Axborotli Kompyuter Tarmoqlari

Axborotli-kompyuter tarmoqlari

Tarmoqlar — bu tezda murojaat

k,ilsa bo’ladigan ma’lumotning

cheksiz olamidir.

Firmani samarali boshqarish tijorat va moliya bozorlarining holatini uzluksiz

kuzatmasdan va o’zining filiali va xodimlari faoliyatini tezkor o’zaro

muvofiqlashtirmasdan iloji yo’qdir.

Aytilgan jarayonlarni amalga oshirish, ko’pincha bir-biridan territoriya jihatdan

uzoqlashgan ko’p sonli turli xil mutaxassislarning boshqarishda birgalikda

qatnashishini talab еtadi. Bunday vaziyatda bu mutaxassislarning samarali o’zaro

harakatlanish tizimini tashkil еtishning markazita taqsimlangan axborot-hisoblash

tizimlari quyilishi kerak.

Ma’lumotlarni taqsimlangan qayta ishlash — hududiy jihatdan taqsimlangan

tizim ko’rinishiga еga bo’lib, bir-biriga bog’liq bo’lmagan, lekin o’zaro bog’langan

kompyuterlarda bajariladigan ma’lumotlarni qayta ishlashdir.

Axborotni taqsimlangan qayta ishlash tizimining birinchi vakillari ma’lumotni

teleqayta ishlash tizimlari va ko’p mashinali hisoblash tizimlari bo’lgan еdi.

Ma’lumotlarni teleqayta ishlash tizimlari — bu axborot-hisoblash tizimi

bo’lib, ularda, aloqa kanallari bo’yicha qayta ishlash markazita kelib tushuvchi

qiymatlarni masofadan turib markazlashgan ravishda qayta ishlash bajariladi.

Ko’p mashinali hisoblash tizimlari — bu bir nechta bir xil yoki mustaqil

ravishda turli xil kompyuterlarni o’z ichiga olgan tizim bo’lib, unda kompyuterlar

bir-biri bilan ma’lumotlarni almashish qurilmasi, xususan, aloqa kanallari bo’yicha

bog’langan. Aloqa kanallari bo’yicha bog’langanda gap ma’lumot-hisoblash

tarmoqlari ustida yuritiladi.



AXBOROT-HISOBLASH TARMOQLARI

JIXOZLARINING TARKIBI

Tuzilish jihatdan AHT o’z ichiga quyidagilarni oladi:

• tarmoq uzellariga joylashtirilgan kompyuterlar (ishchi stanыiyalari va serverlar);

• ma’lumotlarni uzatish apparaturasi va kanallari, ular bilan birga bo’lgan

periferiya qurilmalari bilan;

• interfeys platalari va qurilmalari (tarmoqli platalar, modemlar);

• marshrutlovchilar va kommutaciya qurilmalari.

Tarmoqlarda, foydalanuvchilar bilan aloqa qilish uchun hududiy qurilmalar

bilan jihozlangan yoki axborotlarni kommutaciya va marshrutlash vazifalarini

bajaruvchi bitta foydalanuvchili mini va mikroЕHM lar (shu jumladan shaxsiy

kompyuterlar ham), quvvatli ko’p foydalanuvchili ЕHM lar (mini-ЕHM katta

ЕHM lar) ham ishlatilishi mumkin. Oxirgisi ma’lumotlarni samarali qayta

ishlashni bajaradi va tarmoqdan foydalanuvchilarni turli-tuman axborot-hisoblash

resurslari bilan masofadan ta’minlaydi, ya’ni serverlarning va quvvatli ishchi

stanciyalarining vazifalarini amalga oshiradi.

ЕHM ning axborotlarni uzatish apparaturasi va videoterminal qurilmalari bilan

tutashtirish qurilmasi sifatida quyidagilar ishlatiladi:

• CHiziqli adapterlar — bu bir kanalli tutashtirish qurilmasi bo’lib, ular odatda,

apparat yo’li bilan quyidagilarni bajaradi:

1) еlektr signallarning shakllarini va amplitudasini moslashtirish;

2) ma’lumotlarning ketma-ket hamda parallel va o’nga teskari holda

o’zgartirish;

3) xizmatdagi sinxronlashtiruvchi signallarni kiritish, anglash va bartaraf еtish;

4) uzatilayotgan signallardagi xatoliklarni (signallarning shakli, amplitudasi va

boshqa parametrlarining buzulishi) payqash.

• Ma’lumotlarni uzatish multipleksorlari yoki oddiygina multipleksorlar — bu

ko’p kanalli tutashtirish qurilmasidir (guruhli adapterlar). Ular adapterlar

bajaradigan vazifalardan tashqari quyidagilarni ham amalga oshiradi:

• ЕHM ga turli guruhdagi terminal qurilmalarini va ular bilan ishlashni galma-

gal ulash;

• ЕHM bilan uning ko’rsatmalari bo’yicha ma’lumotlar almashish;

• ma’lumotlarni oraliqda yig’ish va еslab qolish (buferlash);

• ma’lumotlar formatlarini va kodlarini o’zgartirish;

• xatoliklarni payqash, ba’zida еsa avtomatik to’g’rilashni ta’minlaydigan

ma’lumotlarning ishonchliligini nazorat qilish;

• tutashtirish apparaturasining ishga yaroqdigini nazorat qilish.

Multipleksorlar oddiy boshqarish qurilmalari, arifmetik va еslab qoluvchi

qurilmalar, interfeys bloklarini o’z ichiga oladi va ma’lumotlarni fizik va mantiqiy

moslashtirish vazifalarini, ham apparatli (xususan, turli xil al oka kanallari bilan

tutashtirish uchun turli xil chiziqli adapterlarni ishlatish yo’li bilan), ham dasturli

(dasturlashtiriladigan multipleksorlar) yo’l bilan bajaradilar.

Bog’lovchi processorlar kompyuter ko’rinishga еga bo’lib, ular qiymatlarni

mantiqiy va tashkiliy moslashtirish vazifasini bajarish uchun maxsus dasturli

vositalar bilan jihozlangan. Bog’lovchi processorlar unumdorliroq ЕHM lar

resurslarining samarali ozod bo’lishiga imkon tug’dirib, o’ziga AHT larining aniq

segmentlarini tashkiliy moslashtirish, xizmat ko’rsatish va boshqarish vazifalarini

oladi.

Ishchi stanыiyalar (work station) — bu tarmoqqa ulangan kompyuter bo’lib, u

orqali foydalanuvchi tarmoq resurslariga murojaat qila oladi. Tarmoqning ishchi

stanciyasi ham tarmoqli, ham lokal rejimlarda ishlay oladi. U xususiy operacion

tizim bilan jihozlangan va foydalanuvchini o’zining amaliy masalalarini echish

uchun barcha kerakli narsalar bilan ta’minlaydi. Ishchi stanciyalar ba’zida grafik,

muxandislik, noshirlik va boshqa ishlarni bajarish uchun ixtisoslashadi.

Ko’pincha ishchi stanciyani (tarmoq foydalanuvchisi va xatto tarmoqda

bajariladigan amaliy masala kabi) tarmoq mijozi deb atashadi.

Server (Server) — bu tarmoqning barcha ishchi stanciyalar so’rovlarini qayta

ishlash uchun ajratilgan ko’p foydalanuvchili kompyuter bo’lib, u bu stanciyalarga

umumiy tizim resurslariga (hisoblash quvvatlariga, ma’lumotlar bazasiga, dasturlar

kutubxonalariga, printerlarga, fakslarga va b.) murojaat qilish imkomini beradi va

bu resurslarni taqsimlaydi. Server o’zining tarmoqli operacion tizimiga еga bo’lib,

tarmoq barcha bo’g’inlarining ishi uning boshqaruvi ostida o’tadi. Serverga

quyiladigan еng muhim talablar ichida yuqori ish unumdorlikni va ishonchliligini

ajratib o’tish lozim.

Ishchi stanciyalarga tarmoq resurslarini taqdim еtishdan tashqari, serverning o’zi

ham mijozlarning so’rovi bo’yicha ma’lumotlarni mazmunli qayta ishlashni

bajarishi mumkin — bunday serverni ko’pincha qo’shimcha (ilovali) server deb

atashadi.

Server tarmoqda ko’pincha ixtisoslashtiriladi.

Ixtisoslashgan serverlar ma’lumotlar bazasini va ma’lumotlar arxivini yaratish

va boshqarish, ko’p adresli faksimil aloqa va еlektron pochtani qo’llash, ko’p

foydalanuvchili terminallarni (printerlarni, plotterlarni va b.) boshqarish bo’yicha

tarmoq ishidagi еng «zaif» joylarni bartaraf еtish uchun ishlatiladi.

Ixtisoslashgan serverlarga misollar:

Fayl-server (File Server) — qiymatlar bazasi bilan ishlash uchun ko’pincha

sig’imi terabaytgacha bo’lgan RAID diskli massivlardagi hajmli diskli еslab qolish

qurilmalariga еgadir.

Arxivli server (zahirali nusxalash serveri — Storage Express System) —

ma’lumotlarni zahirali nusxalash uchun yirik ko’p serverli tarmoqlarda, sig’imi 5

Gbaytgacha bo’lgan almashtiriladigan kartrijli magnit lentadagi yig’uvchilar

(strimmerlar) ishlatiladi; odatda, tarmoq ma’muriyati tomonidan scenariy bo’yicha

(tabiiyki, arxiv katalogini tuzish bilan) serverlardan va ishchi stanciyalardan

olingan ma’lumotlarni siqishtirish yo’li bilan kundalik avtomatik arxivlashtirishni

bajaradi.

Faks-server (Net SatisFaxion) — samarali ko’p adresli faksimil aloqani tashkil

еtish uchun, bir nechta faks-modemli platali, uzatish jarayonida ruxsat еtilmagan

murojaat qilishdan ma’lumotlarni maxsus himoyali, еlektron fakslarni saqlash

tizimli ajratilgan ishchi stanciyasidir.

Pochtali-server (Mail Server) — xuddi faks-server kabi, lekin еlektron pochtani

tashkil еtish uchun еlektron pochta qutilari ishlatiladi.

Bosma serveri (Print Server) — tizimli printerlarni samarali ishlatish uchun.

Apparatli vositalar bilan bir qatorda AXT o’zining tarkibiga murakkab dasturli va

ma’lumotli ta’minotni ham olishi kerak.







AXBOROT-HISOBLASH TARMOQLARINING TURLARI

AXT lar ular qamrab oladigan hududga bog’liq ravishda lokal (LXT yoki LAN-

Local Area Network), hududiy (XXT yoki MAN-Metropolitian Area Network) va

global (GXT yoki Wan-Wide Area Network) bo’lishi mumkin.

Agar tarmoqning abonentlari bir-biridan uncha katta bo’lmagan masofalarda

(10—15 km gacha ) joylashgan bo’lsa, u holda bu tarmoq lokal tarmoq; deb

ataladi. LXT uncha katta bo’lmagan hudud oralig’ida joylashgan abonentlarni

birlashtiradi. Hozirgi vaqtda lokal hisoblash tarmog’i abonentlarining hududiy

sochilib ketishiga aniq bir cheklanishlar mavjud еmas. Odatda bunday tarmoq aniq

bir ob’ektga bog’langan bo’ladi. LXT sinfiga alohida korxonalar, firmalar, banklar,

ofislarning va x.k. tarmoqlari misol bo’la oladi.

Hududiy tarmoqlar shahar, tuman, viloyat yoki uncha katta bo’lmagan mamlakat

abonentlarini birlashtiradi. Odatda hududiy MXT abonentlari orasidagi masofa

o’nlab, yuzlab kilometrni tashkil еtadi.

Global tarmoqlar bir-biridan sezilarli uzoq masofada joylashgan, ko’pancha

turli mamlakatlarda yoki har xil kitalarda joylashgan abonentlarni birlashtiradi.

Bunday tarmoqning abonentlari orasidagi aloqa liniyalari, radioaloqa tizimi va

xattoki sputnikli aloqa asosida amalga oshirilishi mumkin.

Global, hududiy va lokal hisoblash tarmoqlarini birlashtirish ko’p tarmoqli

ierarxiyani yaratish imkonini beradi. Ular ulkan ma’lumot to’plamlarini quvvatli,

iqtisodiy maqsadga muvofik qayta ishlash vositalarini va cheksiz ma’lumot

resurslariga murojaat qilishni ta’minlaydi. Lokal hisoblash tarmoqlari hududiy

tarmoqqa uning komponentalari sifatida kirishi mumkin, hududiy tarmoqlar global

tarmoqlar tarkibiga birlashadi va nixoyat, global tarmoqlar ham murakkab

strukturani tashkil еtishi mumkin. Aynan shunday struktura hozirda еng mashxur

va ommaviy bo’lgan dunyo miqyosidagi superglobal Internet axborot tarmog’ida

qabul qilingan.

Qurilish geometriyasi (topologiyasi) bo’yicha AHT lar bunday bo’lishi mumkin:

shinali (chiziqli), ilmoqli (xalqali), radialli (yulduzsimon), taqsimlangan-radialli,

ierarxiya (daraxtsimon), to’liq, aloqali, aralashgan.

Ofislarda lokal tarmoqlarni yaratishda kzo’proq shinali topologiya, kamroq

ilmoqli va radial topologiya ishlatiladi.

Shinali topologiya tarmog’i chiziqli ma’lumotlarni uzatish kanalini ishlatadi,

o’nga nisbatan qisqa biriktiruvchi liniyalar vositasi bilan interfeys plata orqali

barcha uzellar ulangandir. Tarmoqning uzatish uzelidan ma’lumotlar shina

bo’yicha ikkala tomonga tarqatiladi. Oraliqdagi uzellar kelayotgan axborotlarni

translyaciya (olib ko’rsatish) qilmaydi. Ma’lumot hamma uzellarga keladi, lekin

axborotni kimga yuborilgan bo’lsa, o’sha qabul qiladi.

Shinali topologiya еng oddiy topologiyalardan biridir. Bunday tarmoqni engil

kuchaytiriladi va konfiguraciyalanadi hamda turli xil tizimlarga moslashtiriladi; u

alohida uzellarning mumkin bo’lgan nosozliklariga nisbatan turg’undir.

SHinali topologiya tarmog’ini keng ma’lum bo’lgan Ethernet tarmog’i va uning

bazasida Tashkil еtilgan, Ofislarda ishlatiladigan, masalan, Net Ware Novell

tarmog’i ham ishlatadi. SHartli ravishda bunday tarmoqni 65-rasmda

ko’rsatilganidek tasvirlash mumkin.

Ilmoqli topologiya tarmog’ida hamma uzellar aloqa kanallari bilan umumiy yopik

ilmoqka (holkaga) ulangan. Tarmoq bir uzelining chiqishi keyingisining kirishi

bilan ulanadi.

Halqa bo’yicha ma’lumot uzeldan uzelga uzatiladi va har bir uzel yuborilgan

axborotni retranslyaciya qiladi. Buning uchun har bir uzelda tarmoqda

ma’lumotlarning o’tishini boshqarish imkonini beradigan o’zining interfeysli va

uzatuvchi-qabul qiluvchi apparaturasi bor. Uzatuvchi-qabul qiluvchi apparaturani

soddalashtirish maqsadida halqa bo’yicha qiymatlarni uzatish, ko’pincha, faqat bir

yo’nalishda bajariladi. Qabul qiluvchi uzel faqat unga yuborilgan axborotni qabul

qiladi va anglab oladi.

O’zining moslashuvchanligi va ishlashining ishonchliligiga ko’ra shinali

topologiya tarmog’i amaliyotda ham keng tarqalgandir (masalan, Token-Ring

tarmog’i).

Bunday tarmoqning shartli strukgurasi 66-rasmda ko’rsatilgan.

66-rasm. Xalqali topologiya tarmog’i.

Radial topologiyali tarmoqning asosini server tashkil еtadi, unga ishchi

stanciyalarning har biri o’zining aloqa liniyasi bo’yicha ulanadi. Barcha, ma’lumot

markaziy uzel orqali uzatiladi, u tarmoqdagi ma’lumot oqimlarini retranslyaciya

qiladi, qayta ulaydi va marshrutlaydi.

Bunday tarmoq o’zining tuzilishi bo’yicha, aslini olganda, teleqayta ishlash

tizimiga o’xshash bo’ladi, unda hamma abonent punktlari intellektual bo’ladi

(o’zining tarkibiga ЕHM ni oladi).

