Workshop 3_ Fund Management of Mineral-Related Resources

2009 он

Монгол улсад эрдэс

баялагтай холбогдсон

сангийн удирдлагыг

хэрэгжүүлэх нь



Гэрри Хоукэр

Үндэсний сангуудын удирдлагын олон улсын

зөвлөх захирал



www.mercer.com

Хөрөнгө оруулалтын шийдэл гаргах мөчлөгийн хүрээ

Стратеги

Moниторинг боловсруулах

хийх









хэрэгжүүлэлт



Mercer 1

Тогтворжуулалтын сангийн үүрэг, зөвлөх, х/о-ын менежер,

х/о-ын зуучлагч





Х/О-ын зорилго Сан/зөвлөх







Х/О-ын стратеги Сан / зөвлөх







Менежерийн бүрэлдэхүүн

Сан / зөвлөх

& томилгоо





Үнэт цаасны хөрөнгө оруулалт/х/о-ын

Х/о-ын менежерүүд

баталгаа







Х/о-ын удирдлага Зуучлагч /ХО банк









Хяналт/мониторинг Сан /зуучлагч / зөвлөх





Mercer 2

Mercer-ийн үйлчлүүлэгчид ……..





 Тэтгэврийн сангууд



 Даатгалын компаниуд



 Засгийн газрын Үндэсний хэмжээний сангууд / эх орны баялгийн

сангууд

 Бусад хөрөнгө оруулагчид –банкууд, жижиг үйлчилгээ үзүүлэгч

зөвлөхүүд гэх мэт ..

 Хэт том хэмжээний үндэсний сангууд



 Буяны сан байгуулагч,өглөг үйлдэгчид, хандивлагчид ба

сангууудыг үүсгэн байгуулагчид

 Их хэмжээний хөрөнгө өмчлөгч хувь хүмүүс









Mercer 3

Илтгэлийн бүтэц агуулга





 Газрын тос & түүхий эдтэй холбогдсон сангууд



 Сангийн харилцааг Монголд хэрэгжүүлэх нь



 Монгол улсад тогтворжуулалтын сангийн засаглалын бүтэц

тогтолцоо бүрдүүлэх нь

 Тогтворжуулалтын сангийн хуримтлалаар хөрөнгө оруулалт

хэрхэн хийх вэ?

 Дүгнэлт









Mercer 4

Газрын тос ба түүхий эдийн

холбогдолтой сангуудын тухай

ерөнхий ойлголт









Mercer 5

Сангуудын төрөл ба хэлбэр





 Газрын тос ба түүхий эдийн холбогдолтой эх үүсвэр бүхий

сангуудыг дараах хэлбэрээр ерөнхий ангилал тогтоодог:

– Тогтворжуулалтын сангууд

– Хуримтлалын сангууд буюу урт хугацааны нөөц



 ОУВС мөн “Санхүүжүүлэх сан” гэсэн ангилал хэрэглэдэг бөгөөд

энэ нь сангуудын дээр дурдсан хоѐр төрлийг өөртөө багтаадаг.

– Практикт энэхүү нэр томъѐоны ангилалд ихэнх сангууд

багтдаг.









Газрын тос & түүхий эдийн холбогдолтой сангууд нь эх орны

баялгийн сангийн нийтлэг бүрэлдэхүүн болдог.







Mercer 6

Газрын тос, түүхий эдийн холбогдолтой сангуудын жишээ







Сангийн нэр Орон Байгуулаг- Хөрөнгийн

дсан он хэмжээ,

тэрбум US$



Улсын тэтгэврийн сан Норвеги 2005 326



Кувейтийн “Х/О-ын агентлаг” сан Кувейт 1982 ~200



ОХУ-ын Нефть, хийн сан ОХУ 2004 191



Орлого зохицуулах сан Алжир 2000 47



Нефтийн үндэсний сан Казакстан 2000 38



Аляскийн байнгын сан АНУ 1976 27



Эдийн засаг, нийгмийн Чили 2006 18

тогтворжуулалтын сан



Албертийн уламжлагдсан Канад 1976 15

хуримтлал/хөрөнгө оруулалтын сан

Тогтворжуулалтын Хуримтлалын Санхүүжилтийн





Mercer 7

Газрын тос, түүхий эдийн холбогдолтой

сангуудын жишээ



Сангийн нэр Орон Байгуул Хөрөнгийн

агдсан хэмжээ,

он тэрбум US$



Нефтийн тогтворжуулалтын сан Иран 1998 13



Нефтийн улсын сан Азербайжа 1999 11

н



Түүхий нефтийн илүүдэл орлогын данс Нигери 2004 9



Виоминий эрдэс баялгийн Х/О-ын сан АНУ 1974 4



Нефть бүтээгдэхүүний сан Зүүн Тимор 2000 3

Timor



Уламжлалт ба тогтворжуулалтын сан Тринадо 2005 3

Тобаго



Нефтийн тогтворжуулалтын сан Мексик 2000 2



Орлого тэнцвэржүүлэх нөөц сан Криват 1956 0.4



Гидрокорбанатын үндэсний сан

Тогтворжуулалтын Мавритин

Хуримтлалын 2006 санхүүжилтийн

~0.3



Mercer 8

Тогтворжуулалтын сангийн ажиллагааны үндсэн зарчим



Эрдэс

Сангийн санхүүгийн баялгийн Эрдэс баялгийн

Х/О-ын өгөөж орлого бус орлого



Сангийн эх үүсвэр

бүрдүүлэх журам









Сан Төсөв









Сангаас зарцуулах Төсвийн зарлага

журам









Mercer 9

Тогтворжулалтын санг эрдэс баялгийн үнэ өссөн үед нэмэгдүүлж,

үнэ буурсан үед нь зарцуулна



Тогтволржуу-

лалтын

сан





Эрдэс Эрдэс баялгийн

баялгийн орлогын гүйцэтгэл

төсөвлөгдсөн

орлого









Тогтворжуу-

лалтын сан





эрдэс Эрдэс баялгийн



баялгийн орлогын гүйцэтгэл

төсөвлөгдсөн

орлого



Mercer 10

Тогтворжуулалтын сангийн эх үүсвэр бүрдүүлэхэд

баримталдаг нийтлэг зарчим (олон улсын практик/туршлага)



 Эрдэс баялгаас орох орлогыг тэнцвэржүүлж тооцож түүний хувийн жинг

тогтоох (Норвегид мөрддөг арга илүү зохистой)

 Эрдэс баялгаас орох орлогоос үнэ өсөхөд орох орлогыг тусгайлан тооцох

үнийн түвшинг тогтоож уг орлогын зориулалтыг нь заах

– Хэдийгээр энэ үнийн түвшин тогтооход сүбъектив тал гарах боловч

Нигерт мөн үүнтэй ижил төстэй аргыг хэрэглэдэг.

