“KENTSEL DÖNÜŞÜM SEMPOZYUMU”
TMMOB ġEHĠR PLANCILARI ODASI ĠSTANBUL ġUBESĠ,
MĠMAR SĠNAN ÜNĠVERSĠTESĠ, ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ, YILDIZ TEKNĠK
ÜNĠVERSĠTESĠ ġehir ve Bölge Planlama Bölümleri
Ġstanbul BüyükĢehir Belediyesi, Haliç Belediyeler Birliği,
11-13 Haziran 2003, ĠSTANBUL
“KENTLERİMİZİ ÇAĞDAŞ ALTYAPI VE GÖRÜNÜME KAVUŞTURMAK
HEDEFİNDE PLANLAMA, KENT TASARIMI VE PLANCININ ROLÜ”
Doç. Dr. Mehmet TUNÇER 1
Anahtar Kelimeler: Kentsel Dönüşüm, Kent Tasarımı, Koruma, Şehir Planlama,
Uygulama, Örgütlenme, Finansman.
BİLDİRİ ÖZETİ :
Bu bildiride, çağdaş, hızlı ve etkin bir “Kentsel Dönüşüm” oluşturabilmek amacı ile
hazırlanan varsayımlar, aşağıdaki bazı uygulanmış ve uygulanma aşamasında olan farklı
ölçeklerde bazı kentsel koruma, sağlıklaştırma ve dönüşüm projelerinde irdelenmiş, bu
projelerin hazırlık aşaması, onama aşaması ve uygulanma aşamasındaki sorunlar ve
darboğazlar hazırlanan teorik çerçeve uyarınca test edilmiştir.
Bu çalışmalar;
“Ankara Ulus Tarihsel Kent Dokusu Koruma Islah İmar Planı”,
“Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı İmar Planı”,
“Balıkesir Kent Merkezi Yenilemesi Kentsel Tasarım Projesi”,
“Bursa Santral Garajı Kentsel Tasarım Projesi”,
dir.
“Kentsel Dönüşüm“ konusu çerçevesinde yukarıdaki projeler değerlendirilmiş ve
“Sürdürülebilir Çağdaş ve Modern Kentler” oluşturma yönünde görüş ve öneriler
geliştirilmeye çalışılmıştır.
1
ġehir ve Bölge Yük. Plancısı (ODTÜ), Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilim Doktoru (AÜ-SBF), Gazi Üniv.,
ġehir ve Bölge Planlama Bölümü ve Ankara Üniv., Kamu Yönetimi ve Siyaset ABD ve Sosyal Bilimler
Çevre ABD Öğretim Görevlisi (Ders Saat Ücretli).
1
I. AMAÇ VE TEORİK ÇERÇEVE
Bilindiği gibi, ülkemiz metropoliten kentleri, hızlı nüfus artıĢı, göç, anarĢik olaylar vb
nedenlerden kaynaklanan hızlı ve çarpık kentleĢme olgusu ile karĢı karĢıyadır. Bu
düzensiz, çarpık kentleĢme olgusu, plansız ve belirli bir disiplinden yoksun niteliği
arsa spekülasyonu ile birleĢince doğal ve kültürel değerleri giderek yok eden bir
nitelik kazanmaktadır. Ayrıca, kentlerimiz altyapıdan yoksun, donatı eksiklikleri olan
yer yer çağdıĢı bir görünüm arz etmektedir. Bu nedenle kentlerimizde hızlı, etkin,
ekonomik ve uygulanabilir plan ve projeler, tasarımlar gerçekleĢtirmek zorundayız.
Bu bildiri‟de;
Avrupa Birliği‟ne katılım sürecindeki ülkemizde, kentlerimizi çağdaş altyapı ve
görünüme kavuşturmak hedefi doğrultusunda, “Kentsel Dönüşümü”
sağlayacak şehir ve bölge planlaması, kent tasarım süreçleri açıklanmaya
çalışılacak, yerel yönetim uygulamaları ve nitelikleri seçilen örneklerde
özetlenerek sonuçlar çıkarılmaya çalışılacaktır.
“Kentsel DönüĢümü” ; sadece mekansal dönüĢüm olarak değil, mekansal
dönüĢümün sosyal, kültürel ve ekonomik yapıya etkisi ve bu süreçlerdeki dönüĢüm
olarak ele almak gereklidir. Yani; Ģehrin bir bölgesinde, bir mekanında
gerçekleĢtirilen dönüĢüm kentte, o bölgede, o yaĢam çevresinde yaĢayanlarda
sosyal-kültürel ve ekonomik bir etki, giderek dönüĢüm yaratacaktır.
Bu olgu doğrultusunda Bildiri‟de aĢağıdaki varsayımlar oluĢturulmuĢ ve ele alınacak
örneklerde test edilmiĢtir.
VARSAYIM 1:
Çağdaş ve sürdürülebilir “KENTSEL DÖNÜŞÜM” için öncelikle bunu
hedefleyecek, şehrin gelecekteki niteliğini belirlemeye yönelik, her şehrin
nitelik ve ölçeği ile bağlantılı Bölge, Alt-Bölge, Metropoliten Kent, Kent
Bütünü, Mahalle, Yaşam Çevresi ölçeklerinde (1/100 000-1/50 000 –1/25 000 –
1/5000 – 1/1000 – 1/500 vd) hazırlanacak “STRATEJİK” ve “YAPISAL “
(Strüktürel) çeşitli plan, kent tasarım ve projelerinin (yoksa) hazırlanması
gereklidir.
Var olan plan, tasarım ve projelerin de “koruma, sürdürülebilirlik ve çağdaşlık”
kavramları doğrultusunda yeniden ele alınması gereklidir. Ayrıca, üst ölçek
çerçeve planlarından sonra kentsel tasarım ölçeklerinde detaylandırılacak
“ÖZEL PROJE ALANLARI” ve/veya “KENTSEL TASARIM ALANLARI / KAMU
PROJE ALANLARI” oluşturulmalı ve tasarlanmalıdır.
VARSAYIM 2:
Çağdaş ve sürdürülebilir “KENTSEL DÖNÜŞÜM” için, yukarıdaki hazırlıklardan
sonra bunları gerçekleştirmeye yönelik yasal, yönetsel (idari), parasal (mali) ve
organizasyonel (örgütsel) mekanizmalar geliştirilmelidir. Kentte
koruma/dönüşüm/yenilenme süreçlerini tasarlamak ve gerçekleştirmede
yetkili olan Yerel Yönetimler, kendi bünyelerinde “PLANLAMA, TASARIM VE
UYGULAMA” yı sahiplenecek, yönlendirecek ve denetleyecek etkin, yetkili bir
birim oluşturmalıdır.
2
VARSAYIM 3:
Çağdaş ve sürdürülebilir “KENTSEL DÖNÜŞÜM” için, yukarıda anılan plan,
kent tasarım ve projeler günümüzde bir çok kentte üretilmektedir. Bunların
uygulanmasına yönelik mekanizmalar, parasal kaynak ve örgüt de günümüzde
merkezi ve yerel yönetimler de bulunmaktadır.
Ancak;
Bu planlar (Bölge/alt bölge/kent), kentsel tasarım projeleri ve mimari
projeler çağdaş ve sürdürülebilir “KENTSEL DÖNÜŞÜM” „ü sağlayacak
ölçek ve nitelikte değildir,
Bunları gerçekleştirecek yeterli parasal kaynak bulunmamaktadır, bulunsa
bile kaynaklar gereksiz yerlerde kullanılmakta ve israf edilmektedir,
Ayrıca, planlar çağdaş, sürdürülebilir koruma, sağlıklaştırma, yenileme ve
dönüşüm kavramları, ilkeleri doğrultusunda hazırlanmadığı ve ağırlıklı
olarak çok katlı “İmar” ı, “yıkıp yapmayı” hedeflediği için zaman içinde
doğal ve tarihsel çevre kayıplarına yol açmaktadır,
Merkezi ve yerel yönetimlerin iç örgütlenme yapılarında, birbirleri ile olan
ilişkilerinde ve işleyişinde çağdaş ve sürdürülebilir “KENTSEL DÖNÜŞÜM”
ü gerçekleştirmeyi engelleyen, geciktiren; gerekli uygulamaların
yapılmaması sonucunu doğuran nitelikler bulunmaktadır,
VARSAYIM 4:
Yukarıda anılan sorun ve darboğazların aşılabilmesi için “Merkezi ve Yerel
Yönetimler” ile “Hukukçu”, “Ekonomist”, “Sosyal Bilimci”, “Çevreci”,
“Plancı”, “Tasarımcı”, “Mimar”, “Peyzaj mimarı”, “Altyapı Mühendisi” vb tüm
ilgili disiplinlerin bir arada, eşgüdüm içinde ve aynı hedef (çağdaş ve
sürdürülebilir “KENTSEL DÖNÜŞÜM”) doğrultusunda çalışmalar yapması
gereklidir. Sivil toplum örgütlerinin de bu çalışmalara katkıda bulunması,
denetleyici ve yönlendirici konumlarını sürdürmeleri gereklidir.
II. ÖRNEK 1 : ANKARA ULUS TARİHİ KENT MERKEZİ
Ankara Metropoliten Alan Nazım İmar Planı (1990), Ankara Ulus Tarihi Kent
Dokusu Koruma Islah İmar Planı” ve bu kapsamda hazırlanan dönüĢüm ve çevre
düzenleme projeleri ve uygulamaları (Hacıbayram Camii Çevresi, Bend Deresi
DolmuĢ Durakları, Suluhan Çevresi düzenlemeleri vb) bu varsayıma yönelik olarak
yeniden irdelenmiĢtir. 30 yılı aĢkın süren çalıĢmalara bütüncül, koruma-geliĢtirme-
sağlıklaĢtırma-dönüĢüm ve kent tasarımı açılarından bakılmaya çalıĢılmıĢtır. Örnek
olarak “Hacıbayram Camisi Çevre Düzenlemesi Projesi” incelenmiĢtir. Bu
kapsamda yapılan çalıĢmalar aĢağıdaki ölçekleri kapsamaktadır;
II.1. ANKARA 1990 METROPOLİTEN ALAN NAZIM İMAR PLANI VE BUNA
BAĞLI HAZIRLANAN KAZIKİÇİ BOSTANLARI YENİ MİA PLANLARI :
Bu plan hazırlıklarına 1967 yılında kurulan Nazım Plan Bürosu tarafından
baĢlanmıĢtır. “Ulus Tarihi Kent Merkezi” üzerindeki baskıların azaltılabilmesi
amacıyla 1990 Nazım Planında daha batıdaki “Kazıkiçi Bostanları” alanına yeni MĠA
kararı getirilmiĢtir (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
1994 yılında açılan “Kazıkiçi Bostanları Yeni Kent Merkezi Proje YarıĢması” ile de
bu bölgenin uygulama planları elde edilmiĢtir (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
3
II. 2. GEÇİT DÖNEMİ KORUMA PLANI:
1980 yılına kadar 1957 Nihat Yücel-RaĢit Uybadin Planları ve bunun üzerine 1960
„da getirilen “Kat Rejimi Planları” ile Ulus bölgesinde uygulamalar yapılmaktaydı.
