S e m i n á r i o V e l hi c e F r a gi l i z a da
no ve m b r o 2 0 0 6 | S E S C A ve ni d a P a ul i s t a
A f o rm a ç ão de c u i d ad o re s : ac om p an h am e nto e av a l i aç ã o
T omi k o B o rn
Pan o ra ma s o br e a f o rm aç ã o d e cu i dad o r e s pr o fi s si on ai s e d e
cu i dad o r es i n f o rm ai s (pa r en t e s e ami go s) n o B ra si l e e m ou tr o s paí s e s.
Co n t eú d o s, o m ét od o d e ap r en di z ag e m e a qu al i fi caç ã o d os d o c en t e s qu e
f or ma m cu i dad o r e s. A sp e ct o s éti c o s e l eg ai s d a p r ofi s sã o .
1. I nt ro du ç ão
Na d é ca da d e 19 80 , n o s cu r s o s d e G e r o n tol o gi a S o ci al d o In sti tu t o
Se d es S api en ti ae , El vi ra Wa gn e r, pi o n ei r a e m g e r on t ol o gi a n o B ra sil
(j u n tam en t e c o m R aqu el Vi ei r a da Cu n h a), r e f e ri n do - s e à e xp r e ss ã o e m
i n gl ês ca r eg iv e r ou ca r ep r o vid e r , ch am ava a at en çã o d o s a l u n os p a ra o
te rm o cu idad o r , e x i sten t e n o v o ca bu l ári o p o rtu gu ê s . Qu em n ã o sab e
de s sa h i st ó ri a p en s a q u e o t e rm o cu i d ad or , ou m el h o r , cu i dado ra – poi s
sab e m os qu e é e st a u ma fu n çã o e x e r ci da m aj o ri tari am en t e po r mu l h e r e s
– s emp r e f e z p a rt e do l i n gu aj ar c omu m .
N es t e t ex to , fa r ei u m apa n h ad o d e al gu m as e xp e ri ên ci as d e
f or ma çã o d e cu i da do ra s d e qu e t en h o c on h e ci me n t o, i n cl u si ve p o r
pa rti ci paç ã o p e s s oa l . In t r odu z i r ei i n f o rm aç õ e s s ob r e o t ra bal h o e a
f or ma çã o d e cu i dad or a s e m ou t ro s paí s e s . C on cl u i rei i n di can d o
su g e st õ e s pa ra qu e s ej a , s e m d em o ra , r egu l am en t ad o o c u r s o d e
f or ma çã o d e cu i dad o ra s . C on si de r an d o a ca r a ct e rí sti ca f e mi n i n a d est a
fu n çã o, p en s ei em em p r ega r o t e r mo cu i dad o r n a f o rm a f emi n i n a ma s ,
ac ab ei d e si sti n do p o r o b edi ên ci a às r eg r as da n o s sa g ra máti ca .
2. A im po rt â nc i a d o cu i d ad o r
Mu i to s e e sc r e v eu e pe squ i s ou n os ú l timo s an os s ob r e o c u i dado r .
A mu dan ç a n a s ca ra ct e rí sti ca s et ári a s d a p opu l aç ã o b ra si l eira , s ob r etu d o
o au m en to d a po pu l aç ão d e i dad e s mai s av an çad as n o s ú l t i mos d e c ên i o s
e a s m odi fi ca ç õ e s n a fa mí li a b ra si l ei ra – saí da d a mu l h e r p ar a o m er c ad o
do tr ab al h o, di mi n u i ção d o s eu t aman h o e a mu l ti pl i caçã o de d omi cí l i os
ch efi ad o s p o r mu l h e r – t o rn a m e st e t e ma c ada di a m ai s i mp or tan t e . N o
XV C on g r e s so B ra si lei r o d e G eri at ri a e G e r on t ol ogi a r e al i z ado em j u n h o
de c or r en t e an o, f o r am ap r e s en ta do s 2 4 p ô st e r es s ob r e cu i d ad or e s .
N o en t an t o, s ã o ai n da p ou ca s as aç õ e s d e m ai o r i mpa ct o ,
e sp e ci al men t e d o p od e r pú bl i co , n o s e n ti do d e c ri ar m edi das d e ap oi o
c on c r e to a o s cu i da do r e s. Na r e al i dade , al gu m a s m e di d as i mp o rtan t es
f or am t oma da s e m n í vel n a ci on al , ma s s o f r er am i n te r ru p ç õ e s, p on d o a
pe rd e r v e rb as pú bl ica s e h o ra s d e t rab al h o v ol u n tá ri o d e p r ofi s si on ai s d e
saú d e e d e a ssi s t ên ci a s oci al .
Co m o ati vi dad e s atu al men t e em e xi st ên ci a, n ã o p od e m os d ei xa r d e
men ci on a r o s p r oj et o s d e t r ei n am en t o de c u i dad or e s qu e s e mu l ti pli cam
s ob a i n i ci ati va d e h o spi tai s, d e u n i v e rsi dad e s ou d e O N Gs . Ou t r o s
e x empl o s i mp o rtan t e s s ã o a Pa st o ral d a P es s oa Id o sa , o r gan i z ada p el a
i grej a C at ól i ca e m n í vel n aci on al , e o t r abal h o d es e n v ol vi do p el o D r .
O sc a r D el Po z z o, q u e pr o du z i u o ví d e o Cu id an d o d o id o s o e m ca sa e o
di spon i bi l i z ou pa ra mo vi m en t os d e i do s os e ó r gã o s pú bl i co s, t en d o em
vi sta a f o r ma çã o d e cu i da do r e s i n f or mai s.
Até h oj e , m e sm o n o s paí s e s mai s ri c o s, a mai o ri a d os i d os o s , c e r ca
de 9 5 %, c on ti n u a a s e r cu i dad a p el a fa mí li a. U m ví de o p a r a a o ri en ta çã o
de cu i da d or e s p r od u z i do n o s E sta d os Un i do s, n a d éc ada de 19 80 , di z i a
qu e a s fu n ç õ e s d e cu i da r d e u m a p e s s oa i do sa exi g em , p o r di a, q u at ro
h o ra s adi ci on ai s d e tra bal h o d o cu i dad o r . Imagi n em a mu l h e r b r asi l ei ra ,
qu e j á en f r en ta a du pl a j o rn ada d e t r abal h o . .. Al ém da s ob r e ca rga d e
tra bal h o , a fal ta d e p r epa r o , d e ap oi o e d e o ri en t aç ã o d o s cu i dad o r e s,
pod e l ev a r a i n t e r n aç õ e s d e sn e c es s á r i as d e i do s o s em i n sti tu i çõ e s d e
l on ga pe r man ê n ci a d e i do s o s ( IL P Is ) ou a at o s d e vi ol ên ci a co n t ra a
pe s s oa c u i dada .
As c on si d e ra ç õ e s a ci ma r es sal ta m a i mp or tân ci a da fo r m aç ão d e
cu i dad o r es d e i do s o s t an t o f o r mai s c om o i n fo r mai s . E m 1 998 , p o r
i ni ci ati va d a S e cr e t ari a d e E stad o d a A s si st ê n ci a S o ci al d o Mi n i st é ri o d e
Pr e vi d ên ci a e A s si st ên ci a S o ci al , c ol ab o ra çã o da S o ci ed ad e B ra si l ei ra d e
G e ri atri a e G e r on t o l ogi a e s ob a r e sp o n sabi l i dade d o D ep art am en t o d e
En f e rma g em G e ral e E sp e ci al i z ada da E s col a d e En f e rma g em d e Ri bei r ã o
Pr e t o- US P , f oi r eal i z ad o u m cu rs o i n titu l ado O P r o c e ss o de Cu i da r d o
Id os o , pa ra cap a ci taç ão d e fo r mad o r e s d e cu i dad o r e s . F o r am c on vi dad o s
40 p r ofi s si on ai s de vá ri as di s ci pl i n as, r ep r e s en ta n d o u m g r an d e n ú m e r o
do s es tad o s d o B ra s il . D e S ã o Pau l o , é r am os t r ê s , du a s da capi tal e u m a
de Cam pi n as , t oda s mu l h e re s: u ma a s s i sten t e s o ci al , u m a fi si ot e rap eu ta
e u m a en f er m ei ra . E ra u m cu rs o di n âmi c o qu e ti n h a c om o obj e ti vo
tra n s mi ti r c on h e ci men t o s t e ó ri c o s s o br e o en v el h e ci men to , a o m e s m o
te mp o em qu e i n tr odu z i a o s al u n o s a u ma m e to d ol ogi a de en si n o , a
me to d ol ogi a da p r o bl emati z a çã o , ba s e a da n a p e dag ogi a d e Pau l o F r ei r e .
