die wel en die niet

mythologie.

behandeld konden worden.

De ouders wilden alles weten. Allemaal. Ook

als de ziekte van hun kind niet te genezen zou

zijn, zoals bij taaislijmziekte. Maar, zeiden ze

er wel bij, alléén als daarmee onherstelbare

schade kon worden voorkomen. Als er toch

niets aan te doen was, zeiden veel minder

ouders hun kind te willen laten screenen.

Sinds 1 januari van dit jaar en na veel

discussie, worden pasgeboren baby‟s in Na seksuele onthouding nog steeds het meest

Omstreden gebruik van hybride embryo’s is Nederland niet meer getest op drie erfelijke effectieve middel om hiv-besmetting te

volgens Nederlandse wet toegestaan aandoeningen, zoals in veel landen, maar op voorkomen: het condoom.

zeventien. Daarmee zullen jaarlijks bij

En het DNA kan ook van een mens komen, om gemiddeld 89 extra kinderen, ziekten in een

een menselijke kloon te maken. Het is de

laatste jaren een veelgenoemde utopie

vroeg stadium kunnen worden opgespoord. De Onderzoek naar alcohol-

ziekten die het kabinet op advies van de

geworden van het stamcelonderzoek. Stap één: Gezondheidsraad sinds 1 januari van dit jaar baby’s

neem, bijvoorbeeld, een Parkinson-patiënt. aan de screening toevoegde, zijn ziekten die Toenemende bezorgdheid over

Stap twee: maak met zijn DNA een kloon en niet altijd te genezen zijn, maar waarbij door drankgebruik tijdens zwangerschap

haal er embryonale stamcellen uit. Stap drie: vroeg te behandelen schade kan worden

kweek zo nieuwe hersencellen en spuit die in Trouw, 12 januari 2007

voorkomen. Ouders zouden anders onnodig

bij de patiënt. In de praktijk komt de techniek ongerust gemaakt worden.

nog niet verder dan stap één. Alleen de Kinderartsen melden sinds 1 januari

Koreaan Woo Suk Hwang kon stap twee, maar Amper twee dagen na de invoering van de alle kinderen met het foetaal

alleen cum fraude. uitgebreidere hielprik pleitte een klinisch alcoholsyndroom (FAS) aan bij een

geneticus er al voor de hielprik nog verder uit centrale databank. Dit landelijke

te breiden. Ook onbehandelbare ziekten onderzoek moet aantonen hoe vaak

zouden volgens hem in de screening kunnen

Prionvrije koeien blijven worden opgenomen. Ouders kunnen met die

deze aandoening in Nederland

voorkomt.

gezond kennis over de ziekte bijvoorbeeld de geboorte

FAS is een combinatie van groeiachterstand,

van een tweede kind met diezelfde erfelijke

NRC, 4 januari 2007 afwijkingen in het gelaat en een

aandoening voorkomen.

hersenbeschadiging als gevolg van (fors)

Runderen die door een genetische alcoholgebruik tijdens de zwangerschap.

ingreep prionvrij gemaakt zijn, blijken

na ruim anderhalf jaar even gezond als

Antibiotica zinloos bij griep Zo publiceerde de Gezondheidsraad in 2005

Trouw, 30 januari 2007 een rapport waarin werd gesteld dat niet aan

normale soortgenoten. te geven is hoeveel alcohol zonder risico is.

De hoop is dat de dieren dankzij de ingreep Het enig veilige advies aan vrouwen die

niet langer vatbaar zijn voor Het slikken van antibiotica is zinloos bij griep, zwanger willen worden of zijn, is géén alcohol

gekkekoeienziekte (BSE). Deze dodelijke acute bronchitis, verkoudheid en de meeste drinken. Ook af en toe een glaasje kan

infectieziekte wordt overgebracht door vormen van keel- en oorontsteking. Met een schadelijk zijn en leiden tot een miskraam.

verkeerd gevouwen prioneiwitten. De campagne over de misvattingen rond

verkeerde vouwing is besmettelijk: gezonde antibiotica wil het Belgische ministerie van

Volksgezondheid het gebruik terugdringen.



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 2 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Beschadigd voor je hele van scans gebeurt al langer, alleen zijn die

scans dan niet tegelijk gemaakt.

ieder chromosoom ligt. Bij iedere celdeling

wordt de telomeer iets korter en een cel met

leven "Een hoge concentratie ultrasoon geluid kan

een te sterk ingekorte telomeer kan niet meer

Drank en zwangerschap op een specifieke plek in het lichaam warmte delen. Niet-delen betekent dat weefsels zich

Trouw, januari 2007 genereren en zo plaatselijk weefsel niet meer verjongen. Korte telomeren zijn

daardoor een kenmerk van veroudering.

vernietigen. Met MRI kun je

Sommige kankercellen zijn in staat om hun

Ach, af en toe een glaasje als je zwanger warmteverschillen waarnemen en dus kun je

de sterkte en focus van de geluidsgolven telomeren „op lengte‟ te houden, waardoor ze

bent, kan toch geen kwaad?! Voor Diane bij deling niet verouderen. Sommige

Black en Martha Krijgsheld is er geen sturen en controleren."

verouderingsonderzoekers kijken of ze de

enkele reden voor dergelijke telomeerverkorting ook in gezonde cellen

nonchalance. De twee hebben de zorg kunnen tegengaan.

voor kinderen met het foetaal

alcoholsyndroom.

Diane Black en Martha Krijgsheld wensen niet De killer van 1918 leeft weer

laconiek te doen over drankgebruik tijdens de

Volkskrant, 16 februari 2007

zwangerschap. Black is de moeder van de 14-

jarige Niek en de tweeling Willem en Sonja

van 12, die ze zo‟n tien jaar geleden met haar Veertig miljoen doden eiste de

man vanuit Rusland adopteerde. Krijgsheld is griepepidemie van 1918. Onderzoekers

pleegouder van de 8-jarige Jos, die kort na zijn wekten het virus weer tot leven en

geboorte bij haar in huis kwam. Alle vier ontdekten hoe het te werk gaat. Het

hebben ze het foetaal alcohol syndroom (FAS), Spaanse griepvirus remt kennelijk de

een combinatie van groeiachterstand, afweer

gezichtsafwijkingen en een 'Herbouwd virus stuit op angst en wantrouwen

hersenbeschadiging als gevolg van „Als Taubenberger in een Iraans laboratorium

alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. zat, zou zijn werk beslist worden beschouwd

De vrouwen hadden daarvan geen idee op het als een smoking gun voor een agressief

moment dat de kinderen aan hen werden biologisch wapenprogramma.‟ Dat schreven

toevertrouwd. Krijgsheld: „We wisten dat de Amerikaanse vredesactivisten jaren geleden al

moeder van Jos veel dronk. Hij moest afkicken over hun landgenoot Jefferey Taubenberger,

toen hij bij ons kwam wonen. Hij zweette de microbioloog van het US Armed Forces

enorm, overstrekte zich voortdurend, kon Institute of Pathology in Washington die sinds

bijna niet huilen. De eerste zes maanden midden jaren negentig werkt aan een

waren erg zwaar, maar ik dacht: we moeten er reconstructie van het griepvirus dat in 1918-‟19

doorheen, daarna wordt het beter.” wereldwijd circa veertig miljoen mensen

doodde. Een levende reconstructie, om precies

Het foetaal alcohol syndroom wordt te zijn.

veroorzaakt door drankgebruik tijdens de

zwangerschap. Alcohol beinvloedt de aanleg Het Spaanse-griepvirus, dat in 1918 circa

van de hersenen en het centrale zenuwstelsel. veertig miljoen doden veroorzaakte, zet het

Gevolg daarvan: Vertraagde groei. FAS- hele immuunsysteem op zijn kop. Dat is een

kinderen hebben een groeiachterstand bij de belangrijke oorzaak achter de extreme

geboorte en groeien ook daarna heel traag. virulentie van dat virus, menen Japanse,

Doorgaans blijven ze mager. Canadese en Amerikaanse virologen in Nature

van deze week.

Gezichtsafwijkingen. Hoewel niet zo duidelijk

als bij kinderen met Down hebben kinderen

met FAS vaak een ‟eigen‟ gezicht: een platte

neus, smalle bovenlip, smalle oogspleetjes. Hepatitisvirus eist duizenden

Neurologische aandoeningen. Hierbij valt te levens

denken aan een laag IQ (soms verstandelijke Volkskrant, 2 februari 2007

handicap), leerstoornissen, dyslexie, slecht

sociaal functioneren, hyperactiviteit en Schildkliertumor (SPECT) en Schildklier (CT). Als Vierduizend Nederlanders zullen de

autistisch gedrag. de twee beelden gecombineerd worden, is komende twintig jaar sterven aan

precies te zien waar de tumor zich bevindt. chronische hepatitis B. Als er niets

Beelden: Universiteitskliniek Erlangen (Duitsland) verandert aan het huidige beleid, komt

Sterrenkijken op klaarlichte het aantal doden twee maal zo hoog te

dag liggen als het aantal aids-slachtoffers in

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

Chromosoom voorspelt die periode.

hartaanval In Nederland lopen zestigduizend tot 75

NRC, 16 januari 2007 duizend mensen rond die besmet zijn met het

Waar gaat het naartoe met de medische chronische hepatitis B-virus. Dat blijkt uit een

beeldvorming? Een gesprek met twee studie van de universiteit van Bielefeld en het

experts leert dat het vakgebied nog lang Mensen met korte telomeren Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam.

niet uitgegroeid is, zowel in het maken (chromosoomuiteinden) in hun witte

van plaatjes als het slim oppikken van bloedcellen hebben bijna tweemaal Dit aantal besmette mensen is de laatste

informatie daaruit. Maar het trekken zoveel kans op hartziekten als mensen decennia verdubbeld door immigratie uit

van conclusies blijft artsenwerk. met lange telomeren. landen waar het virus op grote schaal

Cholesterolverlagers verkleinen het rondwaart, zoals in Afrika en Oost-Europa. Bij

Beeldvormende technieken zijn er om tijdige diagnose is een chronische besmetting,

anatomische afbeeldingen te maken, maar ook risico.

die vaak sluimert zonder ziekteverschijnselen,

steeds meer om te kunnen zien wat er in het De kans op een hartaanval daalt bij het slikken adequaat te behandelen.

lichaam gebeurt. Welke stoffen zitten waar, van statinen (cholesterol verlagende pillen)

zijn er ergens nog ontsnapte kankercellen, bijna tot het niveau van de mensen met de De leverspecialisten pleiten voor vaccinatie

hoeveel bloed stroomt er op een bepaald lange telomeren. Mensen die een hartaanval van alle baby‟s, zoals in veel omringende

moment naar een orgaan of een hersengebied? krijgen, hebben bijna allemaal ook al korte landen, om de verspreiding van het virus in te

telomeren. dammen. Zo‟n vaccin tegen hepatitis B is al

Een tweede belangrijke ontwikkeling is meer dan twintig jaar voorhanden.

volgens Luijten het real-time combineren van Telomeren zijn de stukken DNA aan de beide

verschillende scantechnieken. Het combineren uiteinden van het lange DNA-molecuul dat in





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 3 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Malaria komt naar je toe Plakken tegen Alzheimer Uitslapen helpt tegen dik

deze zomer! noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 worden – een beetje