Koruma, sağlıklaĢtırma amaçlı olmayan bu planların doğal bir sonucu olarak Çankırı
Caddesi, Anafartalar Caddesi, TalatpaĢa Bulvarı, Denizciler Caddesi, Hisar
Caddesi, Ulucanlar gibi ana arterler üzerinde 6-8-10 katlı kitle ve gabari olarak
tarihsel çevreye aykırı yapılaĢmalar oluĢmuĢtu. Ġmar planları “Kentsel Tasarım”,
“Kamu Proje Alanı” ve/veya “Özel Proje Alanı” ölçeklerinde herhangi bir öneri
getirmemekte, yaya nitelikli olması gerekli Güvercin Sokak, ÇerkeĢ sokak, Atpazarı,
Samanpazarı, Koyunpazarı, Çıkrıkçılar yokuĢu gibi ana arterler ve Hacıbayram,
Hükümet Meydanı gibi kent meydanı niteliği kazanabilecek açık alanlar
tanımlanmamıĢtı.
1979 yılında, Kültür Bakanlığı ile Ankara Belediyesi saptama ve belgeleme
çalıĢmaları yapmıĢtır. Bu çalıĢmada korunması gerekli görülen eski Ankara Evleri ve
anıtsal nitelikteki tek yapılar saptanmıĢ, geçit dönemi yapılanma koĢulları getirilmiĢ
ve hazırlanan “Geçit Dönemi Koruma Geliştirme Planı” onaylanmıĢtır 2
(1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Bu karar ile; Ankara‟da I. Derece, II. Derece ve III. Derece Kentsel ve Arkeolojik Sit
Alan Sınırları, Tarihi Ticari Bölge ve Etkileme GeçiĢ Alanları belirlenmiĢ, yaklaĢık
150 Hektarlık geniĢ bir alanda, imar planları uygulamasının durdurulması ve tarihi
kent dokusunu koruyacak Ģekilde koruma amaçlı imar planlarının yapılması
öngörülmüĢtür .
Böylece Ankara„ da, büyük bir kısmı Ulus„ taki Merkezi ĠĢ Alanlarında (MĠA) olmak
üzere, doğuda Cebeci„ ye kadar uzanan, güneyde Hacettepe ile sınırlanan, batıda
Atatürk Kültür Merkezi ve Gençlik Parkı ile bütünleĢen geniĢ bir alanda 1957 Planı
ile Kat Rejimi Planlarının uygulaması durdurulmuĢtur (1. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
Yönlendirici bir makro planın olmayıĢı, Ulus MĠA çevresinde sit alanı olarak
belirlenen kesimlerde, sit alanı daraltılması, sit alanından çıkarılma, tescilden
düĢülme vb. Kurul Kararları alarak cadde üzerlerinde çok katlı yapılaĢmaların
sürmesi gibi sonuçlara yol açmıĢtır. Rant beklentisi yapıların bakımsız
bırakılmalarına, terk edilmelerine, yakılarak yok edilmelerine ve bu alanların çöküntü
alanı niteliği kazanmasına neden olmuĢtur (3. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
II. 3. ULUS TARİHİ KENT MERKEZİ KORUMA-ISLAH İMAR PLANI :
1986 yılında açılan Ulus tarihi Kent Merkezi Düzenleme yarıĢması sonucu
hazırlanan “Ulus Koruma-Islah Ġmar Planı” 1/5000 ve 1/1000 Ölçeklerde
hazırlanmıĢtır (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
II.4. KAMU PROJE ALANLARI : ÖRNEK : HACIBAYRAM CAMİSİ VE ÇEVRESİ :
Bu kesim, “I. Derece Kentsel Sit Alanı” olarak belirlenmiĢtir. Ankara ġehri Ġmar
Müdürlüğü„ nün (AġĠM) 1983 yılında baĢlattığı “Ankara Tarihi Kent Dokusu
Koruma Geliştirme ve Planlama Çalışmaları” içinde, geniĢ bir çevreyi kapsaması
ve Ankara‟ nın Jansen‟ den bu yana ilk onaylı Koruma Ġmar Planı olması nedeniyle
özel bir önem taĢımaktadır.
“Hacı Bayram II. Çevre Koruma İmar Planı ve Uygulama Koşulları” Ankara‟ nın
ilk koruma amaçlı imar planı olarak onaylanmıĢtır.
Bu çalıĢma, yerel yönetim tarafından oluĢturulan “Kentsel Sit Alanları Koruma
Grubu / Ankara Tarihi Alanlar Koruma Grubu” ve ODTÜ tarafından
hazırlanmıĢtır. Yerel Yönetimler içinde sürekli dönüĢüm, koruma, sağlıklaĢtırma,
yenileme amaçlı projeler üreten birimlerin oluĢturulması uygulamaların devamlılığı,
koordinasyonu ve takibi açısından önem taĢımaktadır (2. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
2
G.E.E.A.Y.K.„ nun 12 . 4 . 1980 gün ve A - 2167 Sayılı Kararı.
4
Hacı Bayram Camii ve Ogüst Mabedi‟ nin bulunduğu, 1989 yılı öncesi otopark ve
dolmuĢ durağı olarak kullanılan meydan ile yolu içeren kısmın 1/ 500 Ölçekli Çevre
Düzenleme Projeleri 1986 yılında açılan “Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre
Düzenleme Yarışması” sonucunda elde edilmiĢtir.
Kamu Proje Alanları içinde kentsel tasarım, peyzaj ve kent mobilyasına kadar giden
ölçeklerde hazırlanan “Hacıbayram Camisi Çevre Düzenleme Projesi” Ulus Projesi
kapsamında hazırlanan, pek çok kez yeniden çizilen ve tartıĢılan önemli bir
uygulama projesidir. Bu çalıĢmayı da içinde Ģehir ve bölge plancısı, mimar, peyzaj
mimarı, altyapı uzmanı ve restorasyon uzmanı mimar, sanat tarihçisinden oluĢan
ve ODTÜ bünyesinde oluĢturulan sürekli bir planlama ve projelendirme ekibi
gerçekleĢtirmiĢtir (4. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Hacıbayram‟da batılı bir anlamda kent meydanı arayıĢı içinde; Augustus tapınağı
kalıntıları ile birlikte bir arada yaĢayan Hacıbayram-ı Veli Cami ve Türbesinin eski
kent içindeki topografik önemi, kent kültüründeki çok önemli etkileri ve damgaları,
bölgenin ulaĢım ve dolaĢım kanallarındaki toplayıcı etkisi, dinsel iĢlevlerin kentsel
bellekteki yerlerinin fiziksel ve anlamsal açıdan korunması, bu meydanın tasarımına
yön veren unsurlar olarak belirmiĢtir 3.
PLAN 1. HACIBAYRAM CAMİSİ ÇEVRE DÜZENLEME PROJESİ
Yerel yönetimin ayırdığı parasal kaynaklar karĢılaĢılan mahkeme, kazının
durdurulması vb sorunlar nedeniyle bir süre kullanılamamıĢtır. BüyükĢehir
Belediyesi, Altındağ Belediyesi ve Kültür Bakanlığı arasındaki yetki kargaĢası,
zaman zaman politik çekiĢme ve sürtüĢmeler projenin uygulanması sürecini
doğrudan etkilemiĢ ve uygulamayı geciktirmiĢtir (3. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Boyutlandırma, ölçek, küçük iklim yaratma, sürpriz oluĢturma niteliklerinin, Ankara
gibi bir bozkır Ģehrinde mimarın yeĢil doku kullanımı yönlendirebilmesi gerekir. Bu
tür çevrelerin “tarihi kent merkezlerinin sağlıklılaĢtırılması” , “hemĢehrilik bilincinin”
pekiĢtirilmesi, “tarihsel değerlere ve kolektif kentsel belleğe” destek olması ve “anı
noktalarının” korunması açısından her türlü olumlu süreci, ön hazırlığı ezen çok,
olumsuz ve giderilmesi zor bir olası etkisi vardır. Amacımız, tarihi alanlarda kentsel
tasarım uygulamalarının birbirine deneyim aktarması ve giderek iyileĢtirilmesi
olmalıdır. Kentsel dönüĢüm bu tür “Kentsel Projelerle” gerçekleĢtirilecek ve ülke
kentlerini çağdaĢ nitelikler kazandıracak Ģekilde, aktif planlama, projelendirme ve
uygulama yöntemleri ile ele alınmalıdır.
3
CENGĠZKAN, A., TUNÇER, M., 1996, 4-5 Nisan : IV. Kentsel Tasarım ve Uygulamalar
Sempozyumu, “TARĠHĠ KENT MERKEZLERĠNDE KENTSEL YENĠLEME VE YENĠLEġME, ULUS
TARĠHSEL KENT MERKEZĠ PLANLAMASI KAPSAMINDA HACI BAYRAM CAMĠĠ ÇEVRE
DÜZENLEME PROJESĠ”, Mimar Sinan Üniversitesi, Ġstanbul,
5
Hacı Bayram Projesi, yalnızca bir mekan düzenlemesi olarak ele alınmamıĢtır.
Burada yaĢamakta olan insanlar, burayla ilgili tüm kararlara bir mekanizma
çerçevesinde katılmıĢlardır. Bu alanda yaratılan değerin nasıl paylaĢılacağına iliĢkin
bir mekanizma, “Hacı Bayram Karar Kurulu” denilen bir örgütlenme
oluĢturulmuĢtur. Proje„ nin uygulanmasında, Ankara Büyük ġehir Belediyesi “Proje
Demokrasisi” adı verilen bir sistem uygulamaya koymuĢtur (2.-3. ve 4.
