18. STRUMIEŃ ŚWIADOMOŚCI
definicja wg: Słownika terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1998:
- współczesna odmiana monologu wewnętrznego, ukształtowana na przełomie XIX i XX w.; za jej
prekursora uchodzi francuski symbolista E. Dujardin (Humphrey twierdzi, że był prekursorem
monologu wewnętrznego, czyli konkretnej techniki S.Ś!!!), autor krótkiej powieści Wawrzyny już ścięto
(1887), a głównym twórcą i kodyfikatorem był J. Joyce jako autor Ulissesa (1922). S.ś. ukształtował
się pod wpływem (-) naturalizmu i symbolizmu. Z pierwszego pochodzi koncepcja s.ś. jako wiernego
odtworzenia toku myśli, swojego rodzaju zapisu dającego świadectwo o intymnym życiu człowieka; z
drugiego – idea subiektywizacji prozy powieściowej i wprowadzenia do niej ujęć właściwych liryce.
Na kształtowanie się s.ś. duży wpływ miały psychologia głębi i freudyzm (termin s.ś. zapożyczony
został z psychologii, ukuł go na przełomie XIX i XX w. W. James). S.ś. stał się jednym z
podstawowych ujęć w powieści XX w., organizującym bądź całe utwory będące swoistymi
zestawieniami monologów wewnętrznych różnych postaci (np. Kiedy umieram W. Faulknera, Bramy
raju J. Andrzejewskiego), bądź też obszerne fragmenty utworów (np. Wściekłość i wrzask Faulknera,
Śmierć Wergilego H. Brocha), występuje więc wówczas obok innych rozwiązań narracyjnych.
Technika s.ś. oddziałała na rozwój prozy współczesnej, w tym na twórczość tych pisarzy, którzy jej
bezpośrednio nie stosują; wyraża się to w swobodnym operowaniu czasem powieściowym, w
metodach ukazywania świata z (-) punktu widzenia bohaterów, tak jak on się zarysowuje i zaciera
przed ich oczami ((-) nouveau roman).1
STRUMIEŃ ŚWIADOMOŚCI — TECHNIKI (Robert Humphrey)
Ponieważ stosowane w różnych powieściach techniki przedstawiania świadomości różnią się od siebie
wprowadzając nieporozumienia, autor proponuje klasyfikację wyróżniającą cztery zasadnicze
techniki:
1. bezpośredni monolog wewnętrzny
2. pośredni monolog wewnętrzny
3. opis wszechwiedzący |SPOSOBY
4. soliloquium |KONWENCJONALNE
1&2: Monologi Wewnętrzne
monologue intérieur jest terminem, który najczęściej bywa mylony ze strumieniem świadomości (np.
w definicji powyżej. Przypuszczam, że poglądy Humphreya były nowatorskie, a Sławiński tworząc
słownik miał to w dupie ). Jest precyzyjniejszy, choć sam wymaga ściślejszej definicji. Po raz
pierwszy zastosowany przez Dujardina w powieści Les Lauriers sont coupés.
definicja Humphreya:
monolog wewnętrzny jest techniką, z której proza narracyjna korzysta w celu przedstawienia
częściowo lub całkowicie nie wypowiedzianych treści i procesów psychicznych (jednocześnie, nie np.
tylko jednych z nich. ), tak jak przeżywa je postać na różnych poziomach świadomej kontroli ( dotyczy
świadomości na każdym poziomie, a nie, jak twierdził Dujardin: ”najbardziej intymnych myśli
leżących najbliżej nieświadomości”), nim sformułuje je w przemyślanych wypowiedziach.
Świadomość przedstawiona jest w jej stadium zaczątkowym, nim znajdzie wyraz w
przemyślanych wypowiedziach.