Kennislink.nl, februari 2007 Volkskrant, 10 februari 2007

Inenten via de huid komt uit

Amerikaans onderzoek naar voren als

Rijdend over de ‘route du soleil’ dwalen Een kind dat vijf jaar lang een uur

een veelbelovende manier om de ziekte

je gedachten af naar de witte stranden minder slaapt, komt anderhalve kilo

van Alzheimer te bestrijden. Muizen

van Lloret de Mar. Zonnebrandcrème aan, althans statistisch. Maar is dat nou

worden er deels mee beschermd tegen

genoeg in je bagage, maar plotseling...! veel?

eiwitklontering in hun hersenen. Zou

Helemaal vergeten om de Eindelijk een aanpak van overgewicht bij

het bij mensen ook zo goed werken?

malariaprofylaxe mee te nemen. kinderen die ook kinderen zal aanspreken:

Gelukkig dat de apotheek in Spanje ze Wekelijks een pleister op je rug plakken om te

langer uitslapen. Tot deze onontkoombare

ook verkoopt. voorkomen dat je seniel wordt, dat klinkt

aanbeveling komt een groep Amerikaanse

eerder als volksverlakkerij dan als serieuze

onderzoekers in het jongste nummer van het

wetenschap. Jun Tan en collega's maken

Malariapillen? Spanje? Er is toch helemaal blad Child Development. Heel veel maakt het

vaccins tegen de ziekte van Alzheimer, een

geen malaria in Europa? Pas maar op: dat ga niet uit, moet er direct bij gezegd worden,

hersenaandoening die gekenmerkt wordt door

je nog meemaken! Toename in temperatuur maar geen enkele aanpak van overgewicht bij

eiwitophopingen in en tussen hersencellen. Ze

doet wetenschappers vermoeden dat dit de kinderen lijkt heel veel uit te maken. En een

hopen te bereiken dat het lichaam van de

toekomst is. Het broeikaseffect heeft tot gevolg uur later naar school zal kinderen als muziek

patiënten die ophopingen zelf gaat afbreken,

dat er opwarming van de aarde optreedt. Het in de oren klinken.

na toediening van een vaccin dat deels uit

klimaat verandert langzaam en de gemiddelde Het verband tussen weinig slaap en veel

dezelfde stof bestaat: fragmenten van het eiwit

temperatuur stijgt. Het warmer worden van de

amyloïd-beta. gewicht is al eerder aan de orde geweest, maar

wereld heeft niet alleen tot gevolg dat daarbij ging het vooral om het effect bij

bijvoorbeeld de zeespiegel stijgt, maar ook volwassenen. De studie van Emily Snell en

infectieziekten kunnen zich wijder te collega‟s is de eerste die het effect op kinderen

verspreiden.

tracht te ontrafelen.





Slaaptekort maakt depressief

Kennislink.nl, 6 februari 2007



Er is nog maar weinig onderzoek

gedaan naar de effecten van chronisch

slaaptekort. Uit nieuw onderzoek blijkt

dat dit onterecht is: te weinig slaap

verandert het serotoninesysteem in de

hersenen. En te weinig serotonine – een

boodschapperstofje in de hersenen –

Malariamug wordt wel in verband gebracht met

depressie en stress.

Met een verschuiving van de grenzen van het

tropische klimaat is het niet ondenkbaar dat

de tropische ziekten zullen volgen. Ziektes als De geest van Alzheimerpatiënten lijkt langzaam

De afgelopen eeuw zijn we gemiddeld

malaria, Westelijk Nijl virus en dengue te vervliegen, naarmate hun hersenen verder anderhalf uur minder gaan slapen. Door onze

(knokkelkoorts), die worden overgebracht worden aangetast. drukke bezigheden leveren we maar al te vaak

door geïnfecteerde muggen, steken steeds kostbare uren nachtrust in. “Chronisch

vaker de kop op in gebieden waar ze tot voor Een pleister die de ziekte van Alzheimer kan slaaptekort kan veranderingen in de hersenen

kort niet voor kwamen. voorkomen ligt morgen natuurlijk nog niet in teweegbrengen en een belangrijke factor zijn

de apotheek, en over tien jaar waarschijnlijk bij het ontstaan van depressie.” Meerlo pleit er

nog steeds niet. Dat het ooit zover komt, lijkt daarom voor om ons slaapgedrag serieuzer te

na dit onderzoek goed mogelijk. Maar gaan nemen.

Partnerruil nierdonoren is voorlopig zult u zich moeten behelpen met

een succes gezond eten, voldoende bewegen, rode wijn en

groene thee drinken en regelmatig de

Volkskrant, 12 januari 2007 hersenen flink aan het werk zetten. Want dat

zijn allemaal activiteiten waarvan min of meer

Het Nederlandse experiment met het vaststaat dat ze de gevreesde eiwitklontering

kruislings doneren van nieren van tegengaan

partners van patiënten is een succes. In

twee jaar tijd is tien procent van alle

levende nierdonaties op het nieuwe

systeem gebaseerd.

Bij gepaarde-donorruim van nieren wordt een

nier van een gezonde partner van een nier-

patiënt aangeboden aan een andere patiënt die

ook een partner heeft die een nier ter donatie Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar de

aanbiedt. effecten van chronisch slaaptekort.

Partners van een nierpatiënt zijn doorgaans Slaaptekort verandert de hersenen

gemotiveerd om een nier af te staan voor

donatie, maar hun nier is niet noodzakelijk Meerlo: “Naar de effecten van chronisch

geschikt voor hun eigen partner. Hersencellen gaan uiteindelijk massaal dood slaaptekort is nog erg weinig onderzoek

door de eiwitophopingen, waardoor het brein gedaan. Sowieso weten we nog weinig van

Door een kruisruil uit te voeren met een krimpt. Links een normaal stel hersenen, rechts slaap. Vermoedelijk vinden er tijdens de slaap

andere partner van een andere nierpatiënt dat van een Alzheimerpatiënt. allerlei belangrijke herstelprocessen in de

worden twee patiënten toch geholpen door hersenen plaats. Daarom hebben wij bekeken

nauwbetrokkenen. wat er gebeurt met de hersenen van ratten met

een chronisch slaaptekort.







Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 4 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Droge zomers, natte winters uiteraard niet zal gebeuren. In dat geval zou de

opwarming de komende twintig jaar doorgaan

Zeespiegelstijging valt echter mee

Klimaat & volgens VN-klimaatcommissie

met ongeveer 0,1 graden per tien jaar. Maar de

verwachting van het IPCC is een stijging van

NRC, 23 januari 2007 minimaal 0,2 graden per tien jaar. Verdere

Evolutie Dat de mens de aanstichter is van de

klimaatverandering is dus onvermijdelijk.



verandering van het klimaat, is voor de

VN-commissie IPCC nu zeer

De hete adem van het veen waarschijnlijk. De oceaan verzuurt en

de noordelijke poolzee wordt ijsvrij.

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

„Het is „uiterst onwaarschijnlijk‟ dat de

klimaatverandering van de laatste halve eeuw

In de uitgestrekte moerassen van

een natuurlijk proces is. Dit is de nieuwe

westelijk Siberië groeit het veenmos al

formulering waarmee het IPCC de rol van de

tienduizend jaar gestaag door. Daarmee

mens in de huidige klimaatverandering

wordt heel veel koolstof vastgelegd uit

beschrijft in zijn laatste klimaatanalyse.

de lucht, en dat kan nog duizenden

„Uiterst onwaarschijnlijk‟ betekent dat de kans

jaren doorgaan.

dat de mens geen blaam treft, kleiner is dan 5

Er woont vrijwel niemand in de veengebieden procent.

van Siberië. Niet zo vreemd, want wie zich er

in de hete zomer waagt, zakt weg in de

drassige plantenmassa en wordt het doelwit

van duizenden hongerige muggen. En 's

winters is het er bitter koud. De zompige

begroeiing, dan stijf bevroren, bedekt een

miljoen vierkante kilometer van westelijk

Siberië. Dat is bijna dertig keer het

landoppervlak van Nederland. De afgelopen eeuw stegen de wereldtemperatuur

en de zeespiegel en nam de sneeuwbedekking

op het noorderlijk halfrond af. Veranderingen in

deze eeuw zullen nog drastischer zijn. (IPCC)

Een koe ligt op het rivierstrand bij de Lek, tijdens

warm zomerweer. De zomers zullen deze eeuw

droger worden in West-Europa.

Voor Nederland is voorlopig de belangrijkste Nieuwe meren ontdekt

conclusie dat de verwachte zeespiegelstijging

opnieuw naar beneden is bijgesteld. Hij zal nu

onder ijskap Antarctica

tot het eind van de eeuw, afhankelijk van de Volkskrant, januari 2007

energie-scenario's die werkelijkheid worden,

waarschijnlijk onder de 38 cm blijven. Onder de sneeuwkap van West-Antarctica

Muggengaas en anti-muggen olie zijn bevindt zich een heel stelsel van meertjes en

onontbeerlijk om veldwerk te doen in West- rivieren die als smeerolie fungeren voor de

Siberisch hoogveen.

Grimmig klimaat gletsjers die het ijs afvoeren. Het water speelt

een belangrijke rol bij de reactie van

Menselijke invloed nauwelijks meer Antarctica op klimaatverandering.

betwijfeld

Het verstopte stelsel is ontdekt door de

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

Amerikaanse satelliet Icesat, die met

laserstralen de hoogteveranderingen van de

Dat het klimaat wereldwijd aan het ijskap meet. In sommige regio‟s daalde het

veranderen is, wordt onder oppervlak met 10 meter in drie jaar. Die

wetenschappers niet meer betwist. En beweging zou het gevolg zijn van wegstromend

de oorzaak is bijna zeker menselijk water daaronder.

handelen, aldus het vierde wereldwijde

klimaatrapport, dat vandaag uitkwam.

De hoofdpunten uit het rapport.

"Het merendeel van de stijging van de

Zicht vanuit een helikopter. In het uitgestrekte gemiddelde temperatuur op aarde sinds het

hoogveencomplex ontstaan patronen van midden van de twintigste eeuw is zeer

ruggetjes en zeer natte laagtes, afgewisseld met waarschijnlijk te wijten aan de door menselijk

veenmeren. handelen verhoogde concentraties

broeikasgassen."

Levend veenmos neemt, zoals alle planten,

koolstofdioxide oftewel CO2 op uit de lucht. Het belangrijkste broeikasgas van menselijke

De koolstof daaruit blijft grotendeels in het makelij is CO2. De concentratie daarvan is de

veen zitten. Borren: "Je zou dus denken dat dit afgelopen eeuwen gestegen van 280 naar 379

een rem zet op het broeikaseffect. Dood ppm (delen per miljoen). Voornamelijk door Uit een van de veertien ontdekte meren, vlak

veenmos dat onder water staat, stoot namelijk de verbranding van kolen, olie en aardgas, bij de plek waar de grote Whillans ijsrivier in

wel een beetje methaan uit, en dat is een 31 maar ook veranderd landgebruik draagt eraan de oceaan uitstroomt, lekte in die drie jaar 2

keer sterker broeikasgas dan CO2. We wisten bij. In de afgelopen tien jaar steeg de CO2- kubieke kilometer water weg. Bij andere

niet wat er zwaarder woog voor het concentratie met bijna 2 ppm per jaar. Van meren blijft het water vastzitten onder het ijs.

broeikaseffect: de opname van koolstofdioxide methaan, een ander belangrijk broeikasgas,

steeg de concentratie van 715 delen per miljard Onder Antarctica waren al zo‟n 145 meren

of de uitstoot van methaan. Nu zijn we

(ppb) in het pre-industriële tijdperk naar 1774 ontdekt. Bekendst is het geïsoleerde Lake

erachter dat het effect van de CO2-opname het

ppb nu. Vostok op Osst-Antarctica, waarin misschien

sterkst is. Het veen heeft tot nu toe dus

onbekende vormen van leven zitten.

bijgedragen aan het tegengaan van de En de opwarming gaat door, zelfs als de

opwarming van de aarde." mensheid nu onmiddellijk zou stoppen met de

uitstoot van broeikasgassen - iets wat





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 5 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Onrust om ’vernatting’ hebben gewogen, wat overeenkomt met het

gewicht van 7 volwassen olifanten.