VARSAYIMLARIN DOĞRULANMASI).
Hacı Bayram Projesi ile ilgili olarak alınan her türlü karar, mekan düzenlemesinde,
kaynakların kullanılmasına kadar, mutlaka o projenin muhatabı olan insanların da
katıldığı bir kurul tarafından alınmıĢ ve bu kurulun gözetimi ve denetiminde
uygulanmıĢtır .
OluĢturulan “Hacı Bayram Karar Kurulu” nda yer alan kiĢi ve kuruluĢlar Ģunlardır4:
YÖNETİM:
Ankara Büyük ġehir Belediye BaĢkanı
Altındağ Belediye BaĢkanı
SEKRETERYA:
Ġmar Dairesi BaĢkanlığı
1. Özel Kişi ve Kuruluşlar İle Sivil Toplum Örgütlerinin Temsilcileri:
-Mülk sahipleri,
-Esnaf derneklerinin temsilcileri,
-Dini iĢlerle ilgili kuruluĢların temsilcileri,
-Kiracıları temsil eden kiĢiler,
(4. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI)
. Büyük Şehir Belediyesi temsilcileri:
-Emlak Dairesi BaĢkanı, -Fen ĠĢleri Dairesi BaĢkanı,
-Hukuk, -Maliye, -Ġstimlak Müdürlükleri.
(2. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI)
Projelerin hazırlanması ve uygulanması, Ġmar, Fen ĠĢleri, Emlak ve Hukuk Dairesi
arasında yatay koordinasyon gerektirmektedir. Belediye' nin örgütlenmesi ise dikey
bir örgütlenmedir.
Hacı Bayram Projesi ile ilgili olarak, Kamu Kurumları yani Kültür Bakanlığı ile Ankara
Büyük ġehir Belediyesi mahkemelik olmuĢtur. Uygulama esnasında denetimsiz kazı
yapıldığı için Belediye mahkemeye verilmiĢtir. Bütün bunlara rağmen uygulama
sürmüĢ ve 1993 yılında tamamlanmıĢtır.
1983 yılında baĢlayan çevre düzenleme çalıĢmalarının 1993 yılında tamamlandığı
görülmektedir. 10 yılı aĢkın süren bu süreç izlendiğinde kamunun etkin olarak
kentsel koruma/dönüĢüm amaçlı proje ve uygulama yapmasındaki sıkıntılar
görülmektedir.
Bu sorunlar Ģu Ģekilde özetlenebilir:
1-Yerel Yönetimlerin teknik ve parasal açıdan yetersiz olması, bilgi ve
deneyim birikiminin bulunmaması,
2-Yerel Yönetimlerin kendileri ve merkezi yönetimle olan iliĢkilerinde
iletiĢim ve eĢgüdüm eksikleri, bürokratik engeller,
3-Yerel Yönetimin uygulama alanında yaĢayan halkın planlama ve
uygulamaya olumlu katkı ve katılımlarını sağlamda yaĢadığı zorluklar
ve yetersizlikler,
4-Yasal ve yönetsel çerçevede bulunan yetki kargaĢası . (3. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
III. ÖRNEK 2 : KONYA TARİHİ KENT MERKEZİ
III. 1. KONYA NAZIM PLANI ve PLANLAMA ÇALIŞMALARI İÇİNDE TARİHİ
KENT MERKEZİ
4
TUNÇER, M., Aralık 2000, “TARĠHSEL ÇEVRE KORUMA POLĠTĠKALARI : ANKARA”, Kültür
Bakanlığı Yayınları 2520, Kültür Eserleri Dizisi : 281.
6
1940'lı yıllarda hali hazır haritaları hazırlanan Konya ġehri'nin, 1944 yılında ilk imar
planı yaptırılmıĢtır. 1964 yılında Ġller Bankası tarafından açılan planlama
yarıĢmasıyla elde edilen Nazım ve Uygulama Ġmar Planlarında Ģehrin Konya-Ankara
aksı doğrultusunda geliĢmesi öngörülmektedir
1967 Konya Nazım Planında Alaeddin Tepesi ile Mevlana arasının yayalaĢtırılması
ve Arasta kesiminin korunmasına yönelik kararlar bulunmaktadır (1. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
Konya Nazım Ġmar Planı kararları ve Tarihi Kent Merkezine etkileri aĢağıda
özetlenmiĢtir:
. Kent tarihi bir çekirdek üzerine kurulmuĢ olup, ticari ve sosyal donatılara bağlı
olarak radyal ve düzensiz bir Ģekilde geliĢmektedir,
. Kent merkezinde dar sokaklar üzerinde yüksek yapılanmaların baĢlaması,
güneĢsiz ve sağlıksız mekanların artma eğiliminde olduğunu ortaya koymaktadır,
. Kent merkezi çevre yerleĢmelere hizmet sunabilmekten uzaktır,
. Otogar ve geleneksel merkezi bağlayan ve batı-doğu yönündeki insan akımının
doğal bir sonucu olarak, geliĢeceği varsayılan yeni bir merkez ve bu merkez
çevresinde yoğun yapılanma öngörülmüĢtür,
. Alaeddin tepesi ile, Mevlana Külliyesi aksı, yaya trafiğine ayrılmıĢ, bu aksa paralel
olarak, kuzeyinde ve güneyinde açılması öngörülen iki adet toplayıcı yol ile bir
merkez ringi oluĢturulması öngörülmüĢtür. Bu ring, ıĢınsal geliĢen Ģehrin,
çevresinden geleneksel merkeze daha kolay ulaĢımı sağlayacaktır, ancak bu ring
yeterli geniĢlikte değildir,
. Tarihi Kent Merkezi'ni çevreleyen yollar geliĢtirilerek, merkez çevresinde ikinci bir
ring oluĢturulmuĢ, böylece bir anlamda, birinci ring ile ikinci ring arasındaki bölge,
kent geliĢme kuramına uygun, merkez için bir geçiĢ (geliĢme) alanı olarak
düĢünülmüĢtür 5
Konya ġehri Merkezi ĠĢ Alanlarını, Ģehrin idare merkezi olarak geliĢen Alaeddin
tepesi ve çevresi oluĢturmaktadır. Tarihi kent merkezinin yoğunlaĢtığı Türbe
mahallesi, Ģehrin doğusunda dıĢ kaleden, Bab-ı Aksaray (Aksaray Kapısı) 'dan
geçilerek eriĢilen bir kesimdir. Alaeddin tepesi ile Türbe mahallesi arasında, en
hareketli trafik arteri bulunmakta, 1964 planında yaya ağırlıklı bir promenad olarak
öngörülen bu arter günümüze kadar uygulanamamıĢtır (3. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
Bu aksa paralel olarak, kuzeyinde ve güneyinde açılması öngörülen iki adet toplayıcı
yol ile klasik bir merkez ringi oluĢturulması planda yer almıĢtır. Bu ring ıĢınsal
geliĢen Ģehrin, çevresinden geleneksel merkeze daha kolay ulaĢımı sağlayacaktır.
Ancak bu yolların bir kısmı açılabilmiĢ, henüz yaya aksı oluĢturulamamıĢtır.
Ġmar planı ile 3-4 katlı imar izni verilmesi, Ģehrin daha yüksek rant oluĢan yörelerine
oranla bu bölgede, uzun zaman, çok büyük ölçekli yapılanma talepleri oluĢmasına
engel olmuĢtur.
Buna karĢılık , bu alanların geleneksel ticaret merkezinin hemen yanında olması ve
turistik potansiyel, yöreye olan ilginin de canlı kalmasını sağlamıĢtır. Mevcut ana
arterin yaya ağırlıklı düzenlenmesi için, açılan iki yeni kuzey arteri, türbe
mahallesinden geçip, Ģehrin doğusunda yer alan konut alanlarını tarihi ticaret
merkezine, oradan da Nalçacı yeni merkezine bağlanmaktadır.
Türbe mahallesi batısında; Tarihi Ticaret Merkezi, kuzeyinde, doğu ve güneyinde
geleneksel kent dokusu yer almaktadır.
Güneyde yer alan "Üçler Mezarlığı" ndan Mevlana Külliyesi ve alt alanı ayıran
Aksaray Yolu, imar planında trafiğe kapatılmıĢ olmasına rağmen, bu karar da
bugüne kadar gerçekleĢememiĢtir (3. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
5
ALKAN, A., 1994, “Konya Tarihi Kentin Planlama Sorunları”, Konya, 93-95.
7
Son yıllara kadar konut alanı olarak kullanılan alan, MĠA çeperinde yer aldığı için
turistik ticaret, günlük ticaret, konaklama ve küçük imalat alanlarına dönüĢmeye,
yer yer de depolama vb kullanımlarla çöküntü alanı haline dönüĢmeye baĢlamıĢtır.
Geleneksel konut dokusu üzerinde bir-iki katlı eski Konya evleri yıkılmakta, aynı
sokak üzerinde 4-6 katlı yapılar yapılarak yoğunluk aĢırı arttırılmakta ve eski kent
dokusuna aykırı bir yapılaĢma düzeni oluĢmaktadır.
1965 yılı Ġmar Planında, plancının sorun olarak belirttiği Kent Merkezinde yüksek ve
sağlıksız yapılanma sonucu eski kentte, bir-iki katlı ve dar zeminde az yer iĢgal eden
eski Konya Evleri yıkılarak yoğunluk arttırılmakta, zemin % 80-90 oranlarında
doldurularak, servis ve otoparktan yoksun kent parçaları üretilmektedir (3.
VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Geleneksel merkezde, bir yandan mevcut yol dokusu, bazı trafiğe açıp-kapama ve
tek yön kararları dıĢında aynen korunurken, arttırılan kat yükseklikleri ile, Konya'nın
tarihi çehresine önemli kayıplar getirmiĢtir (3. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Konya'da yürürlükte bulunan imar planı; korunması gerekli anıtsal ve sivil mimarlık
örneği kültür varlıkları bakımından duyarlı ve korumayı gerçekleştirmeye yönelik
olarak hazırlanmamıştır (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Tescilli yapıların yoğun olduğu sokaklarda yol geniĢletmeleri getirilmiĢ veya tescilli
yapıların üzerinden yol geçirilmiĢtir. Ġmar planının uygulanması sırasında
belediyeler bu konuları tek tek Koruma Kurulu'na getirmekte, kurul da her bir konuya
ayrı ayrı çözümler üretmeye çalıĢmaktadır. Bütüncül olmayan bu yaklaĢım ise tarihi
kent dokusunu zedelemekte, geriye dönüĢü olanaksız kayıplara neden olmaktadır.
