NOLI ME TANGERE (Kabanata 1-64) - Walang pinagbago (dahil sa prayle)
- Pagkita kay damaso (masama ang tingin)
Kabanata 1: Isang Pagtitipon - Pagkita kay K.Tinong (kasama ang 2 anak) sa
kartela
a. Naghanda si Kap Tiyago ng hapunan para kay Ibarra b. Arroceros
- Bisita: padre damaso, kapitan tinong, g. Laruja, - Paggawaan ng tabako
padre sibyla c. Jardin botaniko
- Bukas sa lahat: mapagbigay - Hambing sa europa
b. Nagtalo ang pari at Kap Heneral - Hindi Malaya ang tao
- Simbahang katoliko vs pamahalaan d. Bagumbayan
c. Pagdating ni Ibarra - Naalala ang gurong pari
- Kulturang alemanya: pagpapakilala sa sarili - “hindi lahat ng kumikinang ay ginto.”
d. Laruja sa Pinas
- Libro tungkol sa pinas na nakita ni rizal sa europa: Kabanata 9: Mga Bagay-bagay ukol sa bayan
Antonio morga (hindi malinaw ang impormasyon) - Pagkasilaw: takot sa kastila
- Hambing sa kabanata 4
Kabanata 2: Si Ibarra // Kabanata 3: Ang Hapunan - Prayleng may sakit sa mata: ayaw ipagamot dahil
a. Minaliit ni Damaso si Ibarra takot sa paggamot (matanda at baka di kayanin)
- Nagsayang lamang ng oras si Ibarra simbo: pagkabulag ng mga kastila
- Maunlad ang bansa kapag Malaya
Kabanata 10: Ang bayan ng San Diego
Kabanata 4: Erehe at Pilibustero // Kabanata 5: Pangarap sa a. Heograpiya
Gabing Madilim - Baybayin ng lawa
a. Kinaingitan si Don Rafael dahil sa kanyang kayaman - Bukirin at palayan ang paligid
- Pagbukas ng daan sa Esp -> Pil b. Bayan
- Rason ni TGuevarra: (1) pagbukas ng daan Esp- - Plaza sa gitna ng bayan
>Pil, (2) katiwalian; pagpadala ng surveyors, (3) - Simboryo (pinakamataas na poste ng simbahan)
paglgay ng tao sa isang posisyon na di c. Alamat ng gubat ng San Diego
karapatdpat, (4) pagyakap ng Pil sa kulturang d. Simbolismo
Kastila at (5) di tiyak na katagalan ng paglilingkod - Gubat: primitibong pinoy
sa lipunan - Matandang kastila: mananakop na kastila
b. Pinagbintangan sa pagpatay sa isang artilyero - Lawa sa gitna ng gubat: pagkagalad ng likas na
- Artilyero: hindi marunong magbasa yaman
- Artilyero (symb): kastila; kapangyarihan kahit - Pinambili ng kastila: 3Gs.
