ELEKTRİK SAYAÇLARI YÖNETMELİĞİ
Resmi Gazete Tarihi: 15.02.2001 Resmi Gazete Sayısı: 24319
Değişiklik:
Resmi Gazete Tarihi: 03.03.2002 Resmi Gazete Sayısı: 24684
Resmi Gazete Tarihi: 01.06.2003 Resmi Gazete Sayısı: 25125
Resmi Gazete Tarihi: 25.03.2004 Resmi Gazete Sayısı: 25413
Resmi Gazete Tarihi: 01.06.2006 Resmi Gazete Sayısı: 26185
BİRİNCİ BÖLÜM
Amaç, Kapsam ve Hukuki Dayanak
Amaç
Madde 1-Bu yönetmeliğin amacı; elektrik sayaçlarının üretimi ve kullanımı esnasında aranılan teknik özellikleri, bunların
muayenesi ve belgelendirilmesi ile ilgili usul ve esasları belirlemektir.
Kapsam
Madde 2-Bu Yönetmelik; 50 Hz frekanslı, tek ve çok fazlı akımın gerçek tüketimini ölçen doğrudan devreye giren, basit veya
çoklu tarife içinde olan yeni ve kullanımdaki endüksiyon sayaçlarını kapsamaktadır.
Hukuki Dayanak
Madde 3- (Değişik: RG. 01.06.2006-26185) Bu Yönetmelik, 11.01.1989 tarihli ve 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu ile
29.06.2001 tarihli ve 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanuna dayanılarak
hazırlanmıştır.
Tanımlar
Madde 4- Bu Yönetmelikte geçen;
Bakanlık: Sanayi ve Ticaret Bakanlığını,
Müsteşarlık: Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığını,
Komisyon: Avrupa Topluluğu Komisyonunu,
Ürün: Elektrik Sayaçlarını,
Kanun: 3516 Sayılı Ölçüler Ve Ayar Kanununu
Temel Gerekler: Ürünün, insan sağlığı, can ve mal güvenliği, hayvan ve bitki yaşam ve sağlığı, çevre ve tüketicinin korunması
açısından sahip olması gereken asgari güvenlik koşullarını,
Üretici: Elektrik Sayaçlarına ticari markasını veya ayırt edici işaretini koyarak kendisini imalatçı olarak tanıtan gerçek veya
tüzel kişiyi; üreticinin Türkiye dışında olması halinde, üretici tarafından yetkilendirilen temsilciyi: Türkiye’de yetkili bir
temsilcisinin bulunmaması halinde ise ithalatçıyı; ayrıca, ürünün tedarik zincirinde yer alan ve faaliyetleri ürünün güvenliğine
ilişkin özelliklerini etkileyen gerçek veya tüzel kişiyi,
Yetkili Temsilci: Üretici tarafından yetkilendirilen ve bu yönetmelik hükümleri uyarınca üretici adına faaliyet gösteren gerçek
veya tüzel kişiyi,
Piyasaya Arz: Ürünün tedariki ve/veya kullanımı amacıyla bedelli veya bedelsiz olarak piyasada yer alması için her türlü
düzenlemeyi,
AT Tip Onayı: Üretimi planlanan ürünün bir numunesinin bu yönetmelik ile “Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Metrolojik Kontrolleri
İçin Genel Esaslara Dair Yönetmelik” gereklerini artlarını sağlayıp sağlamadığının muayene kuruluşu tarafından
doğrulanmasını ve belgelendirilmesini,
AT İlk Muayenesi: Üretimi yapılan cihazların tümünün bu yönetmelik ile “Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Metrolojik Kontrolleri
İçin Genel Esaslara Dair Yönetmelik” gereklerini sağlayıp sağlamadığının muayene kuruluşu tarafından doğrulanmasını ve
belgelendirilmesini,
Uygunluk Değerlendirmesi: Elektrik Sayaçlarının bu Yönetmelik ile “Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Metrolojik Kontrolleri İçin
Genel Esaslara Dair Yönetmelik” ve ilgili teknik düzenlemeye ve/veya standarda uygunluğunun test edilmesi ve/veya
belgelendirilmesine ilişkin her türlü faaliyeti,
Muayene Kuruluşu: Bu Yönetmelik ile “Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Metrolojik Kontrolleri İçin Genel Esaslara Dair
Yönetmelik” ve kapsamında uygunluk değerlendirmesi faaliyetlerini yürüten özel veya kamu kuruluşunu,
ifade eder.
Genel Hükümler
Madde 5-Bakanlık, bu Yönetmelik gerekleri göz önüne alınarak Elektrik Sayaçları imal edilmiş ise, bu AT tipi Elektrik
Sayaçlarının piyasada yer almasını ve hizmete sokulmasını reddedemez, yasaklayamaz, kısıtlayamaz.
Madde 6- Bakanlık; bu Yönetmelikte yapacağı değişiklikler ile alınacak önlemleri, yönetmelik kapsamında uygun görüp
yayınladığı ulusal mevzuat hükümlerine ait metinleri ve yayımlandıktan sonra bu yönetmelik metnini, Müsteşarlık aracılığı ile
Komisyona bildirir.
Madde 7- Bu Yönetmelik, Avrupa Birliğinin 79/891/EEC sayılı Elektrik Sayaçları direktifine ve bu direktifin teknik
gelişmelere uyarlanmasına ilişkin 82/621//EEC sayılı direktife uygun olarak hazırlanmıştır.
Geçici Madde 1- (Ek: RG. 01.06.2003-25125) Bu Yönetmelik hükümleri hükümlerine göre üretim yapan üreticiler,
30.06.2004 tarihine kadar hazırlıklarını bitirmek zorundadır. Bu süreye kadar, gerek bu yönetmelik gerekse 21.02.2000 tarih ve
23971 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Marka Kaydı ile Tip ve Sisteminin Onaylanmasına Dair
Yönetmelik” hükümlerine uygun üretilen ürünler piyasaya arz edilir.
Yürürlük
Madde 8-Bu yönetmelik yayımlandığı tarihten bir yıl sonra yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde 9-Bu Yönetmelik hükümlerini Sanayi ve Ticaret Bakanlığı yürütür.
BİRİNCİ BÖLÜM
Tanımlar
1. Bu Ekte Kullanılan Belli Nitelendirmelerin Tanımları
1.1. Etki büyüklükleri: Ölçme sonucunun değişikliğine neden olan ölçülen büyüklüğün dışındaki her büyüklük veya faktör
1.2. Bir etki büyüklüğüne bağlı olarak hatanın değiştirilmesi: Eğer bir tek etki büyüklüğü arka arkaya belli iki değer alırsa,
bir sayacın hatalarının arasındaki fark
1.3. Bir etki büyüklüğünün referans değeri: Kendisine bağlı olarak belli sayaç karakteristiklerinin saptandığı büyüklüğün
değeri
1.4. Nominal akım (Temel akım) (Ib): Kendisine bağlı olarak belli sayaç karakteristiklerinin belirlendiği akım değeri
1.5. Sınır akımı (Azami akım) (Imax): Sayacın, bu yönetmelik hükümleri çerçevesinde uyması gerektiği en büyük akım değeri
1.6. Bozulma Faktörü: Temel titreşimin sinüs şeklinde olmayan bir değişken büyüklükten ayrılmasından sonra geri kalan
akımın effektif değeri ile sinüs şeklinde olmayan bir büyüklüğün effektif değeri arasındaki ilişki. Bozulma faktörü genellikle
yüzde olarak belirtilir.
1.7. Nominal devir sayısı: Nominal şartlar altında, nominal akım durumunda ve bir değerindeki bir güç faktörünün
mevcudiyetinde dakikadaki rotor devir sayılarının nominal değeri
1.8. Nominal dönme momenti: Nominal şartlarda, nominal akım değerinde ve bir'e eşit güç faktörü mevcudiyetinde rotorun
durması halinde ortaya konan dönme momenti
1.9. Yapım türü: Aynı yapımcı tarafından gerçekleştirilen tek veya çok tarifeli sayacının bütünlüğünü karakterize etmek için
kullanılan kavram. Yani, aşağıda belirtilen özellikleri olan sayaç;
-Aynı türde ölçme tekniği ile ilgili özellikler,
-Ölçme tekniği ile ilgili bu özellikleri belirleyen parçaların standart yapısı,
-Nominal akımın bobini için amper-sargılarının aynı sayıda olması ve nominal gerilim için gerilim bobininin her volt değerine
düşen sargıların aynı sayıda olması,
-Sınır ve nominal akımın aynı oranları,
Yapım türü çeşitli nominal akımları ve nominal gerilimleri kapsayabilir.