 Эрдэс баялгийн төсөвлөгдсөн орлогод үнэ өссөнөөс орох илүүдэл

орлогыг хувиар тодорхойлж өгнө.

– Тринадо Тобаго-д хэрэв эрдэс баялгийн төсөвлөгдсөн орлогоос уг

төрлийн бодит орлого тухайн улиралд 10 хувь илүү гарсан тохиолдолд

тэрхүү давсан хэсгийг тухайн санд шилжүүлдэг.





Эрдэс баялгийн төсөвлөгдсөн орлогоос давсан хэсгийг тооцох, түүнийг санд

шилжүүлэх талаар нарийвчилсан илүү сайн журам баталж мөрдөх нь чухал.









Mercer 11

Тогтворжуулалтын санг зарцуулахад

баримталдаг нийтлэг зарчим (олон улсын практик/туршлага)

 Зүүн Тиморийн Нефтийн санд шилжүүлсэн орлогын нийт дүнгээс жил бүр 3 хувийг нь

зарцуулахад баримталдаг томъѐоны арга хэрэглэж болох.

 Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухайн жилийн орлогын зохих хэсгээр тооцож зарцуулах

хувилбар байж болох

 “Сангийн зарцуулалт” –ын горим нь хандивлалттай ижил агуулгатай ба уг сангийн бодит

үнэлгээ цаашид тогтмол хадгалагдах зарчмыг баримталдаг.

– Энэ нь гол төлөв цэвэр тогтворжуулалтын зориулалттай сан гэхээсээ илүүтэй

“санхүүжилтийн зориулалттай сан”, эсхүл, хуримтлалын зориулалттай сантай холбоотой How

diffe

асуудал юм.

ne

 Сангаас төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлэхдээ төсвийн хариуцлагын тогтолцооны хүрээнд

шийдвэрлэнэ.

– Тухайлбал: уг сангаас төсвийн алдагдлыг хаахдаа төсөвлөгдсөн орлогоос бодит гүйцэтгэл

нь бага нөхцөлд энэхүү зөрүүг санхүүжүүлнэ.

– Тринадо Тобаго-д гэхэд хэрэв нефтийн орлого нь түүний төсөвлөгдсөн хэмжээнээс тухайн

жилд хамгийн багаар тооцоход 10 хувь, түүнээс дээш дутах нөхцөлд уг сангаас тэрхүү

орлогын дутууг нөхдөг журам бартимталдаг.





Эрдэс баялгийн төсөвлөгдсөн орлогоос давсан хэсгийг тооцох, түүнийг санд

шилжүүлэх талаар нарийвчилсан илүү сайн журам баталж мөрдөх нь чухал.





Mercer 12

Монгол улсад хэрэгжүүлэх

онцлогийн талаарх зөвлөмж

Эх орны баялгийн санг юуны тулд байгуулах вэ?





 Тогтворжуулалтын сан: түүхий эд (зэс, алт, нефть зэрэг)-ийн үнийн

хэлбэлзэл нь төсвийн орлогын савалгаанд үзүүлэх нөлөөллийг

бууруулахын тулд

 Нөхөн сэргээдэхгүй хөрөнгийн орлогыг “Голланд өвчин” эдийн засагт

тусахаас сэргийлж гадаад зах зээлд санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг

төрөлжүүлэн хийхэд зориулах

 Олон улсын хөрөнгө оруулалтын сан: олон улсын хэнмжээнд тэрхүү

илүүдэл нөөцийг өндөр эрсдэлтэй багцад оруулах нь түүнээс олох

хүлээгдэх өгөөж богино хугацаанд харьцангуй өндөр байж болох

 Хөгжлийн сан: нийгэм эдийн засгийн, эсхүл аж үйлдвэрийн хөгжлийн

бодлогыг дэмжих, ингэснээр орны нийт өсөлтийн түвшинг нэмэгдүүлэх.

 Тэтгэврийн нөөцийн сан: ирээдүйд тэтгэврийн сангийн өглөгийг бодит

мөнгөн хуримтлалтай болгох.

Түүхий эдэд суурилсан эдийн засагтай дийлэнх орнууд эхий ээлжинд эх орны баялгийн

сан байгуулахдаа эдийн засгийг тогтворжуулах зориулалтаар байлгах нь зохистой.







Mercer 14

Эрдэс баялгийн орлогоос бүрдүүлэх сангийн

удирдлагын гол зорилго

 Монгол улсыг хөгжүүлэх сангийн 1/” хэсэг нь хуримтлалын ба тогтворжуулалтын злориулалтай

байсан боловч үлдэх дийлэнх хэсэг нь урсгал зарлага ба төсвийн хөрөнгө оруулалтын

агуулгаар зарцуулагдсан.

– Өөрөөр хэлбэл дээрх ажиллагаа нь санг байгуулахын ач холбогдлыг бараг үгүйсгэсэн.



 Үнэн хэрэгтээ дээрх сангийн зориулалт нь тэргүүн ээлжинд төсөв тогтворжуулах, эдийн засгийн

тогтвортой байдлыг хангах асуудлыг баталгаажуулах чиглэл барьсан бол илүү оновчтой байх

байв.

– Ингэснээр эрдэс баялгийн үнийн савалгаа төсвийн орлого, зарлагын хэлбэлзэлд нөлөөлөх

нөлөөг иллү сайн сааруулж чадах байсан.

– Цаашид байгуулах тогтворжуулалтын сан ийм зорилго агуулах нь сайн.

– Төсвийн аливаа бусад зарлага нь зөвхөн төсвийн хүрээнд л явагдах ба төсвийн гадуурх

аливаа хуримтлал, тогтворжуулалтын сангаас санхүүжигдэхгүй байх ѐстой.

 Хэрэв хуримтлалын ба тогтвлоржуулалтын сан хожим дээрх тогтворжуулалтын шаарлагыг

бүрэн хангаад илүүдэж байна гэж үзэхээр их хэмжээтэй болсон нөхцөлд түүнийг хэрхэн

зарцуулах асуудлыг авч үзэхэд оройтохгүй.