mangmang - Pagkamatay ng kastila: don Rafael; likas na yaman
c. Naakusahan si DRafael bilang Erehe at Pilibustero at kristiyanismo
- Erehe: tumutuligsa sa kagawian ng mga kristiyano; - San diego: katabi ng bagong bayan (bagong bayan:
hindi nangungumpisal gomburza; san diego: saksi sa pagkamatay ng
- Pilibustero: kaaway ng pamahalaan; malayang gomburza)
kaisipan
- Don Rafael: hindi nangungumpisal;
pangungumpisal sa isang tao na mas makasalanan Kabanata 11: Mga Makapangyarihan
pa (paring kristiyano)
d. Takot ang mga pil abogado na tumulong a. Don Raphael: walang hatak sa bayan, mahina ang
e. Napawalang sala matapos ang isang taon impluwensya; may magandang loob
f. Namatay dahil sa paghihirap: kawalang katarungan
b. Tiyago: mayaman ngunit hindi makapangyarihan;
g. Simbolismo
- Liwasan: walang pagbabago ang mga pil pinagtatawanan; sinasalubong ng banda; ginagamit ang
- Pangungulila ni Ibarra sa ama: pangungulila ni rizal posisyon upang maipalabas na siya‟y
- Don Rafael: kawalang katarungan makapangyarihan; sunud-sunuran, nagbibigay ng suhol
c. Salvi: ikinukumpara sa Santo Papa; maingat sa
Kabanata 6: Si Kapitan Tiyago tungkulin at mahigpit mansermon; paraan ng parusa ->
a. Don Santiago delos santos multa
- Santiago ng mga santo
d. Alperes: ikinukumpara sa Hari ng Espanya; paraan ng
- Hindi nakapag-aral; dominikano; negosyante
- Kasundo ang simbahan (nabibili ang kabanalan), parusa -> pananakit
pamahalaan (pera sa simbahan), at mamamayan
(lupain) Mga hindi maituturing na makapangyarihan:
b. Maria clara a. Gobernadorcillo: inuutusan ng alkalde mayor
- Hindi tunay na anak (gobernador)
- Mestisa; iba ang kulay ng mata; kamuka ni Damaso b. Doña Consolacion: makapangyarihan lamang dahil
c. Pia Alba
sa kanyang asawa (alperes), at ang pangingibabaw
- Asawa ni kap tiyago
- Ginahasa ni damaso = maria clara nito sa away mag asawa; napapasunod rin niya
ang mga guardia civil
Kabanata 7: Pag-uulyaw sa asotea c. Sacristan mayor: sunud-sunuran sa Kura Paroko;
a. Katotohanan nagiging makapangyarihan lamang kung wala ang
- Tradisyunal na panliligaw; mataas na pagrespeto Kura
sa babae
- Palabra de onor Salvi at Alperes: dalawang makapangyarihan
- Pagpapalitan ng liham
- gawi: (1) magiging dahilan ng pagkakagulo dahil
b. Kabutihan inuuna nila ang kanilang mga personal na interes, (2)
- Paghankan sa santo ->relihiyoso patalbugan sa kapangyarihan: kalituhan sa
c. Kagandahan mamamayan, (3) hindi mabuting halimbawa sa mga
- Walang kamtayang pagmamahal ni Ibarra kay pinuno ng bayan, (4) hindi tinuturing na pantay ang
mclara lahat
- Pagsakripisyo; pagkasentimental
d. Simbolismo Kabanata 12: Araw ng mga Patay
- Malayong pagkawalay:
- Hindi perpekto si Mclara dahil sa kanyang
pagmamahal kay Ibarra nakakulong sa sementeryo; hindi pagrespeto ng tao sa
- Leonor rivera = maria clara (inspirasyon) patay -> sepultorero
- Pagtulos ng dalawang kandila b. Sementeryo: dalawang sepultorerong naguusap tungkol
e. Asotea sa kanilang gagawin -> ang isa ay may konsensya, ang
- Purong pagmamahal; walang ginagawang masama isa naman ay sanay na
c. May ipinapahukay ang „malaking kura‟ na bangkay (20
Kabanata 8: Mga gunita
a. Maynila araw pa lamang na nakalibing) dahil ayaw ng kura na