Nã o f o ra m e squ e ci d as a s ati vi dad e s p a r a a i n te gr a çã o d o g ru p o , al ém d e
o fi ci n as , qu e ti n h am c o m o obj eti v o a s en si bi li z açã o d o s al u n os a o
pr o c e ss o d e en v e l h eci m en t o e a vi vê n ci a d e u ma si tu aç ã o d e
dep e n d ên ci a. O p ro gr ama p r evi a a f or ma çã o e m cad ei a, qu e l ev a ri a à
mu l ti pli caçã o p r og r e ssi v a d o n ú m e r o d e f o r mad o r e s e d e cu i dad o r es e m
tod o o t er ri t ó ri o n a c i on al .
N es s a o c asi ã o, u ma equ i p e mu l ti di sci pli n ar el ab o r ou t amb ém u m a
ap osti l a i n ti tu l ada Id o s o s: p r ob le ma s e cu id ad o s bá si c o s.
P ost e ri o r m en t e , u m g ru p o d e t ra bal h o s e r eu n i u vá ri a s v ez e s a fi m d e
el ab o ra r o P r og ra ma N aci o n al d e C u i dado r e s d e Id o s o s, c ri ad o p el a
po rt a ri a i n te rmi n i st e ri al 5.1 53 d e 7 d e ab ri l de 199 9. N e s sa s di scu s s õ es
pa rti ci par am r ep r e s en t an t e s d o Co n s el h o R e gi on al d e En f e rm ag em d e
Sã o P au l o, pa ra qu e f os s em mai s b e m d e fi n i das a s fu n ç õ e s do cu i dad o r ,
ma s n ã o s e p ôd e ch eg a r a u m a c on cl u s ão sa ti sf at ó ri a. In f e li z men t e , t od o
e ss e p r o c e ss o f oi i n te r r om pi do , n ão h a v en d o p e r sp e cti va d e qu e v en h a a
s e r r et o mad o n u m f u tu r o p r óxi m o .
Naqu el e m e sm o an o f oi pu bl i cad o, pel a s ec r e ta ri a aci ma ci tada , u m
do cu m en t o p r ep a r ad o p o r p e squ i sa do r e s do In sti tu t o d e E stu d o s
E sp e ci ai s d a PU C - SP , i n ti tu l ado Pu b l iciz ac ã o d o p ap el d o cu i dad o r
do mi cili ar . A d efi n i ção d e cu i da d or do mi ci li ári o, ci tada n o ca pí tu l o
C ar a ct e riz a ç ão d o p e rf i l do c u id a d o r, é aqu el e qu e ex e r c e a fu n çã o
de cu ida r d e p e s s oa s d e p en d en t e s n u m a r ela çã o d e p r o xim idad e fí si ca e
af eti va – o cu i dad o r p od e s e r d e sd e u m pa r en t e , qu e a s s u me o pap el a
pa rti r d e r ela ç õ e s f am ilia r e s , at é u m p ro fi s si on a l, e sp e cia lm en t e
tr ein ad o pa r a tal f im. A s fu n çõ e s d o cu id ad o r d omi ci lia r r ef e r e m - s e
e sp e cia lm en t e à aj u da n os h ábi to s d e v ida di á ria , n o s ex e r cí ci o s fí si c o s,
n o u s o d a m edi ca çã o , n a h ig i en e p e ss o al, n o s pa ss e i os e o u tr o s. ( . ..)
O qu e di sti n gu e e s s as du a s g ran d es cat eg o ri as d e cu i dad o r e s é :
a) O cu i dad o r r emu n e ra do é u ma p e s so a qu e r e c eb e
tr ei n am en t o e sp e cí fi co pa ra a f u n ç ã o e man t ém ví n cu l o s
pr o fi ss i on ai s p ar a e x e rc e r a ati vi dad e d e cu i da r, m edi an t e
u ma r e mu n e ra çã o .
b) O cu i dad o r v ol u n tá ri o é u m a p es s oa qu e , t en d o r el a çã o
fami l i ar, d e a mi z a de ou vi z i n h an ça , s e en c a r r ega ou
as su m e o s c u i dad o s d e u m d ep en den t e d en t r o d o
do mi cí li o.
E s sa s du a s cat e go r i as c o stu m am s e r den o mi n ada s n a l i te rat u r a
e xi st en t e c o m o cu i d ad or e s f o r mai s e i n f o rm ai s.
3. R e co nh e ci m en t o d a oc up a ç ão de c u id a d or p el o M i n is té r io
do T r a b a lh o, C l a s s if ic a ç ão B r a s il e i r a de O c up a çõ e s (C BO ) 20 00
( w w w.m te . go v. br )
A e m er g ên ci a d e u ma n ov a m od al i dade d e a ti vi dad e o cu p aci on al , a
de cu i da r d e u m a pe s s oa n a s a ti vi dade s d a vi da di ári a me di an te u ma
r emu n e r aç ã o, p as s ou a e x i gi r r e c on h e ci men to , tan t o e m fu n ç ã o da s
qu al i fi caç õ e s mí n i mas n ec e s sá ri a s, c o mo da r emu n e r aç ã o e d o r e gi st r o
em ca rt ei r a d e t r ab al h o. No c on t e xt o f ami li ar, a em p r egad a d o m és ti ca é
qu e m, al ém d e r e al iz ar s e r vi ç os d om é st i co s em g e r al , c o stu ma cu i dar d e
i dos o s. Ou t ra s pa s s ar am a s e r c on t rat a das , e sp e ci fi cam en t e p a ra cu i da r
do i d o s o, t en d o ou n ã o t en d o r ec ebi d o al gu m a f or ma çã o, s en d o
den o mi n ada s a c om p an h an t e s . Na s IL P Is pa ss ou a e xi sti r u m a fu n ci on á ri a
c on h e ci da c om o at e n den t e d e i do s o s .
A Cl as si fi ca çã o Br a s il ei ra d e O cu pa ç õ e s do Mi n i sté ri o d o T ra bal h o e
Em p r eg o pu bl i ca, p e ri odi c am en t e , u m cat ál og o n o qu al e s tão n om ea da s
e d e s c ri tas as o cu p aç õ e s d o m e r c ad o d e t r abal h o . S e gu n d o a su a v e r sã o
mai s r ec e n t e, CB O 2 000 , n o B ra sil h á c e r ca d e t r ês mi l o cu p aç õ e s e
dez oi t o m il tí tu l o s sin ôn im o s n om e ad o s p el a CB O . Pa ra d es c r e v er a s
ativ idad e s d o m er c ad o d e t rab alh o b r asi l ei r o, e s sa s t r ês m il ocu pa ç õ es
f or am a g ru pad a s e m 600 fam ília s o cu pac i on ai s . Um a fa mí lia ocu pa ci on a l
é u m c on j u n t o d e o cu pa ç õ e s sim ila r e s qu e c o r r e sp on d e a u m d omí n i o d e
tra balh o m ai s am pl o qu e o de o cu p aç ão . D e s sa f o r ma f oi d e s cri ta a
famí l i a o cu p a ci on al d e cu i dad o r e s , qu e c om p r e en d e c u i dado r e s d e
c ri an ça s , j ov e n s , adu l to s e i do s o s (CJA I). O c ódi g o de s sa fa mí lia
o cu pa ci on al é 516 2. O c ódi g o d e cu i dad o r d e i do s os é 5 162 - 10, o qu al s e
apl i ca ta mb ém a o u tr as d en omi n a ç õ es d e ss a cat e g o ri a: ac om pan h an t e
de i do s o s; cu i dad o r d e p e s so a s i d o s as e d ep en d en t e s; cu i dad o r d e
i dos o s d omi ci l i ar; c u i dado r d e i do s os i n sti tu ci on al ; e g er o - s i tter .