(3. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Geleneksel Konya Kent Merkezi içinde yapılan büyük operasyonlar ile Mevlana
Çarşısı, Kadınlar Pazarı, Şeyh Kamil Merkez Çarşısı, Rampalı Çarşı, Saray
Çarşısı, Sungur Çarşısı gibi kitle, gabari ve mimari bakımdan geleneksel doku ile
uyumsuz, büyük ölçülerde yapılar yapı adalarının tümünü bazen bir iki adayı
birleĢtirerek kaplayan büyük yapılar oluĢturulmuĢtur (3. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Ferah Çarşısı, Vakıf Çarşısı İşhanı, Altın Çarşı gibi projeler de çevreye gabari
bakımından nisbeten uyumlu yapılardır. Hazırlanmakta olan bir baĢka proje de Eski
Buğday Pazarı'nın yenilenmesi ve büyük bir kapalı çarĢı kompleksine
dönüĢtürülmesine yöneliktir.
Bütün bu uygulamalar geleneksel merkezin tarihi dokusunu bozmakta, yoğunlaĢan
ticari eylemler ulaĢım sorununun oluĢmasına neden olmaktadır (1. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
III.2. TARİHİ KENT MERKEZİ KORUMA PLANLAMASI ÇALIŞMALARI
Kentsel Sit Alanı içinde saptama ve belgeleme çalıĢmaları da 1982 yılında yapılmıĢ
ve kentsel, arkeolojik sit alan sınırları belirlenmiĢtir. Ancak aradan 14 yıl geçtikten
sonra 1996 yılında ilk koruma planlaması çalıĢmaları yapılabilmiĢtir (2. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
Konya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu'nun 01.05.1995 gün ve 2255
sayılı kararında tarihi kent merkezi'nin bütüncül olarak ele alınarak bir koruma-
geliĢtirme-düzenleme projesinin yapılması gerekliliği vurgulanmıĢtır. Buna bağlı
olarak 1996 yılında Konya BüyükĢehir Belediyesi 33 hektarlık alanda “KORUMA
Amaçlı Ġmar Planı” hazırlatmıĢtır6.
Piri Mehmed PaĢa Külliyesi ile Nakıpoğlu Camii Çevresindeki Koruma Planlarının
hazırlanması ve arkasında da "Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı Ġmar
Planı"”nın hazırlanması ile kent merkezi iĢ alanlarındaki dönüĢüm hızlanmıĢtır (1.
VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
6
Konya BüyükĢehir Belediyesi, Ekim 1996, “Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı Ġmar Planı”,
AraĢtırma Raporu, UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd.ġti.
8
Tarihi Kent Merkezi Koruma Planı içeriğine bakıldığında 10 Özel Proje Alanı
bulunduğu görülmektedir 7. Bunlar :
Özel Proje Alanı I : Aziziye Camii Çevre Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 2 : Kapu Camii Çevre Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 3 : Hükümet Meydanı Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 4 : ġerafeddin Camii Yeraltı Otoparkı Ve Kent Meydanı
Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 5 : PTT Önü Yeraltı Otoparkı Ve Kent Meydanı
Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 6 : Ġplikçi Camii Çevre Düzenlemesi Ve Yeraltı Otoparkı
Özel Proje Alanı 7 : Mahkeme Hamamı Ve ġerafeddin Camii Çevre
Düzenlemesi
Özel Proje Alanı 8 : Mevlana Külliyesi Ve Selimiye Camii Meydan Ve Çevre
Düzenlemesi
Özel Proje Alanı 9 : Karatay Külliyesi Çevre Düzenlemesi
Özel Proje Alanı 10 : Geleneksel ÇarĢı (Arasta) Kesimi Koruma ve
GeliĢtirme Projesi,
Olarak tanımlanmaktadır.
III. 3. KENTSEL TASARIM PROJE VE UYGULAMALARI : ÖRNEKLER
ġerafeddin Camii, Mahkeme Hamamı, Ġplikçi Camii, PTT, Hacıhasan Camii ve
Hükümet Konağı ve Ziraat Bankası gibi kullanımların ve geleneksel çarĢı kesiminin
yayalaĢtırılması, bir kent meydanına dönüĢümü, günümüzdeki ve gelecekteki
otopark gereksiniminin karĢılanması, “Mevlana Promenadı” nın gerçekleĢmesini
sağlamaya yönelik olarak bu kesimde (ÖPA 4, 5 ve 7), kentsel tasarım projesi
hazırlanmıĢ ve yeraltı otoparkı projelendirilmiĢtir (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Bu otoparkın üzeri, hükümet meydanı ile iliĢkileri kurularak “KENT MEYDANI /
KÜLTÜR MEYDANI VE KENT PARKI” olarak düzenlenmiĢtir. Bu park/meydan aynı
zamanda raylı sistemin durak noktası olarak kullanılacaktır. Bu kesim tüm açık
alanlar birlikte ele alınarak 1/1000, 500 ve 1/200 ölçekli meydan düzenleme projeleri
yapılmıĢtır. Uygulamaya yönelik peyzaj ögeleri ile kent mobilyası elemanları tip
projeleri hazırlanmıĢtır (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI) .
PLAN 2. KONYA KENT MEYDANI DÜZENLEME PROJESİ
Projelerin hazırlanma aĢamasında Konya Büyük ġehir Belediyesi ile birlikte
çalıĢılacak ve ekonomik/uygulanması kolay çözümler üretildiği planlama raporunda
belirtilmektedir.
7 Konya BüyükĢehir Belediyesi, Ocak 1997, “Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı Ġmar Planı”,
Planlama Raporu, UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd.ġti., S. 28-32.
9
“Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı Ġmar Planı” (1/5000 ve 1/1000) ve bu
kapsamda hazırlanan dönüĢüm ve çevre düzenleme projeleri ve uygulamaları
(Hükümet Meydanı ve Kayalıpark Düzenlemesi, Arasta Kesimi Düzenlemesi) (1/500,
1/200 ve uygulama detayları) MĠA‟nın korunması, geliĢtirilmesi ve dönüĢümünde
önemli bir etmen olmuĢtur.
Bu kesim de BüyükĢehir Belediyesi tarafından 2000-2001-2002 yıllarında
uygulanmıĢtır. Belediye bu projeler için sürekli olarak bir teknik baĢkan yardımcısını
görevlendirmiĢ ve imar müdürlüğünde sürekli bir Ģehir plancısını bu konu ile ilgili
olarak görevlendirmiĢtir (2. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Piri Mehmed PaĢa Koruma Ġmar Planı kapsamında Mevlana Külliyesi güneyinde,
tarihsel doku ile ölçek, taban alanı ve gabari bakımdan uyumsuz olan Mevlana
ÇarĢısı karĢısında yeni, çağdaĢ bir hanlar bölgesi tasarlanmıĢtır. Bu kesim mimari
projeleri Karatay Belediyesi tarafından hazırlanarak uygulanmıĢtır. Bu plan
kapsamında, yeni tescil kararları verilmiĢ, onarım ve yeni yapılaĢma koĢulları
belirlenmiĢtir. Alanın kent merkezi ile bütünleĢmesi, Mevlana Külliyesi ile bağlantılı
ve turizm ağırlıklı olarak yeniden düzenlenmesi öngörülmüĢtür. Uygulamaya yönelik
olarak paket proje alanları oluĢturulmuĢtur (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Koruma Planı içeriğine bakıldığında 7 Özel Proje Alanı bulunduğu görülmektedir 8.
Bunlar :
Özel Proje Alanı 1 : Piri Mehmed PaĢa Camii ve SiyavuĢ Sultan Türbesi Çevre
Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 2 : Hacı Ali Ağa Han, Eski Borsa Binası ve Tüfekçi Han
Restorasyon Projesi,
Özel Proje Alanı 3 : KavĢak ve Meydan Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 4 : Karatay Belediyesi Kültür Merkezi (Konya Evi Müzesi ve
Sosyal Kültürel Tesis Projesi),
Özel Proje Alanı 5 : Selçuk Meydanı Düzenlemesi,
Özel Proje Alanı 6 : Kentsel Koruma ve Yenileme Projesi,
Özel Proje Alanı 7 : Pansiyon ve Turistik Tesis Alanı.
Olarak tanımlanmaktadır.
Kültür Bakanlığı ile Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, "Mevlana
Külliyesi Çevre Düzenleme Projesi" kapsamı içerisinde; Külliye'nin yakın çevresini
içeren "Mevlana Külliyesi Mevzii Koruma İmar Planı" nı hazırlamıĢtır (1.
VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Bu çalıĢmada; Mevlana Külliyesi'nin yakın çevresi ile ilgili bazı acil kararlar alınmıĢ,
Konya KTVK Kurulu tarafından "Koruma Alanı" olarak belirlenen sınırlar içinde
koruma amaçlı bir plan üretilmiĢtir 9 (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Proje sınırları, ġehit Nazım Bey Caddesi, He-Be Çelebi Sokak, Aksaray Caddesi,
Hacı Veyis Camii'ni içerecek Ģekilde Hacı Veyis Sokak, KıĢla Yolu Caddesi,
Türkmen Sokak, Topraklık Caddesi ve Durak Fakih Caddesinden geçecek Ģekilde
belirlenmiĢtir.
Proje amacı; "Konya'nın en önemli tarihi ve dini merkezi olma niteliğine sahip
Mevlana Külliyesi çevresindeki tarihi dokunun korunması, güncel sorunların çözümü,
alanın Mevlana Külliyesi ve yeni yapılacak olan Mevlana Kültür Merkezi Projesi ile
ilgili konum özelliklerinin değerlendirilerek buna ilişkin planlama kararlarının
üretilmesi" olarak belirtilmektedir.