– Жишээ нь: Сангий бүтэц, бүрэлдэхүүнийг ОХУ ба Чилийн туршлагаар эхлээд

тогтворжуулалтын хэрэсэл болгон ашиглаад дараа нь зарцуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх

дэс дараалал баримтлах нь зүйтэй юм.









Mercer 15

Эрх зүйн орчин бүрдүүлэлт ба удирдлагын тогтолцооны

нийтлэг загварчлал



Сангийн санхүүгийн Эрдэс Эрдэс баялгийн

Х/О-ын өгөөж баялгийн

Сангийн эх үүсвэр бус орлого

бүрдүүлэх журам орлого









Тогтворжуу- төсөв

лалтын сан



Сангаас санхүүжилт

хийх журам Төсвийн зарлага









 Дээрх загварыг гол төлөв тогтворжуулалтын зориулалттай сангийн тогтолцоонд

хэрэглэдэг

– Тринадо Тобаго-д Уламжлалт хуримтлалын сангийн, Чилийн Эх орны баялгийн

сангийн бүрэлдэхүүнд багтдаг хоѐр сангийн жишээ үүний гол жишээ юм.

– Норвегийн засгийн газрын тэтгэврийн сангийн бүтэц тогтолцоо нь имөн дээрх

зарчимд суурилдаг.



Mercer 16

Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн төсөлд

тусгагдсан тусгай шаардлагын дагуу

баримтлах сангийн гүйлгээний зарчим

 Санал болгож байгаа шаардлага нь:

– Төсөвлөгдсөн эрдэс баялгийн тэнцвэржүүлсэн орлогоос давсан уг төрлийн

бодит орлогын гүйцэтгэлийн зөрүүг Тогтворжуулалтын санд шилжүүлэх

– Төсвийн орллого тооцоход суурь болгох эрдэс баялгийн гол төрлийн

бүтээгдэхүүний үнийг түүний түр зуурын хэлбэлзлээс цэвэршүүлж олон

жилийн дунджаар тооцож хэлбэлзлийн түвшинг аль болох бууруулах түвшнээр

төсвийн тооцоонд авах

 Төсвийн тусгай шаардлага нь байгайлийн гамшиг болон эдийн засгийн огцом

бууралтын нөхцөлд төсвийн зарлагын өмнөх уламжлалт зарлагыг бүрэн

санхүүжүүлэх түвшинд хадгалж чадах нөхцлийг баталгаажуулсан байх.

 Дээрх тохиолдолд тогтворжуулалтын сангаас хийх шилжүүлэг нь:

– Хэрэв гүйцэтгэлээр гарсан тухайн жилийн бодит орлого нь төсвийн тусгай

шаардлагыг баримталж тооцсон мөн жилийн төсөвлөгдсөн зарлагыг бүрэн

санхүүжүүлэхэд хүрэлцэхгүй бол тэрхүү зарлагын зөрүүг нөхөн

санхүүжүүлэхээр Тогтворжуулалтын сангаас шилжүүлэг хийж болох нөхцөл

заасан нь зохистой юм.









Mercer 17

Зэсийн үнийн түүхэн хандлагыг гулссан дунджаар

тооцоолсон төсөөлөл

9000





8000





7000





6000

Copper Price









5000





4000





3000





2000





1000





0

1987



1988



1989



1990



1991



1992



1993



1994



1995



1996



1997



1998



1999



2000



2001



2002



2003



2004



2005



2006



2007



2008



2009



2010

Years Ending 30 June

Average Copper Price for Year 4-year moving average







Mercer 18

Төсвийн тусгай шаардлага тогтооход Оюу толгойн орд

ашиглагдахтай холбогдсон зарим өгөгдөхүүнийг харгалзах



 Оюу толгой төсөлд тусгагдсанаар уг ордод тогтоогдоод байгаа 16 сая тонн зэс, 11

сая унц алтыг 35 жилд олборлоно гэж үзсэн.

– Энэхүү мэдээлэл ОУВС-аас 2007 оны 2-р сард гаргасан “Уул уурхайн салбар

ба хөгжлийн Санд нийцүүлсэн төсвийн сахилга” тайланд тусгагдсан байгаа.

 Дээр тогтоогдсон ордын нөөцийг жил бүр тэнцүү хэмжээнд олборлох бөгөөд энэ нь

жилд 457 мянган тоннн зэс, 314 мянган унц алт байх болно.

Энэ нь жилд (457мян.тн х 5500$ + 314 мян. унц х 1000$=3 триллион $) борлуулалт

хийнэ гэсэн үг. Үүнээс орох орлогыг засгийн газарт ногдох хэсгийг тооцох

болно.

 Энгийнээр бодоход Монголын засгийн газарт орд ашиглалтын төлбөр (Royalty) –

оор ногдох орлого одоогийнхоор 5 хувиар тооцвол жилд 150 тэрбум $-ын орлого

З/Г-т ногдоно.

 2009 оны байдлаарх ханш 1600төг =1US$ гэж тооцоонд авав.



 Дээрх орлогоос байгуулагдах сангийн санхүүгийн хөрөнгө оруулалтын жилийн

дундаж өгөөжийг АНУ-ын Treasury notes-ийн жилийн дундаж өгөөжөөр тооцоход

3.8 хувь гэж хамгийн багаар тооцоонд авав.







Mercer 19

Төсөвт харгалзан үзэх зэсийн дунджилсан үнийн төлөв

байдлын ирээдүйн төсөөлөл

 Зэсийн дундажлан тооцсон үнийн таамаглалыг дараах байдлаар авч үзвэл:



Copper Gold

Forecast Average Actual Forecast Average Actual

2007 7108 644

2008 7838 834

2009 4784 882

2010 5000 6182 5500 1000 840 900

2011 5500 5905 6000 1000 904 910

2012 5700 5496 6000 900 898 800

2013 6100 5900 5800 800 853 850

2014 5900 5925 6500 810 843 840

2015 6500 6200 7000 860 838 880

2016 7000 6575 6200 900 868 910

2017 6500 6550 6500 950 895 940

2018 6600 6575 6800 970 925 990

2019 7000 6625 5600 1000 960 980

2020 6000 6225 6300 970 970 960







 Хүрсэн бодит түвшнээр бус олон жилийн дундпжаар тэнцвэржүүлж

тооцсон таамаглалын өгөгөдөхүүн







Mercer 20

Төсөвлөсөн болон гүйцэтгэлээр төсөвт орох эрдэс баялгийн

орлогын хөдөлгөөний төлөв байдал: өмнөх тооцоонд суурилсан байдлаар



300.0

--- Жишээ ---

Projected Mineral-Related Revenues (MNT billion)