1. MONOLOG WEWNĘTRZNY BEZPOŚREDNI
MONOLOG PRZEDSTAWIONY JEST TAK, JAKBY BYŁ CAŁKOWICIE SZCZERY, JAK
GDYBY NIE BYŁO CZYTELNIKA
- ingerencje autorskie są pomijane: tekstu znikają całkowicie lub prawie całkowicie autorskie „on
powiedział”, „on pomyślał” oraz komentarze wyjaśniające
- nie zakłada się słuchacza: postać nie mówi do żadnej innej z postaci powieściowych; nie zwraca się
też ona w konsekwencji do czytelnika
1
Nie wiem, czy Sławiński nie lubi kobiet, czy może tylko zapomniał o Virginii Woolf.
18. strumień świadomości 1
- tekst jest napisany w pierwszej osobie
- autor nie spełnia żadnej roli, znika całkowicie
istnieją jednak możliwości rozmaitych odmian, np., gdy autor wtrąca się jako przewodnik lub
komentator, ale pojawia się w toku monologu w taki sposób, że przeciętny czytelnik raczej w ogóle
nie dostrzeże jego obecności.
przykład: ostatnie 45 stron Ulissesa Joyce’a (świadomość Molly Bloom, kiedy leży w łóżku)
2. MONOLOG WEWNĘTRZNY POŚREDNI
- tekst napisany w drugiej lub trzeciej osobie (ale trzecia osoba nie jest przebraniem dla
pierwszej!)
- wytwarza w czytelniku wrażenie stałej obecności autora pośredniczącego między psychiką
postaci a czytelnikiem (ale wszechwiedzy brak!!!)
- utrzymana płynność i poczucie realności, ale większa spójność i jedność tekstu.
definicja Humphreya: pośredni monolog wewnętrzny jest takim rodzajem monologu wewnętrznego,
w których wszechwiedzący autor przedstawia niewypowiedziane treści tak, jakby płynęły wprost ze
świadomości postaci, a zarazem, korzystając z komentarza i opisu, orientuje w nich czytelnika.
przykład: epizod „Nausicaa” z Ulissesa Joyce’a: flirt między Gerty MacDowell a Leopoldem
Bloomem.
3. OPIS PRZEZ WSZECHWIEDZĄCEGO AUTORA
definicja Humphreya: technika powieściowa stosowana do przedstawienia treści i procesów
psychicznych postaci, za jej pomocą wszechwiedzący autor (por.2)przedstawia tę psychikę
konwencjonalną metodą opisu i narracji
przykład: Pilgrimage Dorothy Richardson, dwanaście tomów dojrzewania Miriam Henderson
Wszechwiedza ogranicza się do myśli i postepków postaci — całkowicie jednostkowy punkt
widzenia, mimo iż metodą jest konwencjonalny opis w trzeciej osobie. Świadomość w
niewyartykułowanych, niespójnych stanach. Dany jest bieg myśli postaci, choć metoda jest całkowicie
opisowa.
5. SOLILOQUIUM (MONOLOG SCENICZNY)
- technika oparta o założenie, że istnieje formalne i bezpośrednie audytorium (por. 1)
- cel: przedstawienie myśli i emocji w powiązaniu z fabułą i akcją. Szczęśliwe połączenie
wewnętrznego. strumienia świadomości z działaniem zewnętrznym.
definicja Humphreya: technika przedstawiania czytelnikowi treści i procesów psychicznych bohatera
bezpośrednio — od niego samego, bez obecności autora, ale z milczącym założeniem obecności
audytorium. ->mniej szczere i bardziej ograniczone w możliwościach przedstawiania głębszych
warstw świadomości niż monolog wewnętrzny. Przedstawia ono zawsze punkt widzenia postaci, a
poziom opisanej świadomości jest zazwyczaj bliski powierzchni. W powieściach strumienia
świadomości cel osiąga łączony z monologiem wewnętrznym.
przykład: Kiedy Umieram Faulknera: soliloquia 15 postaci.
--------------------------------
dwie przykładowe bardziej wyspecjalizowane techniki strumienia świadomości:
-technika dramatu: tylko u Joyce’a w Ulissesie, rodział 15. przedstawiony w formie sceny teatralnej, z
osobami, dialogiem, didaskaliami itd., Zewnętrzne miejsce sceny: dom publiczny. Rzeczywiste
miejsce sceny: świadomość Stefana i Blooma. Akcja znacząca przebiega na poziomie halucynacji i
jest fantazją spowodowaną alkoholem. Mnóstwo postaci, włącznie ze zmarłymi, ożywione
18. strumień świadomości 2
przedmioty. Przedstawiona świadomość z sytuacji, gdy procesy psychiczne są jeszcze bardziej
haotyczne.