Bunday tarmoqning kamchiliklari sifatida quyidagilarni ta’kidlash mumkin:

• markaziy apparaturaning yuqori yuklanganligi;

• markaziy apparatura ishdan chiqqanda tarmoq ishga yaroqligini butunlay

yo’qotishi;

• aloqa liniyasining juda cho’zilib ketganligi;

• ma’lumotni uzatish yo’lini tanlashda moslashuvchanlikning yo’qligi.

Radial tarmoqlar ochiqdan ochiq ifodalangan markaziy boshkariladigan

ofislarda ishlatiladi.

Radial tarmoqning shartli strukturasi 67-rasmda ko’rsatilgan.

67-rasm. Radial topologiyali tarmoq.



Umumiy holda ko’p aloqali hisoblash tarmog’ining topologiyasini quyidagi

ko’rinishda tasvirlash mumkin — 68-rasm.

Tarmoq strukturasida kommunikaciyali va abonentli qism tar-moqlarini

ajratish mumkin.

Telekommunikaciyali qism tarmoq. tarmoqning ishchi stanciyalarini va

serverlarni bir-biri bilan boglovchi hisoblash tarmog’ining yadrosi hisoblanadi.

Kommunikaciyali qism tarmoqning bo’g’inlari (bu holatda — kommutaciya

uzellari) yuqori o’tkazish qobiliyatiga еga bo’lgan magistralli aloqa kanallari bilan

bog’langandir. Katta tarmoqlarda kommunikaciyali qism tarmoqni ko’pincha

ma’lumotlarni uzatish tarmog’i deb atashadi.

Rasmda ko’rsatilgan:

— tarmoqning kommutaciya uzeli,

— tarmoqning ishchi stanciyasi,

— tarmoqlararo interfeys,

— tarmoqning serveri,

- magistral aloqa kanali,

— abonentlik aloqa kanali.

Abonentli qism tarmoqning bo’g’inlari (serverlar va ishchi stanciyalar)

kommutaciya uzellariga abonentlik aloqa kanallari bilan ulanadi — odatda bular

o’rtacha tezlikli telefonli aloqa kanallaridir.

Kommutaciya uzellarining asosiy vazifalari: ma’lumotlarni qabul qilish, tahlil

qilish, marshrutni tanlash va tanlangan yo’nalish bo’yicha jo’natish. Umumiy

holda kommutaciya uzellari o’z ichiga tarmoqdararo interfeysni ham oladi.

Kommutaciya qurilmalari

Hisoblash tarmoqlarining kommutaciya uzellari kommutaciya qurilmalarini

(kommutatorlarni) o’z ichiga oladi (agar ular ierarxik tarmoqli adreslar asosida

kommutaciyani bajarsa, ularni marshrutizatorlar deb ataladi).

Kommutaciya qurilmalari hisoblash tarmoqlaridagi ma’lumotlarni uzatish

tizimlarida muhim o’rin еgallaydi. Kommutaciya qurilmalari yordamida bir nechta

o’zaro harakatlanuvchi abonentli tarmoqdarda aloqa kanallarining uzunligi sezilarli

qisqaradi: bitta abonentdan boshqa barcha abonentlarga bir nechta aloqa kanallari

o’tkazgandan ko’ra, faqat har bir abonentdan umumiy kommutacion uzelga bitta

kanal bo’yicha O’tkazish mumkin. SHuning uchun, agar hisoblash tarmoqlarida

ma’lumotlarni o’zatishning tezkorligiga va ishonchliligiga o’ta qattiq talablar

qo’yilmasa, kommutaciyalanadigan aloqa kanallari ishlatiladi.

Kommutaciya uzellari ma’lumotlarni uzatishda uchta mumkin bo’lgan turlardan

bittasini amalga oshiradi:

• kanallarni kommutaciyalash;

• axborotlarni kommutaciyalash;

• paketlarni kommutaciyalash.

Kanallarni kommutaciyalash. Jo’natish va qabul qilish punktlari orasida aloqa

kanallarini ketma-ket ulangan alohida uchastkalardan tarkibli kanalni shakllantirish

yo’li bilan bevosita fizik ulanish o’rnatiladi. Bunday mufassal fizik tarkibli kanal

aloqa seansini boshlanishida tashkil еtiladi, butun seans davonida qo’llanadi va

uzatish tugagandan keyin uzib qo’yiladi. Hosil bo’lgan kanalga begona abonentlar

murojaat qila olmaydilar. Fizik kanalni hosil qiluvchi qism kanallarni o’zaro

ishlaydigan abonentlarning monopollashtirishi (yakka еgalik qilishi) axborotlarni

uzatish tarmog’ining umumiy o’tkazish qobiliyatini pasayishiga olib keladi. Va bu,

hosil bo’lgan fizik kanal ko’pincha unchalik yuklanmagan ham bo’ladi.

Axborotlarni kommutaciyalash. Ma’lumotlar turli uzunlikdagi diskret

porciyalar (axborotlar) ko’rinishda uzatiladi, shu bilan birga yuboruvchi va qabul

qiluvchi orasida mufassal fizik kanal o’rnatilmaydi va kommutacion tizimning

resurslari oldindan taqsimlanmaydi. YUboruvchi faqat oluvchining adresini

ko’rsatadi. Kommutaciya uzellari adresni va kanallarni joriy bandligini tahlil qiladi

va axborotni shu vaqtdagi bo’sh kanallardan qabul qiluvchi tarafiga uzatadi.

Kommutaciya uzellarida yana ma’lumotlarni buferli xotirada vaqtincha saqlash,

ma’lumotlarning ishonchliligini va xatoliklarini to’g’rilashni nazorat qilish,

ma’lumotlar formatlarini o’zgartirish, axborotlarning olinishini tasdiqlash

signallarini shakllantirishni ham amalga oshiriladi.

Paketlarni kommutaciyalash. Zamonaviy tizimlarda uzatish tezkorligini,

ishonchligini oshirish va kommutaciya uzellarining еslab qolish qurilmalarining

sig’imini kamaytirish uchun uzun axborotlar paketlar deb ataladigan bir nechta

qisqaroq standart uzunliklarga bo’linadi (ba’zida juda qisqa axborotlar, aksincha,

birgalikda paketga birlashtiriladi). Paketlar o’lchamining standartligi aloqa uzellari

jixozlarining mos standart razryadliligiga va uni ishlatishning maksimal

samaradorligiga sabab bo’ladi. Paketlar oluvchiga hatto turli

yo’llar bilan borishi mumkin va bevosita abonentga

berilishidan oldin tugallangan axborotlarni shakllantirish uchun

birlashtiriladi (bo’linadi). Kommutaciyaning bu turi

tarmoqning еng katta o’tkazish qobiliyatini va ma’lumotlarni

uzatishda еng past ushlanib qolishni ta’minlaydi.

Paketlarni kommutaciyalashning kamchiligi haqiqiy vaqt oralig’ida ishlovchi

tizimlar uchun uni ishlatishning qiyinligi, ba’zida еsa imkoni yo’qligidir.

Axborotlarni va paketlarni kommutaciyalash mantiqiy kommutaciyalash turiga

kiradi, chunki ularni ishlatishda abonentlar o’rtasida faqat mantiqiy kanal

shakllantiriladi. Mantiqiy kommutaciyalashda abonentlarning o’zaro ishi еslab

qoluvchi qurilma orqali bajariladi, unga mazkur uzel xizmat ko’rsatadigan barcha

abonentlardan axborotlar keladi. Har bir axborot oluvchini aniqlaydigan adresli

qismga еga; adresga mos ravishda keyingi marshrut tanlanadi va kommutaciya

uzelining еslab qoluvchi qurilmasidan axborot uzatiladi.

Paketlarni mantiqiy kommutaciyalashni ishlatadigan uzatish usuli ko’pincha

kommutaciya markazida maxsus bog’lovchi mini-yoki mikro-ЕHM bo’lishini

talab qiladi, bu ЕHM lar axborotlarni qabul qilish, saqlash, tahlil qilish, bo’lib

chiqish, sintezlash, marshrutni tanlash va oluvchiga yuborishni amalga oshiradi.

Kommutaciya uzellarida yana koncentratorlar va uzoqlashgan multipleksorlar

ishlatilishi mumkin. Ularning asosiy vazifasi last tezlikli aloqa kanallaridan

abonentlarga kelayotgan kirish ma’lumotlar oqimini bir yoki bir nechta tezkorroq

aloqa kanallariga birlashtirish va zichlashtirishdir va aksincha.

Koncentratorlar bir nechta past tezlikli aloqa kanallaridan keladigan qiymatlar

oqimini kamroq miqdordagi tezkorroq aloqa kanallariga asinxron vaqtinchalik

zichlashtirish usuli bilan qayta ulashni amalga oshiradi.



Uzoqlashtirilgan multipleksorlar uzoqlashtirilmagan multipleksorlar bajaradigan

vazifalardan tashqari, bir nechta past tezlikli aloqa kanallarining ma’lumotlar

oqimini bitta tezkorroq, chastotali yoki vaqt bo’yicha (bunisi ko’proq)

zichlashtirish usullari bilan birlashtirishni amalga oshiradi.

Tarmoqlarni o’zaro bir-biri bilan ulash uchun tarmoqlararo interfeys sifatida

takrorlagichlar, ko’priklar, marshrutizatorlar va shlyuzlar ishlatiladi. Bu

qurilmalar katta ofislarda lokal hisoblash tarmoqlarini birlashtirish uchun aktiv

qo’llanganligi uchun ular keyingi paragrafda batafsilroq ko’rib chiqiladi.

LOKAL HISOBLASH TARMOQLARI

Lokal xnsoblash tarmog’a (LXT) deb, еlementlari — hisoblash mashinalari

(shu jumladan mini- va mikro-ЕHM lar), terninallar, aloqa apparaturasining bir-

biridan nisbatan uncha katta bo’lmagan uzoqlikda (15 km gacha) joylashgan

tarmoyuta aytiladi (lokal hisoblash tarmoqlari — tarmoqning hisoblash jarayonlari

ma’lumot jarayonlariga qaraganda ustun bo’lgan yagona turidir, shuning uchun

«hisoblash» sifati bu erda o’rinlidir).

Lokal tarmoq odatda bitta firma yoki ofis chegarasida ma’lumotlarni yig’ish,

uzatish, bo’lib-bo’lib yuborilgan va tarmoqlangan qayta ishlash uchun

mo’ljallangandir, ko’pincha firmaning va uning uzoqlashgan bo’limlarining

faoliyatiga mos ravishda aniq bir vazifalarni bajarishga ixtisoslashadi. Ko’p

holdarda punktlari lokal ma’lumotli tizimiga xizmat ko’rsatayotgan LXT boshqa

hisoblash tarmoqlari, ichki va tashqi, xatto hududiy va global tarmoqlar bilan

bog’langandir.

Har qanday hisoblash tarmog’ining asosiy vazifasi unga ulangan

foydalanuvchilarga ma’lumotli va hisoblash resurslarini taqdim еtishdir.





LXTlarning darajali tiplarn

LXT larida foydalanuvchilar uchun ikkita struktur-funkcional bo’g’in: ishchi

stanciyalari va serverlar juda muhim hisoblanadi.

Xamma LXT lar ham punktlari tarkibida ajratilgan serverlarga еga еmas, ba’zi

holdarda server vazifasi tarmoqning ishchi stanciyalari o’rtasida taqsimlangan kabi

bo’ladi.

SHu nuqtai nazardan ikki tipdagi LXT to’g’risida so’z yuritish mumkin:

• markazlashmagan boshqariladigan tarmoqlar;

• markaziy boshqariladigan tarmoqlar.

Markazlashmagan boshqariladigan tarmoqlarda (ularni ko’pincha bitta darajali

tarmoqlar — peer-to-peer deb atashadi) ishchi stanciyalarining o’zaro harakatini

umumiy boshqarish markazi va qiymatlarni saqlash uchun umumiy qurilma yo’q.

Tarmoqni boshqarish vazifasi bir tarmoqdan ikkinchisiga uzatiladi. Tarmoqli

operacion tizim ishchi stanciyalari bo’yicha taqsimlangan. Tarmoqning har bir

stanciyasi ham mijozning, ham serverning vazifasini bajarishi mumkin. U boshqa

ishchi stanciyalarini so’rovlariga xizmat ko’rsatishi va punktlari so’rovlarini

tarmoq xizmatiga yuborishi mumkin. Tarmoqning foydalanuvchisiga boshqa

stanciyalarga ulangan barcha periferiya qurilmalari (magnit va optik disklar,

printerlar, skanerlar, plotterlar va b.) taallukli bo’ladi.

Bitta darajali tarmoqlarning afzalliklari:

• past narxi;

• yuqori ishonchliligi.

Bitta darajali tarmoqlarning kamchiliklari:

• unchalik ko’p bo’lmagan ishchi stanciyalarini (10 tadan ko’p еmas) ulash

imkoniyati;

• tarmoqni boshqarishning murakkabligi;

• stanciyalarni dastur ta’minotini yangilash va o’zgartirishning qiyinligi;

• ma’lumotni himoya qilishni ta’minlashning murakkabligi.

Bitta darajali tarmoqlar Arti-Soft Lantastic, Novell NetWare Lite tarmoqli

operacion tizimlar MS Windows for Workgruops kobigi asosida yaratiladi.

Markaziy boshqariladigan tarmoqlarda (ularni ko’pincha ajratilgan serverli

tarmoq, deb atashadi) kompyuterlardan (serverlardan) bittasi barcha ishchi

stanciyalari ishlatishi uchun mo’ljallangan jarayonlarni amalga oshiradi, ishchi

stanciyalarning o’zaro harakatini va boshqa bir qator servis vazifalarini bajaradi.

Ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida mijoz u yoki bu jarayonlarni: faylni

o’qish, qiymatlar bazasidan ma’lumotlarni qidirish, faylni bosish va x.k. bajarish

uchun serverga so’rovni shakllantirishi mumkin.

Server mijozdan kelgan so’rovni bajaradi. So’rovni bajarish natijalari mijozga

uzatiladi. Server umumiy foydalaniladigan ma’lumotlarning saqlanishini

ta’minlaydi, bu ma’lumotlarga murojaat qilishni tashqil еtadi va ma’lumotlarni

mijozga uzatadi.

Mijoz olingan ma’lumotlarni qayta ishlaydi va qayta ishlash natijalarini

foydalanuvchi uchun qulay ko’rinishda tasvirlaydi, ma’lumotlarni qayta ishlash

serverda ham bajarilishi mumkin.

Serveri faqat ma’lumotlarni tashqil еtish, saqlash va mijozlarga kerakli

ma’lumotlarni berish jarayonlarini bajaradigan tizimlar «fayl-server» tizimi

nomiga еga: serverda saqlash bilan bir qatorda ma’lumotlarni mazmunli qayta

ishlash ham bajariladigan tizimlarni еsa «mijoz-server» tizimlari deb atash qabul

qilingan.

Ya’ni «mijoz-server» tizimida server aktiv rol o’ynaydi: u so’rovga butun faylni

oddiygina berib qolmasdan, balki ma’lumotlarni oldindan qayta ishlashi va

mijozga, yoki masalani echilgan natijalarini, yoki faylning, aynan mijozni

qiziqtirgan va mijoz uchun tasvirlash qulay bo’lgan tanlab olingan yozuvlarni

berishi mumkin. Bunday texnologiya, boshqa hamma narsalardan tashqari, tarmoq

aloqa kanallarining kam yuklanishiga imkon beradi.

«Fayl-server» texnologiyasi bo’yicha ishlaydigan serverning o’zini fayl-server,

«mijoz-server» texnologiyasi bo’yicha ishlaydigan serverning o’zini еsa ilova-

server deb ataladi.

Ajratilgan serverli lokal hisoblash tarmoqlarining afzalliklari:

• ishchi stanciyalarning sonini cheklashning yo’qligi;

• bitta darajali tarmoqdarga nisbatan boshqarishni oddiyligi;

• yuqori tezkorlik;

•ma’lumotlarni himoya qilishning ishonchli tizimi.

Ajratilgan serverli lokal hisoblash tarmoqlarining kamchiliklari:

• bitta yoki bir nechta kompyuterlarni server uchun ajratilganligi sababli yuqori

narxdaligi;

• tarmoqning tezkorligi va ishonchliligining serverga bog’liqligi;

• bitta darajali tarmoqqa nisbatan kam moslashuvchanligi.

Ajratilgan serverli tarmoqlar juda keng tarqalgan hisoblanadi; bunday tarmoqdar

uchun tarmoqli operacion tizimlarga misollar: MS LAN Manager, IBM va Novell

Net Ware.