250.0







200.0







150.0







100.0







50.0







0.0

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Years ending 30 June



Budget Actual



Mercer 21

Хэрэв тогтворжуулалтын сан эхлэлийн хуримтлалгүй байгаа нөхцөлд

дээрх төсөөллийн дагуу тус санг байгуулна гэж үзвэл

80.0

--- Жишээ ---



60.0







40.0

MNT Billions









20.0







0.0







-20.0







-40.0

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Years Ended 30 June

Inflows to Fund Outflows from Fund Investment Returns Fund Assets





Mercer 22

Сангийн үйлчлэлээр төсөв тогтворжуулахад үзүүлэх

ирээдүйн нөлөөг харуулбал:

--- Жишээ ---

0.0

Projected Shortfall in Fiscal Budget (MNT billions)









-5.0







-10.0







-15.0







-20.0







-25.0







-30.0







-35.0

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Years Ended 30 June



Without Fund With Fund



Mercer 23

Тогтворжуулалтын санд хуримтлал үүсгэхэд тавигдах шаардлага ба

зохицуулалттай холбогдсон зарим санал ба зөвлөмж



 Тогтворжуулалтын сангийн хуримтлалыг бий болгоход уян хатан

зохицуулалт байж болох хэдий ч эхний шатанд зарим нэг хатуу нөхцөл

зааж болох.

– Жишээ нь: хэрэв эрдэс баялгийн үнэ 2010 оны төгсгөл хэсэгт 2007-

2008 оныхоос зохих хэмжээгээр давахаар болж мэдэх юм.

– Дээрх нөхцөлд үнийн хүрсэн түвшнээр тооцсон төсвийн орлогоор бус

урт хугацааны дундаж үнийн түвшүний орлого баримтлах хэрэгтэй юм.

 Гүйцэтгэлээр гарах орлого нь янз бүрийн шалтгаан, нөлөөгөөр

төсөвлөсөн орлогын түвшнээс дээш, доош хэлбэлзэх тохиолдол түгээмэл.

Тухйалбал:

– Эрдэс баялгийн төсөвлөсөн орлогын үнэ ам. доллараар

илэрхийлсэнээс өөрөөр байх

– Төгрөгийн америк доллартай харьцах ханш өөрчлөгдсөнөөс

– Үйлдвэрлэлийн түвшин хэлбэлзсэнээс.









Mercer 24

Тогтворжуулалтын сангийн

засаглалын бүтэц

Тогтворжуулалтын сангийн засаглалын талаар

санал болгож байгаа тогтолцоо

 Сантай холбогдох хууль гаргах

УИХ  Сангийн үйл ажиллагаа явуулах

процессийг зөвшөөрөх





 Сангийн удирдлагын журмыг хөрөнгө

оруулалт, тайлагналын асуудлыг багтааж

Засгийн газар гаргах





 Х/О-ын бодлогын талаар сайдад зөвлөх

 Үйлчилгээ үзүүлэгч, удирдлагын асуудлаар

Сангийн яам сайдад дэмжлэг үзүүлэх

 Сангийн үйлчилгээ эрхлэгчтэй гэрээ байгуулж

хэрэгжүүлэх

 Сангийн байдлын талаар тогтмол тайлагнал

Х/О-ЫН ЖУРАМ

Зуучлагчийн үйлчилгэний гэрээ







Х/О-ын

Зуучлагч

менежерүүд





 Тусгай эрх хэмжээний дагуу Хөрөнгийн баталгаагт байдлыг

сангийн хөрнөгийг удирдлах хангаж, Х/О-ын бүртгэл эрхлэх







Mercer 26

Хөрөнгө оруулалтын эрх олголт





 Сангаас хийх хөрөнгө оруулалтын бодлогыг Сангийн сайд тогтоохоор

хуульчлах

– Энэ нь бас бидний зөвлөмж юм.



 Сангийн яам нь Х/О-ын стратеги, журам, тусгай хязгаарлалтыг

хамруулсан Х/О-ын эрх хэмжээг тодорхойлж өгөх

– Ийм зарчмыг хэрэв Төв банкинд нь хөрөнгө оруулалтын менежерийн

үүрэг гүйцэтгэх эрх олгогдсон бол Норвегийн болон бусад орнуудын

тогтворжуулалтын сангуудад баримталдаг.

 Ист Тиморт жишээ нь: Сангийн яам ба төв банк хооронд байгуулах

сангийн удирдлагын гэрээний жишгийг

http://www.bancocentral.tl/PF/ сайтаас үзэж болох.

 Ийм жишигтэй уян хатан нөхцөл бүхий гэрээг Монгол банк, сангийн яам

хооронд байгуулж болох тухай нөхцлийг хуульчлах.









Mercer 27

Зуучлагч гэж хэн бэ?





 Зуучлагч гэдэг нь сангийн хөрөнгийн аюулгүй байдлыг хангах, гүйлгээг

хийх, орлого цуглуулах, хөрөнгийн үнэлгээг тооцож байх, хөрөнгө

оруулагчдад шаардлагатай мэдээлэл цуглуулж тархаах үүрэгтэй.

 Үүний дотроос нэн чухал нь хөрөнгийн үнэлгээний хөдөлгөөн хийж,

хөрөнгө оруулалтын гүйлгээг хийж бүртгэлд авах, тайлагнах асуудал юм.

 Хөрөнгө оруулалтын гүйлгээг дотоодын ба олон улсын хөрөнгө

оруулалтын менежерүүдийн ажиллагааг хамруулсан байдлаар нэгтгэн

хийнэ.

 Сангийн хөрөнгийн аюулгүй байдлыг чиг үүргийг хөрөнгийн удирдлага,

хөрөнгө оруулагчдын оролцоог зааглах арга замаар хангана.

 Зуучлагч буюу үйлчлэгч нь мэдээж банк байна.

– Зуучлагч банкинд байршсан Сангийн өмчлөгч, эзэмшигчийн хөрнөнгө

нь тухайн зуучлагч банкны хөрөнгөөс тусдаа тусгаарлагдсан байна.