bigyan ito ng matinong libing (paglipat sa sementeryo pag-aaralin kay Pilosopong Tasyo, (3) mabuhay ng wala ang
ng mga intsik); matapos ihukay, tinapon ito sa lawa ama
d. Mababa ang tingin ng mga kastila sa mga tsino dahil
sinubukan ng isang Tsino na angkinin ang Pilipinas Kabanata 18: Kaluluwang Nagdurusa
Simbolismo: a. Mga maling paniniwala/ugali: (1) tsismis, (2) pagbili ng
a. Pagtapon sa bangkay: patay pa dapat ang matakot kabanalan – indulgencia plenaria; bili, donasyon,
sa buhay dahil sa mga nagagawa nito kumpisal; pagkawala ng ibigsabihin ng kapatawaran, (3)
b. Pagsunog sa malaking krus: kapangyarihan ni paninisi, (4) paghuhusga, (5) kahinaan ng loob ->
Damaso sa mga lalabag sakanya kabaliwan
c. Pagpapahalaga sa patay b. Mga nagdurusa: (1) Sisa – dahil sa anak; (2) Salvi –
d. Mababang pagtingin: (1) hindi katoliko, (2) dahil kay Crispin, inkwentro nit okay Ibarra, (3) Manong
pagpapataw ng mataas na buwis at Manang – paghahanap ng indulgencia dahil
nawawala si Salvi
Kabanata 13: Mga Babala ng Sigwa
a. Bumisita si Ibarra sa libingan ng ama ngunit hindi ito Kabanata 19: Ang Karanasan ng Isang Guro
mahanap dahil nalipat na daw ito sa libingan ng mga
a. Usapan ng guro at ni Ibarra
intsik (ngunit itinapon talaga ito sa lawa) at sinisi si Salvi b. Kapangitan na nais ipakita: palpak na sistema ng
para dito edukasyon
b. Nagdilim ang langit: sigwa – unos, bagyo; konotasyon – c. Napalitan ang layunin ni Ibarra, at itinuloy ang nais ng
masamang pangyayari ama na magpatayo ng paaralan
c. Sigwa sa kabanata: (1) pag-aaway ni Ibarra kay Salvi, d. Mga suliranin: (1) pamamalo, (2) kakulangan sa
(2) simula ng pagbuhos ng galit ni Ibarra kagamitan; silong sa kumbento; kawalan ng guro;
walang gusali at mga libro, (3) kawalan ng interes, (4)
d. Pagsunog sa krus: (1) pagiging hipokrito ng mga
walang suporta ang mga magulang; pagmulta ng
relihiyoso, (2) pagsunog sa mga aral ng Diyos magulang sa guro upang paluin ang bata
e. Buto sa paanan ng krus: babala, kasanayan sa ganitong
pangyayari, (1) mamamatay ang sinumang lumaban, (2) Kabanata 20: Ang Pulong sa Tribunal
ito ang magiging sanhi ng pagkamatay
a. Tribunal – bulwagan; nagusap tungkol sa pista
Kabanata 15: Ang mga Sakristan b. Liberal laban sa konserbador
c. Liberal: Don Filipino Lino; humingi ng tulong kay Tasyo;
a. Pinagbintangan ng Sakristan Mayor si Crispin na simpleng pagdiriwang (ayon kay Tasyo)
d. Konserbador: Kap. Basilio; magarbong pagdiriwang
kumuha ng dalawang onza (32 pesos) dahil alam nito
e. Nabalewala ang pag-aaway dahil ang nais parin ng kura
na maraming bisyo ang ama ni Crispin ang masusunod
b. Pagmamalupit ng Sakristan Mayor (pagiging f. Nais ipakita: nangingibabaw ang kapangyarihan ng
makapangyarihan): impluwensya mula sa nakakataas; kura; kawalan ng sariling paninindigan; pagsasayang ng
ginagawa rin ito ng mga kura pera para sa magarbong okasyon
c. Dalawang putok (baril) at isang sigaw (guardia civil): g. Kasalukuyan:
Basilio – nadaplisan ng bala; Crispin – premonisyon na a. Liberal - > oposisyon
b. Konserbador -> administrasyon
ito ay patay na: (1) naramdaman ng ina, (2) pagtunog
ng kampana, (3) “wag mo akong iwan, papatayin nila Kabanata 21: Kasaysayan ng Isang Ina
ako!”