A d e sc ri ç ã o su má r ia di z : C u id a m d e b eb ê s, c ri an ça s, j o ve n s ,
adu lt o s e i d os o s , a pa rt ir d e obj e tiv o s e stab e l ec id o s p o r in sti tu i ç õ es
e sp e cia liz ad a s ou r e sp on sá v ei s di r et os , z e lan d o p el o b e m - e sta r , s aú d e ,
alim en t a çã o , h ig i en e p e s s oal , edu c aç ã o , c u ltu ra , r e c r ea ç ão e laz e r da
pe s s oa a s si st id a . R e ss al va qu e e s sa f a mília n ã o c o mp r e en de t é cn i c o s e
au xi lia r e s d e en f e r mag em , cu j o c ódi go é 322 2.
As c on di çõ e s g e rai s de e xe r cí ci o ap r e s e n tada s p el a CB O s ã o:
O t r aba lh o é e x e rc i do e m d o mi cíli o s o u in s titu i ç õ e s cu id a do ra s d e
c rian ça s , j o v en s, a du lt os e id o s os . A s ati vid ad e s sã o e x e rci da s c o m
algu m a f o rm a d e su p e r vis ã o, n a c on diç ã o d e tr aba lh o au t ôn om o ou
as sal a ria d o. O s h o rá ri o s d e t rab alh o sã o va ri ad o s: t e mp o in t eg r al,
r ev e z am en t o d e tu r n o ou p e rí od o s d et e rm in ad o s . N o ca s o de cu id ad o r e s
de in div ídu o s c om alt e ra çã o d e c omp o rta m en t o , e st ã o su j eit o s a li da r
c om s itu a ç õ e s d e ag r e ss ivi dad e .
Fo rm a çã o e e xp e ri ê n cia :
E s sa s o cu pa ç õ e s s ão a c e ssí v ei s a p e ss o a s c om d ois an o s d e
e xp e ri ên cia e m d o mic íli o s ou in stitu i ç õ e s cu ida do r a s pú b lic as , p ri vad a s
ou O N Gs , e m fu n ç õ e s su p e rvi si on ada s d e p aj em , m ã e - su b stitu ta ou
au xi lia r d e cu ida do r , cu ida n d o d e p es s oa s d a s m ai s v a ria das ida d es . O
ac e s s o a o emp r eg o tamb é m oc o r r e p o r me i o d e c u r s o s d e t r ein am en t o d e
f or ma çã o pr o fi s si on al bá si c o s, c on c omit an t e o u ap ó s a f or m aç ão mín i m a ,
qu e va ri a da qu a r t a s é ri e d o en sin o f u n dam en t al at é o en sin o m éd i o.
P od em t e r a c es s o o s tr aba lh ad o r e s q u e es tã o s en d o r e c on v er tid o s da
o cu pa ç ão d e at en d en t e d e en f e rm ag e m. N o ca s o d e a t en d im en t o a
el e vad o g r au d e d ep en d ên c ia , exi g e - s e f o r ma çã o n a á r ea d e s aú d e ,
de v en d o o p r ofi s si o n al s e r cla s si fic ad o n a fu n çã o d e t é cn i c o/au xil ia r d e
en f e rma g em .
Se gu n d o a m et o dol ogi a a d otad a p el a CB O , p ar a a d e s cri çã o da s
fu n çõ e s d o cu i dad o r i d en ti fi ca r am - s e , i ni ci al men t e, a s fu n ç õ es c omu n s
de s sa f amí l i a oc u pa ci on al , qu e f o r am , em s egu i da , o rg an i z ada s em s et e
gr an d e s gru p os :
A) Cu i dar d a pe s s oa .
B) Pr o m ov e r s eu b em - e sta r .
C) Cu i dar d a al i men ta ç ão d e cri an ça s , j o v e n s, a du l to s e i do s o s .
D) Cu i dar d a saú d e.
E) Cu i dar d o a mbi en t e do mi ci li ar e i n sti tu ci on al .
F) In c en ti v a r a cu l tu r a e a e du c aç ã o.
G) Ac om pan h ar CJA I e m p as s ei o s , vi ag en s e f é ri as .
Al ém d e d e s cr e v e r e ss a s fu n ç õ e s, a C BO 200 0 m en ci on a tamb é m
u m ou tr o gr u p o (Z) , r el ati v o à s c omp e tên ci as pe s s oai s q u e o cu i dad o r
de v e d em on st r a r e das qu ai s ci tar ei a s s e gu i n te s: man t e r a cap aci da d e e
o p r epa r o fí si co , e mo ci on al e e spi ri tu al ; d em on st ra r edu ca çã o e b oa s
man ei ra s; d e m on s tra r di s c ri çã o; ob ed e c e r a n o rma s e e st atu t o s
c on du z i r- s e c om m o ral i dad e.
In f el i z men t e , qu a n do s e ex ami n a o det al h am en t o d e c ada u m a
de s sa s f u n ç õ e s ( v e r sí ti o d a C B O), c on s tat a - s e qu e, em fu n çã o d o
pr o c e ss o ad o tad o n e ss a d es c ri çã o , c e rt o g rau d e n i ti dez d as fu n ç õ e s d o
cu i dad o r d e i d os o s é p e rdi do .
4. P r og r am a s de c a p ac it aç ã o d e c u id a do r es
4. 1. O pr og r a m a d e fo rm a ç ão d e fo r m ad or e s d e c u id a do r es . O
pr o c e ss o d e cu i da r de i do s o s m en c i on ad o a n t e ri o rm e n te p r evi a a
de fi n i ção d e u m cu r rí cu l o mí n i mo, r e c o men da va u ma m et o dol o gi a pa ra o
en si n o e a c apa ci ta çã o d e d oc en t es , a fi m d e r egu l am en t ar a f o r ma çã o
de cu i dad o r e s. C om o e ss e p r o c e ss o f oi i n te r r om pi d o , o s c u r s os qu e s e
r eal i z am n o Br a si l n ão s e gu em , a t é h oj e , u m a o ri en t aç ã o p ad r on i z ada ,
fi can d o s eu p r o gr a ma a c ri té ri o d o p r e pa ro p r o fi ssi on al e da e xp e ri ên ci a
daqu el e s qu e o o rga n i z am.
P od e- s e a fi rm ar qu e o p r og ra ma d e f o rm aç ã o d e f o r mad o r e s d e
cu i dad o r es f oi o t r abal h o d e m ai o r en v e rgad u r a r eal i z ado at é h oj e n o
Br a si l . E , c om o em s egu i da a o cu pa ç ão d e cu i dad o r f oi i n c l uí da n a CB O
2000 , p od e - s e di z e r qu e f o ra m da d o s os pa s s os i n i c i ai s pa r a s e
e st ru tu ra r u m c u r s o d e cap a ci taç ão d e cu i dad o r e s e m n í v el n a c i on al .