Bu koruma planında da, Ģehir plancısı, mimar, peyzaj mimarı, sanat tarihçisi ve
restorasyon uzmanı mimar görev yapmıĢtır. Ayrıca röleve projelerinde fotogrametri
uzmanları ve öğrenciler çalıĢmıĢtır (4. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
8
Konya Karatay Belediyesi, Ocak 1996, “Piri Mehmed PaĢa Külliyesi Çevresi Koruma Amaçlı Ġmar
Planı”, Plan Açıklama Raporu, UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd.ġti., S.21-24.
9
“Konya Mevlana Külliyesi Çevresi Mevzii Koruma İmar Planı Raporu”, Orta Doğu Teknik
Üniversitesi, Mimarlık Fak. Proje Grubu, Ank. 1993, s.5.
10
Mevlana Külliyesi'nin, kuzeydoğu, doğu ve güneydoğusu Külliyenin varlığı ile
çeliĢmektedir. ġehrin kuzeye doğru geliĢtirilmesi tarihsel doku açısından olumlu
sonuçlar vermemiĢ, meydana gelen kısıtlı kentsel dönüĢümler sağlıklı ve canlı bir
çevre yaratamamıĢtır.
Daha sonra bu dönüĢümü hızlandırmak ve düzenlemek amacıyla ana yollar
boyunca getirilen kat arttırımları ile fiziksel ölçekteki blok önerileri, yatırımlar bu yöne
kaymadığı için baĢarılı olamamıĢtır.
Alaeddin-Mevlana yaya yolunu destekleyen kuĢak yollardan kuzeydeki, doku
nedeniyle tümüyle açılamamıĢ, daha sonra ilan edilen sit alanı nedeniyle belirli bir
noktada durmuĢtur. Bu Proje bağlamında bu yol yeniden ele alınmıĢ ve koruma
alanını en az zedeleyecek biçimde düzenlenmiĢtir. Konya‟da henüz kentsel tasarım
ağırlıklı ele alınmamıĢ kesimler ile sit alanı dıĢında ancak Koruma Planı bulunmayan
eski Konya dokusu özellikleri taĢıyan kesimler bulunmaktadır. Bu kesimlerin de bir
an önce Koruma ağırlıklı planlanması ve özel kesimlerinin kentsel tasarım
projelerinin hazırlanarak uygulamaya konulması gereklidir. BüyükĢehir Belediyesi ile
Karatay ve Meram Belediyeleri iĢbirliği içinde bu projeleri hazırlamalı ve
uygulamalıdır.
IV. ÖRNEK 3: BALIKESİR KENT MERKEZİ
Balıkesir Belediyesi; kent merkezinde yer alan “Otobüs Terminali” ve “Küçük
Sanayi Sitesini” kent dıĢına taĢımaktadır. Bu kullanımlardan boĢalacak alanlar için
1997-1998 yıllarında “Balıkesir Otogarı ve Yakın Çevresi Kentsel Yenileme ve
Dönüşüm Projesi” hazırlanmıĢtır 10 (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Planlama alanı yaklaĢık 17 hektarı kapsamakta ve Balıkesir merkezinin en prestijli
kesiminde yer almaktadır. Planlama alanı, Ġstanbul-Ġzmir devlet karayolu ile Ankara-
Ġzmir demiryolu istasyonu kuzey-doğusunda yer almaktadır.
Ancak, Akıncılar Mahallesini içeren bu Kent Merkezi Yenileme Projesi‟nin;
a. Korunması gerekli tescilli yapıları korumadığı, ayrıca mevcut yapılar ile, yeni ada
formlarının uymaması planın hayata geçme süresini geciktireceği,
b. Mevcutta bulunan yeni ve yüksek katlı binalar ile, yeni plana göre imar
adalarının dıĢında kaldığından planın uygulanması sürecini arttıracağı,
c. Mevcut ada bazında parsellere bakıldığında, mevcut parsellerin ebatlarının
küçük olması ve hissedarlarının çok olması nedeniyle, imar planına göre
yapılaĢmada bu hissedarların anlaĢıp imar planına göre yapı yapmaları zaman
sorunu ortaya çıkartıp, bu alanda bir hareketlilik sağlamayıp, eski Ģekilde atıl bir
vaziyette kalmasına neden olabileceği,
Belirtilerek proje bu defa “Balıkesir Kent Merkezi Yenilemesi, Uygulama İmar
Planı ve Kentsel Tasarım Projesi” baĢlığı altında yeniden ele alınmıĢ ve dönüĢüm
ve yenilemenin hızlandırılması amacıyla gerekli revizyonlar yapılmıĢtır (1.
VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Mevcut plana göre yapılabilecek uygulama çalıĢması, mevcuttaki kat mülkiyeti
kurulmuĢ olan çok katlı yapılarda uygulama sırasında sorunlar çıkabileceğinden
mevcut 1/1000 ölçekli Akıncılar Mahallesi Kent Merkezi Yenileme Projesi‟nin ve
1/500 ölçekli detay planlarının iptal edilerek yeni revizyon imar planı yapılmasına
karar verilmiĢtir 11. Bu çalıĢmanın, kentsel yenilenme ve dönüĢümü gerçekleĢtirmeye
yönelik olarak yasal, yönetsel, parasal ve organizasyonel mekanizmalar içermesi
gerektiği belirlenmiĢtir (2. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
10
UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd. ġti. tarafından hazırlanmıĢ ve Belediye
Meclisi‟nin 21.09.1998 tarih ve 98/19 No‟lu Kararı ile onaylanmıĢtır.
11
Balıkesir Belediye Meclisi‟nin 20/101999 Tarih ve 364 Sayılı Kararı.
11
PLAN 3. BALIKESİR KENT MERKEZİ YENİLEME PROJESİ (MAKET)
IV.1. AKINCILAR BÖLGESİ SEKTÖREL DURUM ANALİZİ
Proje alanında 1996 yılında yapılan saptama çalıĢmalarında o dönemde hakim
kullanım biçimini, baĢta ulaĢım olmak üzere küçük sanayi ve ticari kullanımlar
oluĢturmaktaydı. Arazi kullanımında en büyük pay % 57.70 ile yollar, % 10.78 ile
küçük sanayi, % 9.98 ile ticaret ve % 5.89 ile terminal kullanımlarına aitti 12 .
1996 öncesinde uygulanan Ġmar Planı, planlama alanında ticaret ağırlıklı
kullanımların geliĢmesini öngörmüĢtür. Onaylı Ġmar Planı‟ nda planlama alanının %
47.36‟ sı yollara, % 34.06‟ sı ticari kullanımlara ayrılmıĢtır. Bu durumda, Onaylı Ġmar
Planı ile mevcutta ağırlıklı olan küçük sanayi kullanımının ticarete kayacağı
görülmektedir.
1996 Uygulama Ġmar Planı‟ nda planlama alanının büyük bir kısmı, 41.26 oranı ile,
hizmet sektörüne (ticaret ve iĢ merkezleri) ayrılmıĢtır. Bunun yanında planlama
alanında yaya yolu, meydan ve yeĢil alan düzenlemelerine önem verilmiĢtir. Bu
kullanımların Planlama Alanı‟ na oranı % 15.53‟ tür. Diğer kullanımlar ise toplamda
aldıkları % 5.34 oranı ile kültürel tesisler ve % 4.05 ile konaklama tesisleridir .
IV.2. ALANDA YAPILAN ANKET ÇALIŞMALARI SONUÇLARI
Bu çalıĢmalar, Balıkesir Kent Merkezi‟nde dönüĢüm ve yenilemeye yönelik sonuçlar
içerdiğinden özetlenerek aĢağıya alınmıĢtır.
III.2.1. MÜLKİYET DURUMU ve YAPI YENİLEME EĞİLİMLERİ
Sorgulama Föyü sonuçlarına göre; %29‟luk dilimin kiracı statüsünde, % 71‟ lik
dilimin ise mülk sahibi statüsünde olduğu görülmüĢtür.
Yapıların yenilenmesi sürecinde bölge halkının sergileyeceği tutum incelendiğinde,
bu dönüĢümün %43 Bireysel, %32 KomĢularla Birlikte, % 14 Müteahhit ile ve % 11
Kooperatif ve Belediye öncülüğünde örgütlü bir biçimde olacağı sonucuna
ulaĢılmıĢtır.
12
TÜRKOĞLU, K., TUNÇER, M., Balıkesir Kent Merkezi, (Otogar Ve Yakın Çevresi) Kentsel Yenileme
Ve Kentsel DeğiĢim Projesi (Revizyon) AraĢtırma Ve Değerlendirme Raporu,Temmuz 2002, UTTA
Planlama, Projelendirme, DanıĢmanlık Ltd. ġti.
12
III.2.2. YAPILARDA TADİLAT YAPMA EĞİLİMLERİ ve YENİLEME DURUMUNDA
KAT YÜKSEKLİĞİ TALEPLERİ
Anket uygulaması yapılan bölge halkının % 60‟lık bölümü yapıların yıkılarak, %
35‟lik bölümü ise onarmak suretiyle yenilenmesi yönünde görüĢ belirtmiĢlerdir.
Geriye kalan %5‟lik bölüm ise, yapılarında değiĢiklik yapmayı düĢünmemektedirler.
DönüĢüm süreci sonunda yıkıp yenileme istemi halindeki kat talebine yönelik olarak,
%71‟lik kesim 3 kat ve % 29‟luk kesim ise 4 kat talebinde bulunmuĢtur. 4 kattan
fazlası için talep olmamıĢtır. Üst katlar ticaret yapılması için uygun
görülmemektedir.
III.2.3. KULLANIM TERCİHLERİ ve YENİLEME HALİNDE TERCİH EDİLEN
KESİM
Yenilenme halinde bölge halkının %28‟lik bölümü ticari kullanım, , % 6‟lık bölümü
ĠnĢaat malzemeleri/ giyim, %11‟lik bölümü küçük sanatlar/ sanayi, % 6‟lık bölümü
show room kullanımı, geriye kalan % 49‟luk dilim ise Sanayi kullanımının devam
etmesi yolunda görüĢ belirtmiĢlerdir.
Yenileme durumunda bölge halkının %85‟lik bölümünün zemin katta, %5‟lik
bölümünün ise üst katlarda oturmak istediği görülmüĢtür.