Hindi na naging atensyon ang mga pagputok dahil a. Dalawang guardia civil ang nakita ni Sisa sa kanyang
natural na ito sa mga tao bahay; dinakip nito si Sisa
d. “Pag araro sa bukid”: mahirap ang trabaho sa b. Nais manguna ni Sisa sa paglalakad: walang
kinalaman; mahirap man, ito ay may dignidad at
kampaneryo -> mas mabuti ang pag-araro, ngunit bata
kahihiyan
pa sila c. Kwartel: Alperes – pinalaya si Sisa sa paniniwalang ang
kura ang nasa likod ng pang-aaresto
Kabanata 16: Si Sisa d. Pagiging mangmang ng guardia civil dahil kani-kanino
lamang ito sumusunod
a. Sisa: ina ni Crispin at Basilio; maganda at kabigha- e. Pagkabaliw ni Sisa: pagkabulok ng Pilipinas
bighani
b. Pedro: asawa ni Sisa; iresponsable, palaboy Kabanata 22: Liwanag at Dilim
c. Inihahalintulad si Sisa sa Pilipinas (mahina ang loob,
a. Liwanag: (1) paguusap ni Maria Clara at Ibarra, (2)
hinahayaang maabuso ang sarili); babae sa karaniwang
papalapit na pistang pambukid, (3) paghingi ng tulong ni
panahon Pedro para kay Sisa at mga anak
d. Mataas na pagtingin sa kanyang asawa: itinuturing itong b. Dilim: pagtanggi ni MClara kay PSalvi – pagseselos ni
bathala; ang anak: mga anghel PSalvi kay Ibarra; nakakalimutan ng pari ang obligasyon
e. Handa sa hapunan: kahirapan nito; si MClara ang kasiglahan sa buhay ni PSalvi
Sisa Pilipinas Kabanata 23: Pangingisda
Kasawian sa anak Kahirapan sa manggawa,
hindi makatakas a. Ugaling Pilipino: konserbatibo – paghiwalay ng babae
Kasawian sa asawa Espanya (pagmamalupit) sa lalaki
(iresponsable) b. Simbolismo: (1) baklad – teritoryo ng Pilipinas, (2) isda
Mahina ang loob na Mahina ang loob na – yaman ng Pilipinas, (3) buwaya – mananakop/Kastila,
lumaban sa asawa lumaban sa espanya (4) pagtalon – pagaalsa; pagkakaisa
Kabanata 24: Gubat
Kabanata 17: Si Basilio
a. Pamboboso ni PSalvi sa mga babaeng naliligo
b. Gulong ng Kapalaran: (1) pinunit ni Salvi dahil labag sa
a. Umuwi si Basilio ng wala si Crispin pananampalataya ang hula, (2) “ang pangarap ay
b. Nag alala ang ina dahil sa sugat ni Basilio pangarap lamang” – taliwas sa mensaheng dala ng
c. Panaginip: Pagkamatay ni Basilio telegrama para kay Ibarra tungkol sa paaralan
d. Basilio: kinakatawan ang Pilipino – pagmamaltrato c. Pagdakip kay Elias
e. Ayaw na ni Basilio maging sakristan
Kabanata 25: Bahay ng Pilosopo
Mga plano ni Basilio sa hinaharap: (1) Lumipat ng
a. Paguusap ni Tasyo at Ibarra – paghingi ng payo ukol sa
tinatrabahuan at lumipat kay Ibarra, (2) sunduin si Crispin at
pagtayo ng paaralan
b. “wag kang humingi ng payo sa akin” – pagsanguni sa c. Pagpasok ng magulang sa relasyon ng mga anak
isang baliw, hindi sumusuporta ang mga mayayaman sa
payo ng isang baliw Kabanata 37: Ang Kapitan-heneral
c. Pagyubok ng rosas sa hangin – pagiging matatag a. Mabuting pagkatao ng kastila
b. Kapitan-heneral: sangayon sa mga payo ni ibarra; hindi
Kabanata 26: Bisperas ng Pista bagay ang isip ni ibarra sa pilipinas
a. Magarbong pagdiriwang ng pista habang abala si Ibarra Kabanata 38: Ang Prusisyon