Açıklamalar:
a) Bu sayaçlar yapımcı tarafından harflerin veya sayıların daha doğrusu harflerin ve rakamların tek veya çoklu gruplarla
isimlendirilebilir. Her yapım türü için bir tek isimlendirme yapılır.
b) Yapım türü, üç sayaçla ortaya konulur. Bu sayaçlar yapım türü kontrolleri için belirlenmiştir ve bunların karakteristik
değerleri (nominal akım ve nominal gerilim) söz konusu metroloji kurumu tarafından yapımcının önerdiği tablolardan seçilir
(bak. 6.1.1).
c) Aynı yapım türünün münferit sayaç yapım tiplerinin mevcut olması durumunda nominal akıma ait akım bobininin amper-
sargı sayısı yapım türü için temsili olan sayacın değerinden sapmalar gösterebilir. Sayacın sargılarının tam bir sayı olması
varsayımıyla mümkün olan ya en yakın daha büyük veya en yakın daha düşük olan sayı seçilmelidir.
Sadece bu nedenden dolayı gerilim bobininin her volt değeri için sargıların sayısı temsili sayacın sayısından % 20'den fazla
sapma gösteremez.
d) Bir yapım türünün bütün sayaçlarının en büyük nominal devir sayısının en küçüğe oranı 1,5'i geçemez.
İKİNCİ BÖLÜM
Teknik Şartlar
2. Mekanik Şartlar
2.1. Genel: Sayaçlar, özellikle aşağıda belirtilen hususların sağlanması için, normal çalışma halinde ve normal kullanım
şartlarında tehlikesiz olacak şekilde tasarlanmalı ve yapılmalıdır:
- Ani akım ve gerilim dalgalanmalarına karşı şahısların korunması,
- Artmış sıcaklığın etkilerine karşı şahısların korunması,
- Sayaçlarda çalışma esnasında yangın tehlikesinin önlenmesi,
Normal kullanım şartlarında olan bütün paslanabilir parçalar etkin bir şekilde korunmalıdır. Koruma tabakaları ne normal
muamele durumunda ne de alışılagelmiş kullanım şartları altında havanın etkisiyle zarar görmeyecek şekilde bir dirence sahip
olmalıdır.
Sayaç mekanik olarak sağlam ve alışılagelmiş kullanım şartları altında ulaşılabilecek yüksek bir sıcaklığa karşı koyacak
durumda olmalıdır.
Münferit parçalar, taşıma sırasında ve normal çalışma durumunda gevşeyemeyecek şekilde tespit edilmelidir.
Elektriksel bağlantılar akım devresinin, bu şartnamede öngörülen aşırı yüklerin mevcudiyeti hali de dahil hiçbir durumda
kesilmeyecek şekilde yerleştirilmelidir.
Sayaç, gerilim altında bulunan parçalar ile bir bobinin, bir vidanın veya buna benzer bir parçanın tesadüfi bir şekilde kopması
veya gevşemesi nedeniyle açıkta bulunan iletken parçaların arasındaki kısa devre tehlikesi asgari bir ölçüye indirilecek şekilde
tasarlanmalı ve yapılmalıdır.
2.2. Sayaç Mahfazası: Sayaç mahfazası toz geçirmez olmalıdır. Mahfaza, sayacın ancak iç parçalarının kurşun mühürler veya
damgalar uzaklaştırıldıktan sonra ulaşılabilir bir şekilde, kurşunla mühürlenmeli ve damgalanmalıdır.
Sayaç başlığı öyle bir yapıda olmalıdır ki, örneğin, bir araç veya madeni para gibi bir madde kullanılmaksızın başlık
uzaklaştırılabilir durumda olmalıdır.
Sayaç mahfazası, sürekli bir deformasyona neden olacak bir etkinin sayacın usulüne uygun işlevini olumsuz etkilemeyecek bir
yapıya sahip olmalı ve öyle yerleştirilmelidir.
Toprağa göre 250 volt'un üstünde bir gerilimi olan bir şebekeye bağlantı için belirlenen ve mahfazası açık durumda olan metal
parçaları içeren sayaçlar, bir koruyucu iletken bağlantısıyla donatılmış olmalıdırlar. Toprağa göre 250 volt'a kadar bir şebeke
gerilimi için öngörülen ve mahfazaları açıkta bulunan metal parçalar içeren sayaçlarda, bir toprak bağlantısı yapma imkanı
mevcut olmalıdır.
2.3. Sayaç gözleri: Saydam olmayan sayaç mahfazasında sayıcı düzenin okunması ve rotorun gözlenmesi için bir veya daha
fazla boşluk öngörülmelidir. Bu sayaç gözleri, kurşun mühürleri kırmadan uzaklaştırılamayan, saydam maddeden yapılmış
disklerle örtülmüş olmalıdır.
2.4. Bağlantı Klemensleri, Klemens Bloku: Bağlantı klemensleri yeterli derecede mekanik sağlamlıktaki bir veya daha fazla
klemens bloklarına yerleştirilmelidir. Bunlar sabit ve hareketli bağlantı hatlarının irtibatlanmasını mümkün kılmalıdır.
Gerilim klemensleri, akım giriş klemenslerinden kolayca ayrılabilmelidir.
İletkenler, yeterli ve sürekli bir kontak sağlanacak, çözülme veya izin verilmeyen bir ısınma tehlikesi söz konusu olmayacak
şekilde bağlantı klemenslerine bağlanmalıdır. İletkenlerin izolasyonunu kolayca başlatabilmek için, izole edici madde içindeki
klemenslerin deliklerinin uzantısı olarak öngörülen boşluklar yeterli düzeyde kesitlendirilmelidir.
Açıklama: Klemens blokunun yapıldığı malzeme, TSE 2468 Plastikler ve Ebonit Yük Altında Eğilme Sıcaklığının Tayini
(ISO-tavsiyesi R75 (1958 baskısı)) paragraf 6 ya uygun olarak 135°C bir sıcaklık için yapılacak testte olumlu sonuç
vermelidir.
2.5. Klemens Kapağı: Sayaç bağlantı klemensleri, sayaç kapağına bağlı olmayacak kurşunla mühürlenen özel bir kapakla
donatılmış olmalıdır.
Eğer sayaç, bağlantı panosuna monte edilmiş ise, o zaman klemensler, klemens kapağının kurşun mührünü daha önce
kırmadan ulaşılabilir olmamalıdır. Klemens kapağı, klemens blokunu, bağlantı hatlarının tespit edilmesine yarayan klemens
vidalarını, gerektiği takdirde bağlantı hatlarının yeterli bir uzunluğunu ve bunların izolasyonunu örtmelidir.
2.6. Sayma Tertibatı: Gösterge tertibatı, silindir tipi veya göstergeli bir sayma tertibatı olmalıdır. Okuma birimi kilowatt saat
olmalıdır.
Silindir tipi sayıcı düzenlerinde, okuma birimi sayı silindiri alanının çok yakınında belirtilmiş olmalıdır.
Göstergeli sayma düzenlerde dairesel skala on eşit kısma ayrılmalıdır (aşağıda belirtildiği gibi en sonuncusu hariç) ve sıfırdan
dokuza kadar rakamlandırılmalıdır. Bundan başka aşağıda açıklanan husus belirtilmelidir:
Dairesel skalanın yanına okuma birimi için : "1 d = kWh” ve diğer dairesel skalaların yanına bir ondalık taksimata tekabül
eden kilowatt saat sayısı, yani 10, 100, 1000 ve 10.000 göstergeli sayıcı düzenlerin ondalık okuma birimini gösteren dairesel
skalaları daha doğrusu silindir tipi sayıcı düzenlerin sayı silindiri renkli olarak çerçevelenmeli veya renkli olarak
düzenlenmelidir.