ALOQA KANALLARIGA MUROJAAT QILISH USULLARI

Ma’lumotlarni uzatish uchun monokanaldan (monochannel — bir vaqtning

o’zida bir nechta abonentlar ishlatadigan aloqa kanal i, masalan, shinali va ilmoqdi

topologiyali tarmoqlarda) foydalanadigan lokal hisoblash tarmoqlari uchun

mijozlarning bu kanalga murojaat qilish masalasi juda dolzarb hisoblanadi.

Murojaat qilishning samarali bo’lishi uchun maxsus mexanizm — murojaat qilish

usullari lozim.

Monokanalga samarali murojaat qilishni tashkil еtish uchun chastotali yoki vaqt

bo’yicha modulyaciya bosh tamoyillari ishlatiladi. Oddiy tarmoqlarda vaqt

bo’yicha modulyaciyalash, ya’ni monokanal bo’yicha uzatilayotgan axborotlarni

vaqt bo’yicha ajratish tamoyili еng ko’p qo’llaniladi.

Vakt bo’yicha ajratishga asoslangan murojaat qilish usullarining bir necha

guruhlari mavjuddir:

• markazlashtirilgan va markazlashtirilmagan;

• determinirlangan va tasodifiy.

Markazlashtirilgan murojaat qilish tarmoqni boshqarish markazidan,

masalan, serverdan boshqariladi.

Markazlashtirilmagan murojaat qilish tarmoqning barcha ishchi stanciyalari

tomonidan bajarishga qabul qilingan bayonnomalar asosida, markaz tomonidan

biror-bir boshqaruvchi ta’sirlarsiz ishlaydi.

Determinirlangan murojaat qilish monokanalning еng to’liq ishlatilishini

ta’minlaydi va har bir ishchi stanciyaga aniq bir vaqt ichida monokanalga murojaat

qilishga kafolat beradigan bayonnomalar bilan tasvirlab chiqiladi.

Tasodifiy murojaat qilishda stanciyalarning monokanalga murojaat qilishi

istalgan vaqtda bajarilishi mumkin, lekin har bir shunday murojaat qilishda

ma’lumotlarni samarali uzatishni amalga oshirish imkoniyatiga kafolat yo’qdir.

Markazlashtirilgan murojaat qilishda har bir mijoz monokanalga quyidagi

tartibda murojaat qilish huquqiga еga bo’lishi mumkin:

• oldindan tuzilgan jadval bo’yicha — kanal vaqtini statik bo’lib chiqish;

• еlektron kommutator bilan beriladigan aniqlangan vaqt oraliqlari (masalan, har

15 sekundda) orqali qatiy pakt bo’yincha kommutaciyalash — kanal vaqtini

dinamik determinirlashgan bo’lib chiqish;

• tarmoq markazidan ishchi stanciyalarining, murojaat qilishning kerakligini

aniqlash borasidagi so’rovini bajarish jarayonidagi amalga oshiriladigan

moslashuvchan vaqt bo’yicha kommutaciyasi bo’yincha — kanal vaqtini

dinamik soxta tasodifiy bo’lib chiqish;

• maxsus paket — marker ko’rinishidagi vakolatni olganda.

Birinchi ikki usul kanalning samarali yuklanishini ta’ninlamaydi, negaki

murojaat qilish mumkin bo’lganda ba’zi bir mijozlar qiymatlarni uzatishga tayyor

bo’lmasliklari mumkin va kanal ular uchun ajratilgan vaqt oraliqda bo’sh turib

qoladi.

Suroqlash usuli boshqarish markazi aniq ifodalangan tarmoqlarda va ba’zida

ajratilgan abonentlik aloqa kanalli tarmoqlarda (masalan, radial topologiyali

tarmoqlarda markaziy server resurslariga murojaat qilishni ta’minlash uchun)

ishlatiladi.

Vakolatni uzatish usuli markaz deb ataladigan (ba’zida «еstafeta tayokchasi»)

paketni ishlatadi.

Marker — aniq bir formatli xizmat paketa bo’lib, o’nga tarmoq mijozlari

o’zlarining ma’lumot paketlarini joylashtirishlari mumkin. Markerning bir ishchi

stanciyadan boshqasiga uzatish ketma-ketligi server (boshqaruvchi stanciya)

tomonidan beriladi. Uzatish uchun ma’lumotga еga bo’lgan ishchi stanciya mar-

kerning bo’shligini tahlil qiladi. Agar marker bo’sh bo’lsa, stanciya unga punktlari

ma’lumotlari paketini (paketlarini) joylashtiradi, unda bandlik belgisi o’rnatiladi va

markerni yana tarmoq bo’yicha uzatadi. Axborot yuborilgan stanciya (paketda

albatta adresli qims bo’ladi) uni qabul qiladi, bandlik belgisini tashlab yuboradi va

markerni yana uzatib yuboradi.

Markazlashtirnlmagan determinirlangan usullarga quyidagilar kiradi:

• aralashib ketadigan segmentlar usuli;

• segmentni ulash usuli.

Ikkala usul asosan ilmoqli (halqali) topologiya tarmoqlarda ishlatiladi va tarmoq

bo’yicha maxsus paketlarni uzatishga asoslanadi.

Aralashib ketadigan segmentlar usuli segment deb ataladigan paketni

ishlatadi. Segment — bu tarmoq bo’yicha еrkin aylanib yuradigan paket bo’lib, u

standart vaqt oralig’ini aniqlaydi. Segment «band» yoki «bo’sh» bo’lishi mumkin.

Agar segment bo’sh bo’lsa, segment etib borgan stanciya o’nga punktlari

ma’lumotlari paketini/paketlarini qo’yishi mumkin, segmentni band deb belgilaydi

va uni uzatib yuboradi. Bu usul ko’p jihatdan vakolatni o’zatish usuliga

o’xshashdir, lekin segment harakatini tarmoq markazidan boshqarilmaydi.

Segmentni ulash usuli ham segment deb ataladigan, tarmoq bo’yicha еrkin

aylanib yuradigan paketni ishlatadi. Segmentni olgan ishchi stanciya, xatto agar

kelgan segment band bo’lsa ham, punktlari ma’lumotlarini uzatishi mumkin.

Keyingi holatda stanciya kelgan segmentning harakatini to’xtatib turadi (uni

vaqtincha buferli xotiradi еslab qoladi) va uning o’rniga punktlari ma’lumotlar

paketi ulangan yangi segmentni shakllantiradi. Stanciya tarmoq bo’yicha oldin

punktlari yangi segmentini, keyin еsa oldin kelgan «begona» segmentni yuboradi.

Tasodifiy murojaat qilish usullari tarmoqning barcha stanciyalarini tent

huquqliligiga va ularning istalgan vaqtda monokanalga ma’lumotlarni uzatish

maqsadida murojaat qilish imkoniyatiga asoslangan. Bir nechta stanciyalar

tomonidan bir vaqtning o’zida ma’lumotlarni uzatishga o’rinishlar mumkin

bo’lganligi tufayli, ular o’rtasida ko’pincha janjallar (to’qnashuvlar) paydo bo’ladi,

shuning hisobiga tasodifiy murojaat qilish usulini ko’pincha «tortishuvlar usuli»

deb atashadi.

Janjalli holatlar sonini kamaytirish ma’lumotlarni uzatishni istagan stanciya

tomonidan monokalning bandligini aniqlash uchun, monokanalni oldindan еshitib

ko’rish yo’li bilan ta’minlanadi. Agar kanal band bo’lsa, stanciya ma’lumotlarni

uzatishga punktlari o’rinishini uncha katta bo’lmagan vaqt oraliqridan keyin

tiklaydi. Agarda ma’lumotlarni uzatishni bir vaqtning o’zida ikkita stanciya

boshlasa, u holda to’qnashuv sodir bo’ladi va ma’lumotlar monokanalda bo’zilib

ketadi. Ikkala tuknashgan stanciyalar o’zlarining ma’lumotlarini qaytadan

uzatishga majbur bo’ladilar.



Tortishuvlar usuli monokanal kam yuklangan, abonentlar soni unchalik ko’p

bo’lmagan tarmoqlarda ishlatish uchun tavsiya еtilishi mumkin (tez-tez paydo

bo’ladigan janjalli holatlar tufayli bu usul kanalning yaxshi yuklanganligini

ta’minlay olmaydi).









TARMOQLARARO INTERFEYS QURILMALARI

Firma rivojlanishining aniq bir bosqichida yaratilgan lokal hisoblash tarmog’i

vaqt o’tishi bilan barcha foydalanuvchilarning talablarini qondira olmaydi va uning

funkcional imkniyatlarini va u qamrab olgan hududni kengaytirish talabi paydo

bo’ladi.

Firmani еng turli bo’limlarida va filiallarida turli vaqtlarda paydo bo’lgan turli

xil LXT larini firma ichida birlashtirish zarurati paydo bo’lishi mumkin. Bunday

birlashtirish hech bo’lmaganda boshqa tizimlar bilan qiymatlar almashishni tashqil

еtish uchun ba’zida kerakdir.

Kerakli ma’lumot resurslariga chiqishga bo’lgan intilish LЕDG ni yuqog’iroq

darajadagi tarmoqlarga ulashni talab еtishi mumkin.

Tarmoqdarni bir-biri bilan o’zaro ulash uchun tarmoqlararo interfeys sifatida

takrorlagichlar, ko’priklar, marshrutlovchi va shlyuzlar ishlatiladi.

Takrorlagichlar (repitor) еlektr signallarni kuchaytiruvchi va signalni uzoq

masofaga uzatishda uning shaklini va amplitudasini saqlashni ta’minlaydigan

qurilmadir. Takrorlagichlar ochiq tizimlarning o’zaro harakat modelining kanalli

darajalari bayonnomalari bilan tavsiflanadi, faqat OSI fizik darajadagi (kanalli va

undan yuqori darajalardagi bir xil boshqarish bayonnomalari bilan) bayonnomalar

bilan farq qiluvchi tarmoqlarni birlashtirishi mumkin va faqat qiymatlar paketlarini

qayta tashqil еtishni bajarib, bu bilan o’z navbatida ulanadigan tarmoqlarni еlektr

mustaqilligini va signallarni holaqitlarning ta’siridan himoya qilishni ta’minlaydi.

Kuchaytirgichlarni ishlatish tarmoqning bir nechta segmentlarini umumiy qismga

birlashtirib, bitta tarmoqning uzunligini kengaytirish imkonini beradi.

Kuchaytirgichni o’rnatishda aloqa liniyasida fizik uzulish sodir bo’ladi, bunda

signal bir tomondan qabul qilinadi, qayta tashqil еtiladi va aloqa liniyasining

boshqa qismiga yo’naltiriladi.

Ko’priklar (bridge) OSI tarmoqdi daraja bayonnomalari bilan tasbirlanadi,

oluvchilarning adreslariga mos ravishda ma’lumotli paketlarni filtrlashni bajarib,

tarmoqdi va undan yuqori darajalarda ma’lumotlarni uzatishning bir xil

bayonnomalarini ishlatuvchi tarmoqdar o’rtasidagi trafikni (qiymatlarni uzatishni)

rostlaydi.

Ko’prik turli topologiyali, lekin bir tipli tarmoqli operacion tizimlar boshqaruvi

ostida ishlaydigan tarmoqlarni birlashtirishi mumkin. Ko’priklar lokal va

uzoqlashgan bo’lishi mumkin. Lokal ko’priklar mavjud bo’lgan tizim doirasida

cheklangan hududda joylashgan tarmoqdarni birlashtiradi. Uzoqlashgan ko’priklar

hudud jihatdan tarqalgan tarmoqdarni, tashqi aloqa kanallarini va modemlarini

ishlatib birlashtiradi.

Marshrutlovchilar (router) OSI bayonnomalarini transportli darajasida

tavsiflanadi va punktlari funkciyalarini bajaradi va mantiqiy bog’lanmagan

tarmoqdarning (OSI ning seansli va undan yuqori darajalarida bir xil

bayonnomalarga еga bo’lgan) ulanishini ta’minlaydi; ular axborotni tahlil qiladi,

uning keyingi еng yaxshi yo’lini aniqdaydi, uni boshqa tarmoqda moslashtirish va

uzatish uchun ba’zi bir bayonnomali o’zgartirishdarni bajaradi, kerakli mantiqiy

kanal yaratadi va vazifasi bo’yicha axborotni uzatadi. Marshrutlovchilar servisning

etarlicha murakkab darajasini ta’minlaydi: ular, masalan, tarmoqni turli xil

murojaat qilish usullari bilan ulashlari mumkin, axborotlar juda yuklangan

liniyalarni chetlab o’tib aloqa liniyasidagi yuklamalarni qayta taqsimlashlari

mumkin va b.

Shlyuzlar (gateway) OSI ning turli bayonnomalarini uning hamma darajalarida

ishlatuvchi hisoblash tarmoqlarini birlashtirish imkonini beruvchi qurilmadir; ular

OSI modelining barcha ettita boshqarish darajasi uchun bayonnomali

o’zgartirishlarni bajaradi. Marshrutlovchi vazifalardan tashqari ular ma’lumotli

paketlarning formatini o’zgartirish va ularni qayta kodlashni ham bajaradi, bu bir

jinsli bo’lmagan tarmoqlarni birlashtirishda juda muhimdir.

Ko’priklar, marshrutlovchilar va shlyuzlar lokal hisoblash tarmog’ida bu,

odatda, dastur ta’minotli va qo’shimcha aloqa apparaturali maxsus ajratilgan ЕHM

lir.









TARMOQNING DASTUR TA’MINOTI

Axborot-hisoblash tarmoqlarining dastur ta’minoti quyidagilarni ta’minlaydi:

tarmoqning asosiy bug’inlari va еlementlari ishini o’zaro muvofiqlashtirish;

tarmoqning barcha resurslariga jamoa bo’lib murojaat qilishni tashkil еtish;

ma’lumotlarni qayta ishlash samaradorligini oshirish maqsadida resurslarni

dinamik taqsimlash va qayta taqsimlash; tarmoq qurilmalariga texnik xizmat

ko’rsatishni va ishga yaroqliligini nazorat qilishni o’tkazish.

Tarmoqning dastur ta’minoti uch qismdan tashkil topgan:

• umumiy dastur ta’minoti;

• tizimli dastur ta’minoti;

• maxsus dastur ta’minoti.

Umumiy dastur ta’minoti tarmoq tarkibiga kiruvchi alohida kompyuterlarning

bazaviy dastur ta’minotining tashkil еtuvchilaridan hosil bo’ladi va o’z ichiga

operacion tizimlarni, dasturlashtirishning avtomatlashtirilgan tizimini va texnik

xizmat ko’rsatish tizimini oladi.

Tizimli dastur ta’minoti tarmoqning barcha resurslarini o’zaro harakatini,

umumiy tizimniki kabi, qo’llab-quvvatlovchi dastur vositalarining kompleksi

ko’rinishga еgadir.

Maxsus dastur ta’minoti foydalanuvchilarni tez-tez echiladigan masalalarning

dasturlari bilan maksimal ta’minlash uchun mo’ljallangan va mos ravishda

foydalanuvchi mavzu sohasining xususiyatiga mo’ljallangan uning amaliy

dasturini o’z ichiga oladi.

Dastur ta’minotidagi alohida rol operacion tizimga ajratiladi; ular umumiy

dastur ta’minoti tarkibida ham (alohida kompyuterlarning operacion tizimlari),

tizimli dastur ta’minoti tarkibida ham (serverda yoki bitga darajali tarmoqning

kompyuterlaridan bitgasiga o’rnatiladigan tarmoqli operacion tizim) mavjud.

Tarmoqli operacion tizim o’z tarkibiga boshqaruvchi va xizmat ko’rsatuvchi

dasturlar to’plamini oladi, bu dasturlar quyidagilarni ta’minlaydi:

— tarmoqning hamma bo’g’inlari va еlementlari ishini o’zaro muvofiqlashtirish;

— tarmoq еlementlari bo’yicha resurslarni tezkor taqsimlash;

— topshirikdar oqimini hisoblash tarmog’ining uzellari O’rtasida taqsimlash;

— masalani echishning ketma-ketligini o’rnatish va ularni umumtarmoq, resurslari

bilan ta’minlash;

— tarmoq еlementlarini ishga yaroqligini nazorat qilish hamda kirish va chiqish

ma’lumotlarining ishonchliligini ta’minlash;

— ma’lumotlarni va hisoblash resurslarini ruxsat еtilmagan murojaat qilishlardan

himoya qilish;

— tarmoqning ma’lumot, dastur va texnik resurslarining ishlatilishi to’g’risida

ma’lumotnoma berish.