sa pag-aayos ng paaralan a. Pinakita ang iba‟t ibang estado ng buhay ng tao
b. May mga bagay na mas mahalaga pa kaysa sa mga b. Mabuti: pugay sa relihiyon, matibay na paniniwala sa
panandaliang okasyon o selebrasyon Diyos
c. Masama: paboritong santo, pamamalo ng agwasil, pilitang
Kabanata 27: Takip-silim pagsama
a. Ugaling Pilipino: (1) pagkaingit – pagkaingit ni Tiyago Kabanata 39: Doña Consolacion
kay Ibarra; magpapatayo na rin ito ng kumbento, (2) a. Nilikhang pangit ng manunulat: marimakim ang taong
mapagbigay – pagbigay ng relikaryo tumalikod sa sariling wika
b. Simbolismo: (1) ketongin – hindi ito nakakahawa dahil
sa paglapit ni Sisa dito; (2) sakit sa lipunan ang ketong Kabanata 40: Karapatan at ang Lakas
– korupsyon, gahaman, pagmamalabis, katamaran; -- a. Tungalian ng lakas ni Damaso at Ibarra
Pilipino: wala ng lunas ang sakit, Rizal: may lunas ito at b. Don Filipo at Kapitan
tugon c. Damaso sa pagpapaalis kay Ibarra
d. Paggambala ng mga sibil
Kabanata 28: Ilang Sulat
Kabanata 41: Dalawang Dalaw
a. Laman ng mga sulat: pangyayari sa pista tulad ng a. Dalaw ni Elias at ni Lucas
sugal, komedya, misa ni PMartin, misa mayor, kainan at b. Elias: mabuting pakay, mapagkumbaba; sabihing may
sayawan sakit si MC at pagpunta sa Batangan
c. Lucas: masama ang gahaman, oportunista; paghingi ng
Kabanata 29: Ang Umaga bayad-pinsala para sa taong madilaw
d. Sakit ng lipunan: pagkagahaman
a. Araw ng pista; malaking parte ng Noli ang nilaan para
sa pista Kabanata 42: Mag-asawang De Espadaña
b. Prusisyon – pagiging magastos; pagpapakita ng estado a. Doña Victorina: mapagmataas, mababa ang pagtingin sa
ng buhay ng bawat Pilipino Pil, mayabang at mayaman; kinahihiya ang pagkaPil
c. Intsik – pagbenta ng kandila; nagpabinyag -> b. Don Tiburcio: nagmamarunong na mga Pil, mahirap ngunit
nagpapakitang superior ang katolikong simbahan kastila; hindi lahat ng kastila ay mayaman
d. Tasyo – payak na kasuotan c. Pahiwatig ng mag-asawa: ginagamit ang Pil noon dahil sa
e. Hermano mayor – pagimbintang kumain upang mga yaman nito
ipakitang mayaman ito
Kabanata 43: Mga Panukala
Kabanata 30: Sa Simbahan a. Mga panukala ni Carlico: 1) trabaho para kay Linares, 2)
makahanap ng asawa si Linares
a. Sermon – nagkakahalaga ng P250; ngunit hindi nabibili
ang kabanalan Kabanata 44: Paggunam-gunam ng Kasalanan
b. Agua bendita – pagkawalang saysay ng kabanalan a. Pagkasakit ni MC
c. Tingin ni PDamaso kay (1) Ibarra – para sakanya ang b. Mga paraan ng paggamot: 1) pangungumpisal, 2) huwad
sermon, kaya making dapat ito, (2) PMartin – mas na paggamot
magaling magsermon si PDamaso
d. Alkalde – magarbong kasuotan; pinatotohanan ang Kabanata 45: Mga Pinaguusig
Filipino time o pagdating ng wala sa napagusapang a. Sawimpalad: a) Elias – hindi tulisan dahil ayaw nito ng
oras gulo; b) Kap Pablo – tulisan, nagalaga kay Elias
b. Kasawian ni Kap Pablo: nawalan ng anak (ginahasa),
Kabanata 31: Ang Sermon namatay sa paghanap ng hustisya
a. Unang bahagi: kastila; pugay sa patrong San Diego, pari