En son dairesel skala, en küçük değerleri gösteren sayı silindiri, 100 eşit skala birimi içeren bir bölünmeyi veya benzer bir
okuma doğruluğu sağlayan, diğer bir düzene sahip olmalıdır. Sayıcı düzen, sınır akımı, nominal gerilim ve 1'e eşit bir güç
faktörünün mevcut olması durumunda 1500 saatlik bir asgari süre sırasındaki tüketimi göstermelidir.
Sayıcı düzen üzerindeki bütün bilgiler silinmez ve kolayca okunabilir durumda olmalıdır.
2.7. Sayaç rotorunun dönme yönü ve işaretlemeler: Sayaç rotorunun gözlemciye dönük olan ön kenarı soldan sağa doğru
hareket edebilmelidir. Bu dönme yönü sabit, belirgin olarak görülebilen ve silinmeyen bir ok ile işaretlenmelidir.
Disk, stroboskopik veya diğer testleri mümkün kılan işaretlemeler içermelidir. Bu damgalar, rotor devirlerinin sayılması için
fotoelektrik teması sırasında esas damganın kullanımını önlemeyecek şekilde, yapılmış olmalıdır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Elektriksel Koşullar
3. Elektriksel Koşullar
3.1. Güç Tüketimi
3.1.1. Gerilim devresi: Nominal gerilim için her gerilim devresi tarafından tüketilen güç, nominal frekans ve nominal
sıcaklığın mevcut olması durumunda tek fazlı sayaçlarda 2 W veya 8 VA ve alternatif akım sayaçlarında 2 W veya 10 VA
değerlerini aşmamalıdır.
3.1.2. Akım devresi: 30 A değerinden daha az olan bir nominal akımla çalışan sayaçlarda, nominal akım, nominal frekans ve
nominal sıcaklık durumunda her akım devresi tarafından tüketilen görünen güç 2,5 VA değerini aşmamalıdır. Daha yüksek
nominal akım için bu değer 5 VA' i geçemez.
3.2. Isınma: Normal çalışma koşullarında sargılar ve izolasyon maddeleri sayacın işlevini tehlikeye sokabilecek bir sıcaklığa
ulaşmamalıdırlar.
Her akım devresi sınır akımla yüklenir ve her gerilim devresi (ve uzun zaman boyunca, kendi termik zaman sabitelerine
tekabül eden değerden daha uzun süre bağlı kalan ek devreler) nominal gerilimin 1,2 katıyla çalıştırılır. Böylece neden olunan
çeşitli sayaç parçalarının ısınması (t) azami 40C'lik bir çevre sıcaklığında aşağıda belirtilen değerleri aşamaz.
Kontrolün süresi 2 saattir. Sayaç kontrol sırasında ne hava akımına ne de doğrudan güneş ışınlarına maruz bırakılamaz.
Sayacın parçaları (t), C olarak
Sargılar 60 C
Mahfazanın dış yüzü 25 C
Bu testten sonra sayaç hasar görmüş olamaz ve ayrıca madde 3.3.3.'te belirtilen alternatif akım gerilimi testinde olumlu
sonuçlar vermelidir.
Sargıların sıcaklığı direnç değiştirme metodunun yardımıyla belirlenmelidir. (ICE Yayını 28 "Spécification internationale d'un
cuivretype recuit -Tavlanmış Bakır Tipleri için Uluslararası Spesifikasyon-").
Söz konusu akım gerilim devresinin direncini ölçmek için sayacın bağlantısını sağlayan hatlar en az 100 cm uzunlukta olmalı
ve 4 A/mm²'den daha az bir akım şiddeti içermelidirler. Direnç değişiminin ölçümü doğrudan klemens blokunun bağlantı
klemenslerinde gerçekleştirilmelidir.
3.3. İzolasyon Mukavemeti: Sayaç ve gerektiği taktirde onun içine monte edilen ek tertibatlar alışılmış çalışma şartlarında,
yani sayacın akım taşıyan parçalarının normal çalışma durumunda maruz kaldığı hava etkilerinin ve farklı gerilimlerinin
dikkate alınmasıyla yeterli bir izolasyon mukavemetine sahip olmalı ve bunu da korumalıdırlar.
Buna göre sayaç madde 3.3.2. ve madde 3.3.3.'te belirtilen yalıtım testlerine zarar görmeden dayanmalıdır.
Testler yeni ve tamamen monte edilmiş, sayaç başlığı (istisnalar aşağıda belirtilmiştir) ve klemens kapağı ile donatılmış bir
sayaçta gerçekleştirilmelidir. Klemens blokunda ki bağlantı vidaları, enine kesiti söz konusu klemens için izin verilen azami
değerde olan bağlantı iletkeninin sıkışmasına denk düşen konuma kadar sıkıştırılmalıdır.
Bütün testler TSE 3008 Yüksek Gerilim deney Yöntemleri Bölüm-1 ve TSE 3009 Yüksek Gerilim deney Yöntemleri Bölüm-2
(IEC-Yayını 60 "Essais à haute tension (1962)")’de belirtilen bilgiler doğrultusunda aynı sayaçta sadece bir kez yapılmalıdır.
Açıklama: Eğer bir sayacın klemens düzeni ruhsat verilmesi ile ilgili teste tabi tutulan sayacınkinden sapma gösteriyorsa,
bunun için izolasyon testleri yeniden gerçekleştirilmelidir.
Bu testler için "Toprak" kavramı aşağıdaki anlama gelmektedir;
a) Metal mahfazası olan sayaçların söz konusu olması durumunda "Toprak" bir metal plak üzerine oturtulan mahfazadır.
b) Tam veya kısmi olarak izole eden, izolasyon maddesinden yapılmış mahfazası olan sayaçların mevcudiyeti halinde
"Toprak" sayacı çepeçevre kavrayan bir metal folyodur. Bu metal folyo, üstüne sayacın taban plağının düz olarak konulduğu
bir metal plak ile iletken bir bağlantı içindedir.
Eğer klemens kapağı bunu mümkün kılarsa, metal folyo, içten geçiş delikleri etrafında gelen hatların bağlantısı için, klemens
blokunda yaklaşık 2 cm mesafe bırakmalıdır.
Darbeli gerilim daha doğrusu alternatif akım gerilimlerinin testlerinde, akım veya gerilim devreleri ile test gerilimine maruz
bırakılmayan ek devreler, söz konusu durum için daha sonra belirtilecek olduğu gibi ya sayaç çerçevesi veya "Toprak" ile
birleştirilir.
Önce darbeli gerilim ve bunu takiben alternatif akım gerilim testleri yapılır.
Testler sırasında izolasyonun kıvılcım atlaması, izolasyonun delinmesi ve deliklerin ortaya çıkması söz konusu olamaz.
Testlerden sonra hataların değişimi, ölçme hatasından fazla olamaz.
Bu hususla ilgili diğer açıklamalarda, "bütün klemensler" ifadesi ile akım devrelerinin, gerilim devrelerinin ve şayet mevcutsa
nominal gerilimleri 40 V' un üzerinde olan ek devrelerin bütün klemensleri nitelendirilmektedir.
3.3.1. İzolasyon testleri için genel şartlar: Testler normal çalışma şartları altında yapılacaktır. Bu testler esnasında izolasyon
mukavemeti toz veya aşırı nem tarafından olumsuz olarak etkilenmemelidir.
Aksi belirtilmedikçe, izolasyon testleri için normal şartlar aşağıda belirtildiği gibidir:
- Çevre sıcaklığı 15°C-25°C
- Bağıl nem %45- %75
- Hava basıncı 86.103Pa -106. 103Pa ( 860 mbar-1060 mbar)
3.3.2. Darbe Gerilimi Testleri: Darbe gerilimi testleri yardımıyla, kısa süreli fakat yüksek değerli aşırı gerilimlere sayacın
zarar görmeden dayanıp dayanmayacağı saptanmalıdır.