Veranderend Antarctica

Utrechtse polder Massale volksverhuizingen onder

Trouw, 13 januari 2007 pinguïns

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

Vierhonderd polderbewoners worden

voor een hoger milieubelang mogelijk Tegen de verwachtingen in lijkt het de

’uit hun paradijs verdreven’. Het afgelopen decennia niet warmer te zijn

provinciebestuur van Utrecht worstelt geworden aan de Zuidpool. Toch is het

met het plan. klimaat rond Antarctica wel sterk

veranderd, met volksverhuizingen

Aan de ene kant stroomt de Waver. Het water onder pinguïns en een achteruitgang

staat tot aan de rietkragen, die deels zijn van het zeeleven tot gevolg.

gekapt om de beschoeiing te vernieuwen. Aan

de andere kant, een royale zes meter lager, Aan het eind van de twintigste eeuw is de

strekt de polder zich uit – als een enorme temperatuur op het vasteland van Antarctica

badkuip. Dit is wat je noemt een polder. Zou niet gestegen, terwijl klimaatmodellen dat wel

Artist's concept van Turiasaurus. hadden voorspeld.

het gemaal aan het einde van de dijk uitvallen,

dan stijgt het waterpeil rap en moeten de bijna Tot de 70 gevonden fragmenten, die samen

vierhonderd bewoners hun biezen pakken. een kwart van het hele skelet

De polder droog houden is volgens vertegenwoordigen, behoort het merendeel

deskundigen slecht voor het milieu omdat er van een voorpoot. Alleen al het opperarmbeen

zout water onder de polder zit dat zich door is zo groot als een mens (1,79 m). Dit is vrijwel

bemaling buiten de polder verspreidt. Als de even groot als het opperarmbeen van

polder ontruimd is, zou hij kunnen dienen als Argentinosaurus, waarvan het grootst bekende

waterberging. exemplaar 1,81 m meet. Alleen de

brachiosauriërs hadden grotere voorpoten,

maar die waren veel groter dan hun

achterpoten, en hun totale grootte was dan

ook minder dan die van Turiasaurus.



Adéliepinguins worden naar het zuiden

Stijging zeespiegel valt lager verdrongen. Andere soorten uit het noorden

nemen hun plaats in.

uit

Winters in West-Europa natter

NRC, 23 januari 2007

De polder Groot Mijdrecht Noord, nabij

De zeespiegel zal deze eeuw

Waverveen. De provincie Utrecht wil de polder

omwille van het milieu onder water laten lopen.

waarschijnlijk niet meer dan zo’n 38

centimeter stijgen. Dat betekent dat

Nederland eerder vanuit het achterland

door rivierwater zal worden bedreigd

Ook Europa heeft nu dan door de Noordzee.

reuzendinosauriër De winters in West-Europa worden in de

Kennislink.nl, 23 januari 2007 komende decennia namelijk veel natter. De

concept-samenvatting meldt ook dat de

Golfstroom en de aanvoer van warm water uit

Alle echt grote dino’s (zoals

het Caribisch gebied in de loop van de eeuw

Seismosaurus en Argentinosaurus)

geleidelijk met zo‟n 25 procent gaan

waren tot nu toe uit Afrika of Amerika Keelbandpinguins zakken af naar het zuiden,

afzwakken. Desondanks zullen de

afkomstig. Nu zijn ook in Europa de omdat het zee-ijs in noordelijker streken is

temperaturen in Atlantische omgeving blijven

restanten van een reuzendino verdwenen.

stijgen. De eerder veronderstelde afkoeling

gevonden. Niet toevallig in de Spaanse

van West-Europa zal niet optreden. "Dat contrasteert sterk met de noordelijke

provincie Teruel, want daar waren al

punt van het Antarctisch Schiereiland, want

eerder dinoresten gevonden.

dat is juist één van de snelst opwarmende

gebieden op aarde", aldus Bromwich. Het

binnenland van Antarctica doet dus raar. Dat

bleek vorig jaar ook al een beetje, toen de

groep van Bromwich aantoonde dat de

sneeuwval rond de Zuidpool achterbleef bij de

verwachtingen van klimaatmodellen. Die had

moeten toenemen, maar hij nam de laatste

tien jaar juist wat af.





Weinig ruimte meer voor

De Engelse westkust tijdens de heftige storm van

halverwege januari. (Foto AP)

klimaattwijfel

Volkskrant, 7 februari 2007

De bijstelling is te danken aan een beter

Het opgraven van de skeletonderdelen van inzicht in de warmteopname van de oceanen

Opmerkelijker dan de opwarming

Turiasaurus. en het gedrag van gletsjers en

volgens IPCC is de stelligheid over de

ijskappennoteert het IPCC. Het IPCC tekent

Er is genoeg materiaal aangetroffen om een oorzaak: de mens. Volgens het

aan dat er nog onvoldoende inzicht is in het

redelijk betrouwbare reconstructie van deze klimaatpanel IPCC is het nu zeer

stromingsgedrag van de ijslagen op Antarctica

reus te maken. Het gevonden exemplaar moet waarschijnlijk dat de mens een

en Groenland.

zo‟n 35 m lang zijn geweest en 40-48 ton wereldwijde klimaatverandering

veroorzaakt met de uitstoot van

broeikasgassen.



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 6 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Vrijdag werd de samenvatting gepresenteerd volle maan zich geheel in de schaduw van de

van het vierde rapport van het internationale aarde, en hult hij zich in een spookachtige,

klimaatpanel IPCC van de Verenigde Naties. oranjerode gloed. Ook op 28 augustus is er een

totale maansverduistering, maar die is vanuit

Enkele hoofdpunten:

Europa niet zichtbaar.

-De aarde is in een eeuw 0,74 graden

Een totale maansverduistering treedt op

opgewarmd (vastgesteld).

wanneer zon, aarde en maan vrijwel exact op

-De opwarming ging de laatste vijftig jaar één lijn staan. De maan beweegt dan door de

tweemaal sneller dan daarvoor (vastgesteld). slagschaduw van de aarde, en wordt niet

-De stijging van de zeespiegel in de 20ste eeuw langer direct verlicht door de zon. Maar via de

bedraagt 17 centimeter (vastgesteld). dampkring van onze planeet komt er nog

-KNMI: Nederland moet rekening houden met steeds een beetje roodgekleurd zonlicht op de

stijging zeespiegel van 85 centimeter maan terecht. Daardoor is de volle maan

(prognose). tijdens een totale verduistering niet compleet

-De concentratie kooldioxide is hoger dan in onzichtbaar.

zeker 650 duizend jaar (vastgesteld). De zon, compleet met zonnevlekken. De maansverduistering van 3 maart begint

-De uitstoot van broeikasgassen door de mens eigenlijk al om 22.30 uur: dan vindt de eerste

is „zeer waarschijnlijk‟ de oorzaak van de De vlekken zijn omringd door iets helderder aanraking met de slagschaduw van de aarde

opwarming na 1950. en hetere gebieden, de zogenaamde plaats.

fakkelvelden. Daarvan is de temperatuur

-De temperatuurstijging in 2100 is 1,8 tot 4,0 ongeveer 4000 graden hoger dan die van het

graden, mogelijk zelfs 6,4 graden (prognose). gemiddelde zonsoppervlak. Die velden stralen

-De zeespiegel stijgt tot 2100 18 tot 59 daarom een versterkte ultraviolette straling

centimeter (prognose). uit. Ook de fakkelvelden komen en gaan, met

de zonnevlekken.

-De opwarming duurt eeuwen voort, ook bij

stabilisatie van concentraties broeikasgas Een boeiend voorbeeld hoe de zon het klimaat

(prognose). kan beïnvloeden wordt geleverd door de

Kleine IJstijd. Gedurende de jaren 1650 tot

-Bijdrage van smeltend Groenland nog 1700 was de zon verstoken van vlek- en CME-

onvoldoende bekend. activiteit. Het was toen op aarde uitzonderlijk

koud. Daarna is de activiteit van de zon

gestaag toegenomen en ruwweg mag men

zeggen dat, terwijl de intensiteit van de CME‟s

in de periode tussen 1610 en het midden van Foto van een totale maansverduistering.

de vorige eeuw met een factor zes is

toegenomen, de gemiddelde temperatuur van

de aardatmosfeer gelijk daarmee opging en

toenam met ca. 0,6 graden.

Cassini fotografeert

reuzenwolk rond noordpool

Titan

allesoversterrenkunde.nl, 1 februari

Een groep sneeuwpoppen van Milieudefensie 2007

demonstreert vrijdag op Het Plein in Den Haag.

Rond de noordpool van de grote

Saturnusmaan Titan is een reusachtig

Zon en klimaat wolkensysteem gefotografeerd met een

Kennislink.nl, 1 februari 2007 middellijn van 2400 kilometer.

Er bestaat een elfjaarlijkse cyclus, met grotere De reuzenwolk bestaat uit methaan, ethaan en

We weten dat de gemiddelde minima ruwweg om de 200 jaren. In de 17e eeuw andere organische moleculen. De opnamen

temperatuur op aarde in de laatste

was de zon niet actief (het zogenoemde Maunder van de wolk zijn gemaakt door de

Minimum) en was er sprake van een Kleine Amerikaanse ruimtesonde Cassini, die al

tientallen jaren is toegenomen. De

IJstijd. geruime tijd in een baan rond Saturnus draait.

opwarming wordt algemeen

toegeschreven aan het broeikaseffect. Wat blijkt? De zon is de laatste vijftig jaar Eerder was de wolk niet zichtbaar, omdat de

De zon zou ook hebben kunnen actiever geweest dan hij in duizenden jaren noordpool van Titan in de schaduw lag. Nu het

bijdragen tot een verhoging van de daarvóór was. Sommige onderzoekers zeggen echter voorjaar wordt op het noordelijk

aardtemperatuur. zelfs: actiever dan in de laatste tienduizend halfrond van de Saturnusmaan, komt de wolk

jaar Die activiteit van de laatste jaren ging steeds beter in beeld.

Weliswaar was dit geen gelijkmatige toename.

Tegen een vrij sterke opwarming in Midden en gelijk op met die van de aardse temperatuur.

West-Europa staat een aanzienlijk geringere Is er samenhang?

opwarming in Noord-Amerika. Antarctica is

zelfs wat kouder geworden. Maar niettemin:



Zonnestelsel &

over het geheel genomen nam de

atmosferische temperatuur toe. Waar ligt dat

aan - broeikaseffect of zonne-invloed?