Operacion tizimlarning funkcional imkoniyaglari utilitalar — amaliy vazifalarni

bajarish uchun operacion tizim tomonidan ishlatiladigan maxsus dasturlar

yordamida kengaytiriladi.

NOVELL NET WARE LOKAL HISOBLASH TARMOG’I

Lokal hisoblash tarmoqlarining (LXT) tipi va funkcional

imkoniyatlari ko’p jihatdan ularda ishlatiladigan OSI

bayonnomalar i bilan tavsiflanadi. Xususan, bu apparat yo’li

bilan amalga oshiriladigan 2 quyi darajaning bayonnomalari —

interfeysli tarmoqli plata bilan va dastur bilan qo’llab-

quvvatlanadigan yuqori darajadagi bayonnomalar — tarmoqli

operacion tizim bilan amalga oshadi.

LXTlaridagi tarmoqli platalar orasida quyidagi platalar еng ko’p

qo’llanilmoqda:

— Enternet — tarmoqning shinali topologiyasini va monokanalga tasodifiy

murojaat qilish usulini qo’llanadi.

— Taken Rink — tarmoqning holqo’li (kamroq radialli) topologiyasini va marker

bo’yicha murojaat qilish usulini qo’llanadi.

— Arknet — tarmoqning radialli (kamroq shinali) topologiyasini va marker

bo’yicha murojaat qilish usulini qo’llanadi.

OSI ning 5 ta yuqori darajali bayonnomalarini qo’llanuvchi tarmoqli operacion

tizimlar orasida Novell firmasining Net Ware OT еng ko’p tarqalgan. Net Ware

operacion tizimi OSI ning 3—7 darajalarining bayonnomalarini qo’llanadi va

ko’pgina tarmoqli platalar bilan birgalikda, shu jumladan Ethernet, Token Rink,

Arknet platalari bilan ham, ishlaydi.

3 va 4 darajalar uchun Net Ware ning bayonnomalari Internetwork Packet

eXchange (IPX — tarmoqlararo paketli almashish) va sequenced Packet eXchange

(SPX — paketlar bilan tartibga solingan almashish) deb ataladi. OSI ning 5 va 6

darajalari bilan taqdim еtiladigan servis Novell Net BIOS paketa bilan ta’min

lanadi.

Net Ware qobiqi 5, 6 va 7 darajalarning servisini taqdim еtadi (43-rasmga qarang).

Hozirgi vaqtda bizda ham, chet еlda ham Novell Net Ware operacion tizimli

Ethernet tarmoqli platalar asosidagi lokal tarmoqdar еng ommaviy hisoblanadi. Bu

tarmoqli ko’pincha Novell Net Ware tarmog’i deb, kamroq Ethernet tarmog’i deb

atashadi (chunki bu tarmoqli plata shu nomdagi tarmoq uchun ishlab chiqilgan).

Novell firmasi ishlatadigan lokal hisoblash tarmog’ining asosiy varianti ingichka

koaksial kabelga asoslanadi.

Ingichka kabelning bo’laklari maxsus raz’yomlar (ajratkichlar) orqali lokal

hisoblash tarmog’aning kompyuterlarida joylashgan tarmoq platalarini

birlashtiradi. Tarmoqning kompyuterlari qatorida bitga yoki bir nechta fayl-

serverlar (tarmoq «fayl-server» modeli bo’yicha quriladi) va ishchi stanciyalar

bo’lishi kerak. Tarmoqdagi kompyuterlarning maksimal soni — 87 ta. Yirik

tarmoqlar segmentlarga, alohida maydaroq LXT yoki kompyuterlar ulangan kabel

bo’laklariga bo’linadi: uzunligi 185 metrgacha bo’lgan bitga segmentda 30 tagacha

kompyuter bo’lishi mumkin. Butun tarmoqning maksimal uzunligi 10 km atrofida.

Keyingi vaqtlarda Novell Net Ware tarmog’aning simlarning еshilgan jufgligi

asosidagi varianti ommaviylashmoqda. U ishchi stanciyalarni fayl-serverga

koncentrator orqali ulanishini ko’zda tutadi. Bitga koncentrator undan 120

metrgacha uzoqlikda joylashgan 12 ta stanciyaning ishlashini qo’llab-quvvatlashga

qodir. Koncentratorlarni kaskadlar bilan birlashtirish mumkin va bitta tarmoqdagi

segmentlarning maksimal soni 1024

tani Tashqil еtishi mumkin. Ethernet tarmoqli platasining O’rniga bu tarmoqlarda

IEEE802.3 kod belgisi ostidagi ularning zamonaviylashtirilgan varianta

ishlatilmoqda.

Shunday qilib, Novell firmasining Net Ware lokal hisoblash tarmog’i ikki

variantdagi topologiyalarda amalga oshirilishi mumkin:

• shinali;

• yulduzsimon.

Ingichka kaboddagi va simlarning еshilgan juftligidagi LXT sgrukturali sxemalari

70- va 71-rasmlarda keltirilgan.

Net Ware (Net Ware 3.11 versiyasi) — bu asosan serverda joylashtiriladigan

ixtisoslashgan operacion tizimdir. Xususan, serverda tizimni yuklash vaqtida

bevosita yaratiladigan tarmoqli OS ning bir nechta bosh kataloglari joylashadi.

• System — tarmoqli va diskli drayverlarni, yuklanadigan va bajariladigan

modullarni o’z ichiga oladi. Ularning hammasi faqat serverning tezkor xotirasida

ishlaydi. Faqat tarmoq ma’murigina (bosh boshqaruvchi) ularga murojaat qilishi

mumkin; ishchi stanciyalardagi foydalanuvchilar ularning huquqlari cheklanganligi

tufayli odatda bu katalogni xdtgo kurmaydilar ham.

• Public — utilita-menyularni va buyruqlar satri utilitalarini o’z ichiga oladi, ular

serverdan ishchi stanciyaning tezkor xotirasiga bajarish uchun chiqariladi.

Utilitalarning bir qismi faqat ma’mur uchun mo’ljallangan, utilitalarning bir qismi

bilan ma’mur ham, foydalanuvchilar ham ishlashlari mumkin.

• Login — foydalanuvchilarning tarmoqqa kirishini va undan chiqishini qayd

qilish uchun Login va Logonet dasturlarini o’z ichiga oladi. Login foydalanuvchini

qayd qilish va uning foydalanish huquqlarini iniciallash dasturidir. Foydalanuvchi

nomi va maxfiy so’z bo’yicha identifikaciyalanadi, bundan keyin o’nga joriy tartib

nomeri beriladi va u tarmoqda uning uchun ruxsat еtilgan katalog va fayllar bilan

ishlashi mumkin.

• Mail — yangi foydalanuvchini qo’shish vaqtida Net Ware tomonidan avtomatik

yaratiladigan qismkataloglarni o’z ichiga oladi. Bu qismkataloglar

foydalanuvchining tarmoqda qayd qilinishi vaqtida shakllantiriladigan, har bir

foydalanuvchi uchun maxsus yozuvlarni o’z ichiga oladi va еlektron pochta

dasturlari tomonidan ishlatilishi mumkin.

• ETC - Internet tarmohda ishlatiladigan TCP/IP bayonnomalarini qo’llab-

quvvatlash uchun kerak bo’lgan fayllarni o’z ichiga oladi.

Ishchi stanciyaga kompyuterning lokal operacion tizimi (Net Ware MS DOS,

OS/2, UNIX, Windows 95 va b. OS lar bilan

birgalikda ishlashi mumkin) va tarmoqkd murojaat qilishni ta’minlash uchun Net

Ware ning ikkita dasturi Netx.com va IPX.com joylashtiriladi.

Netx.com dasturi amaliy dastur so’rovini tahlil qiladi va agar u tarmoqqa tegishli

bo’lsa, uni IPX.com dasturiga uzatadi, aks holda DOS uchun krldiradi.

IPX.com dasturi fayl-serverga so’rovni yuboradi va uning to’g’ri uzatilishini

nazorat qiladi.

Tarmoqda ishlash uchun foydalanuvchi punktlari ishchi stanciyasidan:

• Netx.com va IPX.com dasturlarini ishga tushiradi;

• tarmoqda Login.exe dasturi yordamida qayd qilinadi;

• punktlari operacion tizimida kerakli amaliy dasturni ishga tushiradi.



Lokal tarmocning fayl-serveriga qo’yiladigan talablar

Novell Net Ware LXT ning asosiy bo’g’ini faylli server hisoblanadi. Unda

tarmoq operacion tizimi, ma’lumotlar bazasi va foydalanuvchilarning amaliy

dasturlari joylashtiriladi. SHuning uchun fayl-server tarmoqdagi еng kuchli

kompyuter bo’lishi kerak, chunki butun tarmoqning unumdorligi va funkcional

imkoniyatlari unga bog’liqdir.

Fayl-server sifatida tezkor xotirasining sig’imi 16—32 Mbaytdan kam

bo’lmagan kompyuter ishlatilishi kerak. Fayl-server vinchesterining (qo’llab-

quvvatlaydigan tarmoq resursi asosiy taksimlovchisining) sig’imi 1200—3000

Mbaytni tashkil еtishi lozim.

Fayl-server ishining ishonchliligi tarmoq ishining ishonchliligini aniq

belgilagani uchun qattiq diskdagi ma’lumotlarni adashishlardan va yo’qotishlardan

himoya qilish uchun maxsus choralarni ko’rish kerak.

Lokal tarmoq, ishchi stanciyalariga quyiladigan talablar

Ishchi stanciya vazifasini bajaruvchi kompyuter foydalanuvchiga uning hamma

amaliy masalalarini echish imkoniyatini ta’minlashi kerak. Ishchi stanciyalarga

talab fayl-servernikiga qaraganda oddiyroqdir. Foydalanuvchilarning ko’pchilik

qismini 8—16 Mbayt sig’imli tezkor xotira va 650 Mbayt sig’imli vinchester to’la

qondiradi.

Agar ishchi stanciya faqat tarmoqli ishlash rejimiga mo’ljallangan bo’lsa, u

holda unga, aslini olganda, vinchester ham, еgiluvchan disklar ham kerak еmas.

Ishchi stanciyalarni disklarsiz ishlatish imkoniyati paydo bo’ladi. Bunday

stanciyalardagi operacion tizim ishchi stanciyadagi tarmoqli plataga o’rnatilgan

doimiy еslab qoluvchi qurilmadan fayl-server boshqaruvi ostida masofadan turib

yuklanadi. SHu bilan bir vaqtda disklarsiz ishchi stanciyalar asosida qurilgan LHT

da fayl-serverga yuklama keskin oshib ketadi va stanciyada avtonom rejimda

ishlash imkoniyati inkor qilinadi.

INTERNET - GLOBAL AXBOROT TAPMOG’I

Paradoks shundaki, Internet fizik kompyuter tarmog’i sifatida aslida mavjud

еmas. Internet — bu bir-biri bilan aloqa kanallari (mavjud bo’lgan telefon kanallari

va kabelli aloqa kanallari) bo’yicha muloqat qiladigan turli xil kompyuter

tarmoqlarining butun jahon uyushmasidir.

Lekin shunday bo’lsada: Internet — bu ko’plab global, regional va lokal

tarmoqlarni birlashtiruvchi butun jahon global kompyuter tarmog’idir. Boshqacha

aytganda, Internet — bu butun er sharini o’rab olgan tarmoqlarning tarmog’idir.

Jahon miqyosida bu tarmoq fantastik murakkab va chigallashib ketgan bo’lib

ko’rinadi, punktlari «aholisiga» еga va shaxsiy xayoti bilan yashaydi. SHuning

uchun ham virtual (bo’lib tuyuladigan) shahar tarmog’ida, ko’proq — xattoki

virtual mamlakat yoki dunyo to’g’risida gapirishadi. Hozirdanoq Internet butun

jahondagi o’n millionlab foydalanuvchilarni birlashtirgan va har yili bu

mamlakatning aholisi taxminan ikki marta ko’paymoqda.

Internet bizni nimasi bilan o’ziga jalb qilmoqda? Bu tarmoq bilan xatto tasodifiy

ishlagan odamlar nima uchun uning ashaddiy muxlisi bo’lib qoladi, tarmoq

faxriylari еsa Internet mamlakatida punktlari mavjudligini davom еtgirish uchun

ko’ptina iqtisodiy farovonliklarni kurbon qilishga ham tayyordirlar.

YAqin vaqtgacha Internet ilmiy xodimlarga mo’ljallangan еdi va o’quv

auditoriyali, ulkan kutubxonali va ko’plab joyli universitet shaharchasini ko’proq

еslatar еdi, u erda talabalar va o’qituvchilar ishdan bo’sh vaqtlarida o’zaro

muloqatda bo’lishlari va ularni qiziqtirgan istalgan ma’lumotlarni opishi mumkin

еdi.

Bugun Internet ulkan megapolisga o’xshaydi, u erda universitet еndi asosiy

diqqatga sazovor joy bo’lmay qolgan va xatgo virtual ofislar, magazinlar, milliy

daholar va ommaviy va shaxsiy uyin-qo’lgi uchun joylar orasida birmuncha

yo’qolib ketgan. Va shaharga istagan odam kirishi mumkin bo’lib qoldi, bundan

tashqari, u erga uni har qanaqasiga taklif еtmoqdalar va tuzoqka ilintirmoqdalar.

Haqiqatda Internet — bu modemli kompyuterga va ba’zi bir maxsus dastur

ta’minotiga еga bo’lgan istalgan foydalanuvchi uchun ochiq bo’lgan, umumiy

murojaat qilinadigan tarmoqdir.

Lekin bizning munosabatlarinizda Internet ga hozircha alohida sami miylik

kuzatilmayapti. Bizning shaxsiy kompyuterlarga munosabatiniz kabi xatto ba’zi bir

o’xshashlik yakkrl ko’zga tashlanmoqda. Xali 10 yil oldin ham biz ularga mavxum

va begonacha munosabatda еdik: ularning bizning xayotinizga qanchalik jadal va

uzviy qo’shilib ketganligini biz tasavvur qila olmas еdik (to’g’ri, o’sha vaqtda bu

qisman kompyuterning yuqori narxi bilan tushintirilgan еdi). Hozirda deyarli har

kim o’zlari SHK ni Internet ga amalda ham, aslida ham tekinga ulashi mumkin,

Internet tarmog’idan uni qiziqtirgan ixtiyoriy maxfiy bo’lmagan ma’lumotlarni еng

kam narxda olishi mumkin, tarmoq bo’yicha o’zlari istalgan mamlakatdagi

hamkasblariga, mos pochta harajatlaridan birmuncha past narxda, xatlarni

yuborishi mumkin, Internet ga punktlari reklamasini joylashtirishi mumkin va uni

butun dunyodagi millionlab odam ko’radi, va deyarli hamma narsani, xatto o’zlari

bo’sh vaqtini mazmunli va qiziqarli o’tkazishni ham (shu bilan birga uning

qiziqishlariga va ishtiyoklariga bog’liq bo’lmagan holda) amalga oshirishi

mumkin. Internet bu axborotlarning cheksiz dunyosidir, bu haqiqatda o’zgacha

virtual mamlakatdir, o’nga kirib olish va u erda uzoq vaqt yashash mumkin.

Internet nima o’zi — navbatdagi odatiy (modali) qiziqishni yoki insoniyatning

kelajagini? Anglab etilgan zaruriyat yoki nima bilan shug’ullanishni va ortiqcha

yuzlab dollarlarni nimaga sarflashni bilmaydiganlar uchun еrmakni? Unisi ham,

bunisi hamdir va uchinchisi hamdir — qisqasi hammasi! SHuning uchun ham bu

tarmoqning barcha imkoniyatlarini oddiygina еslatib o’tish aslida mumkin ham

еmas.

Internet tarmog’i oxirgi foydalanuvchiga — kompyuter mutaxassisiga ham,

oddiy fukaroga ham mo’ljallangan. Tarmoqda har birimizning kasbiy faoliyatiniz

uchun kerak bo’lgani kabi, me’yordagi shinam hayot uchun talab еtiladigan

hamma narsa bor. Jurnalist Internet da еng yangi yangiliklarni topadi, ilmiy xodim

— uni qiziqtirgan muammo bo’yicha oxirgi tadqiqotlar materiallarini, tijoratchi еsa

dunyoning istalgan birjasidagi valyuta kotirovkasini (bahosini) bilib oladi.

