Piotr Traczynski
TRAKTAT Z MAASTRICHT
UKORONOWANIEM DZIAŁAŃ NA
RZECZ INTEGRACJI POLITYCZNEJ
EUROPY
Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dla zacieśnienia
współpracy politycznej w ramach Wspólnoty stanowiły zmiany dokonujące się
w Europie Środkowej i Wschodniej, a także zjednoczenie Niemiec i
konsekwencje obu tych procesów dla stosunków Wschód-Zachód i przyszłości
NATO. Podstawą idei europejskiej na początku lat dziewięćdziesiątych
stanowiły przede wszystkim inicjatywy Francji i RFN. W kwietniu 1990 roku,
prezydent Francji i kanclerz RFN H. Kol, w czasie obrad Rady Europejskiej w
Dublinie, 28 kwietnia, wystąpili ze wspólną inicjatywą przekształcenia
stosunków między państwami członkowskimi w Unię Europejską. Nadzór nad
opracowaniem projektu stosownego Traktatu zlecono ministrom spraw
zagranicznych, ustalając wstępny termin 1 stycznia 1993 roku. Układ ten miał
zawierać istotne postanowienia w sferze integracji ekonomicznej, ale przede
wszystkim miał on stworzyć podstawy i zasady dla szeroko rozumianej unii
politycznej. W wyniku spotkań międzynarodowych i kontaktów
dyplomatycznych opracowany został pierwotny tekst tego projektu. Podstawę
jego stanowił uprzedni projekt złożony przez Luksemburg w kwietniu 1991
roku. Ostateczny tekst układu o Unii Europejskiej został wynegocjowany 11
grudnia 1991 roku w Maastricht i podpisany również w Maastricht 7 lutego
1992 r., układ ten miał wejść w życie po zakończeniu stosownej procedury
ratyfikacyjnej1.
Pierwsze wątpliwości dotyczące Traktatu Maastricht zaczęły się ujawniać
w czerwcu 1992 roku. Dania w wyniku referendum niewielką przewagą głosów
odrzuciła jego ratyfikację. W grudniu 1992 roku na szczycie w Edynburgu
dokonano pewnych ustępstw na rzecz rządu duńskiego. Zezwolono, m.in. nie
włączać się w jednolitą walutę europejską. W konsekwencji, w kolejnym
referendum w maju 1993 roku Duńczycy przyjęli Traktat. Referendum zwołane
w Irlandii dało wynik pozytywny, lecz niepokojące sygnały zaczęły dochodzić
do wyborców francuskich, którzy byli bliscy odrzucenia projektu w czasie
1
L. Ciamaga, Unia Europejska. Podręcznik Akademicki, PWN, Warszawa 2000r., s. 369-370.
2
spornego głosowania we wrześniu 1992 roku. Mimo, iż integracja europejska
miała szerokie poparcie we Francji, istniało poważne ryzyko, że wyborcy
wykorzystają okazję przeciwstawienia się socjalistycznemu rządowi2.
Ostatecznie nieznaczną większością głosów Traktat został przyjęty. W Wielkiej
Brytanii napotkano na poważne trudności w zapewnieniu ratyfikacji traktatu. Po
poważnej zwłoce, która wystawiła na próbę cierpliwość europejskich partnerów
Wielkiej Brytanii, akt ratyfikacyjny został przyjęty przez Izbę Gmin 20 maja
1993 roku, a przez Izbę Lordów 20 lipca. Dokument ratyfikacyjny został
złożony na początku sierpnia. Inne opóźnienie zostało spowodowane przez
niemieckich przeciwników Traktatu, którzy twierdzili, iż postanowienia
traktowane są niezgodnie z niemiecką Konstytucją. Powyższy zarzut został
oddalony przez niemiecki Trybunał Konstytucyjny 12 października 1993 roku i
niemiecki dokument ratyfikacyjny został złożony tego samego dnia. Traktat
wszedł w życie 1 listopada 1993 roku, dziesięć miesięcy później niż to zostało
zaplanowane. Trudności związane z ratyfikacją traktatu w Danii, Francji,
Niemczech i Wielkiej Brytanii postrzegano jako wyraz tego, iż polityczni
liderzy Wspólnoty w znacznej mierze wyprzedzają opinię publiczną własnych
państw3.
Znajomość postanowień zawartych w Traktacie z Maastricht nie była
szeroka, jest bardzo prawdopodobne, iż na brak entuzjazmu w stosunku do Unii
Europejskiej miały również wpływ trzy czynniki:
1) Recesja gospodarcza, która dotknęła w różnym stopniu wszystkie kraje
europejskie między 1990 i 1994 rokiem;
2) Zamieszanie na rynkach walutowych;
3) Konsternacja wywołana wyraźnym niepowodzeniem wysiłków UE
włożonych w przywrócenie pokoju w byłej Jugosławii4.
2
D. Leonard, Przewodnik po Unii Europejskiej, Wyd. Studio EMKA, Warszawa 1998r., s. 44-45.
3
Tamże, s. 45.
4
Tamże, s. 56.
3
Po osiągnięciu porozumienia, dokładna zawartość Traktatu dzieli się na
siedem tytułów, które obejmują:
1. Postanowienia Wspólne.
2. Zmiany traktatów założycielskich Wspólnoty Europejskiej.
3. Ustalenia dotyczące Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa.
4. Ustalenia dotyczące współpracy w zakresie wymiaru sprawiedliwości i
spraw wewnętrznych.