Mercer 28

Зуучлагч банкны хариуцлага





 Уг хөрөнгийн гүйлгээг эрхэлж аюулгүй байдлыг хангах



 Сангийн үйл ажиллагаанаас орох орлого ба ногдол ашиг цугларуулах



 Үнэт цаасны үйл ажиллагаа ба түүний гүйлгээг станлдартын дагуу эрхлэх



 Мөнгөн урсгал ба хөрөнгөийн багцын тайланг хөрөнгө оруулалтын

менежерүүдэд гаргаж тайлагнах

 Сангийн хөрөнгө оруулалтын хараат бус үнэлгээ/хөрвүүлэлтийг эрхлэх



 Нягтлан бодох бүртгэл, татвар, Х/О-ыг зорилгод нийцүүлсэн байдал ба

гүйцэтгэлийн талаарх бүх тайлан, тайлагналыг эрхэлнэ.









Mercer 29

Хууль эрх зүйн бүтэц/агуулга





 Mercer бол хуулийн фирм бус бөгөөд монголын хуулийн орчныг мэдэхгүй.

– Иймд хуулийн талаас зөвлөлгөө өгөх чиг үүрэггүй, тийм зорилго

агуулаагүй.

 Гэхдээ: Монголд хөгжлийн сан, хүний хөгжлдийн сан бол хараат бус сангийн

төрөл хараахан бус засгийн газрын төсвийн хүрээнд багтах сан юм байна.

– Энэ үүднээс аваад үзвэл дээрх сан нь Норвегийн сангийн тогтолцоотой

ижил төстэй тал байна.

 Сангийн хараат бус байдлыг хангасан хууль тогтоомж мөрдөх нь нийтлэг

зүйл мөн бөгөөд түүний онцлог нь:

– Уг сан нь төсвийг бүрэлдэхүүн хэсэг болдоггүй.

– Засгийн газраас хараат бус хуулийн этгээдийн агуулгатай бөгөөд түүнийг

тусгаарлаж өгсөн хуулийн статус тогтоодог.

 Монгопд Тогтворжуулалтын сан нь засгийн газрын санхүүгийн статистикийн

тооцоонд авагдсан байдлаар уг санг байгуулах нь зохистой байж болох юм.







Mercer 30

Ил тод байдлыг хангах нь



 Эх орны баялгийн сангуудын нэг чухал практик ба зарчим нь уг санг удирдахад хялбар

бөгөөд ажиллагаа нь ил тод байх явдал мөн.

– Сангийн удирдлага, засаглалын зарчим, тайлагналын горимд бараг байншга

нэмэлт өөрчлөлт оруулж сайжруулж байх шаардлага гарах ба энэ нь сангийн

орлого, зарлага, хөрөнгийн байршуулалт, сангийн өгөөж зэргийг нарийвчлан

тусгасан байх ѐстой.

 Сангийн ил тлд байдал хангалт нь янз бүр байдаг ба жишээ нь:

– Ист Тиморт сангийн тайлагналыг улирлаар явуулдаг

– Азербайжаны нефтийн сангийн тайланг жилээр нартийвчилсан үзүүлэлтээр

гаргадаг. Энэ тайланд сангийн хөрөнгийн орллого, зарлага, хөрөнгийн

байршуулалт, хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрүүд, тэдгээрийни хэрэгжилт зэргийг

тусгадаг байна. Энэ талаар http://www.oilfund.az/pub/uploads/d5S3hY0X.pdf

сайтаас танилцаж болно.

– Тринадо Тобаго-ийн Үе уламжлагдах хуритмтлалын сангийн тайланг улирлаар

гаргадаг бөгөөд http://www.finance.gov.tt/documents/publications/pubD17B20.pdf

сайтаас харж болно.



 Монголын хувьд: Ист Тимор ба Тринадо Тьабого-ийн сангийн ил тод

байдлын жишгийг авч хэрэглэж болох талтай гэж зөвлөж байна.



Mercer 31

Сангийн үйл ажиллагааны бизнес төлөвлөгөөний схемчлэл



СЯ ба Төв банк хоорондын

чиг үүрэг, хариуцлагыг

Сан зааглан тогтоох

байгуулалтыг

хуульчлах

СЯ-ны хувьд нөөцийн

дутагдалд орж болзошгүй

төлвийг төсөөлөн гаргах







Сангаар хийх Х/О-ын Зуучлагч банк томилох

бодлого тодорхойлох





Төв банкинд Х/о-ын эрх

Зуучлагч банкинд данс

олгох нээх



Хөгжлийн буюу

хуримтлалын сангаас

хөрөнгийн шилжүүлэг Санг байгуулж

хийх мөнгөжүүлэх





Х/О хийхийг зарлаж

эхлүүлэх



Mercer 32

Сангаас Х/О хийхийн өмнө хөрөнгийн удирдлагын талаар

хийх бэлтгэл ажил :







Засгийн газар



Шийдвэр

Зөвлөгч авах Монголбанк

Зуучлагч банк



зөвлөлгөө

зөвлөлгөө Томилгоо ба гэрээ байгуулалт





Сангийн яам





Эрх авалт



УИХ Х/О-ын бодлого

зөвшөөрөл /

батламж









Mercer 33

Дээрх үндсэн дээр үйл ажиллагааг нэгтгэн дүгнэвэл:



УИХ



Тайлагнал

Засгийн газар

Тайлагнал Сангийн удирдлагын

бодлого ба

мониторингийг байнга

Сангийн яам хянаж шинэчлэх

Тайлагналын нийцлийг хангах Тайлагнал/

бодлогын зөвлөлгөө





Монголбанк

Зуучлагч банк









Арилжааны гүйлгээ Эрхийнхээ хүрээнд

үнэт цаасны арилжаа







 Сангийн тайлагналыг эхнээс нь хэн хариуцах талаар тогтох ѐстой. Млонголбанк уу,

эсхүл СЯ уу?





Mercer 34

Тогтворжуулалтын санг

хэрхэн мөнгөжүүлэх вэ?

“тогтворжуулалтын сангийн эрсдэл хаана гарч болох вэ?”