Açıklama: Madde 3.3.2.1' de belirtilen testlerin esas olarak amacı, bir taraftan gerilim sargılarının izolasyonunun bir sargıdan
diğer sargıya diğer bir deyişle bir konumdan diğer konuma, diğer taraftan çeşitli gerilim veya akım devreleri arasında normal
çalışma durumunda şebekenin çeşitli fazlarına bağlanmış ve aralarında aşırı gerilimlerin ortaya çıkabildiği ek devrelerin
izolasyonunun doğru olduğu konusunda emin olmaktır.
Madde 3.3.2.2'de belirtilen test, sayacın bütün akım ve gerilim devreleri ile ek devrelerinin "Toprak" a karşı izolasyon
mukavemetinin doğrulanması için belirlenmiştir. Bu izolasyon esas olarak, şebekede aşırı gerilimler ortaya çıktığı zaman,
insanların güvenliğini sağlamaya yaramaktadır.
Bu testler için kullanılan jeneratörlerin enerjisi TSE 3008 Yüksek Gerilim Deney Yöntemleri Bölüm-1 ve TSE 3009 Yüksek
Gerilim Deney Yöntemleri Bölüm-2 doğrultusunda seçilmelidir (IEC-Yayını 60'ın ilgili şartnameleri). Eğri biçimi 1,2/50 sayılı
normal darbeli akımın ki ile aynıdır ve bu eğrinin zirve değeri 6kV'dir. Belirtilen testlerden her biri için, darbe gerilimi kutup
değişikliği olmadan on defa uygulanmalıdır.
3.3.2.1. Gerilim devrelerinin izolasyonu ile çeşitli gerilim ve akım devreleri, ek devreler arasındaki izolasyonun test
edilmesi: Test, her gerilim veya akım devresi daha doğrusu ek devre için bağımsız olarak yapılır, (veya bu tür gerilim ile akım
devrelerinin, ek devrelerin her birimi için yapılır). Bu devre, normal çalışma durumunda sayacın diğer gerilim ve akım
devreleri ile ek devrelerinden soyutlanmıştır.
Gerilim ve akım devrelerinin, daha doğrusu darbe gerilimlerine bağlanmamış olan ek devrelerin klemensleri " Toprak" ile
birleştirilir.
Eğer normal çalışma durumunda bir tahrik mekanizmasının gerilim ve akım bobinleri birbirleriyle bağlanmış ise, test yine bu
birimde yapılır. Bu durumda gerilim devresinin diğer ucu da "Toprak" ile birleştirilir ve darbe gerilimi, bir akım klemensi ile
"Toprak" arasında uygulanır.
Şayet bir sayacın birden çok akım devreleri ortak bir noktaya sahip iseler, o zaman bu ortak nokta "Toprak" ile birleştirilir ve
darbe gerilimi serbest bağlantıların her biri ile (veya söz konusu bağlantı ile birleştirilen akım devresi arasında ) "Toprak"
arasında arka arkaya uygulanır.
Şebeke ve akım devrelerinin de bağlandığı, gerilimi 40V'tan fazla olan şebekeye veya aynı gerilim transformatörlerinin
doğrudan bağlantısı için öngörülen ek devreler, darbe gerilimi gibi aynı şartlar altında, darbe gerilim testine tabi tutulacaktır.
Diğer ek devreler bu testten hariç tutulmuştur.
3.3.2.2. Gerilim ve akım devrelerinin, ek devrelerin "toprak" a karşı izolasyonunun test edilmesi: Akım ve gerilim
devreleri ile nominal gerilimi 40V'un üstünde olan ek devrelerin bütün klemensleri birbirleriyle birleştirilir.
Nominal gerilimi 40V veya daha düşük olan ek devreler "Toprak" ile birleştirilir.
Darbe gerilimi "Toprak" ile birbirlerine bağlanmış gerilim, akım devreleri ve sayacın ek devreleri arasında uygulanır.
3.3.3. Alternatif akım gerilim testleri: Alternatif akım gerilimi testleri aşağıda gösterilen tabloya göre yapılacaktır. Test
gerilimi sinüs şeklinde olmalı, 50 Hz değerinde bir frekans göstermeli ve 1 dakika süresinde uygulanmalıdır. Gerilim
kaynağının gücü 500 VA değerinin altında olmamalıdır.
Test geriliminin efektif değeri Test geriliminin uygulanması
A. Bir taraftan sayaç çerçevesi diğer taraftan aşağıda belirtilenler arasında
başlık ve klemens kapağı olmaksızın gerçekleştirilebilen testler
2 kV a) Bir tahrik mekanizmasına ait olan her birimin normal çalışma
durumunda birbirleriyle iletken olarak birleştirilmiş akım ve gerilim bobinleri.
Fakat bu bobinler diğer gerilim ve akım devreleri ile ek devrelere karşı
ayrılmış ve uygun bir şekilde izole edilmiştir.
2 kV b) Her ek devre veya nominal gerilimi 40 V' tan büyük olan, ortak bir nokta
üzerinden birbirleriyle iletken olarak birleştirilen ek devreler.
500V c) Nominal gerilimi 40 V' tan küçük veya eşit olan her ek devre
600 V veya nominal şartlar altında gerilim B. Klemens kapağı olmadan yapılan testler( Eğer metal bir başlık mevcut ise,
devrelerinin bağlandığı gerilim 2 kez, şayet o zaman bu kapak üstten oturtulmuş olmalıdır.)
bu gerilim 300V'tan büyük ise (Yani her - Normal çalışma durumunda birbirleriyle birleştirilmiş, fakat bu test için geçici
seferinde her iki değerin daha büyük olanı) olarak birbirinden ayrılmış olan akım devresi ile gerilim devresi arasındaki her
tahrik mekanizması (*).
C. Kapalı, yani başlığı ve klemens kapağı olan mahfaza ile yapılacak test
2kV - Bir taraftan birbirleriyle birleştirilmiş akım, gerilim devreleri 40V'tan büyük
olan ek devreler ile diğer taraftan sayacın "Toprak"ı arasında yapılacak test
(*) Burada söz konusu olan esas anlamdaki izolasyon mukavemetinin testi değildir, bilakis bağlantı elemanının açık durumu
için izolasyon mesafelerinin yeterli olup olmadığının tetkikidir.
Aşağıdaki tabloda gösterilen A ve B testlerinde, test gerilimine bağlanmış olmayan, gerilim veya akım devreleri, daha doğrusu
ek devreler sayaç çerçevesiyle birleştirilecektir.
Aşağıdaki tabloda, C maddesinde belirtilen "Toprak"a karşı yapılan testlerde nominal gerilimi 40 V veya daha az olan ek
devreler "Toprak" ile birleştirilecektir
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Sayaçlar Üzerinde ki Bulunması Gereken Bilgiler
4.1. Güç plakası: Her sayaç, ya sayıcı düzenin kadranının kendisine veya sayaç içine tespit edilmiş bir plaka olabilecek bir güç
plakasına sahip olmalıdır.
Bu plaka üzerine silinmeyecek, kolay okunabilen ve dışardan görülebilecek şekilde aşağıdaki bilgiler yerleştirilmelidir:
a) Yapımcının markası veya ticari ünvanı,
b) Yapım tipinin belirtilmesi,
c) Sayacın Avrupa Topluluğundan verilmiş Tip Onay işareti,
d) Tahrik mekanizmalarının sayısı ve bağlantısı: Bu bilgiler ya tek fazlı-iki iletken, alternatif akım dört iletken vs. şeklinde
gösterilecek veya topluluk dahilinde uyum sağlanmış bir normun sembollerinin kullanılmasıyla yerleştirilecektir,
e) Nominal gerilim,
f) Nominal akım ve sınır akımı: 10A-40A veya 10(40)A şeklinde belirtilecektir,
g) Nominal frekans, 50 Hz şeklinde belirtilecektir,
h) Sayaç sabitesi: x Wh/d veya xd/kWh şeklinde belirtilecektir,
i) Fabrika numarası veya yapım yılı,
j) Eğer 23o C' de ise nominal sıcaklık.