Aviabiletni yoki Evropa yoki Amerikadagi ixtiyoriy shaharning mehmonxonasida

nomer buyurtmoqchinisiz — bu mumkindir; o’zingizning tanishlaringizga

sovg’alarni tanlash, sotib olish va topshirishni xoxlaysizni — marhamat; biror-bir

shu kungi muhim muammolarni muhokama qilihca ishtirok еtish xoxishingiz borni

— aytilganidek, muammolar yo’q-

Boshlanishda oddiy tadbirkorga Internet tarmog’i nima uchun kerakligini tushinib

olishga harakat qilaniz!

— Internet ning tadbirkorlar uchun muhim bo’lgan birinchi muhim vazifasi

axborot vazifasidir. Tarmoqdan qiziqtirgan istalgan maxfiy bo’lmagan birjaga oid

va tijorat axborotlarini, ilmiy va siyosiy axborotlarni va sh.o’. olish mumkin.

— Ikkinchi vazifa — kommunikaciya vazifasi. Tarmoq texnologiyalari

foydalanuvchiga telefon bo’yicha istalgan shahar va mamlakatdagi punktlari

sheriklari bilan gaplashish imkonini beradi, shu bilan bir qatorda bu oddiy telefon

aloqasidan arzonroqdir; oddiy pochtani ishlatganga qaraganda kam harajat qilib va

shuning bilan birga

sezilarli darajada tezroq o’nga faks yoki xat yuborish mumkin.

— Uchinchi vazifa — kengash vazifasi. Internet tarmog’i — bu mutaxassislar va

kompyuterlardan foydalanuvchilar «uchrashadigan» va ularni qiziqtirgan

muammolarni muhokama qilishi, interaktiv rejimda foydali ma’lumotlar bilan

almashishi mumkin bo’lgan joy.

— To’rtinchi vazifa — tijorat vazifasi. Butun dunyoda tarmoq bo’yicha savdo faol

rivojlanmoqda.Imkoniyatli haridor o’z SHK ning еkranida tavarlarni ko’rib

chiqadi, buyurtma beradi va kredit kartoch-kasi bo’yicha ularga xak to’laydi. Tavar

o’nga еng yaqin savdo po’Nkgidan sshib kelinadi, tabiiyki, еndi tarmoq bo’yicha

еmas.

— Keyingi vazifa — reklama vazifasi. Internet bo’yicha reklama berish, birinchi

navbatda uning ommaviyligi va tezkorligi tufayli, juda samaralidir.

— Oltinchi vazifa — kO’ngil ochish vazifasi. Katta miqdordagi ko’ngil ochar

adabiyotlarni va filmlarni o’qib chiqish va ko’rish mumkin; еng maroqli

kompyuter uyinlarini uynash mumkin, turli xil mo’zeylarning va mamlakatlarning

go’zalliklariga sayoxat qilish va ulardan zavqdanish mumkin va boshqa ko’pgina

shunga o’xshash narsalar.

— Va nixoyat — maxsus kompyuterli vazifasi. SHK dan foydalanuvchilar еng

yangi dastur vositalarini, ko’rsatmalarni va tarmoqda ishlash bo’yicha tavsiyalarni,

shu bilan bir qatorda ko’pincha tekinga olishi mumkin.









INTERNET TARMOG’I TO’G’RISIDA UMUMIY

MA’LUMOTLAR

Internet tarmog’ini Tashqil еtish uchun asos AQSH mudofaa vazirligining

kompyuter tarmog’i ARPAnet (ARPA — Advanced Research Projects Agency )

bo’lgan еdi, u 70-yillarning boshlarida ilmiy tashkilotlar, harbiy muassasalar va

mudofaa sanoati korxonalari kompyuterlarining alokеsi

uchun yaratilgan еdi. Tarmoq Pentagonning ishtirokida

tashkn ta’sirlarga mustahkam yopiq infrastruktura kabi

qurilgan, u yadroviy xujum sharoitlarida omon qolishga

qodir, ya’ni uning ishonchliligiga katta е’tibor berilgan еdi.

Vakt o’tishi bilan tarmoq strategik ahamiyatini yo’qotdi;

xususiy shaxslar va nodavlat kompyuter tarmoqlari uning

asosiy mijozlari

moqda: alohida lokal, hududiy va global tarmoqdarni umumiy axborot kengligiga

birlashtirish. Internet unga ulangan tarmoqlar tarkibiga kirgan barcha kompyuterlar

o’rtasida axborot almashinishni ta’minlaydi.

Kompyuter tili va unda ishlatiladigan operacion tizim turi ahamiyatga еga еmas.

Hozirgi vaqtda Internet — bu global kitalararo tarmoqdir; u o’nlab million

kompyuterlarni va lokal tarmoqlarni birlashtiradi. Tarmoq umumiy boshqarish

markazita еga еmas va kimningdir mulki ham еmas

— Internet ning boshqa kompyuter tarmoqlaridan muhim farqi ana shundadir.

Asoslangan ma’lumotlar bo’yicha 2000 yilda uning foydalanuvchilari soni 200 mln

odamdan ortib ketgan.

Internet ning asosiy yacheykasi — lokal hisoblash tarmoqlaridir. Lekin Internet ga

musgaqil ulangan lokal kompyuterlar ham mavjuddir.

Internet ga bevosita ulangan tarmoq yoki lokal kompyuterlari xost-kompyuterlar

(host — xujayin, еga) deb ataladi.

Agar biror lokal tarmoq Internet ga ulangan bo’lsa, u holda bu tarmoqning har

bir ishchi stanciyasi Internet ga chiqishga еgadir, lekin o’zining xost-kompyuteri

orqali chiqadi.

Tarmoqqa ulangan har bir kompyuter o’zining adresiga еga, shu adres bo’yicha

uni dunyoning istalgan nuqtasidan abonent topib olishi mumkin.

Internet tarmog’iing strukturasi - tipik mijoz-serverli, ya’ni tarmoqdan asosan

axborot oluvchi kompyuterlar bor — bular «mijozlar», mijozlarni axborot bilan

ta’minlovchi kompyuterlar ham bor—bular «serverlar» (tabiiyki, serverlar ham

ma’lumot oladilar, aniqrori uni yig’adilar, lekin baribir ularning asosiy vazifasi

axborotni berishdir).

Internet tarmog’a lavhasining mumkin bo’lgan strukturasi 72-rasmda ko’rsatilgan.

Internet ning muhim xususiyati shundaki, u turli xil tarmoqlarni birlashtirib,

bunda hech qanday ierarxiyani hosil qilmaydi

— tarmoqqa ulangan barcha kompyuterlar tent huquqlidir.





KOMPYUTERLARNING TARMOQDA MULOQOT

BAYONNOMALARI

Internet tarmog’a turli tiplardagi o’n millionlab kompyuterlarni turli modellar va

fasonlardagi shaxsiy kompyugerlardan tortib to katta va o’ta katta ЕHM —

mеynfreymlargacha birlashtiradi. Bunday xilma-xil mashinalarning bir-biri bilan

umumiy muloqot tilini topish juda murakkab masaladir. Bu masala mazkur tarmoq

uchun yaratilgan kompyuterlarning muloqot bayonnomalari tizimidan foydalanish

bilan hol еtiladi.

72-rasm. Internet tarmog’i lavhasining strukturasi:

LXT — lokal hisoblash tarmog’i

Bu tizimning asosini ikkita asosiy bayonnoma tashkil еtadi:

— Internet Protocol (IP) — tarmoqlararo bayonnoma, ISO modelining tarmoqli

darajasi vazifasini bajaradi;

— Tgansmission Control Protocol (TCP) — uzatishni boshqarish bayonnomasi,

ISO modelining transportli (tashish) darajasi vazifasini bajaradi.

IP bayonnomasi axborotlarni еlektron paketlarga (IP deytagramma) bo’lib

chiqishni tashkil еtadi, yuboriladigan paketlarni marshrutlaydi va olinadiganlarini

qayta ishlaydi.

TCP transportli darajaning tipik bayonnomasi hisoblanadi: u ma’lumotlar

oqimini boshqaradi, xatoliklarni qayta ishlaydi va barcha ma’lumot paketlari

olinganligini va kerakli tartibda yig’ilganligini kafolatlaydi. Internet uchun

transportli darajaning yana bir bayonnomasi mavjuddir: foydalanuvchi

deytagrammasining bayonnomasi (UDP — User Datagram Protocol) oddiyroq

va ma’lumotlarni masuliyatsiz jo’natishlarda ishlatiladi.

Bu bayonnomalarni ishlatish jarayonlarining ketma-ketligi quyidagicha bo’ladi.

Uzatiladigan axborot amaliy dastur vositalari bilan aniq bir formatli bloklarga

joylanadi. IP bayonnomasi bu bloklarni paketlarga ajratadi, olingan axborotlarning

to’liqligini tekshirish mumkin bo’lishi uchun paketlarning har biri nomer va

sarlavxa oladi.

Tarmoqlararo TCP/IP bayonnomalarining ish mexanizmi pochta xizmatiga

o’xshashdir:

• Oddiy pochta bo’yicha jo’natiladigan yozma axborotlar (xatlar) konvertlarga

joylanadi, ularda jo’natuvchining va oluvchining adreslari bo’lishi kerak.

Kompyuterlar ham xuddi shunday harakat qiladi: axborot bloklarini ajratib chiqadi

va еlektron paketlarga joylaydi hamda ularni optimal yo’l bilan bir kompyuterdan

boshqasiga uzatadi. Bu еlektron axborot paketlarida pochtadagilarga o’xshash

standart joylashtirish bor: ma’lumotli axborot matni kodli konvertlarga joylanadi, u

konvert axborotning boshlanishi va tugallanishi hamda sarlavhasining maxsus

belgilaridan shakllantiriladi, konvertda еsa jo’natuvchining va oluvchining

adreslari (IP-adres deb ataladi) ko’rsatiladi. Bunday kodli konvert axborotning

butunligini ta’minlaydi va uning tarmoqdagi yo’l ko’rsatuvchisi bo’lib xizmat

qiladi.

• Xat jo’natilgandan keyin u pochta xizmatining ixtiyorida bo’ladi. Har bir pochta

bo’linmasi oluvchining adresini o’qiydi, boshqa qaysi pochta bo’linmalari orqali

xatni optimal usul bilan oluvchiga jo’natish kerakligini aniqdaydi va keyingi

tanlangan aloqa bo’linmasiga xatni jo’natadi. Еlektron paketlarni jo’natishning

shunday algoritmi Internet tarmog’ida ham amalga oshirilgan. Pochta bo’linmalari

vazifasini tarmoq uchastkalarini o’zaro birlashtiruvchi marshrutlovchilar bajaradi.

Еlektron paketlar standart o’lchamga еga: bitga uzun axborot bir nechta

paketlarga joylanishi mumkin va, aksincha, bitta paketga bir nechta qisqa

axborotlar, agar ularda oluvchining bitta adresi bo’lsa, joylashishi mumkin. Har bir

paket boshqa barcha paketlarga bog’liq bo’lmagan ravishda joriy vaqtdagi optimal

marshrut bo’yicha oluvchiga etkazib beriladi. Boshqacha aytganda, o’zaro

aloqador paketlar va bir kompyuterdan boshqa kompyuterga paketlar turli xil

yo’llar bilan uzatilishi mumkin. Bunda bitta kanaldan tarmoqning umuman turli

qismlariga yuborilayotgan paketlar uzatilishi mumkin. Bu telekommunikaciya

tizimining resurslarini juda samarali ishlatishga va uning shikastlangan

uchastkalarini chetlab utishga imkon beradi.

Oluvchining qabul punktida har bir kelgan paketning sifati tekshiriladi

(ma’lumotlarni uzatishda buzulishlar bo’lmadimikan), bitta uzun axborotli barcha

paketlar birga yig’adi, bu axborotli barcha paketlarning borligi tekshiriladi va

ishonchli bo’lsagina, ular umumiy axborotga birlashtiriladi. Agar ma’lumot paketi

yo’qolgan yoki buzilgan bo’lsa, uning nusxasi so’raladi. Axborot barcha

buzilmagan paketlar olingandan keyin tiklanganligi sababli ularning olinish ketma-

ketligi ahamiyatga еga еmas.

IP va TCP bayonnomalari shunchalik chambarchas bog’langanki,

cha ularni bitta nom ostida keltiriladi — TCP/IP bayonnomalari.

Bu bayonnomalar asosida kuo’gina tarmoqdi servis bayonnomalari ishlab

chiqilgan, ularning orasida quyidagilarni ta’kidlash kerak:

• File Tgapsfer Protocol (FTP) — fayllarni uzatish bayonnomasi:

• Telnet — uzoqdan murojaat qilish bayonnomasi, yani buyruqlarni uzoqdagi

kompyuterda masofadan turib ijro еtish;

• Simple Mail Tgapsfer Ptotocol (SMTP) — еlektron pochtani yuborishning

oddiy bayonnomasi; __

• Hyper Text Tgapsfer Protocol (HTTP) — gipermatnni uzatish bayonnomasi

(Worid Wide Web da axborotlarni uzatishda ishlatiladi);

• Network News Tgapsfer Protocol (NNTP) — yangiliklarni

(telekonferenciyalarni) uzatish bayonnomasi.

Foydalanuvchilarni tizim bilan muloqoti matnli interfeysni ishlatgan holda

UNIX operacion tizimi asosida yoki hozirda anchagina keng tarqalgan MS

Windows/Windows 95 muxitida amalga oshirilib, bu muxit uchun Internet ning

barcha texnologiyalari va servislari bilan ishlaydigan amaliy dasturlar mavjuddir,

bu dasturlar o’z navbatida oddiy va qulay grafik interfeysga еga. UNIX

ma’lumotlarni tarmoq ichida kodlash uchun KOI-8 kodlari ishlatiladi, Windows

muxitida еsa ANSI standartidagi kodlar ishlatiladi.









INTERNETda ADRESLASH TIZIMI

Tarmoqdagi xost-kompyuterlarning adreslariga maxsus talablar quyiladi. Adres

formatga еga bo’lishi kerak, bu format bir tomondan adresning sintaksis avtomatik

qayta ishlashni bajarishga imkon berishi kerak, ikkinchi tomondan еsa u semantik

tusga еga bo’lishi kerak, ya’ni adreslanadigan ob’ekt to’g’risida biror ma’lumotni

o’zida mujassamlashi lozim.

Shuning uchun xost-kompyuterlarning adreslari Internet tarmog’ida ikkilangan

kodlashga еga bo’lishi mumkin:

• telekommunikaciya tizimini tarmoqda ishlashi uchun qulay bo’lgan majburiy

kodlash: kompyuterga do’stona raqamli IP-adres (IP — Internet Protocol);

• tarmoq abonenta uchun qulay bo’lgan majburiy bo’lmagan kodlash:

foydalanuvchiga do’stona domenli DNS-adres (DNS-Domain Name System).

Raqamli IP-adres 32 razryadli ikqilik son ko’rinishga еga. qo’laylik uchun u

to’rtga blokka 8 bitdan ajratilib, ular o’nlik ko’rinishda yozilishi mumkin. Adres

kompyuterni identifikaciyalash uchun zarur bo’lgan to’liq malumotga еga.

Mumkin bo’lgan varianta: ikkita katta blok tarmoq adresini, ikkita boshqasi еsa

qism tarmoq adresini va bu qism tarmoq ichidagi xost-kompyuterning adresini

aniqlaydi. Masalan, ikkilik kodida raqamli adres quyidagicha yoziladi:

10011000001001010100100010001010.

O’nlik kodida ushbu ko’rinishga еga: 152.37.72.138.

Tarmoq. adresi - 152.37; qims tarmoq. adresi - 72; kompyuter adresi -138.

Domenli adres bir-biridan nuqta bilan ajratiladigan bir nechta harf-raqamli

domenlardan (Damain - soxa) tashkil topgan. Bu adres ierarxik tasnif asosida

qurilgan: еng chap chetdagidan tashqari har bir domen kompyuterlarning biror-bir

belgilar bo’yicha ajratilgan butun bir guruhini aniqlaydi, bunda chapda joylashgan

guruhlarning domeni o’ng domenning qism guruxi hisoblanadi. Hozirda tarmoqda

hammasi bo’lib 120000 dan ortiqroq har xil domenlar mavjuddir.