гэсэн асуултад хоѐр төрлийн хариулт байна:



Х/О-ын шийдлийн эрсдэл

Уламжлалт эрсдэл

 Тогтмол орлого – Хүүгийн эрсдэл /  Стратгийн дагуух хөрөнгө

зээлийн эрсдэл байршуулалт



 Хөрөнгийн – Зах зээлийн эрсдэл  Тактикаар хөрөнгө байршуулах



 Валютын эрсдэл  Хөрөнгийн ангиллыг харгалзаж үнэт

цаас авалт/байршуулалт

 Бусад.

 Бусад









 Эрсдлийг тооцож үнэлэх  Эрсдлийн хамралтын хүрээ ба бүтэц



 Эрсдлийн хязгаарын нэрэлсэн түвшин  Бодлогын эрсдлийн хэлбэр ба түүнд

тавигдах хязгаарлалт

 Эрсдлийн тайлагнал ба мониторинг









Mercer 36

Эрсдийн удирдлагын хүрээ





 Сангийн эрсдлийн удирдлагын нэг гол хэрэгсэл нь стратегийн дагуух хөрөнгө

байршуулалт (СХО)-ын шийдэл мөн.

– СХО-ын шийдлээр бол хөрөнгө оруулагчдад зах зээлийн эрсдлийн хүлээн

зөвшөөрөгдөх түвшинг харгалзан үзэх баримт бичиг болдог. Энэ нь сангийн өглөг ба

хөрөнгө оруулалтын зорилгыг хөрнөг оруулагчид аль болох оновчтой зохицуулах арга

замыг эрж хайх бололцоо олгодог.

 Хөрөнгийн ангилал бүрд шалгуур тогтоох ба энэ нь хөрөнгө оруулагчдын эрсдлийн

түвшинг харгалзах лавлагаа болгох зорилготой байдаг.

– СХО ба хөрөнгийн ангилал бүрд харгалзах шалгуур нь уг сангийн хөрөнгийн багцын

шалгуурыг тодорхойлох үндсэн хэрэгсэл болдог.

 Эрсдлийн удирддлагын өөр нэг чухал асуудал бол ангилагдсан хөрөнгө бүрд шалгуурыг

уян хатан өөрчлөхийг зөвшөөрөх явдал мөн.

– Хязгаар тогтоолт нь хяналт тавих аргын нэг бөгөөд сангийн хөрөнгийн уг багц нь нийт

багцын шалгуурыг хэлбэлзүүлэхэд нөлөөлөх боломж байдаг.









Mercer 37

Тогтвлоржуулалтын сан ба өглөг, өр төлбөрийн асуудал



 Өглөг, өр төлбөрийг урьдчилж тогтооход хүндрэлтэй.

– Үүсэх өглөг, өр төлбөрийн цаг хугацааны тодорхойгүй байдал нь гол төлөв түүхий

эдийн үнийн гэнэтийн уналтаас хамаардагтай холбоотой.

 Сангийн хөрөнгийн нэг ашигтай тал нь экспортын түүхий эдийг орлох шинж чанартай

бөгөөд энэ нь нөөцийн валютаар илэрхийлэгддэг.

 Сан бага хэмжээтэй байлаа ч гэсэн түүнийг олон улсын зах зээлд удирдаж байгаа бол

хэвийн эрсдэл байхыг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй болдог.

– Энэ нь эрдэс баялгийн үнэ буурахад төгрөгийн ханш дагаж унахтай адил агуулгатай.

– Дээрх тохиолдлын улмаас Төгрөгийн ханш буурахад сангийн хөрөнгийн төгрөгөөр

илэрхийлэгдэх тоо хэмжээ нэмэгдэх болно.

– Хэрэв сангг дотоодод менежемент хийж байгаа бол тогтворжуулалтын сангийн хувьд Актив

Пассивын Удирдлагын талаас ямар нэг хэмжээний эрсдэл дагуулах л болно.

 Сангийн өглөг, өр төлбөр үүсэлтийн асуудал нь Төв банкинд байрүшсан гадаад валютын цэвэр

нөөцийн удирдлагатай ижил төстэй байх болно.

– Сангийн хувьд аюулгүй ба хөрвөх чадвартай байх нь хамгийн гол асуудал

– Нэрэлсэн валютаар илэрохийлэгдэж байгаа сангийн хөрөнгийн ахиуц өгөөжийн норм ба түүний

хангалт нь хоѐр дахь асуудал байдаг.









Mercer 38

Тогтворжуулалтын сангийн хөрөнгөөр олон улсын зах зээлд чөлөөт валютаар

илэрхийлэгдсэн хөрөнгө бүтээхэд зориулж хөрөнгө оруулалт хийхэд

хязгаар тавигдана.

 Гадаадад хөрөнгө (энэ хөрөнгө нь гадаад валютаар голлож илэрхийлэгдэх бөгөөд Монгол улсын бус

хуулийн этгээдээр гаргагдсан байвал) оруулалт хийхийг хязгаарлахдаа дараах нөхцөлд нийцүүлэх:

– Зорилго нь: илүүдэл мөнгөний орлогын урсгалаас монголын эдийн засгийг ангид байлгах

– Монголын үнэт цаасны зах зээл маш хязгаарлагдмал

– Түүхий эдийн үнэ ба төгрөгийн үнэ цэнэ хоорондын корреляц эерэг бүтэц агуулсан байх.









Өндөр

- Төгрөгөөр илэрхийлэгдсэн

нөөц хуримтлал Буурна



- Төсвийн алдагдал буурна

- Зэсийн бүтээгдэхүүний мөнгөн Нэмэгдэх

урсгал ба орлого

Төгрөгөөр илэрхийлэгдсэн

Зэсийн үнэ





нөөц, төсвийн алдагдал,т эрдэс

баялгийн үнийн ба валютын

ханшийн харилцан хамаарлыг

энгийнээр дүрсэлбэл: - Төгрөгөөр илэрхийлэгдсэн

өснө

нөөц хуримтлал

- Төсвийн алдагдал өснө

- Зэсийн бүтээгдэхүүний мөнгөн буурна

урсгал ба орлого





доогуур



Төгрөг чангарна төгрөг / гадаад

Сангийн удирдлагын стратеги



 Сангийн удирдлагын стратеги тодорхойлохдоо эрсдлийн үзнэлгээ хийж, хяналт тавих

боломжтой байх үүднээс гүйцэтгэлтэй харьцуулалт хийх багцын шалгуур тогтоох хэрэтэй.