Ad emai s , c om o m u i tos p ro fi s si on ai s (i n cl u si ve est a au t or a) qu e
r e c eb e ra m e s sa f o rm aç ã o o r gan i z a r am c en t en a s d e cu rs o s pa r a
cu i dad o r es em i n ú m e r o s mu n i cí pi os , h o u v e u m acú mu l o d e e xp e ri ê n ci a s
qu e p o de ri am ap e r f ei ço a r a m et od ol ogi a d e en si n o e atu al i z ar e
en ri qu e c e r a ap o sti l a I d os o s: p r obl e ma s e cu i dad o s bá si c o s.
O s p ri n cí pi o s n o rt ea do r e s d e s s e cu r s o f o ra m el ab o rad o s a pa rti r d a
r e fl ex ã o t e ó ri ca d e G on çal v e s e c ol . ( 1 997) s ob r e o c u i dad o r e o cu i da do
h u man o:
1. O cu idad o h u m an o ou “cu ida r d e si” r ep r e s en t a a
e ss ê n ci a d o vi v er h u man o; a s sim , e x e r c e r o au t o cu i dad o é u ma
c on di çã o h u m an a . E ain da “ cu id a r d o o u tr o ” s em p r e r ep r e s en t a
u ma c on di ç ão t em p o rá ri a e ci r cu n stan c ial, n a m edi da e m q u e o
“ ou t r o” e stá im p os si bilita d o d e s e cu ida r ;
2. O “cu ida do r ” é u ma p e s s oa en v olvi d a n o p r oc e s s o d e
“cu ida r d o ou tr o ” – o id o s o , c o m qu e m vi v en c ia u ma
e xp e ri ên cia c on tín u a d e a p r en diz ag em e qu e r esu lt a n a
de s c ob e rta d e p ot en cia lida d es mú tu a s. É n e st a r ela çã o ín ti ma e
h u man a qu e s e r ev el am p o t en c iai s , m u ita s v ez e s en c ob e rt o s,
do id o s o e do cu id a do r . O id o so s e s en t irá cap az d e se cu id ar e
r e c on h ec e r á su as r e ais cap a cida d es ;
3. O cu id ad o r é u m s e r h u m an o d e qu alida d es e sp e ci ai s,
e xp r e ss as p el o f o rt e t r aç o d e a m o r à h u m an ida d e, de
s olid a ri eda d e e d e do aç ã o. C o stu ma d oa r - s e ou v o lu n ta ri ar - s e
pa ra a s á r ea s d e s u a v o ca çã o ou in cl in aç ã o. Se u s p r é sti mo s
tê m s emp r e u m cu n h o d e aj u da e ap oi o h u man o s , c om r ela ç õ es
af eti va s e c om p r omi s so s p o siti v o s.
O s cu rs o s pa ra a f o rma ç ã o d e cu i dad o r es d e v em vi s ar tan t o
àqu el e s qu e e x e rc e m a fu n ç ã o m edi an t e p aga m en t o , c o m o u ma a ti vi dade
pr o fi ssi on al , qu an t o a os qu e c u i dam d a pe s s oa i d o sa c o m q u em t em l aç o s
de pa r en t e s c o ou d e ami z ad e, s e m r e mu n er a çã o , c on f o r me d efi n em o s
c on c ei t o s d e cu i dad o r:
Cu i d ad o r i n fo rm a l :
É a qu el e qu e p r e s ta cu id ad o s à p e ss o a ido s a n o d omi cíl io , c om ou
s em v ín cu l o fa mili a r , e qu e n ã o é r e mu n e ra do .
P er fi l: p e s s oa s d e a mb os os s e x o s, p e r ten c en t e s à f amí lia ou n ã o,
qu e t ê m i d os o em ca sa e s e id en tif ic a m c om a s ati vid ad e s p e rtin en t e s .
De v em s e r a lf ab eti z ada s , g oz a r d e e sta do fí si c o e m en tal sau d áv el ,
po s su i r n o ç õ e s bá s ica s s ob r e o cu ida do d o id o s o e u ma c om p r ee n s ã o
mín im a d o p r o c e ss o d e e n v elh e ci m en t o h u man o .
Cu i d ad o r f or m a l :
P es s oa c apa cit ada pa ra au xi lia r o i do s o qu e ap r es en ta l i mita ç õ e s
pa ra r ealiz a r a s ati v i dad e s da vida q u o ti dian a , f az en d o el o e n tr e o id o s o,
a f amí lia e os s e rv iç o s d e saú d e ou da c o mu n id a de , g e r alm en t e
r emu n e r ad o .
P er fi l: t e r cu rs ad o o 1 º g ra u , s e r m ai o r d e i dad e e su b met i do a
tr e in a me nt o es p ec íf i co, m in i st r a do p or i ns t it ui ç ão r eco nh ec i d a, e m
ob s er v ân c i a ao co nt eú do o f ic i a lm en te a p rov a d o pa r a atu a r j u n to à s
pe s s oa s i do s as , g o z ar d e c on di ç õ e s fí si ca s e ps íqu i ca s sa u dá v ei s e
po s su i r qu ali dad e s ét ic a s e m o r ai s. Id en ti fi ca r - s e c o m a s a tiv ida d es
de s en v olv ida s (g ri f o da au to r a) .
Foi m en ci on ad a ai n d a a cat e g ori a d e cu i dad o r p r ofi s si on al , ma s
e sta s e rá omi ti da n e st e t ex t o, u m a v ez qu e s e t r ata d e p e ss o as qu e
po s su em edu ca çã o f o rm al d e n í v el su p e ri o r e ex e r c em fu n ç õ e s
e sp e cí fi ca s em c on f or mi dad e co m a s l egi sl a ç õ es das ca t eg o ri as
pr o fi ssi on ai s .
O cu i dad o r f or mal pod e s e r c on t r atad o p a ra t r abal h a r n a mo r adi a
do i d os o e c o stu ma s e r c h am ad o de cu i dad o r do mi c il i ári o. Qu an do
tra bal h a n u ma IL P I, pa s sa a s er i d en ti fi cad o c om o cu i dad o r i n sti tu ci on al .
Qu an t o à s h abi l i dade s e qu al i dade s qu e o cu i dad o r f o rm al ou
i n fo rm al d ev e d e s en v ol ve r , f o ra m e sp e ci fi cad as a s s egu i n te s :
H a b il i d ad e s t é cn ic a s : É o c on j u n t o d e c on h e ci me n t os t e ó ri c os e
pr áti c os ,a dqu i ri do s por m ei o da o ri en t aç ã o de p r o fi ss i on ai s
e sp e cia liz ad o s . E s s e s c on h e cim en to s irã o p r ep ar a r o c u idad o r pa ra
pr e sta r a t en ç ã o e c u idad o s a o id o so .
Q u a l id a de s ét ic a s e m o r ai s : S ã o atr ibu t o s n e c es s á ri o s pa r a
pe r miti r r el aç õ e s de c on fian ça , d ign idad e , r es p eit o e s e r c apa z d e
as su m i r r e sp on sabi l idad e s c om in i ci ati v a. Qu an d o n ã o f o r pa r en t e, d e v e
pr o cu ra r ada pta r - s e a os h áb it o s f ami lia r es , r e sp ei ta r a in timi dad e , a
o rgan iz a çã o e c r en ç as da fa míli a, ev ita n do in t e r f e r ên cia .
Q u a l id a de s em oc io n a i s: D e v e p o s su i r d om ín i o e e qu ilíb ri o
em o ci on al , f a cilid a de d e r el ac io n am en t o h u man o , c a pac ida de d e
c omp r e en d er o s mo men t os dif íc e is vi vi do s p el o id os o , d e v e s e ad apt a r
às mu da n ç as s o f rid as p or el e e a f amí l ia, e t e r t ol e râ n ci a an t e situ a ç õ e s
de fru st r aç ã o p es s o al.
Q u a l id a de s f ís i c a s e in te l ect u a i s : De v e p o s su i r saú d e fí si ca ,
in clu in d o f o r ça e e n e rg i a, c on d iç õ e s e s se n c iai s n a s situ a ç õ es e m qu e
h aj a n e c e ssi dad e d e ca r r eg ar o id o s o ou lh e da r a p oi o p a ra s e v e sti r e
cu id a r da h i g i en e p e ss o al . S e r cap az d e a va lia r e a dmin is tra r sit u a ç õ es
qu e en vo lv e m aç õ e s e t o mad a d e d ec is õ e s.