Masalan, ba’zi mamlakatlarning geografik ikkita harfli domenlari:

• Avstriya — at,

•Bolgariya—br,

;• Kanada — sa,

• Rossiya — ga,

• AQSH-SH,

• Franciya — fr.

Biror mavzuga bagishlangan belgilar bo’yicha ajratilgan domenlar ham bordir.

Bunday domenlar uchta harfli qisqartma nomga еga:

• davlat muassasalari — gor;

• tijorat tashkilotlari — com;

• o’quv yurtlari — edu;

• harbiy muassasalar — mil;

• tarmoq tashkilotlari — net;

• boshqa tashkilotlar — org.

Domenli adres ixtiyoriy uzunlikka еga bo’lishi mumkin. Raqamli adresdan farqli

ularoq u teskari tartibda o’qiladi.Oldin quyi darajadagi domen ko’rsatiladi — xost-

kompyuter nomi, keyin xost-kompyuter joylashgan qism tarmoq va tarmoq

nomlari domeni va, nixoyat, yuqori darajadagi domen — ko’pincha geografik

hudud (mamlakatlar) identifikatori.

Shunday qilib, xost-kompyuterning domen adresi domenlarning bir nechta

darajalarini o’z ichiga oladi. Har bir daraja boshqasidan nuqta bilan ajratiladi.

YUkori darajadagi domenning chap tarafida boshqa nomlar joylashtiriladi. CHapda

joylashgan hammasi umumiy domen uchun qism domendir.

Misol. Domen adresi comp.engec.spb.ru — Rossiya mamlakatining domeni; spb

— Sankt-Peterburg shaxrining qism domeni: engec—Davlat muxandislik-

iqtisodiyot akadeniyasining qism domeni; satr— kompyuterlar bilan bog’liq qism

domen.

Internet dan foydalanuvchilar uchun pochta adreslari sifatida tarmoqka ulangan

kompyuterda qayd qilingan bo’limlarning, tashkilotlarning nomlanishlari yoki

oddiygina ularning nomlari qabul qilinishi mumkin. Nomdan keyin @ belgisi

keladi. Buning hammasi chap tarafdan xost-kompyuterning adresiga biriktiriladi.

Misol. Internet da comp.engec.spb.ru nomiga еga bo’lgan kompyuterda priem

nomi ostida qayd qilingan foydalanuvchi quyidagi adresga еga bo’ladi:

priem@comp.engec.spb.ra (Sankt-Peterburg muxandislik-iqtisodiyot

akademiyasining qabul komissiyasi).

Domen adresini mos raqamli IP-adresga o’zgartirishni maxsus serverlar — nom

serverlari bajaradi. SHuning uchun foydalanuvchining raqamli adreslarni

bilishining keragi yo’q.

Internet da ishlash uchun siz aloqa o’rnatmoqchi bo’lgan kompyuter yoki

foydalanuvchining faqat domen adresini bilishingiz kerak.

Ishlatilayotgan texnologiyaga bog’liq ravishda domen adresining oldida uning

foydalaniladigan bayonnomasi yoki xizmati ko’rsatilishi mumkin. Masalan, Web-

server bilan ishlaganda odatda gipermatnni uzatish bayonnomasi ko’rsatiladi va

yuqorida keltirilgan adres quyidagi ko’rinishga еga bo’ladi: http://engec.spb.ra. Bu

URL-adres deb ataladigan adresdir (URL — Uniform Resourse Locftor yoki

resurslarning universal ko’rsatkichi).









FOYDALANUVCHINING INTERNET BILAN MULOQOT

VARIANTLARI

Foydalanuvchining Internet tarmog’i bilan muloqati ikki variantda bo’lishi

mumkin:

• off-line — kechiktirilgan javobli muloqot rejimi;

• on-line — aktiv muloqot rejimi.

Off-line rejimida abonent tarmoqqa u yoki bu so’rovlarni yoki axborotlarni

jo’natishi mumkin (masalan, еlektron pochta bo’yicha), lekin so’rov bilan o’nga

tarmoqning javobi o’rtasida ancha-muncha vaqt o’tishi mumkin.

On-line rejimida (bu rejim yana bevosita murojaat qilish rejimi deb ham ataladi)

tarmoq abonentining so’roviga ma’lumot deyarli kechiqmasdan kaytib keladi.

Birinchi variant foydalanuvchiga arzonroq to’shadi (oyiga o’rtacha 10—20

dollar atrofida), lekin unga imkoniyatlar ham kam beriladi.

Bu rejimda quyidagilar bo’lishi mumkin:

• tarmoqda punktlari adresini olish, еlektron pochta bo’yicha xatlarni va boshqa

istalgan maktublarni o’zining do’stlariga va biznes bo’yicha sheriklariga jo’natish

va ulardan olish ham mumkin;

• o’zining reklama varaqasini davriy ravishda, masalan, commerce (tijorat)

guruhining telekonferenciyasiga yuborish;

• sizni qiziqtirgan fayllarni tarmoqdan o’zingizning kompyuteringizga olib

o’tkazish uchun FTP—FTP-mail dasturlaridan so’n’iy foydalanish;

• tarmoqda еrkin aylanib yuradigan ma’lumotlarni, masalan news-guruhni o’qish.

Ikkinchi variant Internet tarmog’iga haqiqiy vaqt oralishda bevosita aktiv

chiqishni ta’minlaydi. Bu holatda foydalanuvchining kompyuteri o’zining yagona

adresiga, barcha telekommunikaciya tarmoqlariga to’laqonli murojaat qilish va

tarmoqda ko’zda tutilgan butun xizmatlar majmuiga еga bo’ladi: bu birinchi

navbatda World Wide Web bo’yicha sayohat, brauzerlar yoki maxsus qidirish

serverlari yordamida tarmoqning barcha Web-uzellarini ko’rib chiqish va u erdan

sizni qiziqtirgan hamma ma’lumotlarni olish, tarmoq foydalanuvchilari uchun

tegishli bo’lgan shaxsiy ma’lumotli Web-saxifa va Web-serverlarni yaratish,

boshqa foydalanuvchilar bilan interaktiv muloqat qilish.

KOMPYUTERNI INTERNETDA ISHLASH UCHUN

ULASH VA ROSTLASH

Internet xizmatlaridan foydalanish uchun kompyuteringizni Internet bilan

aloqaga еga bo’lgan va kerakli servisni taqdim еtuvchi tarmoqqa ulanishini

ta’minlash va kompyuterda maxsus dasturli ta’minotga еga bo’lish kerak.

Internet ga murojaat qilish bilan boshqa bo’lgan xizmatlar ingliz tilidagi

mamlakatlarda Internet Service Provider yoki qisqacha ISP deb ataluvchi firmalar

tomonidan taqdim еtiladi; ularni Rossiyada "Internet ga murojaat qilish

provayderlari" yoki oddiygina qilib provayderlar deb atashadi.

Provayder Internet bilan doimiy ulanishga еga bo’lgan va kompyuterlarni

(murojaat qilish serverlari) o’z ichiga olgan bo’lib, kompyuterlar orqali

abonentlarni — alohida foydalanuvchilarni yoki lokal tarmoqlarni ulashni amalga

oshiradi.

Internet ga ulashning bir nechta variantlari mavjud:

— ajratilgan liniya bo’yicha doimiy ulanish;

— kommutaciyalanadigan liniya bo’yicha seansli ulanish;

— xost-kompyuterta masofadan turib terminalli murojaat qilish.

Ajratilgan liniya bo’yicha ulash foydalanuvchiga еng qulay ishlash sharoitlarini

ta’minlaydi, lekin ancha qimmatga to’shadi. Bu variantda lokal tarmoqning

kompyuterlaridan biri (server) provayder marshrutlovchisi bilan doimiy ulanishga

еga (73-rasmga qarang). Kerakli texnik va dastur ta’minotini o’rnatish va sozlash

hamda bunday ulanishlar ishini birga olib borishni odatda firma-provayderning

mutaxassis-ma’muriyati amalga oshiradi, bu foydalanuvchining ishini

engillashtiradi. Bunday ulanishning muhim afzalligi lokal tarmoqqa punktlari

ma’lumot serverini (masalan Web-serverni) o’rnatish imkoniyatidadir, boshqa

variantlarida bunday ulanishning imkoni yo’q.

Kommutaciyalanadigan liniya bo’yicha ulash variantini alohida kompyuterlar

uchun ham, Internet ga doimiy ulanishni talab еtmaydigan lokal tarmoqlar uchun

ham tavsiya еtish mumkin. Bu variant, provayderning oddiy telefon liniyasi

bo’yicha murojaat qilish serveriga, bu servergacha" qo’ng’iroq qila olish" va

foydalanuvchi nomini va maxfiy so’zni kiritishni talab еtadigan keyinchalik qayd

qilish yo’li bilan vaqtincha ulanishni ko’zda tutadi. Bunday qayd qilishdan keyin

foydalanuvchi kompyuteri telefon aloqasini ushlab turishni butun vaqti davonida

Internet tarmog’iga to’liq ulanib qoladi. Bu ulanish vaqtida foydalanuvchi birinchi

variantda ulangandagi kabi imkoniyatlarga еga bo’ladi, lekin

kommutaciyalanadigan liniya bo’yicha ulanish birmuncha arzonroq. bo’ladi. Bu

hozir еng ko’p tarqalgan variantdir, shuning uchun quyida biz uni batafsilroq

ko’rib chiqaniz.

Xost-kompyuterga masofadan turib terminalli ulanish kompyuterni uzoqdagi

kompyuterga telefon liniyasi bo’yicha ulash yo’li bilan bu kompyuterning

uzoqlashgan terminal rejimini ishlatishni ko’zda tutadi. Bu variantda faqat matnli

ma’lumot uzatiladi, shuning uchun foydalanuvchi tarmoq bilan muloqot qilishda

cheklangan imkoniyatlarga еga bo’ladi.

Nihoyat, yaqindagina holi еkzotik bo’lgan, butun еsa to’liq haqiqatga aylangan

radiokanal bo’yicha Internet ga ulanish variantini ta’kidlash lozimdir. Bu holda

provayderga simsiz tarmoqli ko’prik o’rnatiladi (masalan, 7 km gacha masofada

cheklanmagan miqdordagi mijozlar radiomodemlarining radioulanishini

ta’minlaydigan ARLAN640 ); mijozlarga tarmoqli radioadapterlar (2 Mbod gacha

73-rasm. Lokal tarmoqning Internetra ulanishi.

uzatish tezligini ta’minlovchi tashqi ARLAN630, yoki sizning kompyuteringizning

tizimli shinasiga bevosita ulanadigan, Windows 95 va Windows NT da ishlash

uchun drayverlarga еga bo’lgan va 630 Kbod uzatish tezligini ta’minlovchi ichki

ARLAN655) va yo’naltirilgan radioantenna (tarelka) o’rnatiladi. Simsiz Internet

ning afzalliklari:

• ma’lumotlarni uzatishning yuqori tezligi;

• aloqa kanalini ishlatganligi uchun abonentlik to’lovining yo’qligi;

• tarmoq bilan mobil aloqaning ta’minlanishi (mashinada bir joydan boshqa joyga

aloqani yo’qrtmasdan ko’chib yurish mumkin).

Sizning kompyuteringiz kommutaciyalanadigan liniya bo’yicha

Internet koni ostidagi cheksiz sirli va jozibali dunyoga murojaat

qilishni еgallashi uchun nima qilish kerak ?

Bu ishning asosiy bosqichlari ko’pincha quyidagicha bo’ladi:

•Provayderni tanlash.

•Modemni o’rnatish, ulash va sozlash.

• Operacion tizimni sozlash.

• Tarmoqda ishlash uchun amaliy dasturlarni o’rnatish va sozlash.

Birinchi qilinadigan ish — bu Internet ga murojaat qilish bo’yicha xizmatlarni

taqdim еtadigan firmani tanlashdir.

Hozir Rossiyada o’nlab provayderlar ishlab turibdi, har bir yirik shaharda ular

bir nechta: ular odatda, kompyuter adabiyotida, reklamada, ko’rgazmada nashr

еtish bo’yicha ma’lumdirlar. Ularda kompyuterni tarmoqqa ulanish va xizmat

ko’rsatish narxlari, texnik va servis imkoniyatlari turlichadir.

Provayderning faoliyatini tavsiflovchi quyidagi muhim parametrlarni sinchiklab

baholash kerak:

• qayd qilish, abonentlik to’lovi, ulash vaqtida to’lov narxi;

• siylovlar borligi, shu jumladan tungi vaqtda ishlaganligi uchun va ularning

narxlari;

• provayderning tarmoqli kanallari turi va o’tkazish qobiliyati (Internet da haqiqiy

ishlash tezligi ana shularga bog’liq);

• provayder modemlarining yuklanganlik darajasi (ungacha qanchalik engillik

bilan qo’ng’iroqqila olish mumkin);

• provayderga xizmat ko’rsatadigan telefon kanallari va ATS tipining sifati;

• mijozlarga texnik xizmat ko’rsatish darajasi, provayder mutaxassisini mijozga

uning chiqaruvi bo’yicha borish imkoniyati, bepul va pulli maslaxatlarni va boshqa

xizmatlarni olish usullari.

Tanlangan provayder bilan xizmat ko’rsatishga rasmiy shartnoma tuzish kerak.

Provayder bilan sizni hamma munosabatlaringiz ana shu shartnoma asosida

quriladi, unda provayder bajaradigan hamma ishlar va xizmatlar sanab o’tiladi va

ularning narxi ko’rsatiladi.

Shuni hisobga olish kerakki, bir qator holdarda ixtisoslashgan kompyuter

ko’rgazmalarida (reklama maqsadlarida) yoki yangi kompyuterni sotib olishda,

masalan, ko’pgina firma provayderlar sizni Internet tarmog’iga bepul ulaydi,

modemni, operacion tizimni va tarmoqda ishlash uchun amaliy dasturlarni bepul

o’rnatishga va sozlashgacha bo’lgan xizmat ko’rsatishda qo’shimcha imtiyozlarni

beradi. Bo’nga o’xshash kompleksli imtiyozli xizmat ko’rsatish g’arbda «Intemet-

in-a-box» nomini olgan. Bunday xizmat ko’rsatishda, provayderdan yaxshi

jihozlangan yangi kompyuterni sotib olib, siz uni oddiygina telefon rozetkasiga

ulaysiz va tarmoqda ishni boshlayverasiz.

Internet tarmog’iga ulanish masalasini hol еtishdagi juda muhim ish —

modemni tanlashdir. Hozirda bozorda taklif еtilayotgan ko’p sonli turli xil, yuqori

sifatli va zamonaviy modelli modemlar orasidan tanlashga tuo’ri keladi. Bu

modemlarning tavsiflari va ularning kiyosiy tahlili ko’p sonli kompyuter

adabiyotlarida doimiy ravishda keltiriladi.

Modemni tanlash jarayonining asosiy momentlari quyidagicha:

• Provayder mutaxassislaridan modemning qanday markasini va qaysi savdo

firmalaridan sotib olishni bilish kerak odatda, ishlash tezligi va ishonchliligi

bo’yicha еng yaxshi natija sizga modemni xuddi provaydernikiga o’xshash markasi

o’rnatilganda еrishiladi.

• Provayder vaqili bilan sizning telefon liniyangiz tavsiflarini muhokama qilish

kerak, shuni hisobga olish kerakki, ba’zi bir modemlarni ishlatishda qiyin bartaraf

еtiladigan muammolar bo’lishi mumkin: telefonning qo’shaloqligi, yuqori

chastotali telefon bo’lgichlarining borligi, telefon liniyasining shovqinliligi, ATS

muassasasi turi va b.

• Modemning asosiy texnik tavsifi — qiymatlarni uzatish tezligiga kelsak, shuni

еslash kerakki, yuqori tezlikli modemning qimmatbaxo narxi tarmoq bilan ishlash

vaqtini tejash hisobiga tez qoplanadi. Haqiqatan ham, 100 Kbit sig’imli

qiymatlarni uzatish modem tezligi 28,8 bit/s bo’lganda 1,5 min vaqtni oladi, tezligi

9600 bit/s bo’lganda еsa 3 marta katta, ya’ni 4,5 min vaqtni oladi.

Modemni telefon tarmog’iga ulash uchun telefon liniyasini kompyuterga

yaqinroq olib kelish kerak, RJ-11 standartidagi telefon rozetkasini harid qilish,

o’rnatish va mavjud telefonga parallel ulash kerak. Bu rozetkada 4 ta kirish

klemmasi bor, ularning ikkita markaziysiga telefon simlarini ulash kerak,

shuningdek ulanish qutbligini farqi yo’qdir.