 Багцын шалгуур нь Ся-наас зөвшөөрөгдөх эрсдлийн түвшинг харгалзах үндсэн дээр дараах

ангиллаар тогтоогдоно:

– Хүүгийн түвшнээс үүсэх эрсдэл

– Валютын төрөл сонголтоос үүдсэн эрсдэл

– Зээлийн эрсдэл.



 Багцын шалгуур тогтоохдоо дараах асуудлыг харгалзах шаардлагатай:

– Тогтвортой орлого оруулах үнэт цаасны хугацаа дуусахлтыг оновчтой тодорхойлох

– Валютын төрөл сонголт

– Тогтмол орлого оруулах үнэт цаасны зээлийн чиглэл.



 Хөрөнгө оруулалт хийх эрх хэмжээний хүрээнд эдгээр асуудлыг тусгахын сацуу хөрөнгө

оруулалтын менежер нь сангийн өгөөжийг илүү өндөр байлгахыг зорьж багцын шалгуурыг

хэлбэлзүүлэх эрхийн хэм хэмжээ, түүнд тавих хяналтын түвшин, хязгаарлалтыг хамруулсан

журам баталж хэрэглэх.









Mercer 40

Валютын төрөл сонголт



 Төгрөгийн ханшийн зохицуулалт нь бүхэлдээ гадаад цэвэр нөөцийг илэрхийлэх валютын

сагсаас хамаарна.

– Энэ нь мэдээж хэзээ ч гэсэн нэг хэсэгтээ US$ байх магадлал өндөр.



 Түүхий эдийн үнэ US$-оор голлож илэрхийлэгдэх нөхцөлд монгол улсын төсөв уг валютын

ханшаас хэт их хамааралтай хөдөлгөөнд байх магадлалтай.

 Бусад орны тогтвлоржуулалтын сангийн валютын сагсыг авч үзэхэд:



Сан USD Euro Yen GBP бусад нийт



ОХУ 45% 45% - 10% - 100%



Казакстан 100% - - - - 100%



Чили 51% 39% - 10% - 100%



Азербайжан 55% 35% - 5% 5% 100%



Ист Тимор 100% - - - - 100%



Tринадо& Toбаго 100% - - - - 100%









Mercer 41

Тогтворжуулалтын сангийн хугацааны үечлэл ба зээлийн бүтэц







Сан хугацаа Зээлийн Тогтоосон шалгуурын индексчлэл

минимум

зэрэглэл



ОХУ < 3 жил AAA Тусгайлж заагаагүй



Kaзакстан ... ... Meрилл Линч (АНУ-ын төв банкны 6-

сарын үнэт цаасны индексээр)-ийн



Чили ... ... Тусгайлж заагаагүй



Aзербайжан <7 жил BB (болдит Тусгайлж заагаагүй

дундаж нь AA-)



Зүүн Тимор <6 yrs AA- Meрилл Линч ( АНУ-ын З/Г-ын 0 - 5

жилийн хугацаат үнэт цаасны индекс



Tринадо & Toбаго n/a n/a USD 1-month LIBID









Mercer 42

Тогтвлоржуулалтын сангаас хөгжлийн хөрөнгө лоруулалт

хийхэд харгалзан үзэх асуудал





Валютын сагс дахь багц Хугацааны үечлэл Зээлийн бүтэц чиглэл



 USD , эсхүл олон  Богино хугацаат( T-Bills)  З/Г-ын, эсхүл G/Г-ын бус үнэт

цаасанд

валютын багц? эсхүл урт хугацаат үнэт

цаасанд  Зорилтот зээлийн зэрэглэлээр

нь



Төгрөгийн ханшийн зохицуулалтад

хэрэглэгдэх валютын төрөл Хөрвөлтийн шаардлагыг хангах ба Хөрвөлтийн шаардлагыг хангах ба

сонголт ба эрдэс баялгийн үнэд хүүгийн эрсдлийн зөвшөөрөгдөх зээлийн эрсдлийн зөвшөөрөгдөх

US$-ын нөлөөг харгалзах. түвшинг яам харгалзах. түвшинг яам харгалзах.









Шалгуур багц





Х/О-ын журам ,эсхүл зөвшөөрсөн эрх хэмжээ (багцын шалгуураас

хэлбэлзэх хязгаар, бусад нөхцлийг оролцуулаад)







Mercer 43

ОХУ-ын тогтворжуулалтын сангийн Х/О-ын журмын жишиг



 Сангаар үнэт цаас авахад З/Г-аас тавих шаардлага нь:

– Австрали, Белги, Финланд, Франц, Герман, Грек, Ирланд, Лүксембүрг, Итали,

Голланд, Португал, Испани, Англи, АНУ-ын төв банк, З/Г, мөн З/г-ын бус үнэт

цаасыг US$, евро, паундаар;

– Үнэт цаас гаргагч талын урт хугацааны зээлийн зэрэглэл нь AAA/Aaa

түвшинтэй байх ба энэ зэрэглэл (Х/о-ын өндөр зэрэглэлийн)-ийн үнэлгээг

Moody’s Investors Service, Standard and Poor’s, Fitch 3-ын наад зах нь 2 нь

хүлээн зөвшөөрсөн байх;

– Нэр дэвшсэн үнэт цаас гаргагчийнийн үнэт цаасны нэрэлсэн үнийн дүн нь: 1

тэрбум US$, 1 тэрбум €1, эсхүл 500 сая GBP байх;

– Үнэт цаас нь “call” эсхүл “put” oпционоор бус байх;

– Хэрэв урамшуулалт бонд бол уг урамшуулал нь тогтиол нөхцөлтэй байх.

 Өрийн бичиг буцааж худалдан авах хугацаа нь 0.25 жилээ сддошгүй, 3 жилээс

дээшгүй байх.

 Сангийн хөрөнгөөр хөроөнгө оруулалт хийхдээ валютын сагсыг:

– USD - 45 %

Евро - 45 %

Паунд стерлинг - 10 % -ээр тус тус байх.





Mercer 44

ДҮГНЭЛТ

ОУВС-ийн бартимталдаг зарчим ба сайн практик



 Төсөв боловсруулахдаа Тогтворжуулалтын санг төсвийн хүрээнд хамааруулж

харилцан уялдааг хангах

– Тогтворжуулалтын санг тусдаа хуулийн этгээдийн агуулгаар байлгах бус

засгийн газрын санхүүгийн бүртгэл, статисикийн хүрээнд багтааж байхыг

зөвлөдөг.