III.2.4. SATMA VEYA KİRALAMA EĞİLİMLERİ
Balıkesir Kent Merkezi Kentsel Yenileme Projesi Sorgulama Föyü sonuçlarına göre,
mülk sahiplerinin % 25‟lik bölümünün mülkünü satmayı, %10‟luk bölümünün
mülkünü kiralamayı düĢündüğü görülmüĢtür. Geriye kalan % 65‟lik kesim ise
mülkünü kiralamayı veya satmayı düĢünmemektedir 13.
Proje‟de sözleĢme gereği; ġehir ve Bölge Plancısı, Mimar, Altyapı Mühendisi görev
yapmıĢ, kentsel tasarım projelerinin peyzaj çalıĢmalarında bir peyzaj mimarından,
kentsel dıĢ mekan ögeleri tasarımında da bir endüstri ürünleri tasarımcısından
destek alınmıĢtır (4. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Projede diğer örneklerde görüldüğü gibi özel proje alanları ya da kamu proje alanları
tanımlanmamıĢ, proje alt uygulama alanlarına ve kendi içinde özelliği, bütünlüğü
bulunan alanlara ayrılmıĢtır.
A Bölgesi :
Yenilenmenin en önemli varlığı ve özel bir potansiyel alandır. YaklaĢık 40-50 yıl
önce bir vakıf arazisinin değerlendirilmesi bağlamında örgütlü olarak yapılaĢmıĢtır.
Bir anlamda, toplu toprak / özel imar parseli dağıtımıyla oluĢmuĢtur. Buradan
çıkarak, toprak varlığı /sahipliliği olarak değerlendirilir ise (yapı olarak değil) bir
“İmar Uygulaması Görmemiş Alanlar” olarak tanımlanabilir. Bu temel özelliği ile
de; GELĠġME\DEĞĠġME ve YENĠ PLANLAMA „nın en önemli POTANSĠYEL
ALANIDIR. Bu kesim kolaylaĢtırıcı uygulama olanağı varolan yüksek olan bir
potansiyel alandır. KENTSEL YENĠLEME/DÖNÜġÜM bu alandan baĢlanmalıdır.
Özendirilerek (Ekonomik /Prestije yönelik) geliĢmenin nüvesi olabilir
B Bölgesi:
Kent merkezinde yer alan özellikle zemin üstü konutların; zaman içinde büro ve
benzeri iĢ yerleri olarak dönüĢüme uğrayacakları düĢünülmektedir. GeçiĢ dönemi
„nde; Merkezi ĠĢ Alanları ile YeĢil ġerit arasındaki konut kesiminin özel konumları
nedeniyle geliĢmede özel bir araç olarak kullanılabilir.
C Bölgesi:
13
TÜRKOĞLU, K., TUNÇER, M., 2002, y.a.g.e.
13
KuĢkusuz kararlılık taĢıyan Otogar DönüĢüm Projesi; Kamu yönetimi ve Yerel
Yönetimin alandaki yenilemede en önemli potansiyel, özendirici, kıĢkırtıcı, ve ĠVME
KAZANDIRICI bir konumdadır.
Kervansaray Oteli, ön ve arka kısmındaki doğa / ağaç örtüsü açısından
zenginleĢtirilmiĢ çevresi,
Bugün istasyon yalnız bir trafik kavĢağı gibi hizmet gören Ġstasyon Önü
Alanlar/Ġstasyon Meydanı,
Otogar çevresindeki diğer belediye ve kamu mülkleri ve kullanıĢları, arsa/alanları
ile birlikte hem konum hem de iĢlevsellikleri açısından göreceli bir öneme
sahiptir.
Bu projenin, bundan sonra alt ölçekte (1/500, 1/200 ve detaylar) tanımlanan kentsel
tasarım projelerinin hazırlanması ve uygulanması gerekli görülmektedir. Kentsel
yenileme ve dönüĢümün gerekli ölçek ve düzeylerde gerçekleĢebilmesi için bu
gerekli görülmektedir. Daha önce 1997 yılında “Halk Meclisi” toplantıları yapılmıĢ ve
proje halka sunulmuĢtu. Bu defa projenin hayata geçmesi ve uygulanmasında
sorunlarla karĢılaĢılmaması için yeniden sivil toplum kuruluĢları ile halkın katılımını
sağlayacak süreçler oluĢturulması gereklidir (4. VARSAYIMIN GERÇEKLEŞMESİ ve
DOĞRULANMASI İÇİN GEREKLİDİR)
Ayrıca Balıkesir Belediyesi‟nin Kent Merkezi Yenileme Projesi‟nin uygulanmasını
takip etmek, halkın katılımını sağlamak, kentsel tasarım projelerini hazırlayarak
uygulamak amacı ile bir birim oluĢturması gereklidir. (1. ve 2. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI İÇİN GEREKLİDİR).
V. ÖRNEK 4 : BURSA SANTRAL GARAJ VE YAKIN ÇEVRESİ KENTSEL
TASARIM PROJESİ
V.1. KAPSAM
Bursa, Santral Garaj ve Yakın Çevresi Kentsel Tasarım Planlaması, eski
terminal binası ve yakın çevresinin dönüĢümünü, yenilenmesini ve Bursa
ġehri için çağdaĢ bir kent mekanı haline getirilmesini amaçlamaktadır.
Proje‟den alanın Kent bütünü ile bağlantılarını, iliĢkilerini ve makro iliĢkilerini
içeren üst ölçekli (1/25 000, 1/5000, Ģemalar) planlama çalıĢmaları
hazırlanmıĢtır.
Daha sonra bir önceki aĢamada tartıĢılıp geliĢtirilmesi kararlaĢtırılmıĢ bulunan
seçenek, ayrıntılandırılmıĢtır 14 (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
Bu aĢamada; “Bir önceki aĢamada geliĢtirilen alternatiflerden tercih edileni,
1/1000 ölçekli çalıĢmasında ayrıntıya indirilmiĢtir. Bu ölçekteki çalıĢmalarda
yapılanmaya iliĢkin tüm öneriler, gerekirse seçenekli kullanımlar da dahil
olmak üzere belirlenmiĢ, her bir kullanımın yapı nizamı ve yoğunlukları kütle
etütleri yapılmıĢtır (1. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
14
B u r s a B ü y ü k Ģ e h i r B e l e d i y e s i , N a z ı m P l a n B ü r o B a Ģ k a n l ı ğ ı , SANTRAL
GARAJI VE YAKIN ÇEVRESĠ KENTSEL TASARIM PLANLAMASI, Analiz ve GeliĢme Raporu (eylül
1996), S e ç e n e k G e l i Ģ t i r i l m e s i - K e n t s e l T a s a r ı m ı R a p o r u ( N i s a n 1 9 9 7 ) , U T T A
Planlama, Projelendirme & DanıĢmanlık Ltd.
14
UlaĢım ve Arazi kullanma bütünlüğü bu aĢamada ayrıntıya indirilmiĢtir. Bu
kapsamda;
Bursa Hafif Raylı Sisteminin bu kesimde yer alacak transfer
istasyonunun giriĢ-çıkıĢ kapılarının konumu, mevcut projeye göre
test edilmiĢ ve öneriler geliĢtirilmiĢ,
Kent içi karayolu sistemi; kavĢak, gabari durak yerleri ve otopark
düzenlemelerini saptayacak ve ölçüler vermek kaydı ile
tasarlanmıĢtır.
Planlama Alanının altyapı durumu incenmiĢ, öneri kullanımlarla mevcut ve
öneri altyapı projeleri arasındaki talep ve yeterlilik düzeyini araĢtırılmıĢ,
altyapı iyileĢtirilmesi için öneriler geliĢtirilmiĢtir (1. Ve 2. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI).
V.2. YÖNTEM
Santral Garaj ve Yakın Çevresi Kentsel Tasarım Projesi‟nin, Tasarım
Öncesine iliĢkin ilk iki aĢamadaki analitik çalıĢmaların ardından tasarım
ağırlıklı aĢamasında izlenen yöntem, tasarım ilkelerinin hem olabilirlik hem de
iĢlevsellik açısından ortaya konulması olmuĢtur.
Planlama ve tasarım süreci incelendiğinde tasarım ağırlıklı ve ayrıntılı raporlar
hazırlandığı, özellikle Uygulama Plan Ölçeğinde Tasarımın arazi kullanım
bütçesinin mevcut arazi kullanımı ile, Tercih Edilen Seçeneğin öngörüleri ile ve
onaylı imar planı arazı kullanım önerileri ile karĢılaĢtırıldığı görülmektedir.
Seçeneklerin olabilirliğini ve yapılabilirliğini ortaya koyacak bir yaklaĢım
sergilenmiĢtir.
Bu yaklaĢımla proje alanı içinde ortalama kat alanı kat sayısının belirlenmesi,
Ģehircilik ilkeleri açısından yapı yoğunluğunun kabul edilebilir bir değer olup
olmadığı tartıĢılmıĢtır. Ardından üçüncü boyut, yürürlükteki imar planı iliĢkiler
açısından incelenmiĢ; ve kamusal kullanım alanları, özel kullanıĢlı alanlar, özel
proje alanları alt baĢlıkları altında değerlendirilmiĢtir.
Ayrıntılandırma ile tasarımın, proje üzerinde okunamayan özellikleri ile,
tasarımı yönlendiren kabulleri, tasarımın esnekliklerini, çevre ile uyumunu,
ortaya koymuĢtur. Ayrıca tasarımın uygulanabilirliğini sağlamak üzere, bazı
hukuksal yaklaĢımlara yer verilmiĢtir (1. ve 2. VARSAYIMIN DOĞRULANMASI).
V.3. ÜÇÜNCÜ BOYUT - TASARIM
Santral Garaj ve Çevresi‟nin tasarımında üçüncü boyut, mekansal
düzenlemeleri kapsar. Bu boyut, simgesel özellikleri ile, dokusal nitelikleri ile,
çevresel etkiliĢimi ile kendini gösterir. Bu olguların bir bütün olarak ele
alınması, tasarımın baĢarısını, alanın kentle bütünleĢmesini sağlar. Alan,
kentsel kimliğin önemli bir ögesi haline gelir 15.
Kent kimliğinin oluĢumunda toplumsal etkileĢimin rolü büyüktür. Çünkü kent
kimliği sadece fiziksel ve doğal ögelerle tanımlanamaz. Kimliği oluĢturan bir
baĢka ve önemli öge, kentsel yaĢamdır. Kentsel YaĢam, farklı kent
parçalarında farklı biçimlerde kendini gösterir.