Laten we de zonsactiviteit eens bezien. De Heelal

totale straling van de zon is ontzagwekkend

constant, met een uiterst geringe toename van

slechts 0,006 % over een miljoen jaar. Dat zet

geen zoden aan de dijk. Maar de zonsvariatie 3 maart maansverduistering

heeft nog andere aspecten, die zich tonen op

verschillende wijzen. Zonnevlekken zijn

allesoversterrenkunde.nl, februari 2007 Cassini-opname van de methaanwolk rond de

noordpool van Titan.

tijdelijke koele gebiedjes op de zon. Ze leven

enkele dagen tot enkele weken en het aantal In de nacht van zaterdag 3 op zondag 4 maart

vlekken dat zichtbaar is komt en gaat in een is er vanuit Nederland en België een

elfjaarlijkse cyclus. schitterende totale maansverduistering te zien.

Tussen kwart voor elf en één uur bevindt de





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 7 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Hemelse eigenaardigheden meer gedaan. Op 29 januari wordt de Stichting

CAMRAS opgericht (C.A. Muller Radio

De jaarlijkse stroom van sterrennieuws Astronomie Station), waarin de VERON

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 (Vereniging voor experimenteel Radio

Onderzoek in Nederland), het KNMI en

De Amerikaanse astronomenvereniging ASTRON zijn vertegenwoordigd. Een van de

houdt deze week in Seattle zijn doelstellingen van de stichting is het

jaarlijkse bijeenkomst, en dat levert een stimuleren van de belangstelling voor techniek

hele berg nieuws op. Over quasars en en exacte vakken in het onderwijs.

pulsars, supernova's en

ministerrenstelsels bijvoorbeeld.

Van 2,2 miljoen lichtjaar afstand kwam

zondag het nieuws dat het Andromeda stelsel,

het sterrenstelsel dat het dichtst bij het onze De neutronenster in het hart van de Krabnevel

staat, vijf keer zo groot is als tot nu toe werd lijkt vier magnetische polen te hebben in plaats

aangenomen. Om de zichtbare sterrenschijf van de gebruikelijke twee. Foto NASA, ESA, J.

heen liggen namelijk nog een heleboel sterren Hester en A. Loll (Arizona State University)

die eerder niet waren opgemerkt.



Ketting van ruimtepuin

noorderlicht.vpro.nl, februari 2007



De vernietiging van een Chinese

satelliet vorige maand heeft zoveel

ruimtepuin opgeleverd, dat er een

fatale kettingreactie op gang kan

komen. De radiotelescoop van Dwingeloo.

Er vlogen al meer dan tienduizend objecten

van tien centimeter of groter in banen rond de

aarde, waaronder afgedankte satellieten, delen Meisje op Mars

van raketten en allerlei brokstukken die bij allesoversterrekunde.nl, 26 januari 2007

explosies zijn ontstaan. Treft zo'n stuk puin

een satelliet, dan kan die zelf uiteenspatten,

Het Andromedastelsel is vijf keer zo groot als het waardoor weer nieuwe, gevaarlijke Ze wordt al het Marsmeisje genoemd:

tot nu toe leek. brokstukken ontstaan. Uiteindelijk zal dat Iahu-Anat Westenberg (12 jaar) uit

ontaarden in een kettingreactie die satelliet na Capelle aan den IJssel. In maart gaat

Gisteren kwam het nieuws dat één van de Iahu-Anat twee weken net doen alsof ze

iconen van de astronomie waarschijnlijk al een satelliet vernietigt en alle ruimtevaart tot een

zeer riskante onderneming maakt, omdat de op de planeet Mars is. In een

jaar of zesduizend niet meer bestaat. De nagebouwde Marsbasis in de woestijn.

beroemde 'Pillars of Creation' zijn grote aarde omgeven wordt door een wolk van

rondrazend puin. Samen met haar moeder, drie andere

wolken gas en stof die in 1995 door de Hubble volwassenen en drie kinderen.

ruimtetelescoop werden gefotografeerd. Ook

zij liggen, pardon lagen, op een astronomische Op een computerscherm laat Iahu-Anat foto‟s

steenworp afstand, namelijk tegen de zien van de basis. Aan bijna alle muren in huis

zevenduizend lichtjaar. hangen foto‟s en schilderijen van Mars. Haar

moeder, Artemis Westenberg, is voorzitter van

de Nederlandse afdeling van de Mars Society.

Moeder Artemis is al vier keer „op missie‟

geweest naar de Marsbasis in de Amerikaanse

staat Utah. „Deze keer mochten er kinderen

mee,‟ vertelt ze. „Toen ik hoorde dat Iahu-Anat

graag wilde, heb ik natuurlijk meteen zelf ook

weer gesolliciteerd.‟







Een kaart van het bekende ruimtepuin (NASA).

De Chinese actie heeft er in één klap een

heleboel objecten bijgemaakt.







De 'Pillars of Creation', pilaren van de schepping Dwingeloo-telescoop komt

dus, zoals in 1995 vastgelegd door de Hubble

ruimtetelescoop. In werkelijkheid bestaan ze al

beschikbaar voor amateurs

zesduizend jaar niet meer, betogen Franse en onderwijs

astronomen. allesoversterrenkunde.nl, 19 januari

Iahu-Anat Westenberg.

Dezelfde dag werd een neutronenster 2007

gepresenteerd die niet de normale twee, maar Wat ga je precies doen?

vier magnetische polen lijkt te hebben. Deze De vijftig jaar oude radiotelescoop in Ik ben de fotograaf van de missie. Dus ik leg

zogenaamde pulsar staat in het midden van de Dwingeloo, die met een alles vast wat er gebeurt. Verder onderzoek ik

Krabnevel, niet meer dan 6500 lichtjaar uit schotelmiddellijn van 25 meter korte hoe goed sterrenkers groeit in de woestijn. Ik

onze buurt. De pulsen van radiogolven die hij tijd de grootste radiotelescoop ter schrijf ook een soort dagboek, in het Engels.

met grote regelmaat richting aarde stuurt, wereld was, zal binnenkort weer En dan zijn er nog veel huishoudelijke klusjes,

kunnen niet verklaard worden door een gebruikt worden door radio-amateurs zoals tafel dekken en afwassen. Om de andere

normaal gevormd magneetveld, stelde het en voor onderwijsdoeleinden. dag gaan we naar buiten, dan moet je eerst een

team van Tim Hankins in New Mexico vast. ruimtepak aan. Ik ben heel benieuwd hoe dat

Met de Dwingeloo-telescoop worden al enkele

zal zijn.

jaren geen wetenschappelijke waarnemingen





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 8 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Methaanmeren ontdekt op De uitbarsting kan enkele seconden tot



Titan

minuten duren, en daarbij komt enorm veel

röntgenstraling vrij. Uit nader onderzoek Wetenschap &

allesoversterrenkunde.nl, 3 januari 2007 blijken de uitbarstingen niet constant te zijn,

maar hevige oscillaties te vertonen. Onderzoek

Op de grote Saturnusmaan Titan komen

kleine en grote meren voor van

vloeibaar methaangas. Dat blijkt uit

radaropnamen die afgelopen zomer zijn

gemaakt door de Amerikaanse

planeetverkenner Cassini. Braziliaanse bolbliksem

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

De opzienbarende resultaten zijn vandaag

gepubliceerd op de website van Nature . Ooit

werd aangenomen dat er op Titan misschien Wat is een bolbliksem en hoe maak je er

een uitgestrekte oceaan van vloeibaar methaan één? Vorig jaar kwamen Duitsers met

zou zijn, maar die werd niet gevonden, een recept en nu zijn Braziliaanse

waardoor de aanwezigheid van grote onderzoekers erin geslaagd

hoeveelheden methaangas in de dampkring andersoortige vuurbolletjes te

van de Saturnusmaan moeilijker te verklaren produceren.

was. Gloeiend hete lichtballetjes dansen

Model van een neutronenster in een secondenlang over de vloer in het filmpje dat

dubbelstersysteem. Antonio Pavao en Gerson Paiva hebben

gemaakt van hun onderzoek aan de

Aangenomen wordt dat deze oscillaties het universiteit van Pernambuco. Rakelings langs

gevolg zijn van de rotatie van de elektriciteitskabels én de in teenslippers

neutronenster. Als de snelle rotatie van XTE gehulde voeten van een van de onderzoekers.

J1739-285 wordt bevestigd, en wellicht nog Dat ze echt heel heet zijn, mag blijken uit

meer van deze snelle neutronensterren brandgaten in Paiva's spijkerbroek. Ze

ontdekt worden, betekent dat, dat ontstonden in een apparaat waarmee de twee

neutronensterren steviger in elkaar zitten dan knutselaars flinterdunne plakjes silicium

sommige modellen voorspellen. zware elektrische schokken toedienen.





Stottert de kern van de zon?

allesoversterrenkunde.nl, 24 januari

2007

Perspectivische radaropname van

methaanmeren op Titan.

Volgens onderzoekers van de universiteit van

Cassini heeft nu 75 meren ontdekt, met Fairfax (VS) is de energieproductie in de kern

afmetingen van 3 tot 70 kilometer, die zich van de zon minder stabiel dan doorgaans

uitsluitend op hoge noordelijke breedtegraden wordt verondersteld (New Scientist, 27

bevinden, waar het momenteel winter is. februari).

Vermoedelijk condenseert het methaangas

alleen bij lage temperaturen, en verdampen de Onder invloed van magnetische velden zijn

meren wanneer het op het noordelijk halfrond kleine verstoringen mogelijk van het

zomer wordt. Tegen die tijd (over circa vijftien heersende evenwicht tussen de zwaartekracht Tot nu toe hebben de bolbliksemmakers hun

jaar) zouden er juist in het zuidpoolgebied van en de gasdruk in de kern van de zon. En deze onderzoek overleefd.

Titan methaanmeren kunnen ontstaan. instabiliteiten zouden volgens de onderzoekers

leiden tot temperatuurvariaties met perioden Daarmee wilden ze een theorie testen over het

van 41.000 dan wel 100.000 jaar. Dat zou in ontstaan van bolbliksems,

overeenstemming zijn met de regelmaat natuurverschijnselen die soms in

Snelst ronddraaiende waarin de ijstijden op aarde hebben onweersbuien worden gezien. Volgens die

theorie ontstaan de sinaasappelgrote

neutronenster ontdekt? plaatsgevonden.

vuurballen doordat bliksem de aarde treft.

allesoversterrenkunde.nl, 16 februari De laatste miljoenen jaren volgende de Daarbij zou silicium uit zand verdampen en

2007 ijstijden elkaar met perioden van ruwweg vervolgens verbranden. Dat idee lijkt dus hout

100.000 jaar op, daarvoor waren de te snijden.

tussenperioden ongeveer 41.000 jaar lang.

Astronomen, onder wie de Nederlander Volgens de bestaande inzichten wordt de

Erik Kuulkers, hebben met behulp van ijstijdencyclus veroorzaakt door kleine,

de Europese gammasatelliet Integral regelmatige variaties in de aardbaan, maar

Coaxkabel voor licht

een neutronenster waargenomen die

1122 keer per seconde om zijn as lijkt te

deze kunnen de verandering van de frequentie gemaakt

van de ijstijden niet goed verklaren. Kennislink.nl, 11 januari 2007

tollen.

Als dat bevestigd wordt, is het de snelste

neutronenster die we kennen: hij roteert twee Met een koolstof nanobuis als kern

keer zo snel als de vorige recordhouder. hebben Amerikaanse natuurkundigen

een lichtgeleidende coaxkabel gemaakt.