Bunlardan başka aşağıdaki hususlar da belirtilebilir: Yapım yeri, ticari bir nitelendirme, özel bir düzenleme numarası,
elektrikle besleme şirketinin adı, bir Avrupa normuna uyulduğuna dair bir sembol ve şalt planının (bağlama planı) karakteristik
numarası. Diğer bilgiler ve yazılar, özel bir izin saklı kalmak kaydıyla yasaklanmıştır.
4.2.Şalt planı ve klemenslerin işaretlenmesi: Her sayaçta net olarak görülebilen bir şalt planı bulunmalıdır. Bu şalt planı ek
tertibatların klemensleri dahil olmak üzere hangi klemenslerin iletkenin çeşitli fazlarına bağlanacağını açık olarak
göstermelidir. Şalt planı güç plakasında belirtilecek bir numara içerebilir. Şayet sayacın klemensleri işaretlerle donatılmış ise, o
zaman bunlar şalt planına yansıtılmalıdır. Şalt planının yerine, sayacın kullanılacağı üye devletin normunda tanımlanacak bir
karakteristik numara belirtilmesine izin verilir.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Ölçme Tekniği İle İlgili Şartlar
5. Ölçme Tekniği İle İlgili Şartlar
5.1. İzin Verilen Azami Hatalar
5.2'de belirtilen nominal koşullar altında tek fazlı sayaçlar ve alternatif akım sayaçları simetrik yükleme durumunda Tablo II'
de belirtilen hataları aşamazlar. Tek taraflı yüklenen alternatif akım sayaçları (simetrik gerilim üçgeni mevcut ise) Tablo III' de
verilen hataları geçemezler.
TABLO I
Yükleme Güç faktörü Her iki tarafa doğru izin verilen en yüksek hatalar
0,05 Ib 1 %2,5
0,1 Ib : Bir alternatif akım sayacının tek taraflı yüklenmesi durumunda, sadece
bir faz-nötr yüklenmişken, dörtlü iletken sisteminde (sıfır iletken) ortaya çıkan veya sadece iki iletkenden bir akım geçerken
üçlü bir iletken sisteminde (sıfır iletken olmadığından) ortaya çıkan yükleme anlaşılmalıdır. Bütün durumlarda tüm gerilim
sistemi sayaca bağlı kalmalıdır.
5.2. Nominal şartlar: Nominal hataların ve etki büyüklüklerine bağlı olarak hata değişikliklerinin bulunması ile ilgili testler,
eğer bu ekte kesinlikle başka bir şey öngörülmemişse, aşağıda belirtilen nominal şartlar altında gerçekleştirilmelidir:
a) Sayaç kapalı, yani başlık ile donatılmış olmalıdır,
b) Silindir tipi sayıcılarda, görünebilir olmasa dahi, sadece en hızlı dönen sayı silindiri el altında olmalıdır,
c) Her ölçmeden önce gerilim en az bir saat bağlanmalıdır. Münferit yüklemeler yavaş yavaş artacak veya azalacak durumda
ayarlanmalı ve her seferinde sabit duruma ulaşana kadar bağlı kalmalıdır,
Alternatif akım sayaçlarında, ayrıca aşağıdaki hususlar geçerlidir:
d) Faz sırası şalt planında belirtilen sıraya uygun olmalıdır,
e) Gerilimler ve akımlar pratik olarak simetrik olmalıdır, yani;
- Münferit veya birleştirilmiş gerilimlerden söz konusu gerilimlerin ortalama değerinden %1'den fazla sapma gösteremez.
- İletkenlerdeki akımlardan her biri akımların ortalama değerinden, %2'den fazla sapma gösteremez.
- Bu akımlardan her biri ile söz konusu faz-nötre karşı faz kaymaları güç faktörüne bağlı olmayarak, birbirlerinden 2'den farklı
olamazlar.
5.3. Etki büyüklüklerinin tesirleri: Hata değişmeleri her etki büyüklüğü için Tablo IV' te belirtilen şartlar altında bulunur.
Madde 5.2' de açıklanan diğer bütün koşullara da riayet edilmelidir.
TABLO III
Etki büyüklüğü Nominal değer Her iki tarafa doğru tolerans
Çevre sıcaklığı Nominal sıcaklık, eğer başka veri yoksa: 23 C ± 2 C
Askı düzeni Düşey(1) ± 0,5 C
Gerilim Nominal gerilim ± %1
Frekans Nominal Frekans 50Hz ± %0,5
Eğrinin biçimi Gerilimler ve akımlar sinüs şeklinde Bozulma faktörü %3'ten küçük
Manyetik dış alan Manyetik endüksiyon eşit sıfır %3'ten daha büyük hata değişikliğine yol açan
50Hz civarında endüksiyon değeri (2)
([1][1]) Düşey Askı Düzeninin Sabitleştirilmesi
Etki büyüklüklerinin nominal değerleri Tablo III’ de gösterilmiştir:
Eğer aşağıda belirtilen durumlar mevcut ise, sayacın yapımı ve montajı, düşey askı düzeni kusursuz olacak bir şekilde,
gerçekleştirilmelidir (her iki düşey düzlemde "önden arkaya doğru" ve "soldan sağa doğru").
a) Eğer sayaç taban plakası düşey bir duvara karşı desteklenmiş ise,
b) Eğer bir referans kenarı (örneğin klemens blokunun alt kenarı) veya mahfaza üzerine yerleştirilen bir referans çizgisi yatay
konumda ise.
([2][2]) Söz konusu test yöntemi aşağıdakilerden oluşmaktadır;
a) Tek fazlı sayaçlarda, önce normal olarak şebekeye bağlanmış sayaç ile sonra akım ve gerilim bağlantılarının yönünü
değiştirmesini takiben ortaya çıkan durumlardaki hataların arasındaki farkın bulunmasından, bu farkın yarısı sapmanın
değerine eşittir. Dış alanın fazı bilinmediği için, test 0,1 Ib durumunda 1'e eşit bir güç faktörü için ve 0,2 Ib durumunda 0,5'e
eşit bir güç faktörü için gerçekleştirilmelidir.
b) Alternatif akım sayaçlarında hatanın bulunması. Bunun için 0,1 Ib durumunda ve 1'e eşit bir güç faktöründe üç ölçüm
yapılmalıdır. Her ölçümden sonra akım ve gerilim devrelerine bağlantılar 120 lik bir faz açısı kadar doğru dönme alanında üç
kez sırayla birbirleriyle değiştirilmelidir. Bu üç hatadan her biri ile aritmetik ortalama değer arasındaki en büyük fark aranılan
sapmanın değeridir.
.
5.4. Kısa devre akımlarının etkisi: Test devresi pratik olarak endüktif olmamalıdır. Sayacın, klemenslere uygulanan
gerilimde darbe akımı ile yüklenmesinden sonra, tekrar başlangıç sıcaklığına ulaşana kadar sayaca yeterli zaman bırakılmalıdır
(yaklaşık bir saat).
Sayaç bir akım darbesine dayanabilmelidir (örneğin bir kondansatörün boşalması veya şebekeden bir tristör yardımıyla). Bu
akım darbesinin zirve değeri sınır akımının 50 katına tekabül etmeli (azami 7000A) ve 1ms esnasında sınır akımının 25 misli
değeri üzerinde (veya 3500A) kalmalıdır. Bu testten sonra nominal akımda ve 1'e eşit güç faktörünün mevcudiyetinde hata
değişimi %1,5'tan fazla olamaz.
5.5. Öz ısınma nedeniyle hata değişimi: Sayaç, önce en az bir saat boyunca sadece nominal gerilim ile beslenir. Bu sırada
akım devreleri ceryansız kalır. Bunu takiben akım devreleri sınır akımıyla yüklenir. Sayacın hatası sınır akımının devreye
sokulmasından hemen sonra ölçülür. Bu ölçüm, zaman aralıkları tekrarlanır. Bu aralıklar, zamana bağlı olarak hata değişiminin
kusursuz bir eğrisinin çizilmesini mümkün kılacak kadar kısa olmalıdır.
Test en az bir saat devam etmelidir, fakat her halükarda o sürede olmalıdır ki, 20 dakika esnasındaki hata değişimi %0,2'den
fazla olmasın.