ang guardia sibil ng langit; hindi maiintindihan ng mga Kabanata 46: Ang Sabungan
Indyo a. Bahagi ng sabungan: pasukan, ulutan, ruweda
b. Ikalawang bahagi: tagalog; di nangungumpisal, pag b. Negatibong epekto ng sabong: pagpusta, pagasa sa
aalipusta sa mga indyo pagkakataon, napapabayaan ang pamilya
c. Pagpapakitang tao ni Damaso c. Positibo: samahan ng taong iba iba ang estado, katapatan
Kabanata 32: Ang Panghugos Kabanata 47: Dalawang Señora
a. Panghugos: panukalang bato a. Laban ng pilipino at ng kanilang kapwa
b. Ayos lamang na mamatay ang isang indyo b. Umaasa sa kapangyarihan ng asawa
c. Sinakal at tinulak ni Elias ang taong madilaw c. Kahinaan ng kababaihan at ng inang bayan na
d. Nahuhubog ang bayan sa paaralan; hindi lahat ng nagpapadala sa paligid nila
pamahiin ay totoo
Kabanata 48: Ang Talinghaga
Kabanata 33: Malayang Kaisipan a. Hindi na excommulgado si Ibarra
a. Mga lihim na kaaway ni Ibarra: mga dating kaaway ng b. Lumabas na espiya si Elias dahil wala ito sa talaan
ama c. Mga talinghaga/kaisipan: pagbisita ni ibarra nang nakita si
Linares at MC, ano ang paguusapan ni Elias at Ibarra sa
Kabanata 34: Ang Pananghalian lawa
a. Pagbalita na sa bahay ni Tiyago tutuloy ang Kap Hen
b. Napagusapan: sermon ni Damaso, paaralan, Don Rafael Kabanata 49: Tinig ng mga Pinaguusig
(pagpapahalaga sa magulang) a. Mga kahilingan: 1) pagtangkilik ng gobyerno, 2)
c. “pagmamagaling ng mga pilipinong nakapagaral sa labas” karangalan ng tao, 3) bawasan ang kapangyarihan ng sibil
d. Muntikan ng mapatay ni Ibarra si Damaso at prayle
b. Malaking impluwensya ang relihiyon
Kabanata 35: Mga Kuro-kuro
a. Kapitana Maria: tuwa dahil sa pagtangol sa ama Kabanata 50: Mga Kaanak ni Elias
b. Don Filipo: dapat ay nagtimpi si Damaso a. Pagsalaysay ni Elias ng nakaraan
c. Kababaihan: patay na si Damaso b. May paparating na unos na di kapansin-pansin
d. Magbubukid: hindi na matutuloy ang mga pangarap ng
anak Kabanata 51: Ang pagbabago
a. Liham ni Victorina kay Linares
Kabanata 36: Unang Panganorin b. Tauhang nagbago: Salvi – magiliw kay Ibarra; MC –
a. Excommulgado ni Ibarra masaya dahil napatawad si Ibarra, malungkot dahil
b. Pinagbawal si MC na makitapgkita kay Ibarra; hindi ikakasal na ito kay Linares
matutuloy ang kasal, posibleng pagbitay
Kabanata 52: Ang Baraha ng mga Patay at ang mga Anino e. May kaligayahan sa simpleng buhay
a. Anino: 1) Bruno, 2) Tarsilo, 3) Pedro, 4) Lucas
b. Padre salvi: pakana sa pagaklas, nagbigay kay Lucas ng Kabanata 64: Katapusan
pera; pakitang tao ang pagkamabait kay Ibarra a. Damaso: namatay sa sama ng loob
c. Hindi lahat ay ayon sa kung ano ang ginagawa nila b. Kap Tiyago: nawala ang kasarapan ng buhay
d. Pagka mangmang ng mga sibil c. Maria Clara: pumasok sa kumbento
d. Salvi: nagsesermon sa simbahan ni MC
Kabanata 53: Ang Mabuting Araw ay Nakikilala sa Umaga e. Dvictorina: nanatiling nagpapanggap
a. Mga nais na pagbabago ni Ibarra at Don Filipo f. Linares: namatay sa sakit na iti
b. Hinambing ni Tasyo si Ibarra kay Filipo dahil sa mga nais g. Alperes: umuwi sa Espanya