15
UZEL, A., B u r s a B ü y ü k Ģ e h i r B e l e d i y e s i , N a z ı m P l a n B ü r o
B a Ģ k a n l ı ğ ı , SANTRAL GARAJI VE YAKIN ÇEVRESĠ KENTSEL TASARIM PLANLAMASI,
Analiz ve GeliĢme Raporu (eylül 1996), S e ç e n e k G e l i Ģ t i r i l m e s i - K e n t s e l T a s a r ı m ı
Raporu(Nisan 1997), UTTA Planlama, Projelendirme & DanıĢmanlık Ltd.
15
YavaĢ büyüyen ya da büyümeyen kentlerde kimlik, kendiliğinden korunur.
Ancak, yaĢam her zaman geçmiĢin yinelenerek sürmesi anlamına da gelmez.
DeğiĢimler, yeni tanımlar yapmayı gerektirir. Yeni tanımlar, tasarımla
yapılabilir. Fiziksel çevrenin tasarımı ile kimlik oluĢturulabilir.
Bu bakımdan, Santral Garaj ve Çevresi‟nin tasarımı, değiĢim sürecinde alanın
yeniden tanımlanması demektir. ÇalıĢmanın hedeflerinden birisi de budur. Bir
baĢka anlatımla, alana kimlik kazandırmaktadır. Bu süreçte araç olarak:
Bursa‟nın kimliğini vurgulayacak bir tasarım dili,
Alan içi imgeler,
Bursa ile kurulacak simgesel iliĢkiler,
kullanılabilir.
Bu araçlar, kentsel tasarımın araçlarıdır. Kentsel tasarım, kentsel sürekliliği ön
plana almaya çalıĢan bir tasarım ürünüdür. Bursa‟da nitelikli bir merkez
geliĢmesini sağlamak, nitelikli bir tasarımla oluĢabilir. Nitelikli bir tasarım, kent
merkezinin diğer kesimleri ile yatırım için yarıĢabilecek bir iĢ alanı yaratmak
sonucuna ulaĢmalıdır. Böyle bir sonuç, kullanıcının benimseyeceği, kentsel
yaĢamda her zaman rastlanan / rastlanabilecek talep farklılaĢmasına uyum
gösterebilecek bir sonuç olmalıdır.
PLAN 4. BURSA SANTRAL GARAJI VE YAKIN ÇEVRESİ DÜZENLEME
PROJESİ (REVİZYON)
Öte yandan, odak noktaları, vistalar, su ögeleri, iç ve dıĢ mekan iliĢkileri ile
zenginleĢtirilmiĢ ortak kullanım alanları, yüzyıllarca denenmiĢ, esnek bir
yapılaĢma biçimi, tasarımda kullanıcının benimseyebileceği bir yaklaĢım
olarak akla gelmektedir. Bütün bunlar, bu kent parçası içinde, herhangi bir
nedenle bulunacak olan bir kimsenin “Ben Bursa‟dayım” duygusunu pekiĢtirici
olmalıdır.
Ancak çalıĢma süreci içinde plancı, kendini mimarın yerine koymadan, onun
yaratıcı gücünü sınırlandırmayacak bir rol üstlenmelidir. Mimar da kent
plancının, teknik, sosyal ve ekonomik gerekçelerle ve kamu yararını gözeterek
geliĢtirdiği ilkeleri, kendi disiplinin ayak bağı olarak görmemeli; bu sınırlar
içinde, sınırsız bir özgürlüğe sahip olduğunun bilinci ile disiplinler arası bir
çalıĢma ortamının baĢarılı örneğini ortaya koymalıdır (4. VARSAYIMIN
DOĞRULANMASI)
Bütün bu açıklamalar, seçeneğin mekan boyutundaki özelliklerini genel
çizgileri ile ortaya koymak amacına yöneliktir. Seçeneğin üstlendiği iĢlevleri ve
bu iĢlevlerin yer seçiminden sonraki biçimleniĢini tanımlamak gerekirse
öncelikle seçeneğin “farklı kullanımların karıĢımı” olması nedeniyle iĢlev
farklılığının, yapılaĢmada da farklılaĢmaya neden olacağını söylemek gerekir.
Mekanda farklı iĢlevlere hizmet verecek farklı yapı türlerinin kompozisyonu,
genel olarak kentsel tasarım açısından, yaratılması söz konusu olan vista,
imge, yüzey vb. dıĢ mekanlar açısından güçlükler taĢır. Ancak bu güçlüklerin
aĢılması konunun bütüncül olarak ele alınması ile bir ölçüde aĢılacaktır.
Burada aĢılması en güç konu, alanın tek elden yapılaĢmasına olanak
bulunmamasıdır. Çünkü Santral Garaj Alanı bir yana bırakılırsa farklı ve
16
oldukça küçük parçalara bölünmüĢ bulunan mülkiyet deseni, birlikte hareket
etmeye zorlamayı hemen hemen olanaksızlaĢtırmaktadır. Bu engeli aĢmak
için özendirici imar hükümleri oluĢturulmuĢtur.
Proje açıklama raporunda “Belediye’nin mülkiyet açısından egemen olduğu
Santral Garaj alanı ve bu alanı çevreleyen yol ve meydanlara ilişkin üçüncü
boyut (kentsel tasarım) tüm ayrıntıları ile programlanabilir ve projelendirilebilir”
olduğu vurgulanmaktadır. Ancak diğer alanlardaki geliĢme, zamana dayalı ve
geliĢme sürecinin gereği olan olası farklılıklara sahne olacağından, ancak
kentsel tasarım ilkeleri açısından yönlendirilebilir.
Rapor‟da “Santral Garaj alanı ve alanı çevreleyen yol ve meydanların
dışındaki alanlar için sadece gabari, yaya + trafik yolları, otoparklar, kentsel
mobilyaların türü (belki yerleri), açık alan düzenlemelerine ilişkin ilkeler
(kaplama cinsi, altyapının türü ve açık alan düzenlemeleri ile ilişkileri, altyapı
düzenlemeleri ile üstyapı arasındaki bağlantı noktaları, rögarlar, PTT kutuları
vb.) şema ve krokilerle açıklanabilir. Bunun ötesinde, alanın tümüne ilişkin bir
uygulama projesinin hazırlanması gerçekçi olmaktan uzak bir çaba olur16”.
denilerek bir anlamda etaplama yapılmakta ve gelecekte hazırlanacak daha
kapsamlı tasarımlara iĢaret edilmektedir.
Proje‟de üçüncü boyut ile ilgili olarak ilkesel düzeyde verilebilecek kararlar
bütüncül olmaları açısından önem sunmaktadırlar. Bu yaklaĢımın ikinci önemli
tarafı, geleneksel planlama ile elde edilebilecek bir kent mekanı yerine, türlü
açılardan ele alınmıĢ esnek, geliĢtirilebilir, kimlikli bir kent mekanının kente
kazandırılmasına yardımcı olabilecek bir sürece olanak vermesidir.
V.4. ÖZEL PROJE ALANLARI
Proje alanı içinde konumu, büyüklüğü ve mülkiyeti açısından özellikler
gösteren ve Nazım Plan‟da da “Özel Proje Alanı” olarak tanımlanmıĢ bulunan
Santral Garaj yukarıda sıralanan özellikleri nedeniyle ayrıca değerlendirilmiĢtir.
Bu alan eĢit ve yaklaĢık olarak Belediye ve Emekli Sandığı‟nın mülkiyetindedir.
Bu nedenle proje alanı içinde tek elden tasarlanması ve yapımı söz konusu
olan en önemli alandır. Bu özelliği ile, yakın çevresi için de tasarım, yapım,
iĢletme vb. açılardan belirleyici olacaktır.
Alan bütününde, belirli yaklaĢma sınırları içinde yapılacak olan tasarımda,
yapının önemli bir bölümü doğal zemin kotları altında tasarlanmıĢtır. Üst
katlarda ise KAKS Min 1.0, Max. 2.0 olmak üzere, iki noktada, noktasal olarak
yükselme öngörülmüĢ ve bu yükselmeler çevresinde yaygın zemin katlar
oluĢturularak, önceki bölümlerde sıralanan niteliklerde yapı grupları
tasarlanmıĢtır.
Bu alana iliĢkin kesin projelerin hazırlanması sırasında çevrede
karĢılanamayan kimi yapı hakları taĢınabilecektir. KamulaĢtırmanın bedel ve
sürecinin yaratabileceği olumsuzlukları ortadan kaldırmak üzere
kullanılabilecek olan bu yöntem; projenin uygulaması sırasında ortaya
çıkabilecek darboğazları aĢmak üzere kullanılabilecek ve gerekirse plan, proje
değiĢikliği ile yaĢama geçirilebilecek bir yöntemdir.
Proje daha sonra yeniden ele alınmıĢ ve revize edilmiĢtir. Ancak bu revizyonda
projenin hem nitelik olarak hem de kamusal alan bakımından kayıpları bulunduğu
16
UZEL, A., 1997, y.a.g.e.
17
söylenmelidir. Bu proje de, zaman içinde, tüm süreçleri ile daha detaylı olarak
incelenmesi gerekli bir proje niteliğindedir.
VI. SONUÇLAR VE ÖNERİLER :
Bu çalıĢmada; baĢta sunulan “Varsayım” ların incelenen örnekler bazında test
edilmesi, doğrulanmasına ya da gelecekteki durumuna yönelik belirlemeler
yapılmıĢtır. Bu Varsayımların oluĢturulması ve teorik çerçevenin kurulmasında da
“Kentsel DönüĢüm” kavramına ve uygulanmasına uygun örnekler seçilmeye
çalıĢılmıĢtır.
Doğal olarak “DönüĢüm” kavramı, beraberinde “Koruma”, “SağlıklaĢtırma” ve
“Yenilenme” kavramlarını / olgularını da getirmekte ve bazen ağırlıklı olarak birini,
bazen ikisini, bazen de tümünü birden içermektedir.
4 ayrı kent merkezini (Ankara, Konya, Balıkesir ve Bursa) ele alan kentsel koruma,
yenileme, sağlıklaĢtırma ve dönüĢüm içeren projelerin, kendi içlerinde özellikleri
bulunduğu gibi, birbirleri ile benzerlikleri ve aykırılıkları da doğal olarak
bulunmaktadır.