Mot iv a ç ão : É c o n diç ã o f u n da m en ta l a em pati a p o r id os o s .
Val o riz á - l os c om o g ru p o so ci al , c on sid e ran d o q u e o “ cu i d ad o” d e v e s e r
u m c om pr o mi ss o p ri o rit ár i o, p e s s oal e t amb ém d a s o ci ed ad e .
O cu id ad o r d e id o s o s d ep en d en t e s d e v e o rga n iz a r su as ta r e fa s de
cu id ad o d e m od o a te r o po r tu n id ad e s d e s e au t o cu id ar . Mu ita s v e z e s , o
cu id ad o r s e s ob r e ca r r eg a n as su a s ativ i dad e s e s e e squ e c e de qu e é u ma
pe s s oa qu e t amb é m n e c es sit a d e cu i dad o s. A fa mília d e v e a val ia r e s s e
tra balh o , em c on j u n to c om p r o fis si on ais , e plan ej a r ati vida d es p a ra
ido s o s e cu i dad o r e s . Cu r s o s sã o n e c e s sá ri o s , v is an d o à o ri en t aç ã o a o s
cu id ad o r es d o cu id a do co m o ou t r o e c o n sig o m e sm o .
O c on t e ú d o pr o g ram áti co p r op o st o p el o pr og r ama :
• D o en ça s mai s c om u n s n a v el h i ce ;
• Al te ra ç õ e s d os ó rg ão s d o s s en ti d os ;
• C on si de ra ç õ e s s ob r e a al i men ta çã o d o i do s o;
• Ada pta ç õ e s ambi e n tai s;
• Hi gi en e , v e stu á ri o e cu i dad o s c o m a p el e;
• T ran st o rn o s d o s o n o: i n s ôn i a e s on ol ê n ci a e xc e s si va;
• Al te ra ç õ e s do c om p o rta me n t o: i rri ta çã o , agi taç ão e
ag r es si vi dad e;
• In stabi l i dade e q u ed as ;
• P e rd a i n v ol u n tá ri a d e u ri n a e d e f ez e s . C on sti paç ã o i n t es t i n al ;
• S ob r e a d em ên ci a;
• E m e rg ên ci a n o d o mi cí li o; e
• U so d e m e di cam en to s.
Ca rga h o rá ri a: 40 h o ra s p r es e n ci ai s.
4. 2 Cu r so re a l iz a do p e lo C e nt ro Ex p er i me nt a l P úb l ic o de
Fo rm a ç ão Pr of i s s i on a l , p ro g r am a “ A pr e nd e nd o a Ap r e nd e r”.
Cu r s o r e al i z ado c o mo u m e xp e r i m en t o , s egu i n do a s di r e t ri z e s e a
me to d ol ogi a ad ota d as n o p ro g ram a “A p r en d en do a A p r en d e r” .
• Pú bl i co- al v o: p es s oa s d a c o mu n i dad e da z on a l e st e da ci dad e d e
Sã o Pau l o , i n t e r es s ada s e m s e qu al i fi car pa r a o at en di men to a o i d o so , n a
su a p r óp ri a m o ra di a ou em i n s ti tu i çõ e s, p os si bi li tan do - l h e s a i n s e rç ã o em
u ma n o v a o cu p aç ã o n o m e r cad o d e t rab al h o.
• R equ i si to s pa r a p a rti ci pa çã o:
Idad e mí n i ma d e 1 8 an o s.
E s col a ri dad e mí n ima equ i val en t e à 4a s é ri e do e n si n o
fu n da m en tal .
• Ca rg a h or á ri a: 1 3 0 h o ra s , di st ri bu í das e n t re
30 h o r as p ar a H abi l idad e s Bá si ca s;
54 h o r as p ar a H abi l idad e s E sp e cí fi ca s ( e n v el h e ci men to );
30 h o r as p ar a H abi l idad e s d e G e stã o;
16 h o r as d e vi v ên ci a em i n sti tu i ç õ es (p ar a i d os o s); e
10 h o ra s p a ra o d es en v ol vi men t o de p o rta - f óli o
(i den ti fi ca çã o , d o c u me n ta çã o , v e ri fi c aç ão d e c apa ci da de s p r é -
adqu i ri da s e d e e x pe ri ên ci as d e vi da, e su a o rgan i z a çã o n u ma
pas ta) .
O cu r s o vi sa va , c o mo f oi c ol o cad o a c i ma, à i n s e r çã o d o fu tu r o
cu i dad o r n u ma n o va ocu pa çã o n o me r ca d o d e t ra bal h o . Se gu i n do
me to d ol ogi a p r óp r i a, o cu r s o f oi o rg an i z ad o pa r a p r op o r ci on ar
h abi li dade s e sp e cí f i cas r el ati va s a o en v el h e ci men t o, ma s ta mb ém
h abi li dade s bá si ca s do cu i dad o r c om o p e s s oa h u m an a na su a
c omu n i c aç ã o c om a p e ss o a i d os a . Al é m di s s o , n as a u l as d e sti n ada s à s
h abi li dade s d e g e st ã o , f o ram ab o rd ada s qu e st õ e s r el ati va s ao s p ri n cí pi os
de éti c a e v al o r e s m o rai s e ao s cu i dad o s n ec e s s ári o s p a ra o
de s en v ol vi men t o p r o fi ssi on al .
4. 3 C ur s o l iv r e pr of i s s io n a l iz an te o fe r ec i do p e lo I ns ti tu to
Di a co n a l B et h e sd a p a r a a f o rm a ç ão de A s s is te nt e e m G er o nto l og i a .
Re c on h e ci do c om o cu rs o l i vr e p el a S e c r eta ri a d e E sta do d e
Edu c aç ã o e d o D e sp o rt o d e S an ta Cat a r i n a, o cu r s o p r ofi s si on al i z an t e d e
As si st en t e em G e r o n tol o gi a fu n ci on a e m Pi rab ei r aba , Sa n t a Cata ri n a .
• R equ i si to s pa r a a pa rti ci paç ã o:
Idad e mí n i ma d e 1 8 an o s.
E s col a ri dad e: 2 º g r au c ompl et o.
• Du ra çã o : 24 m e s e s.
Pa rt e t e ó ri ca 70 4 h o ra s/ au l a.
Pa rt e p rá ti ca 2 .15 0 h o ra s, c om o fu n ci on á ri o s d a In sti tu i ção
Be th es da ( IL P I) .
• Fr e qü en ta r à n oi te a E s c ol a T éc n i ca e m En f e rma g em n o c en t r o d e
Joi n vi l l e.
E st e cu r s o f oi m en c i on ad o aqu i p o rqu e ta mb ém é c on h e ci do co m o
cu rs o pa r a f o rma çã o d e cu i dad o r e s. En t r eta n t o, el e s egu e u m a
me to d ol ogi a pa r ti cu l ar, ad ota da p el o In sti tu t o Di a c on al B eth e sd a, qu e
e xi ge d oi s an o s de f o rm a çã o em te mp o i n t eg ral . C om o s egu e m
c on c o mi tan t em en t e u m cu r so d e en f e rm ag em t éc n i ca , o s cu i dad o r es
r e c eb em u ma qu al i fi ca çã o b a stan t e s u pe ri o r àqu el a e sp e ci fi cad a p el a
CB O .
5. Q ue m e m pr e g a os cu i d ad o re s f o r m ai s ?
Famí l i as à s q u ai s c o stu m am s e r e n ca mi n h ad os p or ag ên ci a s
e sp e ci al i z adas em c ol o c aç ã o de c u i dado r e s. Ou t r as v ez e s , são
en ca mi n h ada s p or p e ss o a s q u e j á e mp r eg a ram u m d et e r mi n ad o cu i dad o r .