Bu yönteme göre ölçülen öz ısınma nedeniyle, hata değişimi 1'e eşit bir güç faktörü durumunda %1 değerini ve 0,5'e eşit bir
güç faktörü halinde %1,5 değerini aşamaz.
5.6. Boşta çalışma: Sayacın akım devrelerinin açık olması durumunda ve madde 5.2'de belirtilen test etme şartlarının mevcut
olması halinde, sayaç rotoru nominal gerilimin %80'i ile %110 arasındaki bir gerilimde boşta çalışmamalıdır. Rotor hafif
dönebilir, fakat kesinlikle tam bir devir yapamaz. Silindir tipi sayıcılarda bu şart, sadece el altında bulunan bir sayı silindiri için
geçerlidir.
5.7. Harekete Geçme: Sayaç, nominal akımın %0,5'i değerinde, 1'e eşit bir güç faktöründe ve madde 5.2'de belirtilen kontrol
şartları altında kusursuz olarak harekete geçmeli ve dönmeye devam etmelidir. Sayacın kesinlikle tam bir devir yapıp
yapmadığı kontrol edilmelidir.
Silindir tipi sayıcısı olan sayaçlarda bu hüküm, eğer ikiden fazla silindir el altında bulunmuyorsa, geçerlidir.
5.8.Sayıcı Sistemin Sayacın Okuma Sabitelerine Uygunluğu: Rotor devirleriyle sayıcı düzenin göstergesi arasındaki
münasebet doğru orantılı olmalıdır.
TABLO IV
Etki büyüklüğü Testin türü ve Test etme Güç faktörü Ortalama sıcaklık katsayısının her
şartları iki tarafa doğru azami değeri
Sıcaklık(1) I=0,Ib-Imax 1 0,1 %/ K
I=0,2Ib-Imax 0,5 endüktif 0,15 %/ K
(1) 10 C ile 30 C arasında bulunan verilen bir sıcaklık için, ortalama sıcaklık katsayısının değeri 20 C lik bir sıcaklık aralığı
için bulunur, bu sıcaklık aralığı verilen sıcaklık etrafında merkezlenmiştir.
Etki büyüklüğü Test türü ve test şartları Güç faktörü Ortalama sıcaklık katsayısının her iki tarafa doğru azami
değeri
Her iki tarafa doğru izin verilen azami hata değişimi
Askı düzeni Herhangi bir yönde düşey
çizgiye karşı 3 C lik bir eğim için
I=0,05 Ib 1 %3,0
I=Ib ve Imax 1 %0,5
Gerilim Nominal gerilime karşı %10'luk
bir değişim için
I=0,1 Ib 1 %1,5
I=0,5 Imax 1 %1,0
I=0,5 Imax 0,5 endüktif %1,5
Frekans Nominal frekansa karşı %5'lik
bir değişim için
I=0,1 Ib 1 %1,5
I=0,5 Imax 1 %1,3
I=0,5 Imax 0,5 endüktif %1,5
Eğrinin biçimi Üçüncü uyuşmanın akım dalgası
(1) içinde %10'luk bir artışı için
I=Ib 1 %0,8
Magnetik dış Nominal frekans durumunda, faz
alan(2) konumu ve yön bakımından en
uygun olmayan şartlarda 0,5mT
değerindeki manyetik bir
endüksiyon için
I=Ib 1 %3,0
Değiştirilmiş Doğrudan faz sırasının
faz sırası dönüşünde (Tersinme) :
Simetrik yük durumunda
I=0,5 Ib-Imax 1 %1,5
Tek taraflı yük durumunda
I=0,5 Ib 1 %2,0
Bir ek tertibatın
manyetik alanı I=0,05 Ib 1 %1,0
Sayıcı düzenin
veya herbir
sayıcı düzenin I=0,05 Ib 1 %2,0
mekanik
yükü(3)
(1) Hata değişiminin eğri biçimine bağlı olarak bulunmasında, gerilim dalgasındaki uyuşmanın payı %1'den küçük olmalıdır.
Bu meyanda, akım dalgası ile üst üste çakışan (enterferanz) üçüncü uyuşmanın fazı 0 C ile 360 C arasında değiştirilmelidir.
(2) İstenilen endüksiyon, 1m. ortalama çapı olan daire biçimindeki bir bobinin ortasında elde edilir. Bu bobinin en kesiti kare
şeklinde olup kalınlığı radyal yönde çapa nispetle küçüktür. Bobin 400A'lik sargıya uygun manyetik- motor bir kuvvete sahip
olmalıdır.
(3) Gösterge tertibatının mekanik yükünün etkisi, sayacın ayarlanmasında dengelenir (kompanze edilir).
5.9. Ayarlama Alanları: Eğer sayaç belirtilen şartları yerine getirecek şekilde ayarlanmışsa, o zaman en azından aşağıda
belirtilen ayar alanlarına sahip olmalıdır;
a) Yüksek Tüketimde Ayarlama: Sınır akımının yarısına eşit olan bir akımda, nominal gerilimin mevcudiyetinde, nominal
frekansın ve 1'e eşit olan bir güç faktörünün bulunması durumunda rotor devir sayısının %4'ü kadar değişme,
b) Düşük Tüketimde Ayarlama: Nominal akımın %5'i değerinde, nominal gerilimin, nominal frekansın ve 1'e eşit olan bir güç
faktörünün mevcut olması durumunda rotor devir sayısının %4 değişimi,
c) Faz Kayması Durumunda Ayarlama (Eğer sayaç böyle bir ayarlama tertibatı içeriyorsa): Sınır akımının yarısına eşit olan bir
akım durumunda, nominal gerilimin, nominal frekansın ve 0,5'e eşit olan bir güç faktörünün mevcut olması durumunda
(endüktif yükleme) rotor devir sayısının %1 değişimi
BÖLÜM VI
AT Tip Onayı
6. AT Tip Onayı
Elektrik sayaçları için AT Tip Onayı bu Yönetmelik ile “Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Metrolojik Kontrolleri İçin Genel Esaslara
Dair Yönetmelik” gerekleri çerçevesinde gerçekleştirilir.
Bu bölümde bu şartların birkaç tanesi daha detaylı olarak ele alınmıştır.
6.1. AT Tip Onayı ile ilgili yöntemler
6.1.1. Teknik belgeler
AT Tip Onayına ilişkin başvuruya aşağıdaki belgeler eklenecektir:
- Sayacın toplu bir çizimi ve gerektiği takdirde bir fotoğraf
- Sayacın yapım tipinin ve esas unsurlarının detaylı bir tanımlaması (bütün varyantlar dahil olmak üzere)
- Aşağıda belirtilen esas unsurların çizimleri (bütün varyantlar dahil olmak üzere)
-Taban plakası, tutamak ve tespit etme yerleri
- Başlık,
- Klemens dizisi, Klemens kapağı,
- Tahrik mekanizması, sargılar ve hava boşluğu,
- Frenleme tertibatı ve ayarlama
- Sayıcı düzen (ler)
- Rotor
- Rotorun üst ve alt yatakları
- Isı kompanzasyonu (dengeleme)
- Aşırı yük kompanzasyonu
- Endüktif yükleme için ayar tertibatı
- Düşük yük için ayar tertibatı
- Ek akım devreleri
- Güç plakası
- İç ve dış bağlantıların şeması (ek akım devreleri dahil olmak üzere) bu şema faz sırasını gösterecektir.
- Bütün gerilim ve akım devrelerinin tablosu (sargı sayısı, iletkenlerin en kesiti, izolasyon)
- Bütün akım ve gerilim devreleri için sayaç sabitelerinin ve dönme momentlerinin tablosu
- Bir tanımlama ile ayarlama işaretleri ve güvenlik damgası için öngörülen yerleri gösteren planlar.
6.1.2. AT Tip Onayı için örnek sayaçların verilmesi: Tip Onay başvurusu ile birlikte yapım tipi için temsili üç sayaç
verilmelidir (1.9 b ile kıyasla).