Neutronensterren zijn de ongeveer tien Het draadje, 10.000 keer zo dun als de

kilometer grote, ingestorte restanten van kabels in moderne elektronica, kan

sterren. Van zichzelf vertonen ze niet veel licht vangen en vervoeren. Betere

activiteit, maar als ze deel uitmaken van een zonnecellen en kunstogen liggen voor

dubbelstersysteem, en materie van hun het grijpen, denken de bouwers.

begeleider opslokken, is dat anders. De

overgedragen stermaterie verzamelt zich tot In de nano-coax van één tiende micrometer

een vijf a tien meter dikke laag en „ontbrandt‟ dik bewegen lichtgolven zonder storing van

op een gegeven moment in een nucleaire buitenaf, zelfs om bochten heen. Licht zit

Heeft de zon een ingebouwde dimmer? opgesloten tussen een koolstof nanobuis als

explosie.

kern en de geleidende buitenmantel van de

coaxkabel.





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 9 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Met een ouderwetse deeltjesversneller van laboratoria, maar dat gaat volgens de TU Delft

drie kilometer lengte schoten de onderzoekers veranderen. En dan wordt het bijvoorbeeld

krachtige elektronenpulsen met een mogelijk om biologische processen tot in

bewegingsenergie van 42 Giga-elektronvolt ongekend detail te bekijken en chemische

(GeV) in een 85 centimeter lange buis vol reacties live te volgen, dingen die nog niet zo

lithiumdamp. De eerste helft van de puls lang geleden volkomen onmogelijk werden

ioniseert de lithiumdamp plaatselijk tot geacht. Net als het bespieden van losse

plasma: alle elektronen worden abrupt goudatomen trouwens.

losgerukt van hun atomen, waarna ze

terugklappen en een lopende ladingsgolf in de



Een coaxkabel (links) vangt radiogolven tussen

buis verzaken. Eer doet leven

Die ladingsgolf stuwt het laatste eindje van de noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

de geleidende mantel en de metaaldraad in de

kern. Daartussen kunnen radiogolven ongestoord elektronenpuls, die bestaat uit een paar

procent van de oorspronkelijke elektronen, op

reizen. Wie een Nobelprijs wint, leeft

tot een bewegingsenergie van 85 GeV. Niet

gemiddeld één à twee jaar extra,

Naughton, Rybczunski en hun collega's lieten evenveel, maar toch aardig in de buurt van de

constateren Britse economen. En dat

al in 2004 zien dat een nanobuis lichtgolven 115 GeV van de allersnelste

ligt eerder aan de status die dat oplevert

kan oppikken, net zoals een lus metaaldraad elektronenversnellers.

dan aan het geld.

een antenne is voor radiogolven. Zulke 'bote

draden' geleiden een signaal met weinig Dat rijke, hoogopgeleide mensen langer leven

energieverlies. Omdat de radio- of lichtgolf dan ongeletterde anonieme armoedzaaiers,is

aan de buitenkant van de draad reist, kan al tientallen jaren bekend. Britse ambtenaren

allerlei elektromagnetische storing het signaal leven bijvoorbeeld langer naarmate hun rang

vervuilen. Een coaxkabel gebruikt het principe hoger is.

van de Faraday-kooi: elektromagnetische Matthew Rablen en Andrew Oswald

velden van buitenaf komen niet door de vergeleken de levensduur van geleerden die

mantel heen zodat het vervoerde signaal tussen 1901 en 1950 een Nobelprijs wonnen

ongestoord blijft. met die van knappe koppen die wel voor deze

prijs der prijzen genomineerd waren, maar er

jammerlijk naast grepen. Ze concluderen

Elektronen breken daaruit dat het aanzien dat de prijs met zich

meebrengt, tot twee extra levensjaren

surfrecord Bij een bweetje golf kan surfen heel hard gaan. oplevert.

Deeltjesversneller op labtafelformaat

eindelijk serieus te nemen De beginpuls komt uit een gewone versneller,

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 zodat de hekgolf-versneller eigenlijk meer een

soort turbo is dan een zelfstandige versneller.

Toch is de vooruitgang indrukwekkend, vindt

In een buisje warme lithiumdamp van hoogleraar natuurkunde Marnix van der Wiel

nog geen meter krijgen elektronen een van de Technische Universiteit Eindhoven,

extra optater waar eerder drie betrokken bij onderzoek naar wake field-

kilometer deeltjesversneller voor nodig versnelling.

was.

In één opzicht zijn deeltjesfysici net gestoorde

formule-1-coureurs: hoe harder het gaat hoe Goudatomen gefilmd

beter, en botsingen zijn de bedoeling. Hoe noorderlicht.vpro.nl, februari 2007

hoger de energie waarmee elementaire deeltjes

op elkaar klappen, hoe meer nieuwe

deeltjesfysica er uit de wegvliegende Kun je individuele atomen bespieden?

brokstukken te peuren valt. Dus stuwen Jazeker, laten onderzoekers van het

enorme deeltjesversnellers deeltjes met Delftse Kavli Institute of Nanoscience Nobelprijzen vormen een soort natuurlijk

krachtige elektromagnetische velden op tot zien. experiment, waarbij wetenschappers plotseling

enorm in status stijgen. Dat lijkt levensverlengend

vrijwel de lichtsnelheid. Nadeel is wel dat Henny Zandbergen en zijn collega's maakten te werken.

zulke apparaten aan de omvangrijke en dus een filmpje van groep goudatomen, die op een

dure kant zijn. dun gouden oppervlak werden geplaatst. Ze

Amerikaanse onderzoekers van onder andere zakken eerst in de onderliggende laag en

het Stanford Linear Accelerator Centre (SLAC) ordenen zich vervolgens spontaan, waarna alle Geld is niet vies

hebben nu voor het eerst elektronen serieuze goudatomen weer keurig gerangschikt liggen. noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

deeltjesversnellersnelheden meegegeven met De onderzoekers gebruikten hiervoor een

een alternatieve techniek, waarvan de cruciale elektronenmicroscoop met een bijzonder hoge Geld gaat van hand tot hand, en soms

apparatuur op een labtafel past. Bij plasma resolutie, gecombineerd met speciale zijn die handen vies. Toch valt het

wakefield acceleration, ofwel beeldverwerkingssoftware. aantal bacteriën op munten en

'plasmahekgolfversnelling', worden de deeltjes bankbiljetten reuze mee, stelden

als surfers vooruitgestuwd door een golf van Wageningse onderzoekers vast.

bewegende lading.

De microbiologen haalden onder leiding van

dr. Rijkelt Beumer 270 munten en 120

bankbiljetten naar hun lab, allemaal afkomstig

van de Wageningse middenstand. De vraag

was hoeveel bacteriën erop zaten, en of daar

ook ziekteverwekkende types bij waren. Maar

of het geld nu van snackbars, bakkers, slagers,

groente-, vis- of kaasboeren kwam, er was

weinig mee aan de hand.

Munten bleken ware woestijnen, met hooguit

Nog even en de bovenste goudatomen hebben duizend bacteriën erop. Bankbiljetten hadden

Ga mee de tunnel in, diep onder de grond. zich keurig in het gelid gevoegd. soms een paar miljoen bewoners. Niets om je

(CERN) druk over te maken, zeggen de onderzoekers.

Dit soort nanomicroscopie is nu nog Er zat soms wel een bekende ziekteverwekker

voorbehouden aan zeer gespecialiseerde



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 10 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

tussen, zoals Escherichia coli, Staphylococcus Waarschijnlijk om zijn slachtoffer te elementen bestaan, met halfwaardetijden van

aureus of Bacillus cereus, maar deze bacteriën verblinden en om de afstand tot de prooi in miljarden jaren. Die ultrastabiele elementen

komen bijna overal voor en produceren pas het anders pikzwarte water in te schatten. zouden te vinden zijn bij de ‘superactiniden’: de

gifstoffen onder speciale omstandigheden. Maar het lijkt erop alsof de inktvis de elementen 122-153. De zoektocht naar deze

lichtflitsen ook gebruikt in een poging om te zware jongens is in volle gang.

communiceren. En misschien zelfs te sjansen. Waarom staan die eigenlijk zo apart? De

Helaas voor hem is het object van zijn affectie atomen staan toch op gewicht gerangschikt,

in dit geval de zaklamp van de onderzoekers die nummertjes die er altijd bijstaan?

'Ja, dat is zo. En eigenlijk horen die zeldzame-

aarde-elementen er ook gewoon tussen. Maar

Lang leve Mendelejev! dan krijg je zo‟n raar breed model, dus hebben

Kennislink.nl, 2 februari 2007 ze er maar tussenuit geknipt.

'Mendelejev baseerde het model op twee

Honderd jaar geleden, op 2 februari, dingen: het aantal reacties dat de atomen

stierf Dmitri Mendelejev. In ieder aangingen – dat zijn de kolommen. En het

scheikundelokaal hangt zijn Periodiek gewicht van de atomen. Dat dat samenhangt

Systeem der Elementen uit 1869 aan de met het aantal protonen en electronen in de

muur. Is het model ook voor chemici kern wist Mendelejev overigens niet: hij dacht

Munten zijn te glad voor bacteriën en van nu nog actueel? net als zijn tijdgenoten dat atomen ondeelbaar

bankbiljetten zijn vaak te droog. waren. De verklaring voor zijn model kwam

'Elk gesprek met een chemicus kun je pas veel later.'

Geld is dus geen gevaarlijke besmettingsbron, beginnen in het Periodiek Systeem. In welk

concluderen de microbiologen, althans niet in gebied houd jij je op? En wat is daar over te

Wageningen. Het wachten is nu op de vertellen?'

uitkomsten van soortgelijke proeven in andere

landen, die binnenkort bekend gemaakt zullen

worden.









Filmdebuut voor flitsende

inktvis

noorderlicht.vpro.nl, februari 2007



Inktvissen, dat zijn toch van die trage, Dimitri Mendelejev (1834 - 1907).

weke, slijmerige gevallen? Nee hoor.

Video-opnames van een reuzeninktvis Wat is die verklaring?

onthullen dat het dier niet de 'Kijk, de elektronen zitten in schillen om de

vreedzame drijvende goedzak is Theoretisch chemicus Gerrit Groenenberg van de

kern heen. Dat zijn de rijen in het systeem. Er

waarvoor sommige onderzoekers hem Radboud Universiteit. 'Elk gesprek met een

past een bepaald aantal elektronen in zo‟n

hielden. chemicus kun je beginnen in het Periodiek

Systeem.' schil. In de eerste schil passen er twee. Dat is

De Japanse onderwater-onderzoeker Tsunemi de eerste rij, en daar staan dus ook maar twee

Kubodera en zijn collega's moeten ook met Hoe gebruik jij de tabel van Mendelejev atomen: waterstof en helium. Waterstof heeft

hun tijd mee. Waar ze eerder nog konden eigenlijk? één elektron, helium twee. De volgende rij

volstaan met een beschrijving van de heeft twee schillen. De eerste is al vol en in de

'Het Periodiek systeem is een soort landkaart

overblijfselen van de reuzeninktvis die ze in de tweede schil passen maximaal zes elektronen.

die je helpt te navigeren in de wereld van de

maag van een walvis hadden gevonden, is nu Hier vind je dus de atoomgetallen 3 tot 10.

elementen. Als je gevraagd wordt te kijken

zelfs een foto niet meer genoeg. Nadat het naar een bepaald atoom, begin je altijd bij het 'De kolommen laten zien of de buitenste schil

vorig jaar lukte om een ander type inktvis voor Periodiek Systeem. Via het internet helemaal vol zit, of een aantal elektronen mist.

het eerst te fotograferen, is zo'n achtarmige tegenwoordig. Dan kan ik al snel zien of de Dat verklaart het aantal reacties dat een atoom

schepsel nu ook op video vastgelegd. Met de vraag triviaal is, te complex, of juist lekker kan aangaan.'

nieuwste apparatuur natuurlijk. uitdagend. Valt er nu nog iets nieuws te ontdekken aan

“Ik vind het altijd leuk als ik door een het systeem?

onderzoek in een nieuw gebied van elementen 'De volgorde van de elementen staat vast. Daar

terecht kom. Zo ben ik onlangs begonnen met zal niks aan veranderen, die klopt gewoon.

de „zeldzame-aarde-elementen‟. Dat is de Maar om nou te zeggen dat we alles weten

bovenste van die twee rijen die onder de tabel over atomen… nee, er is altijd weer iets

staan. Die vormen een wereld op zich.' nieuws. Zelf kijk ik momenteel naar de

interactie tussen atomen als ze extreem zijn

afgekoeld. Dat wordt bepaald door

kwantummechanische eigenschappen.