In sti tu i ç õ es d e l on ga pe r man ên ci a pa ra i do s o s v êm em p r eg an d o
cu i dad o r es c o m ou s em q u al i fi caçã o . A R e s ol u çã o da Di r et o ri a C ol egi ad a
283 , qu e ap r o v ou , em s et emb r o d e 2 0 05, o R e gu l am en t o T écn i c o pa r a o
Fu n ci on am en t o da s In sti tu i çõ e s d e L o n ga P e rma n ê n ci a p ar a Id os o s , n o
arti g o 4.6 .1 .2 . , r e f e r en t e a r e cu r so s h u man o s p a ra cu i d ad os a o i d os o,
e sp e ci fi ca o n ú m e r o d e cu i da do r e s q u e u m a IL P I d e v e r á p o s su i r em
fu n çã o d o gr au d e d ep en d ên ci a e n ú m e r o d e i d o so s , ma s n ã o es cl a r ec e a
qu al i fi caçã o exi gi da.
6. A lg u m as ex p e r i ên c i as i nt er n a ci o n a i s.
6. 1 C u id a do r e s d o mi c il i á r io s n a Es p a nh a
Nã o é u m a p r o fi s s ão co m ti tu l aç ã o h om ol o gad a c om u m a cl ara
de fi n i ção d e fu n ç ã o n em d e c o n t eú d o s f o rm ati v os .
Ou t r o s n om e s pa ra cu i dad o r e s: au xi l iar d e aj u da em d omi cí l i o,
ge r o cu l to r , tr abal h a do r f ami l i ar.
O s cu r s os sã o r e al iz ad os p o r v á ri as a c ad emi as ou admi n i s tra ç õ e s
pú bl i cas , ma s s em r e c on h e ci men t o d o M i ni sté ri o d a E du c a çã o .
Re c on h e c e- s e a i m po rt ân ci a d e qu e o cu i dad o r s ej a ca pa ci tad o e
r e c eba su p er vi sã o d e as si st en t e s o ci al , e q u e e sta atu e e m c o o rd en a ç ão
c om o s s er vi ç o s d e saú de , p r o po r ci o n an d o at en ç ão i n t e gr al , e fi ca z e
e fi ci en t e . Al ém da f o rm aç ã o i n i ci al , d ev e h a v e r f o rma ç ã o p e rm an en t e .
N o i n í ci o, o s cu i d ad or e s er am c on t r atad o s p el o In sti t u to d e
Mi gra ç õ e s e S e r vi ç o s S oci ai s d o Mi n ist é ri o d e T ra bal h o e As su n t o s
So ci ai s ( IMS E RS O) pa ra p r e st a r s er vi ç o s a p en si on i sta s d o Si s t ema d e
Se gu ri dad e So ci al .
P ost e ri o r m en t e , o s mu n i cí pi os pa s sa r a m a c o n t r ata r o s c u i dado r e s
pa ra at en d er e m a i do s o s e m g e ral , ma s, atu al m en t e , al gu n s mu n i cí pi os
mai o r e s e u r ban i z ad os co n t rat am e mp r es as ou c o op e rati v as p ar a
pr e sta r e m e s s e s s e r vi ç os .
Na z on a ru ral é mai s f r eqü en t e a c on t r ata çã o d e cu i dad o r e s p el as
pr e f ei tu ra s .
As a s s oci a ç õ es s e m fi n s l u cr ati v o s, as c oo p e rati va s e as ON G s ,
c om o Ca ri ta s e C ru z V e rm el h a , al ém d e o u t ra s en ti da d es vi n cu l ada s à
Ig r ej a , sã o a s m el h o r e s p r e st ad o ra s d e s e r vi ç o s.
A fo r ma çã o d e v e i n cl u i r as ta r e fa s d e cu i da r , o r e sp ei to à
i n ti mi dade e o a c om pan h a m en t o n a s fa s e s t er mi n ai s d a vi da .
O IMS E RS O pu bl i c o u u m ex c el en t e man u al d o cu i dad o r: Cu an d o la s
pe r s on a s ma y o r es n e c e sitan a yu d a: g u ia p a ra cu ida do r e s y f amil ia r e s.
Volu m en 1 . Cu ida r s e y c u ida r m ey o r; V olu m en 2 . R e s olv i en do pr o bl em as
difí cil e s .
6. 2 C u id a do r do mi ci l i á ri o n o J a p ã o
O s cu i da d or e s d o mi ci li ári o s s ã o c on h e ci do s c om o “ h o m eh el pe r s ” . O
si st em a d e cu i dad o do mi ci li ári o f oi c ri a do ofi ci al men t e e m 1962 , qu an do
o g ov e rn o i n cl u i u r e cu rs o s pa r a e st e p r og ra ma n o o r ça m en to an u al .
O s cu i dad o r e s er am , i n i ci al men t e , d on a s - d e- ca s a c on t r atad as pa r a
e sta s fu n ç õ es (o g r au d e e sc ol a ri dad e da p opu l a çã o j a p on e sa é el e va d o
– c e rc a d e 90 % c o m pl etam o en si n o m é di o)
Atu al m en t e a f o rma çã o d o cu i dad o r s e d á em t r ê s n í v ei s e , pa r a
pod e r t rab al h ar , é e xi gi da pel o m en o s a f o rm a çã o e m d oi s n í vei s , o qu e
si gn i fi ca r eal i z aç ão d e u m cu rs o d e 410 h o ra s, i n cl u i n do u m e stági o
pr áti c o d e 1 22 h o ra s.
A f o rm a çã o ob e d ec e a u m p r og ra ma ú n i co r e c on h e ci do e m t od o o
te r ri tó ri o n a ci on al .
O s cu r s o s s ão r e al i z ados p o r o rgan i z açõ e s g o v e rn am e n tai s e
o rga n i z aç õ e s p ri v a das . Um a pa rt e d o s e stu d o s (n í v el I) p od e s e r
r eal i z ada p o r c o r r es pon dê n ci a .
O s cu i dad o r es sã o e mp r ega d os p el o s s e rvi ç o s d e cu i dad o r es
do mi ci li ári os d a S eg u ri dad e S o ci al e at e n de m di ari am en t e o d omi cí l i o d e
vá ri o s i d os o s . O at en di m en t o é g ra tu i to , ma s, d e sd e ab r il de 200 0, o
tra bal h ad o r n o J apã o pa s s ou a c on t ri bu i r, a pa rti r d e 40 a n o s d e i dad e ,
pa ra u m si st ema d e Se gu r o pa r a S e r vi ç o , qu e po s si bi li ta a c ob e rtu ra d e
at é 90 % d e qu al qu e r m od al i dade d e s e r vi ç o pa ra o i do s o , a pa r ti r d e 65
an o s .
6. 3 A r ge nt i n a – Pr og r a m a d e fo r m aç ão de fo rm a d or e s d e
cu i d ad or e s d e id o so s (i n fo @c u id a do re s de a n ci a n os .c o m)
Co n st a d o t e xt o obti d o n o sí ti o a c i ma qu e a As s o ci aç ão d e
G e r on t ol ogi a S oci al de S an ta F é a ssi n o u , e m fi n s d e 200 0, u m c on v ên i o
c om a S e c r eta ri a d e T e r c ei ra Idad e e Açã o S o ci al da A rg en ti n a pa ra a
f or ma çã o d e f o rm ad o r e s d e c u i dad or e s do mi ci li ári os d e i d o s os . El ab o r ou
pa ra es s e p r og r am a u ma ob ra mu l ti mí di a (li vr o , ví de o e C D) qu e f oi
en t r egu e a o s p ri mei r o s f o rma d o re s d o p a í s.