Eğer aşağıda belirtilen hususlar söz konusu ise Muayene Kuruluşu ek sayaçların incelenmesini talep edebilir;
- Eğer başvuru sadece Fıkra 1’ de belirtilen üç sayacı değil, bilakis bu sayacın bir veya birden fazla varyantını esas alıyorsa
(mahfazanın malzemesi, çoklu tarife tertibatları, uzaktan sayma tertibatı, geri dönme kilidi v.s), özellikle klemens düzeni farklı
ise bu varyantlar aynı yapım tipine ait olarak kabul edilebilir.
- Eğer başvuru halen ruhsatı verilmiş bir yapım tipinin ruhsatının genişletilmesini amaçlıyorsa.
6.2. AT Tip Onayı ile ilgili Test: Verilen sayaçlar bölüm 2, 3 ve 4’ te belirtilen teknik şartları ve bölüm 5’ teki ölçme tekniği
ile ilgili şartları yerine getirmelidir.
Ayarlama araçlarının muhtemel hatalarını dikkate almak için, tablo I ve II’ ye göre hata eğrilerini çizerken apsis eksenlerini,
bütün eğriler için % 1’ i geçmeyecek bir değer kadar paralel olarak kaydırmaya izin verilir.
6.3.AT Tip Onayı ile ilgili Testler için ölçme noktaları: Bölüm 5’ teki metrolojik şartları ilgilendiren testlerde, ölçümler en
az aşağıda belirtilen noktalarda gerçekleştirilmelidir:
- Simetrik yüklenen bütün tek fazlı sayaçlarda ve alternatif akım sayaçlarında, güç faktörünün 1’e eşit olduğu durumda:
Ib’ nin %5, %10, %20, %50 ve %100’ ü, Ib- Imax’ ın her tam sayı mislinde
- Simetrik yüklenen bütün tek fazlı sayaçlarda ve alternatif akım sayaçlarında, güç faktörünün 0,5’ e eşit olduğu durumda
(endüktif)
Ib’ nin %10, %20, %50 ve %100’ ü, Ib- Imax’ ın her tam sayı mislinde
- Tek taraflı yüklenen alternatif akım sayaçlarında:
Ib’ nin %20, %50 ve %100’ ü, %50 I max, güç faktörünün 1’ e eşit olduğu durumda Imax, ve güç faktörünün 0,5’ e eşit olduğu
durumda Ib (endüktif)
Bu testler bütün fazlarda arka arkaya yapılır.
Etki büyüklüklerinin tesirleri en az aşağıda belirtilen noktalar için kontrol edilir:
- Aşağıda belirtilenler için çevre sıcaklığının değişiminin etkisi
0,1 Ib, Ibve Imax (güç faktörü eşit 1)
0,2 Ib, Ibve Imax (güç faktörü eşit 0,5 endüktif)
- Askı düzeninin, gerilimin, frekansın, eğri biçiminin, bir dış alanın manyetik endüksiyonunun, bir ek tertibatın manyetik
alanının, her sayıcı düzenin mekanik yükünün tablo IV’ de belirtilen noktalarda ve şartlar altında etkisi.
- Faz sırasının tersinin etkisi (alternatif akım sayaçları)
- 0,5 Ib, Ib ve simetrik yüklenen Imax değerlerinin mevcudiyeti durumundaki ve güç faktörünün 1’ e eşit olması halindeki etki,
tek taraflı yüklenmiş 0,5 Ib durumunda ve güç faktörünün 1’ e eşit olması halindeki etki (Bu test tek taraflı yüklemeyle bütün
fazlarda yapılacaktır.)
Ayrıca aşağıda belirtilen testler yapılacaktır;
- Kısa devre akımlarının, öz ısınmanın, çalışmaya başlamanın etkisinin test edilmesi. Ayarlama alanlarının kontrolü madde 5.4,
madde 5.5, madde 5.7 ve madde 5.9’ da verilen bilgiler uyarınca gerçekleşecektir,
- Nominal gerilimin % 80, %100 ve % 110 değerlerinde boşta çalışma testi,
- Sayıcı düzenin testi madde 5.8’ de belirtilen şekilde yapılacaktır. ± %0,2 düzeyindeki okuma hatasının her iki tarafa doğru
aşılmaması için, test yeterli süre devam etmelidir.
6.4. AT Tip Onay Belgesi: AT Tip Onay Belgesine, söz konusu cihaz tipinin karakterize edilmesi ve bunun fonksiyon tarzının
açıklanması için gerekli olan tanımlamalar, planlar ve şema biçiminde açıklamalar eklenecektir.
BÖLÜM VII
AT İlk Muayenesi
Elektrik sayaçlarının AT ilk muayenesi bu Yönetmelik ile Ölçü ve Ölçü Aletlerinin Metrolojik Kontrolleri İçin Genel Esaslara
Dair Yönetmelik” şartları uyarınca gerçekleşir. Bu şartlar aşağıda belirtilen münferit şartlarla tamamlanır:
7. AT ilk muayenesi: Elektrik sayaçların ilk muayenesi ruhsat verilen yapım türüne uygunluğun kontrolünü ve kabul ile ilgili
testleri kapsar.
7.1. Kabul ile ilgili testler: Kabul ile ilgili testler vasıtasıyla, sayaçların madde 7.1.1’ de belirtilen özellikleri içermesi sağlanır.
7.1.1. Kabul ile ilgili testlerin türü;
(1)- İzolasyon mukavemetinin testi
(2)- Mahfazayı açmadan test
(3)- Boşta çalışma testi
(4)- Harekete geçme testi
(5-10)- Doğruluk ile ilgili testler
(11)- Sayaç sabitelerinin test edilmesi
Testler mümkün mertebe verilen sıra dahilinde ve madde 7.1.2 ile madde 7.1.3’ te belirtilen bilgilere göre yapılacaktır.
7.1.2. Kabul ile ilgili testler için şartlar: Testler, her sayaçta kapalı mahfaza durumunda yapılacaktır. Bu husus sayıcı
düzenin, belli mekanik özellikleri ve gerektiği takdirde test için geçerli değildir. Fakat ilk muayene yapımcının işyerinde
gerçekleşirse, sayacın başlığının etkisinin önemsiz olduğu daha önce saptandığı takdirde, o zaman testler mahfaza açık olarak
da yapılabilir. Fakat izolasyonun test edilmesinde mahfazalar kapalı olmalıdır.
İzolasyon mukavemet testinin tatminkar bir sonuç vermesinden sonra, sayaçlar her başka bir testten önce akımı yaklaşık 0,1 I b
düzeyinde olan nominal gerilimde ve güç faktörünün 1’ e eşit olduğu durumda en az yarım saat çalıştırılmalıdır. Böylece
gerilim devresinin daha önceki ısınmasına ulaşılır ve rotorun serbest olarak dönüp dönmediği kontrol edilir.
Madde 7.1.1.in 3-11 nolu bölümlerinde belirtilen testler Tablo III veya Tablo V’ de belirtilen şartlar altında yapılacaktır.
7.1.3. Kabul ile ilgili testlerin yapılması
7.1.3.1. İzolasyon mukavemetinin test edilmesi (Test no 1): Test birbirleriyle birleştirilen klemenslerle, üstüne sayacın
konulduğu düz metal yüzey arasında 2 kV efektif değerinde bir alternatif akım gerilimi ve frekansı 50Hz olan bir durumda
uygulanır. Bu testte nominal gerilimi küçük veya eşit 40 volt olan ek devreler metal plaka ile birleştirilir.
Test muayene kuruluşu tarafından kendi sorumluluğu altında her sayaçta gerçekleştirilir. Test, ölçme tekniği ile ilgili hususlar
muayene kuruluşu tarafından yapılır.