– Тогтворжуулалтын сангийн гол агуулга зорилго нь эрдэс баялгийн үнийн

хэлбэлзлээс үүсч болох төсөвт үзүүлэх нөлөөг бууруулахад анхаарал

төвлөрүүлж ашиглах хэрэгсэл байх.

 Сангийн хөрөнгийг З/Г-ын санхүүгийн үйл ажиллагааны хүрээнд зохистойгоор

удирдан зохицуулж, гадаад зах зээлд хөрөнгө оруулалт хийж байх.

– Сангийн зохистой удирдлага нь юуны өмнө гадаад зах зээлд уг сангаар

санхүүгийн Х/О хийхэд баримтлах журмыг тогтоож хэрэгжүүлэх асуудал

гэдгийг цохон тэмдэглэдэг.

 Сангийн үйл ажиллагааны дүрэм, журам, тусгай шаардлага, ажиллагаа нь ил тод,

механизмууд нь тов тодорхой байх нь эрсдлээс сэргийлэх, хариуцлагын тогтолцоог

бүрдүүлэх чухал хэрэгсэл мөн гэж үздэг.

– Бидний санал болгож байгаа сангийн тайлагналын горим нь дээрх зарчимд

нийцнэ гэж үзсэн.





Mercer 46

ХАВСРАЛТУУД

ОХУ-ын нефть ба хий (Н/Х)-н сан



Нефтийн бус

Нефтийн

Орлогын урсгал орлого

зохицуулалт орлого

Н/Х Сан



Х/О-ын

өгөөж Х/О-ын

Төсвийн

өгөөж орлого



Сангийн

хуваагдах

Үндэсний баялгийн

журам Нөөцийн сан Сангийн зарцуу-

сан

лалтын журам Төсвийн

зарлага









• Нөөцийн сан нь хэрэв нефтийн үнэ огцом буурсанаас үүдсэн уг татварын орлогын

төлөвлөсөнөөс дутуу хэсгийг нөхөх, тийм шаардлагагүй бол ДНБ-ний 10 хувьтай тэнцүү

хэмжээнд хуримтлуулна.

• Үндэсний баялгийн сан нь гол төлөв тэтгэврийн сангийн эх үсвэр хомсдол зэрэг нийгмийн

шинжтэй зардлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэр бүрдүүлэх зориулалттай.







Mercer 48

Чилийн ЭЗНТ Сан





Эрдэс Эрдэс баялгийн

Сангийн Х/О-ын баялгийн

орлого бус орлого

өгөөж Сангийн орлого

зохицуулалт





Төсвийн

ЭЗНТ Сан

орлого



Сангийн зарцуу-

лалтын журам

Сангийн Х/О-ын

өгөөж Төсвийн зарлага

Санд орллого

оруулах журам

Сангийн зарцуу-

Тэтгэврийн лалтын журам

нөөц сан









Mercer 49

Чилийн ЭЗНТ Сан



 ЭЗНТ Сан нь 1987 оноос эхэлж хуримтлуулсан зэсийн үнийн тогтворжуулалтын санд суурилж

байгуулагдсан

 Тэтгэврийн нөөц сан нь мөн энэ хугацаанд байгуулагдаж тэтгэврийн “төлөөд яв” зарчмын

дагуу цаашид шаардагдах тэтгэврийн өглөгийг санхүүжүүлэх мөнгөжсөн санг бүрдүүлэхэд

чиглэсэн.

 ЭЗНТ сангийн гол зорилго ба зориулалт нь эдийн засгийн өсөлт саатаж мөчлөгийн бууралт

үүссэн үед олон улсын зах зээлд зэсийн үнэ буурсан тохиолдолд тэрхүү хуримтлалаар төсвийн

хэвийн байдлыг хангаж орлого, зарлагыг нь тогтвортой байдлыгш хангах сөрөг арга хэмжээ

аввах бодлого хэрэгжүүлэх бодит нөөцтэй байлгах.

Сангийн орлого бүрдүүлэлтийн зарчим:

 Өмнөх жилүүдэд төсвийн тэнцэл 1 хувь ашигтай байхаар хуульчилж төлөвлөсөн гүйцэтгэлийн

ашгаас илүү гарсан хэсгийг ЭЗНТ Санд шилжүүлдэг.

Сангийн зарлагаын зарчим :

 Сангийн хөорөнгөөр хөрөнгө оруулалт хийснээс олсон өгөөжийг Төсвийн жил жилийн орлогод

хамруулдаг.

 Төсвийн төлөвлөгдсөн тэнцвэржүүлсэн орлого гүйцэтгэлээр дутсан бол тэр зөрүүг төсвийн

алдагдал хаах зориулалтаар төсөвт шилжүүлдэг.









Mercer 50

Зүүн Тиморын тогтворжуулалтын сангшийн ажиллагааны зарчим



 Хуульд өөрөөр заагаагүй бол тухайн төсвийн жилд байх тогтвортой орлогын

төлөвлөсөн хэмжээ (ТӨО)гүйцэтгэлээр дутуу болсон нөхцөлд Тогтворжуулалтын

сангаас төсвийн орлогын дутууг нөхөхөд зориулж шилжүүлэх хөрөнгийн дээд

хязгаар буюу уг сангийн хөрөнгийг бууруулах дээд хязгаарыг хуульчилж заасан

байдаг.

 ТӨО = нефтийн баялагаас орох орлогын норм (r%)



Нефтийн баялаг = сангийн хөрөнгийн үнэ цэнэ буюу үнэлгээ.

+

үйлдвэрлэлийн хувьд нефтийн ирээдүйд хүлээгдэх

орлогын өнөөгийн байдлаарх үнэ цэнэ буюу үнэлгээ.



r% = 3%.

 Цааших жилүүдийн дунджаар тооцсон нефтийн хүлээгдэх орлогын өнөөгийн үнэ цэнийг АНУ-ын

З/Г-ын үнэт цаасны хямдруулалт буюу урамшууллаас орох нэрэлсэн орлогод үндэслэж тооцсон

урамшуулал буюу хямдруулалтын норм.

 Үйлдвэрлэлтийн хувьд гурван хувилбараар үйл ажиллагаа явагдана.

– Нефтийн баялагийн мөнгөн урсгалыг тооцохдоо үйлдвэрлэлийн хамгийн доод түвшнээр

тооцсон байдлаар авч үздэг.





Mercer 51

www.mercer.com