Obj eti v o s:
1. E sta b el e c er u m c on s en so qu an t o a o s c ri té ri o s pa r a a f o rm aç ão
de cu i dad o r es d o mi c il i ári os d e i d os o s;
2. E sta b el e c er a s ba s es p a ra a a c r ed i taçã o d os cu i dad o r e s
do mi ci li ári os n a A rg en ti n a .
O p r og ra ma s e r eal i z a p o r m ei o d e t r ê s n í vei s d e c ap a ci taç ã o:
Cu r so 1 . Qu al i fi ca ç ão d e f o rma d or e s de cu i dad o r e s d omi ci li ári o s
de i do s o s: m odal i dade p r e s en ci al c en t ra li z ada.
Obj eti v o s:
• Qu al i fi car f o rma d o r e s d e cu i dad o r e s do mi ci li ári os d e i d o s os c om
bas e n u m p r og r ama ú n i c o n aci o n al qu e t en h a em vi s ta a pr ob l emáti c a
bi opsi c o s s oci al da v el h i ce n a A rg en ti n a, si st e mati z e p r o c edi me n t os e
té cn i ca s p a ra a a bo rd ag em d o i do s o e s e aj u st e a o s a sp e c to s cu l tu r ai s
das r egi õ e s on d e s e r e al i z a a ca pa ci taç ão , p er mi ti n do a f o rma ç ã o d e
cu i dad o r es d o mi ci li ári o s d e i d os o s , tan t o s qu an t o s f o r em n e c es s á ri os .
• Cap a ci tar os fo r m ad or e s pa r a qu e p o s sam s er b e m - s u c e di dos n a
c o or d en a çã o d o s cu r s os .
• C ri a r e sp a ço s d e i n te r câ mbi o d e e x pe ri ên ci as e d e i n t eg r aç ã o
c om r el a çã o ao s c on h e ci men t os , às h abi li dade s e à s ati tu de s q u e se
es p er a qu e a d qu i r a m e d e se n vo l ve r, po r m ei o d e cu rs o s d e f o rm aç ã o,
o s r ec u r s o s h u man o s qu e d es e mp en h a m as ta r ef a s i n e r en t e s a o Cu i dad o r
Do mi ci li ári o d e Id o s os n a A rg en ti n a (c on si de r an d o as ada pta ç õ e s
r egi on ai s e l o cai s) pa ra h om o g en ei z ar e oti mi z ar o s s e r vi ç os qu e s ã o
pr op o r ci on a d os a o s i dos o s e à s su a s fa mí li as.
Cu r so 2 . F o r ma çã o d e d o c en t e s do s Cu rs o s d e F o r m aç ão d e
Cu i dad o r es D omi ci l iári o s d e Id o s os ( CF CD I): m od al i dade p r e s en ci al l o cal
c om ap oi o d e t el e c o n f e r ên ci a s.
N es t e se gu n d o n í v el d e cap aci ta çã o , cad a f or mad o r t ran smi t e a
i n fo rm aç ã o r ec e bi da a u m g ru p o d e pr o fi ssi on ai s p a ra qu e p os s am s e
de s en v ol ve r c om o d o c en t e s d e u m CF C D I.
Cu r so 3. Fo r ma çã o d e cu i dad o r es do mi ci li ári os de i d o s os e
n i vel aç ã o d e cu i dad o r e s d o mi ci li ári os d e i do s os .
• O s i n t er e s sa do s q u e n ã o ti v e r em pa rt i ci pado d e al gu m cu r s o c om
ca ra ct e rí sti c as s em e l h an te s d ev e rã o r ea li z ar o CFC D I c ompl et o .
• Aqu el e s qu e ac r edi tam ter r e al i z ado um cu r s o co m
ca ra ct e rí sti c as s e m el h an t e s p od e r ão f az e r a Av al i ação D i agn ó sti ca . S e
f or e m ap r o vad o s n e sta a v al i ação , r e a li z arã o o Cu r s o d e Ni v el a çã o d e
Cu i dad o r es D o mi ci liári o s d e Id o s o s.
Cu r so 3. 1 F o rma çã o d e cu i dad o r e s d o mi ci li ári os d e i do s os .
• C on di ç õ e s pa ra a d mi ssã o :
T e r mai s d e 18 an o s
Apr e s en t a r at e stad o d e b oa s aú d e
Apr e s en t a r at e stad o d e b oa c on du ta
T e r c om pl eta do o en si n o fu n dam en tal (7 an o s)
• Du ra çã o : Qu at r o me s e s . Ca rg a h o r ári a: 320 h o ra s
• M od al i dade:
1. A ti vi dad es qu e s e r eal i z am em s al a de au l a – e xp o si ç õ e s
te ó ri ca s , t eó ri c o - p r áti ca s e a val i açã o e i n teg ra çã o 16 0 h o r a s
2. Ati vi dad e s n o do mi cí li o d e i do s o s – e stági o p ráti c o
mon i t o rad o (d oi s i do s os ): 160 h o ra s
Uma p a rt e d o e stá gi o po d e s e r e m i n sti tu i çõ e s d e l on g a
pe r man ên ci a p a ra i do s os ou c en tr o - di a
Cu r so 3. 2 Ni v el aç ã o/p ad r on i z aç ã o d e cu i dad o r es d o mi ci liári o s d e
i dos o s
• C on di ç õ e s pa ra i n gr e s s o :
Id ên ti ca s a o cu r s o r egu l a r d e f o rm aç ã o de cu i dad o r es
Apr o va ç ão n a Av al i açã o Di agn ó sti ca
• Du ra çã o : D oi s m e s es , s en d o 20 a 80 h o ra s em s al a d e au l a,
dep e n d en d o da s n e c e ssi dad e s c on st atad as n a A val i aç ão
Di agn ó sti c a, e 80 h o ra s d e e st ági o p rát i co .
7. E m b u sc a d e p i s ta s de aç ã o
Ap es a r d e n ã o t e r t i do a p r et e n s ã o d e r eu n i r i n f o rm a ç õe s s ob r e a
f or ma çã o d e cu i dad o r e s em t o do o t e r r i tóri o n a ci on al , o si mpl e s f at o d e
te r m e d eti d o n a l ei tu r a e an ál i se d o m at eri al qu e d e s c r evi n e st e t e xt o ,
al ém d e u ma r e fl e xã o s ob r e a s e xp e r i ên ci as qu e eu m es ma acu mu l ei ,
o rga n i z an do cu rs o s pa ra cu i dad o r es n a ci dad e d e S ã o Pa u l o e n os
mu n i cí pi os da r egi ão m et r op ol i tan a, m e l ev a a e xp o r o qu e s egu e:
N o B ra si l , d e 1 998 a 1 999 , f o ra m dad o s o s pa s s os i n i ci ai s pa r a a
e st ru tu ra ç ão d e u m P r og r ama Na ci on al d e F o rma çã o d e C u i dado r e s c om
a d e fi n i ção d e u m c u r rí cu l o mí n i mo, el ab or a çã o d e u m a m et od ol o gi a d e
en si n o e r eda ç ão de u m ma t eri al di dáti c o. E c om o a o cu pa ç ão f oi
de s c ri ta e i n cl u í da n a Cl as si fi ca çã o Br a si l ei ra d e O cu p aç õ e s 2 000 , o
pe r fi l de sta cat eg o r i a o cu p aci on al t o rn ou - s e mai s p r e ci s o, f aci l i tan do a
tar e fa d e o rgan i z a r o s cu r s os d e f or ma ç ão d e cu i dad o r es .
N o en tan t o, c om o u m t emp o c on si de r áv el pa s so u d e sd e qu e o
Pr o g ram a N aci o n al d e F o rm aç ã o d e Cu i dad o r e s f oi el ab o rad o , é
i n di spen sá v el u ma a val i açã o e atu al i z aç ão d e s s e p r og ra ma , i n c o rp o ran d o
c on t ri bu i çõ e s d e v ári a s e xp e ri ên ci as be m - su c e di das d e f or ma çã o d e
cu i dad o r es , b em c o mo i n f o rma ç õ e s di s pon í v ei s d e o u t r os p aí se s .