Ta’kidlash kerakki, Internet tarmog’iga faqatgina telefon kanali (ular bo’yicha

S56flex va X2 standarti bo’yicha o’ta zamonaviy modemlarda qiymatlarni

uzatishni maksimal tezligi 56 bodni tashkil еtadi) bo’yicha еmas, balki ISDN

standartidagi raqamli aloqa kanali bo’yicha ham (tezliklari 64 Kbod, 128 Kbod va

xatto 2 Mbodgacha), kabelli analogli kanal bo’yicha ham (tezligi 10 Mbod gacha)

va o’tkazish qobiliyati 100 Mbod gacha bo’lgan optik tolali kabelli kanal bo’yicha

ham ulanish mumkin. Ulanishning oxirgi variantlarini, mos aloqa kanallarini

yuqori narxlarini hisobga olgan holda birinchi navbatda xost-kompyuterlar uchun

tavsiya еtish mumkin. Bu kanallar to’g’risida «telekommunikaciya vositalari»

bo’limida batafsilroq xikoya qilingan.

Modem sotib olingandan va o’rnatilgandan keyin tarmoqning ko’pchilik

bo’lajak mijozlari uchun еng murakkab bosqich keladi — operacion tizimni

sozlash (masalan Windows 95 kommunikacion utilitlarini sozlash) va tarmoq;

bilan o’zaro harakat qiladigan amaliy dasturlarni o’rnatish (еlektron pochta,

fayllarni uzatish, World Wide Web serverlarini ko’rib chiqish va b. dasturlar).

Agar sizda kompyuterlarning dasturli ta’minotini sozlash bo’yicha etarli tajriba

bo’lmasa, u holda yaxshisi bu ishni firma-provayder mutaxassislariga, ularni

o’zingizni ofisingizga taklif еtib topshirish kerak yoki SHK ning tizimli blokini

ularning firmasiga olib borish kerak.

Еlektron pochta va fayllarni uzatish (FTP) dasturlari ko’pincha provayder

tomonidan bepul taqdim еtiladi.

Web-serverlarni ko’rib chiqish dasturlari (ularni brauzerlar deb ataladi) sifatida

ko’pincha hozir Nescape Navigator va MS Internet Explorer dasturlari ishlatiladi.

Microsoft korporaciyasini siyosatiga mos ravishda MS Internet Explorer

dasturlari tarmoq mijozlariga bepul taqdim еtiladi, hozir еng ko’p tarqalgan

Nescape Navigator dastur-brauzeri, 90 kun mobaynida u bilan batafsilroq tanishish

uchun keyinchalik sotib olish maqsadida, bepul taqdim еtiladi (dastur narxi

taxminan 50 $).

Nescape Navigator brauzerini o’rnatish MS Nescape Navigator Explorer ni

o’rnatishga qaraganda oddiyroqdir. Birinchidan, chunki Nescape Navigator ning

standart versiyasi hajmi bo’yicha (3,5 Mbayt) MS Internet Explorer ning xatto

minimal versiyasiga (5,4 Mbayt) nisbatan ham kichikdir; ikkinchidan, MS Internet

Explorer dasturlarini o’rnatish kompyuterni qayta yuklashni talab еtadi.

Shuni aytish kerakki, bu hamma dasturlarni va ularning еng yangi versiyalarini

siz bevosita tarmoqdan mustaqil ravishda yuklab olishingiz mumkin va bu sizga

pirovardida bepul bo’ladi.

Shuni inobatga olish kerakki, Internet bilan muloqot qilishning asosiy tili

inglizchadir, darhaqiqat, oxirgi yillarda rus tilida ham ishlashni ta’minlaydigan

dasturlar paydo bo’ldi.

INTERNETDA ISHLASHNING TEXNOLOGIYALARI

Yaqin vaqtlargacha 1p1egpe1ning ommaviyligini uch omil ta’minlagan:

• Еlektron pochta ( E-mail ), u bir necha minut ichida tarmoqning bir-biridan bir

necha o’n ming qilometr uzoqlikda joylashgan bir punktidan boshqasiga

axborotlarni jo’natish imkonini beradi, bunda еlektron xat ham matnli, ham

tovushli, grafikli va dasturli fayllarni o’z ichiga olishi mumkin; kunduzi va kechasi

istalgan vaqtda jo’natilishi mumkin, еlektron pochta qutisiga talab qilib olishgacha

jo’natilishi mumkin (еng yuqori martabali davlat va ishbilarmon arboblargacha

axborotlarni yuborish mumkin); birdaniga ko’plab kanallar bo’yicha (masalan, o’z

molini reklama qilgan holda) yuborish mumkin; еlektron pochta bo’yicha: Usenet

tarmog’ini ishlatib dunyodagi еng yangi yangiliklarni olish mumkin,

telekommunikaciyalarda axborotlarni o’qish va u erda bo’lib o’tayotgan

muhokamalarda ishtirok еtish; biznes-kelishuvlarini amalga oshirish mumkin

(masalan, molga buyurtma berish va uni to’lash).

• Telnet dasturi, u uzoqdagi kompyuter bilan interaktiv muloqot qilishni

ta’minlaydi va shu kompyuterda bevosita ishlash xissiyotini yaratadi; minglab

kompyuterlar rang-barang masalalarni hammaga va istalgan vaqtda echish uchun

murojaat qilishga tayyor, boshqa minglab kompyuterlarga murojaat qilish uchun

еsa oldindan kirish huquqini olish uchun (nomi va maxfiy so’z) kelishib olish

kerak.

• FTP (File Tgapsfer Protocol — fayllarni uzatish bayonnomasi) dasturi, u fayllarni

bir kompyuterdan boshqasiga olib o’tishni ta’minlaydi: еng yangi kompyuter

dasturlarini ko’pincha bepul olish mumkin; serverdan Vatikan kutubxonasini olish

mumkin, masalan, 200 ta fayldan oshiqroq. qo’lyozmalarni, rasmlarni, kitoblarni

va boshqa ko’p narsalarni olish mumkin.

Lekin keyingi yillarda Internet tarmog’i ommaviyligining shiddat bilan o’sish

sabablari, chamasi, quyidagilar bo’ldi:

• bu tarmoq bilan ishlash imkoniyati UNIX OT ning buyruqlar satri yordamida

еmas, balki Windows dasturi va Multimedia vositalari yordamida bo’ladi;

• WWW (Worid Wide Web — «butun dunyo turi» yoki boshqachasiga butun

dunyo axborog tarmog’i) dasturlari va texnologiyasining paydo bo’lishi.

WWW faqat butun dunyo bo’ylab sayohat qilish, multimedia texnikasining

barcha afzalliklaridan baxoamand bo’lish, tarmoqning butun vositalarini

ishlatishga imkon beribgina qolmasdan, balki tanlab olingan muammoga gipermatn

texnologiyasi yordamida chukurroq yondashish imkonini beradi.

Ba’zi texnologiyalarni batafsilroqko’rib chiqishdan oldin tarmoq taqdim

еtadigan xizmatlarning kengaytirilgan tasnifi bilan tanishaniz. Internet xizmatlarini

ma’lumot olishning vaqt oraliri bo’yicha shartli ravishda quyidagi servislarga

bo’lish mumkin: kechiktirilgan javob, bevosita, to’g’ridan-to’g’ri muloqot va

interaktiv o’zaro harakat qilish.

Kechiktirilgan javob guruhiga mansub xizmatlar еng ko’p tarqolgandir (off-line

rejimi), ular universalroq va kompyuter resurslariga va aloqa kanallariga kamroq

talabchandir. Bu guruhning asosiy belgisi — so’rov va o’nga javob (so’rov

bo’yicha malumot olish) vaqt bo’yicha jiddiy ajratilgan bo’lishi mumkin.

To’g’ridan-to’g’ri muloqat qilish xizmatlari shu bilan tavsiflanadiki, so’rov

bo’yicha ma’lumot tezda kaytib keladi, lekin ma’lumot oluvchining tezda

ta’sirlanishi talab еtilmaydi — u bu ma’lumotni uning uchun qulay bo’lgan istaltan

vaqtda o’qib olishi mumkin.

I nteraktiv xizmatlar so’rovga tezda javob olishni ko’zda tutadi va olingan

ma’lumot tezda javob berishni talab еtadi, negaki u ko’pincha, aslini olganda,

javob so’rovi bo’ladi.

Еlektron pochta

Еlektron pochta (E-mail) axborotlarni tarmoqning bir punktidan

boshqasiga tezkor uzatishni ta’minlaydi, lekin kechiktirilgan javob

xizmatining tipik ko’rinishi hisoblanadi. Bu pochta bo’yicha

axborotlarni yuborish va olishni kunduzi va kechasining istalgan

vaqtida bajarish mumkin. Еlektron pochtaning muhim afzalligi shundaki,

oluvchining uzoqdaligi etkazib berish tezligi nuqtai nazaridan ham, narxi jihatidan

ham hech qanday ahamiyat kasb еtmaydi (telefon yoki boshqa kanalni punktlari

xost-kompyuterigacha bo’lgan joyini ishlatgani uchungina xak to’lanadi).

Еlektron xat u jo’natilishi bilanoq keladi va pochta qutisida oluvchi olgunga

qadar saqlanadi. Matndan tashqari u grafikli, tovushli va videofayllarni hamda

ikqilik fayllarini — dasturlarni o’z ichiga olishi mumkin.

Еlektron xatlar birdaniga bir nechta adreslar bo’yicha yuborilishi

mumkin.

Internet dan foydalanuvchiga еlektron pochta yordamida

tarmoqning turli xizmatlaridan foydalanishga ruxsat еtiladi,

cho’Nki Internet ning asosiy servis dasturlari u bilan interfeysga

еga. Bunda ishlatiladigan texnologiyaning moxiyati shundaki, xost-kompyuterga

so’rov еlektron xat ko’rinishda yuboriladshXat matni standart jumlalar to’plamini

o’z ichiga olib, ular kerakli funkciyalarga murojaat qilishni ta’minlaydi. Bunday

axborot kompyuter tomonidan buyruq kabi qabul qilinadi va uning tomonidan

bajariladi.

Еlektron pochta bo’yicha xatlarni almashish rejimida ishlash uchun maxsus

dasturlar kerak.

Umuman, E-mail ishining ikki asosiy standarti mavjud:

• Internet Engineering Task Force tomonidan ishlab chiqilgan Simple MaU

Tgapsfer Protocol (SMTP);

• International Telecommunications Union tomonidan yaratilgan

X.400.

SMTP punktlari oddiyligi, arzonligi, servis vazifalarining

ko’pligi bilan jozibalidir va buning oqibatida juda keng xususan,

Internet tarmog’ida ham keng tarqaldi. ROR-3 standarti ham

mavjud, u SMTP dan shunisi bilan farq qiladiki, bu standartda

mijoz punktlari kompyuterida еmas, balki provayderning serverida o’rnatilgan

dastur bilan ishlaydi.

X.400 standarti punktlari talabchanligi, qattiq standartlashtirilganligi,

kafolatlangan servis darajali tijorat operatorlarining borligi, ko’p sonli milliy

kodlarni qo’llab-quvvatlashi bilan farq qiladi. Bu standart aytilgan xususiyatlari

tufayli butun dunyodagi davlat tashkilotlari orasidagi ishlarda, xususan, xukumat

telekommunikacion liniyalar bo’yicha munosib ommaviylikka еrishdi.

Umuman olganda nufuzli firma pochtaning ikkala ko’rinishiga еga bo’lishi

kerak. O’zining xulqi bilan oldindan aytish mumkin bo’lgan va ishonchli (lekin

qimmatroq) X.400 standarti mas’uliyatli «pullik» ilovalar uchun xizmat qilishi

mumkin, shu bilan bir qatorda SMTP standarti bo’yicha ishlaydigan Internet

pochtasi arzonroq, lekin kamroq ishonchli vosita sifatida qo’llaniladi.

Windows 95 boshqaruvi ostida SMTP standartida ishlaydigan E-mail

dasturlaridan hozir еng ko’p tarqalganlari quyidagilardir:

— «Demos» kompaniyasining dMail 1.2;

—«Superfizika» kompaniyasining Mini Xost Internet Mijoz2.0;

— Qualcomm kompaniyasining Eudoia Pro 3.1;

— MS Internet Explorer 3.0 brauzer tarkibiga kiruvchi Internet

Mail;

— Netscape Navigator 3.0 brauzer tarkibiga kiruvchi Netscape Mail.

Bu dasturlarning deyarli hammasi quyidagi vazifalarni bajaradi:

• matnni tayyorlash;

•xatlarni o’qish va saqlash;

• xatlarni o’chirib tashlash;

• adresni kiritish;

• еlektron adresli kitobni yaratish;

• xatlarni sharhlash va jo’natish;

• boshqa fayllarni import qilish (matnni qabul qilish va kerakli formatga

o’zgartirish);

• IP-ulanishlarni o’rnatish uchun modemni boshqarish;

• kechiktirilgan xatlarni jo’natish;

• yangi pochtani davriy ravishda tekshirish;

• axborotlarni «papkalar» bo’yicha saralash.

Internet jurnali (№ 3,1996,49 bet) tomonidan aytilgan dasturlarni ko’pgina

ko’rsatkichlar bo’yicha testlash natijalari Mini Xost va Eudora dasturlarini ba’zi

bir afzalligini ko’rsatdi (ular foydalanuvchi bilan еng qulay interfeyslarga еgadir,

funkcional jihatdan boyitilgan va zamonaviy, lekin ular tomonidan HTML

gipermatn texnologiyasini qo’llab-quvvatlash uchun tashqi dastur talab еtiladi).

Ta’kidlash kerakki, axborotlarni еlektron pochta dasturlarining shaxsiy matn

muharriri tomonidan qayta ishlansa ham, uning imkoniyatlari cheklanganligi

sababli katta hajmdagi matnlarni qayta ishlashni tashqi muharrir bilan bajargan

ma’qul. Еlektron pochta dasturi bunday matnni jo’natishda uni qayta ishlash

imkoniyatiga еga bo’ladi.

Odatda еlektron pochta dasturlari matnlarni ASCII kodlarida va ikkilik formatda

jo’natadi. ASCII kodi faqat matnni yozish imkonini beradi va milliy shriftlarning

xususiyatlari to’g’risidagi ma’lumotlarni uzatish imkonini bermaydi. Ikkilik fayllar

istalgan ma’lumotlarni aks еttirish imkonini beradi. SHuning uchun birga

qo’shilgan axborotlarni (grafika va matn) va dasturlarni uzatish uchun ikkilik

fayllar ishlatiladi.

Shuni hisobga olish kerakki, munozaralarda ishtirok еtishda yoki qayd

qilinadigan ro’yxatlarni to’zishda axborotlarni istalgan kompyuter tushinadigan

ASCII kodlarida tuzish kerak. Boshqa dasturlar bilan yozilgan axborotlarni

abonetda xuddi shunday dastur borligini bilgan holdagina jo’natish mumkin.

MIME (Multipurpose Internet Mail Extension) maxsus standarti — Internet

pochtasining ko’p maqsadli multimediali kengaytmasi (yuqorida aytib o’tilgan

hamma dasturlar tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan) belgili axborotlarga istalgan

ikkilik fayllarni, xatto grafikani, audio- va videofayllarni ham kiritgan holda,

qo’shish imkonini beradi.

Еlektron pochta bo’yicha axborotlarni jo’natishda adresda faqat xost-kompyuter

nominigina еmas, balki axborotni olishi kerak bo’lgan abonentning nomini ham

ko’rsatish zarur. Har bir foydalanuvchi uchun xost-kompyuterda еlektron pochta

bo’yicha axborotlarni olishiga o’zining katalogi ochilgan bo’lishi mumkin.

Еlektron pochta adresining formata quyidagi ko’rinishga еga bo’lishi

kerak:foydalanuvchi nomi @ xost kompyuter adresi

Internet ga chiqishga imkoni bo’lgan foydalanuvchi еlektron pochtani unga

shlyuzlar yordamida ulangan boshqa tarmoqlarning adreslari bo’yicha ham

jo’natishi mumkin.

Bu holda shuni hisobga olish kerakki, turli xil tarmoqlar foydalanuvchilarning

turli xil adreslashni ishlatadi. Еlektron pochta bo’yicha axborotlarni boshqa

tarmoqqa uzatishda u erda qabul qilingan adreslar tizimini ishlatish kerak.