'Het sterke van Mendelejev was trouwens wel

dat hij een model met gaten durfde te

Reuzeninktvis Taningia danae voor het eerst presenteren. Hij voorspelde terecht dat er nog

vastgelegd op video elementen ontdekt moesten worden en wat

voor eigenschappen die dan zouden hebben.'

Voor het eerst is het mogelijk om het twee

meter lange dier in actie te zien. En wat blijkt? En worden er nu nog elementen ontdekt?

In plaats van een inactief dobberend mormel 'Nee, maar er worden wel elementen gemaakt

blijkt inktvis Taningia danae een snelle door de kernen te laten versmelten. Vorig jaar

agressieve jager, die snelheden kan halen van werd element 118 gemaakt in Lawrence

negen kilometer per uur. Livermore National Laboratory in een

Van zijn optreden maakt het weekdier een samenwerking met het Russische Joint

spectaculaire show met lichteffecten. Tijdens Institute for Nuclear Research.

Periodiek systeem uitgebreid. Zeer zware

een aanval vuurt de inktvis korte flitsen af met

elementen zijn overwegend uitermate instabiel.

de lichtproducerende organen op zijn armen. Toch moeten er ook ultra-stabiele, superzware



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 11 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

Lene’s slome licht kan ook Quantumgeest vervoert Magneetveld uit gesmolten

reuze ver springen lichtpuls dynamo

Volkskrant, 10 februari 2007 Lichtpulsen kunnen nu ook Kennislink.nl, 2 februari 2007

getransplanteerd worden

Een lichtpuls die op één plaats wordt noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 Franse natuurkundigen bootsten het

gesmoord en elders weer opduikt. magneetveld van de aarde na in een

Magie? Nee, Lene Hau, die De quantummechanica wordt weer een opstelling met gesmolten metaal. Het

quantumtheorie zomaar tastbaar beetje spookachtiger, dankzij een aardmagnetisch veld ontstaat uit

maakt. Voor de buitenwacht was het experiment waarin een lichtpuls zich stromingen in de metalen buitenkern

acht jaar geleden pure magie: een over een kloof laat transporteren in een van de aarde.

Deense natuurkundige zette op quantummechanische geestgedaante. Bouwt een ingenieur een magneet, dan zitten

Stanford licht stil, of in elk geval bijna. daar nauwkeurig afgemeten draden en

Onderzoekers van het Amerikaanse Harvard

Om precies te zijn bekeek ze als eerste begonnen met een inmiddels oude truc in het batterijen in. Het binnenste van de aarde,

onderzoeker ter wereld wat er gebeurt als een uiterst hippe vakgebied quantumoptica: het waar het aardse magneetveld ontstaat, zit

lichtpuls door een wolkje extreem gekoelde stilzetten van een lichtpuls. Dat kan in een anders in elkaar: geen grote staafmagneet,

cesium-atomen wordt gestuurd. Die atomen Bose-Einstein-Condensaat (BEC) van geen stroomdraden voor een elektromagneet.

zijn zover gekoeld dat ze hun identiteit natriumatomen. Dat is een ultrakoud wolkje in Het aardmagnetisch veld ontstaat in een

verliezen en collectief een soort superatoom vacuüm van atomen die zó in de pas lopen dat ingewikkeld stroompatroon van gesmolten

vormen, een zogeheten Bose-Einstein ze zich gedragen als één groot superatoom. ijzer, dat als een dynamo werkt. Ontstaat zo'n

condensaat. Sinds BEC's in 1995 voor het eerst gemaakt patroon gemakkelijk, of is de magnetische

Normaal beweegt licht zich in vacuüm met werden, zijn ze favoriet speelgoed van aardkern uniek?

300 duizend kilometer per seconde. In de natuurkundigen geworden.

opstelling van Hau was het maar 60 kilometer

per uur. Een jaar later wist ze zelfs

wandeltempo te realiseren, zo‟n 5 kilometer

per uur.

Nu is op zichzelf een lagere lichtsnelheid dan

die in vacuüm niets bijzonders in de

natuurkunde. Dat is in glas, water en andere

transparante materialen ook zo en verklaart

zelfs de lichtbreking in lenzen en

grensvlakken. Opmerkelijk was vooral de

extreem lage snelheid die kennelijk in Bose-

Einstein condensaten aan de orde is.

Stilstaand licht is acht jaar later alweer bijna Bewegende magneten wekken stroom op; het

routine. Maar deze week heeft Lene Hau weer dynamo-effect. Wie de formules van elektriciteit

nieuws, dat in elk geval bij fysici opnieuw tot en magnetisme een beetje kent, weet dat

de verbeelding spreekt. elektrische stroom omgekeerd ook

magneetkracht levert.

Tweede wolkje

In Nature beschrijft ze proeven, samen met Monchaux's team liet de controle varen en

haar collega‟s Naomi Ginsberg en Sean Garner maakte een vloeibare magneet zonder

op Stanford gedaan, waarbij een lichtpuls licht stroomgootjes. Het team goot de metaalmassa

in een condensaatwolkje tot stilstand wordt in een cilindervormig vat en wekte stroming

gebracht waarna die overspringt naar een op met twee tegen elkaar in draaiende bladen

tweede wolkje, iets verderop. aan de uiteinden. Bij veel lagere

stroomsnelheid dan de Fransen verwacht

Dat gebeurt niet door er als licht heen te hadden produceerde het stroompatroon een

reizen, maar via het verzenden van een stabiel magneetveld. De onderzoekers dachten

bouwinstructie van zo‟n puls. dat het metaal snel moest stromen om de

magnetische veldlijnen sneller bijeen te

brengen dan ze van nature uit elkaar drijven.









Opnamen van de reizende

quantuminformatiegolf. In het laatste plaatje is te

De lichtpuls gaat het ene BEC-wolkje in, om er

zien dat hij door het tweede BEC-wolkje heen is

vervolgens uit het andere tevoorschijn te komen.

geschoten. (Naomi S. Ginsberg et al., Nature)

Dit kan alleen omdat de twee wolkjes identiek

zijn. (S.R. Garner) De quantummechanische informatie over de Opstelling van de Franse VKS-groep, die in een

vat gesmolten metaal dezelfde stromen op wil

In een commentaar in Nature voorziet een lichtpuls is dan opgeslagen in de atomen van

wekken als in de vloeibare kern van de aarde.

Duitse collega van Hau technische het BEC. Als de hulplaser weer aangaat -

toepassingen waarbij lichtpulsen zonder gedoe eventueel pas milliseconden later, een heel Voor het Franse experiment licht kan werpen

van hier naar daar worden gestuurd. Maar dat lange tijd voor licht- komt dezelfde puls, met op de aarddynamo is nog veel werk nodig. De

is niet het meest opmerkelijke nieuws. Veel dezelfde kleur, lengte en andere wervelstromen in de aardkern zijn veel kleiner

spannender is, dat de proef aantoont dat eigenschappen, weer tevoorschijn. dan de kern zelf; in de natriummassa van de

sommige bizarre aspecten van de VKS-groep zijn de wervels juist bijna zo groot

quantumtheorie ook in de alledaagse als de opstelling zelf. Ook qua vorm lijkt de

werkelijkheid een rol kunnen spelen. cilinder vloeibaar metaal niet op de bolle





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 12 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

aardkern. Verdere verfijningen van het universiteiten van Princeton en München in De opwekking van warmte en elektra met

experiment moeten helpen de gigantische het vakblad Annals Of Human Biology. dezelfde energiebron is een oud systeem,

magneetvelden in planeten en sterren te warmte-krachtkoppeling ofwel WKK. Het

De deskundigen kunnen geen precieze oorzaak

begrijpen aangeven, meldde de Britse krant The Times wordt in de industrie en in tuinbouwkassen al

donderdag. Zij vermoeden dat de voorkeur jaren toegepast, maar het betreft altijd forse

installaties. Om dit systeem geschikt te maken

voor ongezond voedsel (junkfood) een oorzaak

Satellietvloot voor kan zijn dat de Amerikanen achterblijven.

voor de consument moest een kleinere versie

worden ontwikkeld. De nieuwe ketel is niet

Deze trend kwam immers eerder op in de VS

magneetstormen dan in Europa.

groter dan de huidige HR(hoogrendements)-

Kennislink.nl, 19 januari 2007 ketel. Ook maakt het apparaat amper geluid en

Speculerend wijzen zij ook op de is het zo goed als trillingsvrij, twee

gezondheidszorg, die in West-Europa in voorwaarden die voor huishoudelijk gebruik

Begin februari lanceert NASA de tegenstelling tot Amerika voor armere van groot belang zijn.

Themisvloot, die turbulentie in het bevolkingsgroepen makkelijker toegankelijk is.

aardmagnetisch veld gaat onderzoeken. Ongelijkheid is van negatieve invloed op De prijs kan nog wel een obstakel zijn. De

Wetenschappers vragen zich al jaren af lengte, aldus de onderzoekers. Zij sluiten een eerste HRe-ketels moeten 6500 euro gaan

hoe die substormen precies ontstaan. kosten. Dat is 4000 euro duurder dan een HR-

genetische oorzaak uit, want genen

De vijf Themis-satellieten moeten die veranderen zich niet zo snel. ketel.

vraag beantwoorden door de

magneetbubbel om de aarde vanuit Jonge blanke Amerikaanse mannen zijn

gemiddeld 4,7 centimeter korter dan hun

verschillende omloopbanen te bekijken.