5. Ogólne postanowienia końcowe.
Do Traktatu dołączonych jest również 17 protokołów i 33 deklaracje, w tym
również protokół na temat polityki społecznej, włącznie z porozumieniem
państw członkowskich. Najważniejsze merytoryczne ustalenia Traktatu z
Maastricht są następujące:
a) Unia Europejska najpóźniej w 1999 roku wprowadzi wspólną walutę
europejską. W tym celu nastąpi ścisłe uzgodnienie wspólnej polityki
gospodarczej. Nad stabilnością nowej waluty będzie czuwać niezależny
europejski bank emisyjny – Europejski Bank Centralny;
b) Praktykowana dotychczas w ramach Europejskiej Współpracy Politycznej
luźna koordynacja polityki zagranicznej została zastąpiona Wspólną
Polityką Zagraniczną i Bezpieczeństwa. Jako nowy instrument
wprowadzono Wspólne Akcje. Wytyczne i decyzje dotyczące kwestii
zasadniczych muszą być uchwalane jednogłośnie, natomiast akcje już
uchwalone mogą zostać ustalone w oparciu o kryterium większościowe;
c) Państwa członkowskie Unii Europejskiej intensyfikują swą współpracę w
zakresie wymiaru sprawiedliwości i polityki wewnętrznej. Istnieją
następujące obszary „wspólnych interesów”: polityka azylowa, kontrola
granic zewnętrznych, polityka imigracyjna, polityka w zakresie
zwalczania handlu narkotykami, współpraca sądownicza, współpraca w
zakresie polityki celnej oraz współpraca służb policyjnych;
4
d) Obok nowych kompetencji w zakresie polityki gospodarczej i walutowej
Wspólnota Europejska otrzymała na podstawie Traktatu kolejne
materialne uprawnienia;
e) Uprawnienia Parlamentu Europejskiego uległy dalszemu umocnieniu
przez Traktat Maastricht poprzez wprowadzenie procedury
współdecydowania. Znajduje ona zastosowanie w szczególności do
zagadnień rynku wewnętrznego, oraz w odniesieniu do badań naukowych
i rozwoju technologii, zdrowia, kultury i ochrony konsumentów;
f) System instytucjonalny Unii Europejskiej został rozszerzony o Komitet
Regionów, reprezentujący interesy podziałów regionalnych na szczeblu
Unii Europejskiej;
g) Wraz z Traktatem stworzono również Europejskie Obywatelstwo Unii,
które gwarantuje każdemu obywatelowi UE w każdym państwie
członkowskim w wyborach komunalnych i w wyborach europejskich
prawo wyborcze. Oprócz tego z obywatelstwem Unii uznane zostało
również prawo do swobodnego poruszania się i przebywania wszystkich
obywateli UE na terenie Unii Europejskiej;
h) Z wyjątkiem Wielkiej Brytani, która w ramach Traktatu
Amsterdamskiego dołączyła do innych państw członkowskich, pozostałe
jedenaście stron Traktatu zaakceptowały porozumienie dotyczące polityki
społecznej. Umożliwia ono stosowanie wykraczających poza Traktat
środków polityki społecznej, zwłaszcza, jeśli chodzi o warunki pracy,
uprawnienia pracobiorców, równości szans kobiet i mężczyzn, a także
startu zawodowego na rynku pracy5.
Traktat o Unii Europejskiej, podpisany w lutym 1992 roku w Maastricht,
znacznie poszerza pojęcie idei europejskiej, umacniając jednocześnie
przywiązanie do zasad wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Kładzie
5
W. Weidenfeld, W. Wessels, Europa od A do Z. Podręcznik Integracji Europejskiej, wyd. „Wokół nas”,
Gliwice 1999r., s. 328-330.
5
on nacisk na gospodarcze zbliżenie państw członkowskich, a także współpracę
w obszarze spraw wewnętrznych i wymiaru sprawiedliwości. To z Traktatu z
Maastricht wywodzi się koncepcja Unii Europejskiej wspartej na trzech filarach,
zgodnie, z którą filar gospodarczy obejmujący przedmiotowy zakres działania
trzech Wspólnot uzupełniony został filarem polityki zagranicznej i
bezpieczeństwa, a także filarem spraw wewnętrznych i wymiaru
sprawiedliwości. Koncepcja ta, znalazła się już w Traktacie Rzymskim o
Wspólnocie Europejskiej, uzupełniona przez Jednolity Akt Europejski, w
Traktacie z Maastricht została powtórzona i poszerzona o nowe, aktualne tematy
oraz rozwinięta, np. przez przejście od utworzenia Funduszu Socjalnego do
opracowania mechanizmu wykorzystywania go w praktyce6.
6
A. Noble, Przewodnik po Unii Europejskiej. Od Rzymu do Maastricht i Amsterdamu, Wyd. „Książka i
Wiedza”, Warszawa 1998r., s. 128.
6
BIBLIOGRAFIA:
1. L. Ciamaga, Unia Europejska. Podręcznik Akademicki, PWN,
Warszawa 2000r.
2. D. Leonard, Przewodnik po Unii Europejskiej, Wyd. Studio
EMKA, Warszawa 1998r.
3. A. Noble, Przewodnik po Unii Europejskiej. Od Rzymu do
Maastricht i Amsterdamu, Wyd. „Książka i Wiedza”,
Warszawa 1998r.
4. W. Weidenfeld, W. Wessels, Europa od A do Z. Podręcznik
Integracji Europejskiej, wyd. „Wokół nas”, Gliwice 1999r.
7