7.1.3.2. Mahfazanın kapalı olması durumunda test (Test no 2): Aşağıdaki hususlar mahfazanın kapalı olması durumunda
kontrol edilecektir:
- Sayaç mahfazasının ve klemens blokunun iyi dış durumu
- Kadranın doğru konumu
- Şart koşulan bütün yazıların bulunması
TABLO V
Etki büyüklüğü Nominal değer Her iki tarafa doğru
tolerans
Çevre ısısı 23ºC 2ºC (1)
Askı düzeni düşey 1º
Gerilim nominal gerilim %1,5
Frekans 50Hz. %0,5
Gerilimin ve akımın dalga biçimi sinüs şeklinde bozulma faktörü %5’ den küçük veya eşit
50 Hz durumunda manyetik dış alan sıfır 0,1 Ib durumunda ve güç faktörünün 1’e eşit olması halinde
±%0,3’ten daha büyük hata değişimine yol açmayan endüksiyon
değeri (2)
Bundan başka alternatif akım sayaçlarında
Faz sırası Doğrudan sıra
Fazların yüklenmesi (3) sıfır 5.2 e’ deki gibi, fakat %1 yerine %1,5
.
(1) Testler 21° C ile 25° C arasındaki alanın dışında, fakat 15° C ile 30° C arasındaki alanda bulunan bir sıcaklık durumunda
yapılabilir. Fakat 23° C’deki bir nominal sıcaklık bakımından yapılacak düzeltmede, yapımcının belirttiği ortalama sıcaklık kat
sayısının uygulanması varsayılmıştır.
(2) Tablo III ilgili dip notu 2’ye bakınız.
(3)Tek taraflı yüklenen testler dışında
7.1.3.3. Boşta Çalışma (Test no 3): Aşağıda belirtilen her iki test arasında tercih yapma hakkı ölçme tekniği ile ilgili
muayene kuruluşuna bırakılmıştır:
- Nominal gerilimin mevcut olması, 0,001 Ib düzeyindeki bir akım ile yükleme ve güç faktörünün 1’e eşit olması halinde rotor
tam bir devir yapamaz.
- Test 5.6’ ya uygun olarak gerçekleştirilir.
7.1.3.4. Harekete geçme (Test no 4): Boşta çalışma testi, eğer madde 7.1.3.3’de belirtilen şartlar altında ilk paragraftaki
biçimde belirtilen şekilde gerçekleştirilirse, o zaman boşta çalışma testi aşağıda izah edildiği şekilde cereyan etmelidir:
Nominal gerilimin mevcut olması durumunda, 0,006 I b değerinde bir akım ile yükleme ve güç faktörünün 1’e eşit olması
halinde, rotor harekete geçmelidir ve birden fazla tam devir yapmalıdır.
Şayet boşta çalışma testi madde 7.1.3.3’de belirtilen şartlar altında paragraftaki biçimde belirtilen şekilde gerçekleştirilirse, o
zaman harekete geçme testi madde 5.7 ile uygunluk içinde gerçekleşmelidir.
Açıklama: Alternatif akım sayaçlarında 3 ve 4 nolu testler bütün fazların yüklenmesi kaydıyla yapılmalıdır.
7.1.3.5.AT Doğruluk testleri (5-10 nolu testler): AT Doğruluk testleri Tablo VI’ da belirtilen akım değerleri ve güç faktörleri
ile yapılmalıdır. Bunun için bobin sargılarının termik sürekli rejimini beklemek gerekli değildir. Bu testler genel olarak belli
bir yapım tipinin test edilmesi amacıyla geçerli olan şartlar altında yapılmadığı için, tablo I ve II’’nin yerine tablo VI’ nın
genişletilmiş hata sınırları geçerlidir.
TABLO VI
Test Yükleme Güç faktörü Sayaç türü Alternatif akım Her iki tarafa doğru izin
no sayaçlarında verilen en yüksek hata
yükleme cinsi
5 0,05 Ib 1 Tek fazlı ve alternatif akımla çalışan Simetrik % 3,0 (1)
sayaçlar
6 Ib 1 Tek fazlı ve alternatif akımla çalışan Simetrik % 2,5
sayaçlar
7 Ib 0,5 endüktif Tek fazlı ve alternatif akımla çalışan Simetrik % 2,5
sayaçlar
8 ve 9 Ib 1 Alternatif akım sayaçları 1 faz yüklenmiş % 3,5
(1 test 2 fazda)
10 Imax 1 Tek fazlı ve alternatif akımla çalışan Simetrik % 2,5
sayaçlar
(1) Sınır akımı, nominal akımın dört katından fazla olan sayaçlarda, no 5’teki test için, %0,5 kadar arttırılan izin verilen en
büyük hatalar geçerlidir. Bunlar madde 3’de belirtilen beş buçuk yıllık bir zaman dilimi için geçerlidir.
Açıklama: Çoklu tarifesi olan sayaçlarda 5 nolu test, her münferit tarifeye uygun olan gösterilen değerler için tekrar
edilecektir. Bu meyanda tarife değişikliği için elektromıknatısın (elektromıknatısların) bağlantısı şalt planının verilerine göre
gerçekleştirilecektir.
İzin verilen hata sınırlarından aynı yönde sistematik olarak tamamen yararlanılmamalıdır.
7.1.3.6. Sayıcı düzenin, sayacın sabitesine uygunluğunun test edilmesi (Test no 11): Bu meyanda sayıcı düzenin (sayıcı
düzenlerin) bilgilerinin sayaç rotorunun devirlerine tekabül edip, etmediği saptanmalıdır.
7.1.3.7. Ölçme hatası: Ölçme cihazlarının, madde 7.1.1’de no 5-10 arasındaki testlerin yapımı ve gerektiği taktirde no 11’deki
testin yapımı için kullanılan cihazların kalitesi, bunların neden olduğu ölçme hatasının her iki tarafa doğru aşağıdaki değerleri
aşmayacak şekilde, olmalıdır.
- Güç faktörünün 1’e eşit olması durumunda ± % 0,4
- Güç faktörünün 0,5 eşit olması halinde (endüktif) ± % 0,6
7.2. AT Tip Onayı yapım tipine uygunluğun testi
7.2.1. AT Tip Onayı tipine uygunluğun testinin türü: İmal edilen ve AT ilk muayenesine ibraz edilen sayaçların, ölçme
tekniği ile ilgili özelliklerinin bu yönetmeliğin şartlarına sürekli uygunluğunu saptamak için, belli, ölçme tekniği ile ilgili
Muayene Kuruluşu tarafından saptanan zaman dilimleri içinde, ruhsat verilen yapım türüne uygunluk bakımından testleri
yapılabilir. Bu testler kabul ile ilgili testlerden sonra tesadüfi olarak seçilmiş üç sayaçta gerçekleştirilecektir.
Bu test, bu yönetmelikte belirtilen testlerden seçilecek bir veya daha fazla münferit testlerden oluşmaktadır (Bölüm 3 ve 5). Bu
meyanda etki büyüklüklerinin tesirlerini belirlemek için yapılan testler tercih edilmelidir.
Bu testler madde 5.2’ de belirtilen nominal şartlar altında, madde 6.3’te açıklanan ölçme noktalarında gerçekleştirilmelidir.
Mahfazanın açılmasından sonra aşağıda belirtilen hususlar da kontrol edilebilir:
- Üst yüzey korumasının kalitesi, örneğin boyanan yerlerin,
- Sayıcı düzenin aktarması,
- Sayıcı düzen kavramasının kalitesi,
- Lehim ve kaynak yerlerinin kalitesi,
- Vidaların sıkı oturması,
- Eğe talaşının ve metal tozunun bulunmaması,
- Ayarlama alanları (görsel test),
Açıklama: Eğer ruhsat verilen bir yapım tipinin sayaçları sürekli olarak imal ediliyorsa, o zaman uygunluk testinin sıklığının
üretim kapsamına uyarlanması tavsiye edilir. Ayrıca bu yöntem, eğer kabul ile ilgili testlerde veya diğer testlerde aşikar olarak
sistematik karakterde olan hatalar saptanırsa, her seferinde uygulanmalıdır.
7.3. Ayarlama işaretleri ve güvenlik damgası: AT ilk muayene testlerini başarıyla geçen sayaçlara AT ilk muayene işareti
verilir.
Kurşun mühürler AT ilk muayene işaretini taşımalıdır ve öyle yerleştirilmelidir ki, AT ilk muayene işaretini içeren kurşun
mühürler kırılmaksızın, sayacın iç mekanizmasına ulaşmak mümkün olmasın.