Até h oj e, t em si d o dad a p ri o ri dad e a o s cu rs o s d e f o rm aç ão d e
cu i dad o r es i n f o rm ai s, fi can do r el e gad a a s egu n d o pl an o a f o r ma çã o d e
cu i dad o r es f o r mai s , dei x an d o u ma l ac u n a qu e d e v e s e r pr e en ch i da . É
pr e ci s o r ev e r o p e r fi l de st e s cu i dad o r e s, r e s sal tan d o as c ar ac t erí s ti ca s
qu e o s i d en ti fi ca m c om o cu i dad o r e s qu al i fi cad o s (v e r CB O 200 0 e
de s c ri çã o d o cu i da do r i n fo r mal d o pr og ra ma O p r o c e ss o d e cu id a r d o
ido s o) .
Se ri a d e s ej á v el a o rg an i z aç ã o d e cu rs o s e sp e cí fi c o s pa ra o s
cu i dad o r es f o r mai s. Qu an d o não h ou v e r c on di ç õ e s pa ra cu r s o s
e sp e cí fi co s , a f o rm aç ão d e cu i da do r e s i n f o rmai s e f o rm ai s p od e ri a s e r ,
i ni ci al men t e, n u m mó du l o b ási c o c om au l as t e ó ri ca s e t e ó ri c o - p rá ti ca s.
Na s egu n d a eta pa , o s cu i da do r e s f or m ai s d ev e ri am p a rti c i par d e au l a s
c ompl em en t ar e s di r e ci on a da s à s su a s r e sp on sabi l i dade s n o d o mi cí li o do
i dos o ou n a i n s ti tu i ção , al é m d e r eal i z ar u m es tági o su p e r vi si on a d o.
A o rgan i z a çã o d o s cu i da do r e s f o r mai s e m ca t eg o ri a o c u paci on al
n ão m e r ec eu mai o r e s at en ç õ e s ap ó s a su a i n cl u sã o n a CB O 2 000 . A
e xi st ên ci a d o s cu i dad or e s , co m ou s e m p r epa r o , qu e of e r e c em s eu s
s e rvi ç o s à s fa mí li as ou à s ILP Is é f a to r eal e su a d e m an da t en d e a
au m en ta r . P o rtan to , u rg e r e t oma r est a qu e stã o . Igu al m e n te , e st á p ar a
s e r d e fi n i da a su p e r vi sã o d es s e s cu i dad o r e s. A su p e rvi s ão pod e r á s e r e m
gru p o , r eal i z ada s e man al ou q u i n z en al men t e, e d e v e ab r a n ge r a s pe ct o s
s oci ai s e d e saú d e.
T od o pr o gr am a d e e n si n o d e v e e st ar su j ei to a av al iaç õ e s e
r e fo r mu l aç õ e s p e ri ó di cas . P o r i s s o , é p r e f erí v el qu e o P ro g r ama N aci on al
de F o rma çã o d e C u i dado r e s s ej a r e vi st o e p ost o l og o em ex e cu çã o ,
e vi tan d o q u e o n í v el d e exi g ên c i as a cad ê mi ca s ou i n sti t u ci on ai s a di e
i n ter mi n av el m en t e a su a ex e cu çã o .
L ev an d o e m c on ta a exi s t ên ci a d e cu i dad o r es c om bai x o n í vel d e
e sc ol a ri dad e , é r ec om en dá v el qu e o s p r og ra ma s p a ra a f o rm a çã o d e
cu i dad o r es p r o cu r e m ad e qu a r s eu n í v el d e co mpl e xi dad e às n e c e s si dad es
de s sa p op u l açã o . D o m e sm o mo d o, a me to d ol ogi a d e en si n o d e v e p r ev e r
a c on st ru çã o d o sa be r a p a rti r d o s ab e r d a s al u n a s, c on f o rm e p r ev ê a
me to d ol ogi a d a p r o bl emati z a çã o .
Nã o ba sta p r op o r ci o n ar f o r ma çã o a cu i d ad or e s i n fo r mai s , é pr e ci s o
as s eg u ra r - l h e s o ri e n taç ã o e ap oi o c on t í n u os , s ej a n o s e rvi ç o h o spi tal ar ,
s ej a n o d omi cí l i o do i do s o.
Ca s o s e d e fi n a u m cu r rí cu l o p ad r on i z ado pa r a a fo r m aç ão d e
cu i dad o r es , é r e c o men dá v el a ad o çã o d e u m si s t ema d e a val i açã o
di agn ó sti ca , à s em e l h an ça d o p ro g ram a da A rg e n ti n a, t en d o em vi st a a
n i vel aç ã o/pa d ro n i z açã o d e u m/ a al u n o/a q u e i n f o rm e t e r f ei t o u ma
f or ma çã o d e cu i dad o r e s c om u m cu r rí cu l o se m el h an t e.
A e xp e ri ên ci a da Arg e n ti n a n o s l e m br a qu e mu i t o mai s cu rs o s
pod e m s e r o r gan i z a do s p o r m ei o d e cu r s os à di st ân ci a , d e sd e qu e h aj a
mat e ri al di dáti co m u l ti - mí di a e m on i to r e s d evi da me n t e tr ei n ad os .
A lg u m as p ub l ic a çõ es p a r a c ui d a do r e s
CA OV IL LA , V . P .; C AN IN EU , P . R . ( c o o rd .) V o c ê n ã o e stá s oz in h o . Sã o
Pau l o: A BRA Z, 2 002 .
C en t r o E xp e ri m en t al Pú bl i co d e F o r ma çã o P r o fi ssi on al Cu ida do r de
ido s o s. S e c r et ari a d o Emp r eg o e R el aç õ e s d o T rab al h o , 199 9.
GR AN D I, I. C on v er s an d o c o m o cu id ad o r a d o en ça d e Al z h e im e r . B el ém:
G ra fi sa , 199 8.
K ARSC H , U. M . S . ( o rg .) En v elh e cim e n to c om d ep en d ên c ia: r ev e lan d o
cu id ad o r es . Sã o P a u l o: E DUC , 19 98 .
LU ND , F . ; MA DL AL A, N. Ca rin g f o r El de rl y P eo pl e: A w o r kb o ok . Nat al :
Un i ve r si ty o f N atal Pr e s s , 199 3.
Se c r eta ri a d e E sta do e A s si st ên ci a S o ci al /Mi n i stéri o da Pr e vi d ên ci a e
As si st ên ci a S o ci al Ido s o s: p ro bl em a s e cu id ad o s b á si c os . B r así l i a, 199 9.
Se c r eta ri a d e A s si st ên ci a e D e s en v ol vi men t o S oci al . Vi ve r e s e r cu id ad o
em in sti tu i çã o a sil ar . Man u al pa r a cu i da do r e s d e i d os o s , s/ d .
T r oc ón i z , M . I. F. ; C e r ra to , I. M . e V ei ga, P. D. Cu an d o la s P e r s on a s
Ma yo r e s N e c esi tan Ayu d a . Gu i a p ar a cu i dad o r e s y fa mi li ar e s, v ol u m en 1;
Cu ida r s e y cu id a r mej o r , v ol u men 2; R es ol vi en d o p r obl em a s di fí c el e s .
In sti tu t o de Mi gra ci on e s y S e rvi c i os S o ci al es
( IMS E RS O)( Im s e r so ?)/ Mi n i sté ri o d e T r a baj o y A su n t o s S o ci al es , 19 97 .
WA ND E RL E Y , M . B . P u bli ciz aç ã o d o p ap el d o c u ida d o r d om ic ilia r . Sã o
Pau l o: IE E /P UC; B r a sí li a: S e c re ta ri a d e As si st ên ci a S o ci al /MPAS , 199 8.