- forma wierszowana: Rahab Waldo Franka. Zastosowanie formy wierszowanej, bo brak
„obiektywnego odniesienia” do ukazania emocjonalnego oblicza postaci. Zadanie niemożliwe do
wykonania: cechą psychiki jest brak logicznego uporządkowania, wiersza – swoisty porządek; procesy
psychiczne oznaczają brak koncentracji na jednym przedmiocie, wiersz skupia się na jednym obiekcie.
------------------------
ŚRODKI TECHNICZNE I ZASADNICZE KŁOPOTY ZWIĄZANE Z PRZEDSTAWIENIEM
ŚWIADOMOŚCI:
Świadomość jednostkowa ma charakter prywatny, nigdy nie jest statyczna, zawsze w ruchu. Pierwsza
sprawa jest zależna od drugiej.
Świadomość ma własny rytm czasowy, procesy psychiczne nie przebiegają wedle ciągłości
kalendarzowej. Zdarzenie rzeczywiste w świadomości może się rozciągać, ulegać rozbiciu na części,
zostać zredukowane do błysku.
Główna metoda kontroli ruchu strumienia świadomości w prozie powieściowej to stosowanie
PSYCHOLOGICZNEJ ZASADY SWOBODNYCH SKOJARZEŃ. Cała proza strumienia
świadomości jest ściśle zależna od tej zasady.
Trzy czynniki kontrolują skojarzenia: 1) pamięć będąca ich podstawą 2) zmysły, które nimi kierują 3)
wyobraźnia, która decyduje o ich giętkości.
Najlepiej widoczne to u Joyce’a w Ulissesie, gdy Molly Bloom próbuje zasnąć.
--------------------------------------------
MONTAŻ CZASOWY I PRZESTRZENNY
Montaż i środki pomocnicze służą przekraczaniu i modyfikowaniu konwencjonalnych i arbitralnych
barier przestrzenno-czasowych. Cel – wyrażenie ruchu i współistnienia. Bieg świadomości
analogiczny do filmowych środków montażu.
Montaż czasowy, czyli nakładanie się obrazów lub myśli pochodzących z różnego czasu (Pani
Dolloway V. Woolf, pierwsze strony: ilość obrazów jest zdumiewająca ze względu na
różnorodność tematu i czas zachodzenia wydarzeń)
Montaż przestrzenny — niezmienny jest czas, zmianie ulega element przestrzenny. Nie musi
być wykorzystywany z przedstawieniem świadomości, ale często bywa środkiem
pomocniczym. (Epizod z Ulissesa „Wandering Rocks” obejmuje 18 scen z różnych miejsc
Dublina powiązane rozmaitymi szczegółami).
----------------------------------
SRODKI MECHANICZNE
Faulkner: The Sound and the Fury — początek bezpośredniego monologu wewnętrznego
wskazuje kursywa, sygnalizująca również przeskok w czasie.
V. Woolf — nawiasy środkiem kontroli strumienia świadomości, nie miały w każdym
przypadku identycznej funkcji.
Waldo Frank: Rahab — wielokropki (oznaczają nowy obraz wizualny i słuchowy), myślniki
(wskazuja abstrakcyjne reakcje na te obrazy), układy wierszowe (zawsze wraz z myślnikiem,
kształtujące się wysoce emocjonalne reakcje psychiczne)
Joyce: Ulisses, epizod „Jaskinia Wiatrów” rozgrywający się w redakcji gazety. Nagłówki
gazet graficznie wyszczególnione w tekście stają się jakby „nagłówkami scen” — zaczątkami
monologów wewnętrznych opartych na skojarzeniach z nagłówkiem
Joyce — brak znaków przestankowych (środek jedynie wizualny, sam monolog jest w
rzeczywistości poprawnie wyartykułowanym zdaniem).
18. strumień świadomości 3