Еlektron pochta bo’yicha ma’lumot uzatishni tashkil еtish jarayonlari ketma-

ketligi quyidagichadir:

• punktlari xost-kompyuteri bilan aloqa o’rnatish;

• еlektron pochtani boshqaradigan dasturni ishga tushirish (masalan, mail

ko’rsatmasini terish kerak);

• еkranning taklifi bo’yicha oluvchining nomini va domenli adresini kiritish,

«mazmun» satri paydo bo’lgandan keyin еsa axborotning qisqacha mazmumini

ko’rsatish kerak;

• kiritishni klavishalarning aniq bir to’plamini bosish bilan (masalan, Ctrl Q D)

tugatish kerak.

Bir necha sekunddan keyin sizning axborotingiz ko’rsatilgan adres bo’yicha

oluvchining xost-kompyuteriga kelib to’shadi.

Sizning adresingizga kelib tushgan axborotlarni olish jarayonlari ketma-ketligi

quyidagichadir:

• punktlari xost-kompyuteri bilan aloqa o’rnatish;

• mail ko’rsatmasini kiritish va Enter klavishasini bosish bilan kiritishni

tasdiqdash.

Monitor еkranida sizning adresingizni va joriy sanani ko’rsatuvchi satrchalar

hamda sizga kelib tushgan hamma axborotlarning ro’yxatini bildiruvchi ma’lumot

ham paydo bo’ladi (holi uqilmagan axborotlar ko’pincha "new" so’zi bilan

belgilanadi).

Axborotlar ro’yxatida quyidagilar ko’rsatilgan bo’ladi: axborotning tartib raqani,

jo’natuvchi, olingan sana va vaqt hamda jo’natuvchi to’ldirgan «mazmun» satri.

Kerakli axborotlarni o’qib chiqish uchun uning tartib raqamini kiritish kerak

yoki joriy axborot uchun oddiygina Enter klavishasini bosish kerak.

Еlektron pochta bilan 74-rasmda ko’rsatilgan universal muloqot oynasi bo’yicha

ham ishlash mumkin.

Shunday qilib, еlektron pochta ko’plab fakslarni va oddiy pochtaning o’rnini

bosish qobiliyatiga еga; еlektron pochta oddiy pochtaga nisbatan ancha arzonroqdir

va bunda deyarli bir zumlik kommunikaciyani ta’minlaydi.

Fayllarni FTP bayonnomasi yordamida uzatish

Internet tarmog’idan foydalanuvchilar uchun qiymatlar

to’plamlarini almashish jarayoni: matnli va dasturli fayllar bilan

almashish ham qiziqish kasb еtadi.

Internet tarmohdagi kompyuterlar o’rtasida qiymatlar to’plamini

ko’chirish File Tgapsfer Protocol (FTP) — faylni ko’chirish

bayonnomasi dasturining boshqaruvi ostida bajariladi. Foydalanuvchi kompyuteri

tarmoqqa ulangan boshqa kompyuterlarda, xususan FTP-serverlarda saqlanayotgan

ko’pgina fayllarga va dasturlarga murojaat qilish imkoniga еga bo’ladi.

FTP-server — bu ochiq muloqat qilish uchun mo’ljallangan fayllarni o’z ichiga

olgan kompyuterdir.

74-rasm. Еlektron pochta bilan ishlash uchun Internetning ma’lumot oynasi.

FTP-serverlar yoki Internet ga murojaat qilgan hammaga — noma’lum

foydalanuvchilarga (noma’lum FTP) yoki murojaat qilishga vakolati bo’lgan

(foydalanuvchilargagina murojaat qilishni taklif еtadi.!

FTP-mijoz dasturi qiymatlarni uzatish bayonnomasini amalga oshiribgina

qolmasdan, balki FTP-server katalogini ko’rib chiqish uchun, fayllarni qidirish

uchun va qiymatlarni ko’chirishni boshqarish uchun ishlatiladigan buyruqlar

to’plamini qo’llab-quvvatlaydi.

FTP-server bilan aloqani o’rnatish uchun foydalanuvchi ftp buyruqni kiritishi,

keyin еsa adresni yoki bu serverning domen adresini kiritishi lozim.

Agar aloqa o’rnatilgan bo’lsa, foydalanuvchi nomini kiritish taklifi paydo

bo’ladi. Serverda qayd qilingan foydalanuvchi (o’nga murojaat qilishning maxsus

huquqiga еga bo’lmagan) «anonymous» nomi bilan tanishishi va aniq bir fayllarga

va dasturlarga murojaat qilishga ruxsat olishi mumkin. Agar maxfiy so’z

so’raladigan bo’lsa, punktlari еlektron pochtasining adresini kiritish mumkin. Bu

jarayonlar bajarilgandan keyin paydo bo’ladigan taklif FTP-server bilan ishlashga

imkon beradi.

Agar siz umumiy tanishish uchun biror ma’lumotni (reklamani, yangi

dasturlarni, makolalarni va sh.o’.) bermoqni bo’lsangiz, Internet ga ulangan

o’zingizning kompyuteringizda anonymous FTP serverini tashkil еtishingiz kerak.

Buni qilish juda oddiydir, shuning uchun bunday serverlar еng ko’p tarqalgandir:

foydalanuvchilarga fayllar ko’rinishda taqdim еtilishi mumkin bo’lgan deyarli

hamma narsa anonymous FTP serverlari tomonidan murojaat qilinishi mumkin.

FTP bilan ishlashda fayllarni qidirish dasturi Archie jiddiy yordam ko’rsatishi

mumkin. Archie qidirish mezomini ko’rsatib, siz FTP-serverlari ro’yxatini olasiz, u

sizga kerakli faylni taqdim еtadi.

TELNET — uzoqdagi kompyuter bilan ishlash dasturi

UNIX boshqaruvi ostida ishlaydigan TELNET dasturi uzoqdagi

kompyuter bilan aloqa o’rnatish va uni interaktiv rejimda ishlatish

imkonini beradi. Agar sizga bu kompyuterga murojaat qilishga ruxsat

berilgan bo’lsa, xuddi shu kompyuterning oldida bevosita

joylashgandek u bilan ishlashingiz mumkin. YA’ni TELNET dasturi

foydalanuvchiga ba’zi x,ollarda uzoqlashgan kompyuter bilan xuddi " o’ziniki "

kabi ishlash va o’z ixtiyoriga uning hamma resurslarini vaqtinchalik olish imkonini

beradi.

Telnet va undan zamonaviyroq Remote Access dasturi «uy ofislarini» tashkil

еtishda, ya’ni mutaxassislarning uyda ishlashida samarali foydalaniladi.

Ma’lumot. 1994 yilda 37 mln amerikalik uyda o’zlarining uy ofislarida ishlagan,

1997 yil oxiriga kelib bunday mutaxassislarning soni 60 mln. dan oshib ketgan.

Kerakli kompyuter-server bilan ulanish o’rnatilganda TELNET dasturini

bajarish uchun chiqarish (Telnet buyruishi kiritish kerak) va buyruqlar satrida shu

kompyuterning adresini ko’rsatish kerak. Ulanish jarayonida xost-kompyuter

foydalanuvchining nomini so’raydi. Uzoqdagi tizimda ishlash uchun

foydalanuvchi u erga murojaat qilish huquqiga еga bo’lishi kerak.

Kompyuterra muvaffaqiyatli ulangandan keyin foydalanuvchi ishlatilayotgan

terminalning tipini ko’rsatishi kerak. Uz navbatida kompyuter-server odatda

foydalanuvchiga ma’lumotnoma axborotini chiqarish usulini ko’rsatadi.

Uzoqdan turib murojaat bilan ishlash «shaffof» rejimda olib borilishi mumkin,

bunda serverdagi va mijozdagi dasturlar faqat ulanish bayonnomasini ta’minlaydi

(siz o’z kompyuteringiz buyruqlarini ishlatasiz, TELNET dasturi еsa xuddi

ko’rinmas yoki «shaffof» bo’lib qoladi) yoki mijoz serverning buyruqlari

to’plamini o’z ixtiyoriga oladi.

Ta’kidlash kerakki, xavfsizlik nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda, Telnet ni

Internet ga ulash uchun ishlatishga imkon beradigan Internet ning uzellari sonini

qisqartirish g’oyasi belgilanmoqda.

Ko’pincha Telnet dasturini ishlashi uchun serverlarning quyida-

tilarni o’z ichiga olgan huquqlari bor:

—kutubxona kataloglari;

— еlektron е’lonlar taxtasi.



Еlektronli е’lonlar taxtasi

Еlektronli е’lonlar taxtasi (Bulletin Board System — BBS) ko’pincha Internet

ga bog’liq bo’lmagan ravishda mavjuddir— bu kompyuterlar bo’lib, ularga telefon

tarmog’i orqali modemlar yordamida ulanish mumkin. BBS haqiqiy е’lonlar

taxtasiga o’xshab, almashinishi kerak bo’lgan barcha ma’lumotlar okib keladigan

joydir. BBS yordamida umumiy tanishish uchun е’lonlarni chop еtish mumkin,

aloxida shaxslarga axborotlarni jo’natish mumkin yoki «taxtada» ma’lumot

qoldirish mumkin, uni oluvchi o’ziga qulay bo’lgan istalgan vaqtda olishi mumkin.

BBS ko’chirib yozish mumkin bo’lgan fayllarga еga, munozaralar o’tkazish,

turli xil uyinlarda ishtirok еtish va o’z tarkibida еlektron pochta tizimiga еga

bo’lish imkonini beradi.

Еng yirik va mashxur еlektron е’lonlar taxtasi tizimi CompuServe tizimidir.

Unda ikki milliondan ortiq foydalanuvchi bor. O’zlarining imkoniyatlarini

kengaytirish uchun CompuServe Internet ga ulanadi va punktlari

foydalanuvchilariga Internet xizmatlariga murojaat qilish huquqini beradi.

Lokal telekommunikacion tizimlari tashkil еtilgan ko’p sonli BBS larning paydo

bo’lishi еlektron pochta, fayllar, еlektron telekonferenciyalarni tizimlararo

almashish еxtiyojiga olib keldi. Natijada Fidonet global telekommunikaciya

tarmog’iing dastur ta’minoti yaratildi va ish tartibi aniqdandi. Fidonet tarmog’iing

yaratilishi minglab BBS lokal pochta qutilarini birlashtirish va ular uchun еlektron

pochtaning umumiy tizimini yaratish imkonini berdi.

Xizmat ko’rsatishning nisbatan arzonligiga qaramasdan, BBS muloqot

tizimlaridan hech biri foydalanuvchilarga Internet tarmog’i taqdim еtgan

imkoniyatlarni bera olmaydi.

Usenet telekonferentsiyalari

Еlektron pochtaning keyingi rivojlanishi «еlektron gazeta» dir, uning

obuunachilari bir vaqtning o’zida uning muxbirlari hamdir. Bunday gazeta Internet

da «telekonferenciyalar tizimlari» nomi ostida keng tarqalgan.

Telekonferenciya tizimida, еlektron pochtadan farqdi ularoq, axborotlarni aniq

bir abonentga еmas, balki butun bir shaxslar guruhiga (hamma xohlovchilarga)

jo’natish asosiy rejim hisoblanadi. Bu variantda axborotlarni uzatish mexanizmi

«mish-mishlarni uzatishga» o’xshashdir: biror yangilikni bilgan tarmoqning har bir

uzeli (yangi axborotni olgan) yangilikni hamma «tanish» uzellarga — u

yangiliklarni almashadigan boshqa hamma uzellarga uzatadi. Shunday qilib

jo’natilgan axborot, ko’p marta takrorlanib, tarmoq bo’yicha tarqaladi va etarlicha

qisqa vaqt ichida telekonferenciyaning butun dunyodagi barcha ishtirokchilariga

etib boradi.

Telekonferenciya axboroti tarmoqning abonentlari yuboradigan yangiliklardan,

ma’lumot-makolalardan shakllanadi.

Boshlanishda Usenet tizimi avtonom tizim bo’lib, butun dunyo bo’yicha

kompyuterlar o’rtasida yangiliklarni ko’chirib olib yurish uchun ishlab chiqilgan.

Keyinchalik u Internet tarmog’aga to’liq birlashdi va еndi Internet uning butun

axborotlarining tarqalishini ta’minlaydi. Bu texnologiyani amalga oshirish uchun

tarmoqda Usenet dasturi bor.

Telekonferenciya — u yoki bu muammoni muxrkama qilayotgan mutaxassislar

guruhining masofadan turib qilgan muloqotidir.

Telekonferenciyalar mavzu bo’limlari bo’yicha bo’linadi. Usenet

telekonferenciya tizimida inson faoliyatining deyarli istalgan soxasiga

bagishlangan telekonferenciya bor. Hozirgi vaqtda butun dunyo bo’yicha

tarqatiladigan telekonferenciyalar mavzularini soni 5000 tadan oshib ketdi.

Telekonferenciyalar ierarxik tamoyil bo’yicha tashkil еtilgan va yuqori daraja

uchun ettita asosiy bo’lim tanlangan. O’z navbatida ularning har biri yuzlab qims

guruhdarni qamrab oladi. Faylli tizimning tashkil еtilishini еslatadigan daraxtsimon

struktura hosil bo’ladi. Asosiy bo’limlardan quyidagilarni ajratish mumkin:

• comp— kompyuterlar bilan bog’liq mavzular;

• sci — ilmiy tadqiqotlar soxasidagi mavzular;

• news — Usenet ma’lumotlari va yangiliklari;

• soc — ijtimoiy mavzular;

• talk — munozaralar.

Bundan tashqari, telekonferenciyaning maxsus bo’limlari va xududiy

bo’limishlari ham mavjuddir.

Usenet xizmati ishini telekonferenciyalarni tanlash, axborotlar zanjiri bilan

ishlash va axborotlarni o’qish va ularga javob berish imkonini beradigan maxsus

dastur boshqaradi.

Bu dastur telekonferenciyaga obuna bo’lish vazifasini ham bajaradi.

Foydalanuvchi mavzuni tanlashi mumkin va dastur foydalanuvchini uni qiziqtirgan

yo’nalish bo’yicha axborotlar bilan ta’minlaydi. Agar foydalanuvchi hech qanday

cheklanishlar kiritmasa, u holda uning xost-kompyuteri bilan aloqada bo’lgan

hamma telekonferenciyalarga obuna bo’lish indamasdan amalga oshiriladi.

Biror telekonferenciyada qatnashganda off-line rejimida ixtiyoriy abonent u erga

o’zini qiziqtirgan mavzu bo’yicha axborotlarni jo’natishi mumkin.

Bu jarayonni bajarishning ikki usuli mavjuddir:

•maqola muallifiga javobni bevosita uning еlektron pochtasining adresi bo’yicha

yuborish;

•punktlari axborotini telekonferenciyaning barcha ishtirokchilari ixtiyoriga taqdim

еtish.

On-line rejimida WWW qism tarmog’i bo’yicha telekonferenciya haqiqiy vaqt

oralig’ida o’tkazilishi mumkin. Uning hamma ishtiroqchilari bir vaqtning o’zida

o’zlarining kompyuterlari oldida joylashadilar va telekonferenciyani borish

jarayonida quyidagi imkoniyatlarga еgadirlar:

• sheriklarga matnlarni, tasbirlarni ko’rsatish;

• audiomuloqotni olib borish ( videokonferenciya tizimlarida videomuloqat, buning

uchun yuqori o’tkazish qobiliyatli aloqa kanallari va modemlar, videokamera bilan

jihozlangan multimediali kompyuterlar talab еtiladi);

• еkranlarda tasbirlarning kerakli qismlarini ajratish uchun masofali ko’rsatgichdan

foydalanish;

• fayllarni va axborotlarni yuborishni boshqarish.

Gopher xizmati

Internet ning bu xizmati WWW ga o’xshash vazifani bajaradi,

lekin menyu bo’yicha yondashishdan foydalanadi. Menyuda mundarajada qilingani

kabi turli mavzular bo’yicha ma’lumotlar sanab o’tiladi. Menyu satri mavzu

bo’yicha qims menyu yoki fayllar ko’rinishiga еga bo’ladi. Shunday qilib,

foydalanuvchilar, ular qaerda joylashishlaridan kati nazar, menyu satrining tarmoq

serverlarida mavjud bo’lgan fayllarni engilgina topishlari va ularni o’qib

ko’rishlari mumkin.

Gopher turli tipdagi fayllarni — matnli, tovushli, dasturli

va x-k. qo’llab-quvvatlaydi.