Nederlandse leeftijdsgenoten. Blanke

Nieuwe priemtweeling

Magneetstormen bestaan ook op andere

planeten en op de zon. Wetenschappers

Amerikaanse vrouwen moeten het met 5,7 ontdekt

centimeter minder doen dan hun Nederlandse Kennislink.nl, 18 januari 2007

vragen zich al langer af hoe die substormen seksegenotes. In het midden van de 19e eeuw

ontstaan. Omdat substormen zich uit kunnen was dat precies omgekeerd, waarbij de

strekken van 10 aardstralen boven het verschillen soms nog groter waren. Op 15 januari 2007 werd een nieuwe

oppervlak tot voorbij de baan van de maan kan priemtweeling gevonden: de getallen

één satelliet of observatorium zo'n storm nooit 2003663613 x 2195000 - 1 en

in zijn geheel overzien. Daarom zijn er vijf 2003663613 x 2195000 + 1. Deze

satellieten nodig. Elke satelliet van de Themis- Nieuwe HR-ketel levert naast getallen hebben 58711 cijfers en vormen

vloot draait daarom op een andere afstand om warmte ook stroom daarmee de grootst bekende

de aarde. Eens in de vier dagen staan ze door priemtweeling die tot nu toe. Niemand

Trouw, 12 januari 2007

de verschillende omlooptijden op één lijn en weet hoeveel priemtweelingen er

kunnen ze een substorm waarnemen. Dé bestaan.

vraag: ontstaat zo'n storm in geladen deeltjes Binnen een paar jaar zal zich een

in de luwte van het magneetveld, of in het veld revolutie voltrekken in de

energievoorziening van de Nederlandse Sinds Euclides (300 jaar voor Christus) is al

zelf? bekend dat er oneindig veel priemgetallen,

huishoudens, dankzij een nieuw soort

getallen die slechts deelbaar zijn door 1 en

verwarmingsketel die tegelijk ook zorgt

zichzelf, bestaan. Maar in de getallentheorie

voor de stroomvoorziening.

zijn vandaag de dag nog steeds veel

Het nieuwe apparaat, dat volgend jaar op de uitdagende vragen over priemgetallen waar

markt komt, zou uitbreiding van grote nog niemand een antwoord op weet. Een van

energiecentrales overbodig maken. die vragen is: bestaan er oneindig veel

priemtweelingen?









Een substorm in het aardse magneetveld brengt

het noorderlicht in beroering. Dat ontstaat als

geladen deeltjes uit de zonnewind op de

atmosfeer botsen en hun energie afstaan als

licht. Zonder magnetische substormen zou het

noorderlicht een stilstaand groenig lichtgordijn

zijn. De magnetische onrust zorgt voor de

bewegende en veelkleurige lichtgordijnen.

Magneetvelden en bewegende geladen deeltjes

zijn nauw verweven. In de magnetotail (staart Figuur 1 De priemgetallen kleiner dan duizend.

van het magneetveld achter de aarde) zit Met rode pijlen zijn de priemtweelingen

geladen plasma gevangen dat op gezette tijden aangegeven.

instabiel wordt. Dat kan schokken in het

Priemtweelingen

aardmagneetveld en zo een substorm

veroorzaken. In figuur 1 zijn de priemgetallen onder de

duizend met pijlen in beeld gebracht. Met rode

pijlen zijn de priemtweelingen aangegeven,

dat wil zeggen de paren priemgetallen die een

Nederlanders langste verschil van precies 2 hebben. Omdat alle

mensen ter wereld Een proefopstelling van de HRe-ketel

priemgetallen groter dan 2 oneven zijn, is er

Trouw, 31 januari 2007 De HRe-ketel – de ‟e‟ staat voor elektriciteit – behalve het paar (2, 3) geen tweetal met

is door Nederlandse deskundigen ontwikkeld. verschil 1. De priemtweelingen zijn dus de

Het opwekken van de stroom gebeurt met een 'naaste buren' in de rij van alle priemgetallen.

Nederlanders zijn de langste mensen

heteluchtmotor die in de ketel is ingebouwd en Worden de priemtweelingen op den duur

ter wereld. Zij overtreffen inmiddels de

die draait op een kleine aardgasbrander. Die steeds zeldzamer? Houdt de rij misschien zelfs

Amerikanen, die lange tijd boven alle

koppeling van warmte- en stroomopwekking op een zeker moment op? We weten het niet.

andere volken uitstaken.

geeft een zeer hoge energie-efficiëntie en dat Een heel beroemd open probleem is namelijk:

Ook de Noren, Denen en Duitsers zijn langer scheelt de consument een hoop geld en het

geworden dan de inwoners van de Verenigde milieu een hoop vervuiling. Zijn er oneindig veel priemtweelingen?

Staten, schrijven wetenschappers van de



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 13 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

En, daaraan verwant: Muilezelmolecuul sjouwt met de vrouwen die vaakst het slachtoffer zijn

van hun agressie. Allemaal voorspellingen die

Als er oneindig veel priemtweelingen zijn,

hoe liggen die dan verdeeld?

CO2 goed te toetsen zijn.

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

Naar deze problemen is al veel onderzoek

gedaan, maar de definitieve antwoorden

kennen we nog steeds niet. Bijna alle experts Het molecuul anthraquinon kon al

geloven dat er inderdaad oneindig veel rechtuit schuifelen over gladde koperen

priemtweelingen zijn en er zijn ook plausibele oppervlakken. Nu blijkt het daarbij ook

vermoedens over hun verdeling, zie figuur 2, nog twee koolstofdioxidemoleculen te

maar bewijzen ontbreken. kunnen dragen.

Dat ontdekte een team van onderzoekers

onder leiding van Ludwig Bartels aan de

Universiteit van Californië in Riverside.

Volgens Bartels zijn de molecuulverslepende

moleculen de eerste stap naar betrouwbare

Figuur 2 Een grafiek van de priemtweelingen- vervoermiddelen op moleculaire schaal,

telfunctie: het aantal priemtweelingen (p, p+2) vergelijkbaar met hemoglobine die in het

waarvoor geldt dat p < x. Op grote schaal ziet Johnny en Makako, twee mannen uit de

lichaam zuurstof verslepen. bestudeerde groep. Hier rustig aan het vlooien,

deze functie er tamelijk glad uit. Men vermoedt

dat deze grafiek zich zo voortzet voor grote Anthraquinon is een langwerpig molecuul met maar o wee als er een vruchtbare vrouw

waarden van x. drie zeshoekige koolstofringen. In 2005 verschijnt. Foto M.N. Muller

ontdekten Bartels en collega's al dat het niet,

zoals veel moleculen, in het wilde weg

Over op aardwarmte rondzwalkt over koperoppervlakken, maar in

één richting beweegt.

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007

Met hulp van een Scanning Tunneling

Microscope (STM), die losse moleculen kan

De hitte van de aarde kan straks een onderscheiden, hebben ze nu gezien dat

groot deel van de nationale koolstofdioxidemoleculen kunnen blijven

elektriciteitsvoorziening verzorgen. plakken aan de flanken van het molecuul. Een

Het is een betrouwbare, constante, schone en beetje als de dubbele lading op een muilezel.

betaalbare energiebron die in principe overal Eenmaal beladen gaat het muilezelmolecuul

in het land aan te boren is. Gewoon een wel minder hard lopen.

kwestie van boren waar het heet is en daar

water inpompen, dat als stoom weer

omhoogkomt. Een moeder die het met veel mannen heeft

gedaan, hoeft minder te vrezen voor

De beste mogelijkheden liggen in het westen,

kindermoord. Foto Elizabeth Lonsdorf.

maar het kan ook elders, als er maar dieper

dan 1500 meter geboord wordt. Moeten de En het klopt ook allemaal, stellen Muller en

oliemaatschappijen het hier nu benauwd van zijn medewerkers. Chimpanseedames die nog

krijgen? Integendeel. Het is juist deze tak van nooit moeder zijn geworden, zijn minder

industrie die flink kan gaan profiteren van de vruchtbaar. Ze worden gemiddeld pas na ruim

nieuwe aandacht voor aardwarmte. Het duizend paringen zwanger, terwijl dat getal na

aanboren van hitte verschilt technisch het eerste kind onder de vijfhonderd ligt.

namelijk niet zo gek veel van het boren naar Mannen doen het liever met zo'n ervaren

olie en gas. vrouwtje. En die dames worden ook veel vaker

Onderzoek naar aardwarmte als energiebron het slachtoffer van geweld, zoals voorspeld.

Net als een muilezel kan het anthraquinon-

was al een eind op weg in de jaren zeventig en

molecuul aan beide flanken beladen worden

tachtig van de vorige eeuw, maar werd vrijwel

gestopt toen de olieprijzen daalden. Nu lijkt Sluwe slimmeriken

het tij opnieuw te keren. noorderlicht.vpro.nl, februari 2007

Seks en geweld

Chimpanseeman die veel slaat, paart

Wetenschappers zijn de intelligentste

vaker mensen ter wereld, maar daarmee ook

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 de sluwste. Wetenschappers zijn ware

meesters in het onderuit schoffelen en

Agressie van mannen tegen vrouwen is dwarsbomen van hun 'collega's'. Jair

normaal bij chimpansees. De dames Stein interviewde enkele

lijden daaronder, maar hebben topwetenschappers over

blijkbaar weinig keus. Want ze hebben 'ellebogenwerk' in de wetenschap.

het vaakst seks met de mannen van wie Artikelen in toptijdschriften als Nature en

ze de meeste klappen krijgen. Science gaan door een keiharde

Eind vorig jaar kwamen ze al in het nieuws selectieprocedure. De meeste belanden direct

met de ontdekking dat chimpanseemannen in de prullenbak. Slechts enkele studies

oudere vrouwtjes aantrekkelijker vinden dan worden doorgestuurd naar kritische

jonge. Nu publiceren Martin Muller en vakgenoten, die het werk keuren op kwaliteit

collega's van twee Amerikaanse universiteiten en originaliteit.

weer een opzienbarende uitkomst van hun Het beoordelen van een artikel geeft je de

apenonderzoek. Vrouwenmishandeling gaat mogelijkheid om de concurrentie in de gaten

bij chimpansees hand in hand met seks. te houden, en zelfs om het werk van je

Ze wilden weten of de agressie van mannetjes collega's te vertragen, vertelt

tegen vrouwtjes een vorm van seksuele dwang stamcelonderzoeker Twan de Vries van het

Aardwarmte onttrekken is vrij simpel, als je een is. Als dat zo is, moet je dit aan drie dingen Leids Universitair Medisch Centrum. Het

diepe put hebt en voldoende water. kunnen zien, schrijven ze. De vruchtbaarste voordeel daarvan is dat je zelf de eerste kunt

vrouwen zullen het hevigst belaagd worden, de zijn met een ontdekking. Hoe je dat doet?

meest belaagde vrouwen zullen het vaakst "Gewoon een paar vervelende extra proeven

paren en de mannetjes zullen vooral paren





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 14 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

vragen, zodat je concurrenten een paar stellen de Groningse sportpsycholoog Geir

maanden zoet zijn", zegt de Vries. Jordet en collega's. Hoe groter het belang van

het schot (dus hoe zwaarder de stress), hoe

hoger de kans om te missen of in de handen

van de keeper te schieten.

Jordet en collega's analyseerden de

uitkomsten van 41 strafschoppenreeksen in

Wereldbeker- en Europacuptoernooien, én de

Amerikaanse Copa America tussen 1976 en

2004. Van de 409 schoten op doel gingen er

79 procent in, ruwweg vier op de vijf. De eerste

doelschop is gemakkelijker: 87 procent gaat

erin. Maar bij strafschop nummer 6 tot 9, waar Dekker denkt dat grondstoffen duurder

veel meer van afhangt, lukt maar 64 procent worden door de bevolkingsgroei. „Ik vind

van de gevallen. Daartussen daalt de Dekkers analyse een beetje kort door de

slagingskans vrijwel gestaag. bocht”, zegt Louise Fresco, voormalig

topambtenaar van de FAO, de voedsel- en

landbouworganisatie van de VN en

tegenwoordig hoogleraar aan de UvA. „Twaalf

miljard mensen, het aantal waar hij vanuit

gaat, is echt het allerhoogste scenario. Maar

Het bedrog is ragfijn, weet de onderzoeker.

wetenschappelijk is er inmiddels consensus

"Wetenschappers zijn in principe de

over negen miljard mensen eind deze eeuw.

allerintelligentste mensen in de samenleving.