nitong pagbabago h. Dconsolacion: tuloy ang bisyo
c. Paraan ng pagsulong: 1) unahan – namumuno, 2) tagiliran
– nagpapadala, 3) hulihan – nagpapahila
Kabanata 54: Lahat ng Lihim ay nabubunyag
a. Mga lihim: 1) lihim na pag-aaklas – nalaman ng alperes, 2)
si Salvi ang nagpasimula ng rebelyon, 3) Si Don Pedro
ang nagbintang sa nunong lalaki at naging sanhi ng
kasawian nito
b. Nangibabaw ang pagnanais ni Elias na mahanap ang
pumatay sa mga nuno niya
Kabanata 55: Ang Pagkakagulo
a. Pagsunog ni Elias sa bahay ni Ibarra: pagwaksi sa galit;
pagbabalik loob kay Ibarra
b. Kahalagahan ng lawa sa nobela: pagkamatay ng ama,
pagkakaibigan
Kabanata 56: Sabi-sabi at pala-palagay
a. Natagpuan ang bangkay ni Lucas; pinatay ng sakristan
mayor (amorseko sa damit)
b. Nagpalitan ng kwento tungkol sa aklasang naganap
Kabanata 57: Vae Victis
a. Ayaw kilalanin ni Tarsilo ang limang bangkay (Pedro,
Lucas, Bruno)
b. Paghabilin sa kapatid na babae
c. Tarsilo: kahit na pinapahirapan, may dignidad pa rin at
marunong lumaban
Kabanata 58: Ang Sinumpa
a. Ang sinumpa: Ibarra – inisip ng tao na sya ang dahilan ng
mga kasawian sa bayan
b. Walang nakiramay kay Ibarra
c. Madalas na itinatakwil ang sariling mga kalahi dahil ayaw
nilang madamay
Kabanata 59: Pag-ibig sa bayan at kapakanang Sarili
a. Nakarating sa maynila ang nangyari sa San Diego
b. Don Primitivo: nilikhang tulad ni Dona Victorina;
nagsasalita ng latin kahit na walang nakakaunawa sa knya
c. Usapan: 1) heswita – sa ateneo mula ang mga pilibustero,
kuta ang paaralan ni Ibarra, 2) kaguluhan sa pagtitipon sa
Intramuros, 3) pagbibigay ng singsing ni Kap Tinong at
Kap Tinchang
Kabanata 60: Ikakasal si Maria Clara
a. Masaya si tiyago dahil hindi sya siniyasat ng kastila
b. Usapan ng mga babae: nakahanap na ng bago si MC
c. Usapan ng mga lalake: nilipat si Salvi sa Maynila
d. Mga liham na binigyang kulay ng mga tagapag-usig
e. Magpapakasal lamang para sa ama ngunit hindi bibitawan
ang sumpa kay Ibarra
Kabanata 61: Pamamaril sa Lawa
a. Naisip ni Ibarra ang himagsikan
b. Pagtalon ni Ibarra para maligaw ang mga sibil; binaril at
tinamaan sa balikat
c. Simbolismo: parating na pag-aalsa, pagbabago ng
katauhan ni Ibarra
Kabanata 62: Pagpapaliwanag ni Damaso
a. nalaman ni mc na patay na si ibarra
b. nalaman ni damaso na ikakasal na si mc kay linares,
nalamn rn nito na ayaw ni MC kay linares
c. "mas bagay ka kay linares" dahil sa estado nito sa buhay
kumpara kay ibarra
d. "kumbento o kamatayan": ayaw ni damaso na mag
monghe ang dalaga dahil sa mga hiwagang nagaganap sa
likod ng mga pader nito (hiwaga: pangaabuso ng mga
pari, gahasa, etc)
e. pumayag na lamang si damaso na magkumbento ang
dalaga, dahil ayaw nya itong magpakamtay
Kabanata 63: Ang Noche Buena
a. Malungkot ang bayan kahit noche buena
b. Natagpuang patay ang sakristan mayor
c. Pagkikita ni Sisa at Basilio (inakalang sibil si Basilio)
d. Nakita ni Elias si Basilio: sunugin ang bangkay nila (Sisa
at Elias) at hukayin ang perang tinago at mag-aral