Bunlardan; Ankara ve Konya tarihsel/geleneksel kent merkezleri uzun yıllar ihmal
edildikten ve koruma niteliği olmayan klasik imar planları ile neredeyse yok edilme
sürecine getirildikten sonra “Koruma Amaçlı” olarak yeniden ele alınmıĢlardır.
Birbirleri ile benzerlikleri, Koruma Planlarının (1/5000 ve 1/1000) kentle iliĢkiler
kuran, ilkeler getiren, alt proje alanlarını tanımlayan birer “Çerçeve Plan” niteliği
taĢımalarıdır. Ankara‟da 100 hektarlık, Konya‟da 33 hektarlık bir MĠA parçası
planlanmıĢ ve “Kentsel Tasarım Proje Alanları” ya da “Özel Proje Alanları” ile alt
ölçekte (1/500, 1/200, …1/1) planlanması ve projelendirilmesi gerekli alanlar
tanımlanmıĢtır. Politik sahiplenme sonucu bu alanlardan seçilenler -Ankara‟da
Hacıbayram, Bendderesi, Ġtfaiye Meydanı vd., Konya‟da Mevlana Çevresi, Hükümet
Meydanı, Arasta Kesimi ve Piri Mehmed PaĢa kesimi vd.,- detaylandırılarak
projelendirilmiĢ ve bir bölümü uygulanmıĢtır.
Kentsel Tasarım projelerinin hazırlanmasında ve uygulanmasında;
Farklı disiplinlerin bir araya gelerek plan ve projeleri hazırladığı,
Bu projeleri yakından izleyen, ihale eden ve yönlendiren Yerel Yönetimler
içinde oluĢturulan özel birimlerin bulunduğu, yada üst düzey yetkili kiĢilerin
görevlendirildiği,
Kentsel tasarım plan ve projelerinin finansmanının Yerel Yönetimlerce
ayrılarak plan ve projeler tamamlanır tamamlanmaz uygulamaya
sokulduğu,
Ancak, kurumlara arası sorunların (Kültür Bakanlığı- BüyükĢehir-Ġlçe
belediyesi) ya da Ģahısların Yerel Yönetimleri mahkemeye vermeleri gibi
sorunların uygulama sürecini geciktirdiği,
ĠzlenmiĢtir.
Balıkesir ve Bursa örnekleri ise yukarıdaki örneklerden bir derece farklılık
göstermektedir. Öncelikle bu alanlar tarihsel nitelik taĢımakla birlikte geçmiĢi çok
gerilere gitmeyen ve Cumhuriyet döneminde yapılaĢmıĢ alanlardır. Planlama ve
projelendirme aĢamaları da, Ankara ve Konya örnekleri kadar gerilere gitmemektedir
ve oldukça günceldir. Ancak, gene de üst ölçekli (1/2500, 1/5000) planlama
çalıĢmaları ile 1/1000 ölçekli planlama ve kentsel tasarım çalıĢmaları tamamlanmıĢ
örneklerdir. Hatta Bursa Santral Garaj örneğinin 1/500 ölçekli kentsel tasarım
projeleri de hazırlanmıĢtır. Balıkesir Kent Merkezi Yenileme Projesinin ise bir iki
noktasında sadece ilke düzeyinde detayları bulunmaktadır. Bu iki örnek önceki
ikisine göre henüz geliĢme aĢamasındadır. Belki de diğer örneklerden
edinebilecekleri deneyim birikimi ve çıkarabilecekleri dersler bulunmaktadır.
Bunlar ;
18
Alanların kentsel tasarım ölçeklerinde özel proje alanları/kamusal proje
alanlarının tasarlanması gereklidir,
Bu tasarımın disiplinler arası ve parasal, örgütsel çerçeveyi gözeten
çalıĢmalar olması düĢünülmelidir,
Ayrıca yerel yönetimler içinde planlama, projelendirme ve uygulamayı
yönlendiren ve denetleyen etkin, yetkili bir birimin kurulması önem
taĢımaktadır.
Kentsel koruma, sağlıklaĢtırma, yenileme ve dönüĢümün hızlı, etkin olması ve
çağdaĢ kent mekanlarına ulaĢmanın kolay bir süreç olmadığı gözlenmektedir.
Örneklerin birinde 10 yılı aĢkın bir süreç (Ankara-Hacıbayram), diğerinde 5-6 yıllık
bir süreç (Konya-Hükümet Meydanı) yaĢanmıĢtır.
Plancının, tasarımcının ve tasarım ekiplerinin rolü bu noktada sürecin
kısaltılmasında ve etkin bir uygulama yapılmasında önem kazanmaktadır. Yerel
Yönetimlerin sürekli olarak belirli konularda çalıĢan (koruma, sağlıklaĢtırma,
yenileme, dönüĢüm vd), konularına yoğunlaĢan ve uzmanlaĢmıĢ ekiplere
gereksinimi olduğu muhakkaktır. Yerel yönetimler içinde belki de doğrudan Belediye
BaĢkanına veya teknik BaĢkan Yardımcısına bağlı etkin, yetkili ve donanımlı
“Koruma”, “Kentsel Tasarım”, “DönüĢüm”, “SağlıklaĢtırma-Yenileme” birimlerine
gereksinim bulunmaktadır.
Özel sektörün, planlama, kentsel tasarım ve danıĢmanlık firmalarının yerel
yönetimlerle içiçe, yanyana kamusal bir görev anlayıĢı ile çalıĢması, üniversitelerin
ilgili birimleri ile yerel yönetimlerin doğrudan bağlantılı görev yapmalarının etkin
yöntemleri bulunmalıdır. Her Yerel Seçim döneminde Yerel Yönetimlerin uzun yıllar
beraber çalıĢtığı firmalar ve danıĢmanların sözleĢmelerinin iptal edilerek yerine Ģehri
tanımayan, bilmeyen yenilerinin getirilmesi, hem zaman kaybı, hem de emek ve
parasal kayıp demektir. Sonuç olarak; yerel yönetimlerin kentlerde çağdaĢ ve
sürdürülebilir kentsel dönüĢüm projeleri hazırlaması ve uygulamaları sürecinde,
yukarıda test edilen Varsayımların her kente yaygınlaĢtırılabilecek sonuçlar verdiğini
gözönünde bulundurarak geleceğe yönelik kentsel dönüĢüm örnekleri üzerinde
çalıĢmaları kentlerimize yaĢanabilir, çağdaĢ ve sürdürülebilir mekanlar
kazandıracaktır.
KAYNAKLAR
ALKAN, A., 1994, “Konya Tarihi Kentin Planlama Sorunları”, Konya.
Balıkesir Belediye Meclisi‟nin 21.09.1998 tarih ve 98/19 No‟lu Kararı.
Balıkesir Belediye Meclisi‟nin 20/101999 Tarih ve 364 Sayılı Kararı.
CENGĠZKAN, A., TUNÇER, M., 1996, 4-5 Nisan: IV. Kentsel Tasarım ve Uygulamalar
Sempozyumu, “Tarihi Kent Merkezlerinde Kentsel Yenileme Ve Yenileşme, Ulus Tarihsel
Kent Merkezi Planlaması Kapsamında Hacı Bayram Camii Çevre Düzenleme Projesi”,
Mimar Sinan Üniversitesi, Ġstanbul,
Gayri Menkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu„ nun 12 . 4 . 1980 gün ve A - 2167 Sayılı
Kararı.
Konya BüyükĢehir Belediyesi, Ekim 1996, “Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı İmar
Planı”, AraĢtırma Raporu, UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd.ġti.
Konya BüyükĢehir Belediyesi, Ocak 1997, “Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı İmar
Planı”, Planlama Raporu, UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd. ġti.
Konya Karatay Belediyesi, Ocak 1996, “Piri Mehmed Paşa Külliyesi Çevresi Koruma Amaçlı
İmar Planı”, Plan Açıklama Raporu, UTTA Planlama, Projelendirme ve DanıĢmanlık Ltd. ġti.
“Konya Mevlana Külliyesi Çevresi Mevzii Koruma İmar Planı Raporu”, ODTÜ, Ank. 1993.
TÜRKOĞLU, K., TUNÇER, M., “Balıkesir Kent Merkezi, (Otogar Ve Yakın Çevresi) Kentsel
Yenileme Ve Kentsel Değişim Projesi (Revizyon) Araştırma Ve Değerlendirme
Raporu”,Temmuz 2002, UTTA Planlama, Projelendirme, DanıĢmanlık Ltd. ġti. ġti.
TUNÇER, M., Aralık 2000, “Tarihsel Çevre Koruma Politikaları : Ankara”, Kültür Bakanlığı
Yayınları 2520, Kültür Eserleri Dizisi : 281.
19
UZEL, A., TÜRKOĞLU, K., TUNÇER, M., ATĠK, S., Bursa BüyükĢehir
B e l e d i y e s i , N a z ı m P l a n B ü r o B a Ģ k a n l ı ğ ı , Santral Garaj Ve Yakın
Çevresi Kentsel Tasarım Planlaması, Analiz ve Gelişme R a p o r u , E y l ü l 1 9 9 6 , U T T A
Planlama, Projelendirme & DanıĢmanlık Ltd.
UZEL, A., TÜRKOĞLU, K., TUNÇER, M., ATĠK, S., Burs a BüyükĢehir
B e l e d i y e s i , N a z ı m P l a n B ü r o B a Ģ k a n l ı ğ ı , Santral Garaj Ve Yakın
Çevresi Kentsel Tasarım Planlaması, S e ç e n e k G e l i ş t i r i l m e s i - K e n t s e l T a s a r ı m ı
Raporu, Nisan 1997, UTTA Planlama, Projelendirme & DanıĢmanlık
Ltd.
U Z E L , A . , T Ü R K O Ğ L U , K . , T U N Ç E R , M . , A T Ġ K , S . , Bursa BüyükĢehir
Belediyesi, N a z ı m P l a n B ü r o B a Ģ k a n l ı ğ ı , Santral Garaj Ve Yakın Çevresi
Kentsel Tasarım Planlaması,Uygulama Öncelikleri, Yatırım ve Satış Programı, Örgütlenme
Modeli, UTTA Planlama, Projelendirme & DanıĢmanlık Ltd. Haziran 1998.
20