Maar dan nog, er is geen enkele reden te

Maar dat is ook tegelijkertijd het probleem.

denken dat we dat, zelfs met bestaande

Bijzonder intelligente mensen hebben vaak

technieken, niet aankunnen. In veel landen

bijzonder gemene streken, want ze kunnen

worden die technieken immers nog niet

heel goed dat soort streken bedenken. Als je

toegepast.”

op dit niveau wilt spelen, dan wordt je

daarmee geconfronteerd."

Zelfs collega's met wie je een goede relatie

dacht te hebben, kunnen je op die manier

TNO ontwikkelt kansrijke

"snoeihard neersabelen", zegt de Vries, alleen technologie voor het

omdat jouw publicatie ze niet goed uitkomt.

"En diezelfde man daar heb je dan een maand

ontzouten van zeewater

geleden mee aan tafel gezeten en toen dacht je: Kennislink.nl, 15 februari 2007

wat een aardige gozer!"

Een consortium van Nederlandse

bedrijven en instituten heeft eind vorig

Testosteron leidt tot jaar op de Maasvlakte met succes een

nieuw type installatie getest voor de

spijbelen Strafschoppen brachten Brazilië de overwinning productie van drinkwater uit vuil

Trouw, 26 januari 2007 tegen Nederland in de halve finale van het zeewater.

Wereldkampioenschap 1998.

Initiatiefnemer TNO meldde vorige week dat

Jongens met meer mannelijk hormoon Andere factoren dan stress, zoals ervaring, de toegepaste Memstill technologie heel

testosteron neigen meer naar risicogedrag vermoeidheid of eerder bewezen geschikt is voor de grootschalige zuivering en

zoals spijbelen, drugs- en alcoholgebruik of 's voetbalvaardigheden van de spelers deden er ontzilting van zeewater. Memstill maakt

nachts weglopen. Ze zijn onrustiger en meer voor de scoorkans veel minder tot helemaal gebruikt van membranen maar is een stuk

gebrand op kicks, blijkt uit niets toe, vond Jordet, die bondscoach Marco economischer dan andere

doctoraatsonderzoek van Hans Vermeersch van Basten adviseerde voor het WK van 2006. membraantechnieken, zoals bijvoorbeeld

van de Universiteit Gent. omgekeerde osmose. Dat is mede te danken

De onderzoeker meent dat het risicogedrag aan het gebruik van goedkope restwarmte.

meestal van voorbijgaande aard is. Het hoort Tarwe, soja of maïs

bij de jeugd. Hiervoor ingrijpen in de gebruiken als biobrandstof is

hormonen van de jongeren vindt hij uit den

boze. onverstandig

Meisjes met meer vrouwelijk hormoon Trouw, februari 2007

(estradiol) zijn volgens het onderzoek

gevoeliger voor de sociale omgeving. Ze voelen Wordt voedsel duurder? Is het westers

zich niet begrepen of gaan gebukt onder ruzie voedingspatroon op lange termijn

tussen de ouders. onhoudbaar? „Zo’n vaart loopt het

niet.” Wout Dekker, topman van

Nutreco, is er stellig over: Grondstoffen

Stress verknalt zullen wereldwijd duurder worden en

alleen door technologische doorbraken

strafschoppen wordt het mogelijk de wassende

Testlokatie op de Maasvlakte. Beeld: TNO

noorderlicht.vpro.nl, januari 2007 wereldbevolking te voeden.

Het westen zal in ieder geval minder moeten Memstill produceert zuiver water uit vuil

Hoe belangrijker de uitkomst van een consumeren, maar Prof. Rudy Rabbinge, zeewater via destillatie (verdampen en

strafschop, hoe kleiner de kans dat hij prominent landbouwwetenschapper van de condenseren) in combinatie met

erin gaat. Universiteit Wageningen, gespecialiseerd in membraanscheiding. Deze combinatie wordt

voedselvraagstukken, vindt die beweringen ook wel membraandestillatie genoemd.

Het is de angstdroom van ieder voetbalteam,

voorbarig. „De prijs van grondstoffen hangt Membranen zijn kunststoffen filters met

speciaal het Nederlandse: na twee uur

vooral af van de technologische ontwikkeling. microscopisch kleine poriën. In de Memstill

voetballen is de stand gelijk, en moeten er

En technisch is veel mogelijk gebleken: de installatie hebben deze een doorsnede van

strafschoppen aan te pas komen om de

opbrengst per hectare is gigantisch ongeveer 0,1 micrometer. Eigenlijk is zo'n

wedstrijd te beslechten. De spanning stijgt, de

toegenomen. In de jaren vijftig was een gezin membraan meer gat dan materiaal: ongeveer

zenuwen gieren. En dat is ook precies wat het

de helft van het inkomen kwijt aan voeding, nu 20% is kunststof, de rest is open porie. Voor

zo moeilijk maakt om de bal erin te schieten,

is dat nog geen 10 procent.”



Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 15 St. Bonifatiuscollege, Utrecht

waterdampmoleculen biedt het meer dan na vier jaar twee maal zo veel last hebben van die tijdens hun zwangerschap ruim drie ons

genoeg ruimte om te passeren. Zout kan niet angsten, depressie en posttraumatische vis per dag aten

verdampen en de vloeistof kan door het stressverschijnselen. Roken stimuleert

hydrofobe karakter van het membraan niet voortdurend het zenuwstelsel. Bij een

door de porie stromen en blijft daarom achter. traumatische gebeurtenis worden bij rokers

Het vernieuwende aan het Memstill proces is daardoor sneller grenzen overschreden.

de manier waarop dit principe van

membraandestillatie is uitgewerkt. Door

interne warmterecirculatie is slechts een Virtueel schieten scherpt de

kleine hoeveelheid warmte voldoende om het

proces 'draaiend' te houden. Daardoor is

blik

relatief 'laagwaardige' restwarmte uit allerlei NRC, 13 februari 2007

industriële processen te benutten. Bovendien

is de installatie zeer compact uit te voeren. Spelers van videogames die regelmatig

nepgeschut bedienen, worden beter in Kinderen van moeders die tijdens hun

het verwerken van visuele informatie. zwangerschap veel vis en ander zeevoedsel

Snel schieten op bewegende doelen hebben gegeten, zijn intelligenter. De kinderen

oefent hen in het onderscheiden van zijn ook beter in staat allerlei vaardigheden te

dicht opeengepakte tekens. ontwikkelen dan kinderen waarvan moeders

dit niet hebben gedaan.

Computergames scherpen het oog. Tenminste

als ze bol staan van actie en geschiet in alle

richtingen. Onderzoekers van de universiteit

van Rochester lieten studenten die niet of Wiskundige modellen voor

nauwelijks videogames spelen – het viel niet filevorming

mee om die te vinden – een paar uur per dag Kennislink.nl, 15 februari 2007

Unreal Tournament spelen. Dat is een

zogeheten first person shooter, waarin de

speler over een geweerloop kijkt en de virtuele Dennis Roubos won met zijn scriptie

wereld in schiet. Na een maand spelen waren ‘Wiskundige modellen voor

de studenten beter in staat om een bepaalde filevorming’ de BWI-scriptieprijs van de

letter te identificeren tussen andere tekens. Vrije Universiteit. Hij schreef een

simulatie-applet dat inzicht geeft in het

onstaan en het oplossen van files.

Dennis Roubos maakte diverse wiskundige

modellen waarmee het verkeer gemodelleerd

kan worden. Daarmee kan dan onderzocht

Schematische weergave van het Memstill proces. worden welke factoren een rol spelen bij het

Hoewel hier sprake is van buisvormige ontstaan van files. Op basis van de gemaakte

condensor- en membraancomponenten zijn simulatie-applet vallen een aantal zaken op die

inmiddels ook plaatvormige componenten in van invloed zijn op filevorming en op de

gebruik. doorstroming van het verkeer.

De scheiding van vuil zeewater en zuiver

(demi-)water vindt plaats in het

membraandeel. Daar verdampt water door de

poriën van het membraan. Omdat hierbij

verdampingswarmte wordt opgenomen, koelt Actiescène uit het videospel ‘Unreal Tournament’.

het zoute, geconcentreerde zeewater (brijn) af

Sommige ouderen met gezichtsproblemen en

tot de omgevingstemperatuur. De vrijgekomen kinderen met een lui oog hebben moeite met

waterdamp stroomt naar het

het onderscheiden van tekens of symbolen die

condensorgedeelte. dicht op elkaar gepakt zijn. De auteurs

suggereren dat het spelen van actiegames hen

zou kunnen helpen.

Roker verwerkt trauma

minder goed

Volkskrant, 22 februari 2007 Vis tijdens zwangerschap De kans waarmee voertuigen remmen heeft veel

maakt kinderen slimmer invloed op het ontstaan van files. Rijden

voertuigen dicht op elkaar, dan is de remkans

Bij een ramp komen rokers eerder in de Trouw, 7 februari 2007 groot en zal er eerder een file ontstaan. Wordt de

psychische problemen dan niet-rokers, afstand tussen voertuigen groter, dan neemt de

ontdekten Nederlandse psychologen en

Kinderen van moeders die tijdens hun remkans af.

psychiaters na de vuurwerkramp in

zwangerschap veel vis en ander

Enschede, in mei 2000. Een andere factor voor het ontstaan van files is

zeevoedsel hebben gegeten, zijn

asociaal rijgedrag. Onder asociaal rijgedrag

Bij het vuurwerkongeluk in 2000 vielen in een intelligenter. De kinderen zijn ook beter

verstaan we baanverplaatsingen zonder

woonwijk in Enschede 23 doden. Er raakten in staat allerlei vaardigheden te

rekening te houden met achterliggend verkeer.

negenhonderd mensen gewond. De ontwikkelen dan kinderen waarvan

Tot slot blijkt de maximum snelheid een rol te

Nederlandse psychiaters lieten een kleine moeders dit niet hebben gedaan.

spelen. Hoe hoger de maximum snelheid, des

zevenhonderd inwoners van de omliggende

De uitkomst van het onderzoek staat lijnrecht te eerder files optreden.

woonwijk psychologische vragenlijsten

tegenover de nu geldende gedachte dat vis

invullen. De maximum snelheid en de remkans zijn

tijdens de zwangerschap slecht is voor het

twee belangrijke factoren bij het oplossen van

Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat mensen ongeboren kind omdat het kwik in vis

files. Hoe hoger de maximum snelheid is, hoe

uit Enschede na de ramp wat meer zijn gaan schadelijk zou zijn voor de ontwikkeling van

langzamer een file zich oplost. En wat betreft

roken. Maar ook dat rokers meer last lijken te het zenuwstelsel.

de remkans: zodra deze kans groot is, treden

hebben van een grootschalige ramp dan niet-

Zeevoedsel bevat juist essentiële bestanddelen er stroomafwaarts weer nieuwe kleine files op.

rokers. die nodig zijn voor de ontwikkeling van Deze nieuwe optredende files worden stop and

Rokers verwerken zo‟n traumatische hersenen, aldus onderzoeker Joseph Hibbeln. go waves genoemd. Vaak is het zo dat als je

gebeurtenis minder goed, turfden de Het onderzoek volgde 8000 Britse vrouwen eenmaal een file uit denkt te zijn, je een korte

onderzoekers. Uit de studie blijkt dat rokers tijd later opnieuw in een file belandt.





Natuurwetenschap in het Nieuws, nummer 31 16 St. Bonifatiuscollege, Utrecht